Араб мемлекеті туралы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Араб мемлекетінің құрылуы ... ... ... ... 10
ІІ тарау. Арабтардың Орта Аияны жаулап алуы ... ... . 18
ІІІ тарау. Араб жаулап алушылығының Орта Азияға тигізген
ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ...35
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... 38
ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бергі уақыт әлемінің жекелеген халықтары мен өркениеттері үшін ірі дүмпулер мен өзгерістер заманы ғана емес, сондай-ақ бүкіл адамзат тағдырындағы бетбұрыс кезең де болып отыр. Осы “Ұлы жаңару кезеңі” (Л.Снайдер) әлемдік дамудың екі қарама-қарсы тенденцияларын: дүниежүзі елдерінің бір-бірімен барынша тығыз жақындасуы (ғаламдану) және әлемдегі әр түрлі өркениет ошақтарының оқшаулануы, өз ұлттық аймағындағы оқшаулануы (локалдану) сияқты тенденцияларды байқатып отыр. Алайда, болашақ осы екі беталыстың алғашқысында екеніне күмәніміз жоқ. Мұны бүкіл адамзаттың өткен тарихы дәлелдеп берді. Енді ғана табалдырығын аттаған жаңа ХХІ ғасыр әлемдік өркениеттердің ғаламдық сипатын одан әрі айқындай түсуде, өйткені сан-салалы дүниежүзілік процестердің қай-қайсының болмасын тағдыры өркениеттер тоғысы иірімдерімен тығыз байланысты болып келеді.
Әр түрлі деңгейдегі интеграциялану, атап айтқанда, Орталық Азия, Евразия және бүкіләлемдік деңгейлердегі интеграцияланудың аса қажеттілігі жөнінде елбасымыз Н.Ә.Назарбаев та соңғы жылдары жиі айтып жүр және ол қазіргі таңда іс жүзіне асып та жатыр.1
Қазіргі таңдағы халықаралық байланыстардың барынша кеңеюі, интеграциялану мен ғаламданудың қарқын алуы бүкіл әлемдік мәдени-тарихи процеске әр түрлі аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін күн тәртібіне қойып отыр. Соның ішінде, әсіресе мәдениетаралық өзара ықпалдастық, оның оқшау этникалық мәдениеттерінің эволюциясындағы рөлі туралы мәселенің өзектілігі барынша артып отыр.
Мәдениеттің өзара ықпалдастығы – өзара қарым-қатынасқа түскен халықтардың дамуына және бүкіл адамзаттық мәдени қорының байытылуына ықпал ететін объективті құбылыс. “Мәдениет – бұл диалог, пікір алмасу және тәжірибе алмасу, басқа халықтардың құндылықтары мен дәстүрлерін игеру – оқшау жағдайда ол солып, кері кетеді”, – деп атап көрсетілді мәдениет саласындағы саясат жөніндегі бүкіләлемдік конференцияның Декларациясында.2 Қай халық болмасын басқа халықтардың мәдениетімен қарым-қатынаста болып, бір-біріне ықпал-әсерін тигізу арқылы байып, алға басып отыратыны белгілі.
1. Қартабаева Е.Т. Араб-мұсылман мәдениеті және Орталық Азия халықтары өміріндегі өзгерістер (VІІІ-ХІІІ ғғ.). т.ғ.к.дис. – Алматы, 2002 ж.
2. Қартабаева Е.Т. Араб жаулап алулары мәселесіне жаңа көзқарас // Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. 24-25 мамыр, 2001 ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2002 ж.
3. Әли-Хіммет Берки. Осман Кескіоғұ. Соңғы пайғамбар Хазірет Мұхаммедтің өмірбаяны. – Анкара, 1997 ж.
4. Бальшаков О.Г. История халифата. Спб., М.: Вост. Лит, 2000. Т.2.
5. Мұхаммед пайғамбардың хадистері. Ауд.: Н.Қазыбеков. Ред.: О.Сәрсенбаев, Ә.Сәрсенбаев. – Алматы: Жазушы, 1994 ж.
6. Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. 3 томдық. Ауд., алғы сөін жазған А.Қ.Егеубаев. – Алматы: ХАНТ., 1997 ж. Т.1.
7. Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Аударған: Халифа Алтай. Өңдеуші: Дәлелхан Жаналтай. Редакциялаған: Абдұрраһим Алтай. – Құран Шариф басым комбинаты, 1991 ж.
8. Хрестоматия по истории Халифата. Сост. Л.И.Надирадзе. М.: МГУ, 1968 г.
9. Беляев Е.А. Арабы, ислам и арабский халифат в раннем средневековье. – М.: Наука, 1966 г.
10. Грюнебаум Г.Э. фон. Основные черты арабо-мусульманской культуры. – М.: Наука, 1981 г.
11. Дұға. Құрастырған Қ.Мамашәріпов. – А., 1991 ж.
12. Зайончковский А. Старейшие арабские хадисы о тюрках. VІІІ-ІХ вв. // Тюркологический сборник. – М.: Наука, 1966 г.
13. Идис Шах. Суфизм. – М.: Клышников, Камаров и Ко, 1994 г.
14. Ирмиява Т.Ю. От халифата до блистательной порты. История мусульманского мира. – Пермь: Урал, 2000 г.
15. Нұртазина Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана. – Алматы: Фараб, 2000 г.
16. Назарбаев Н.А. Идея Евразиского союза и перспективы интеграции // Евразиской союз: новые рубежи, проблемы, перспективы. Материалы научно-практической конференции. – М., 1996 г.
17. Кляшторный С.Г. Из истории борьбы народов Средней Азии против арабов. – Л., 1954 г.
18. Крачковский И.Ю. Избранные сочинения в 6-ти томах. – М.-Л.: Изд. Акад. наук СССР., 1957 г.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе ––––––––––––––––––––––––––––––––––– 3
І тарау. Араб мемлекетінің құрылуы ––––––––––––––––10
ІІ тарау. Арабтардың Орта Аияны жаулап алуы ––––––––– 18
ІІІ тарау. Араб ... ... Орта ... ... –––––––––––––––––––––––––––––––––––25
Қорытынды –––––––––––––––––––––––––––––––35
Пайдаланған әдебиеттер тізімі –––––––––––––––––––– 38
КІРІСПЕ
ХХ ... ... ... ... ... ... ... мен
өркениеттері үшін ірі дүмпулер мен өзгерістер заманы ғана емес, ... ... ... ... ... де ... отыр. Осы “Ұлы жаңару
кезеңі” (Л.Снайдер) әлемдік дамудың екі ... ... ... ... барынша тығыз жақындасуы (ғаламдану) және
әлемдегі әр түрлі өркениет ошақтарының оқшаулануы, өз ... ... ... ... ... ... отыр. Алайда, болашақ
осы екі беталыстың алғашқысында екеніне күмәніміз жоқ. Мұны ... ... ... дәлелдеп берді. Енді ғана табалдырығын аттаған жаңа
ХХІ ғасыр ... ... ... ... одан әрі ... ... сан-салалы дүниежүзілік процестердің қай-қайсының болмасын тағдыры
өркениеттер тоғысы иірімдерімен тығыз байланысты болып ... ... ... интеграциялану, атап айтқанда, Орталық Азия,
Евразия және бүкіләлемдік деңгейлердегі интеграцияланудың аса қажеттілігі
жөнінде ... ... та ... ... жиі ... жүр және ... ... іс жүзіне асып та жатыр.1
Қазіргі таңдағы халықаралық байланыстардың барынша ... мен ... ... алуы ... ... ... әр түрлі аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін ... ... ... ... ... ... ... өзара
ықпалдастық, оның оқшау этникалық мәдениеттерінің эволюциясындағы рөлі
туралы ... ... ... артып отыр.
Мәдениеттің өзара ықпалдастығы – өзара қарым-қатынасқа ... ... және ... ... ... ... байытылуына ықпал
ететін объективті құбылыс. “Мәдениет – бұл ... ... ... ... ... ... халықтардың құндылықтары мен дәстүрлерін игеру –
оқшау жағдайда ол солып, кері кетеді”, – деп атап ... ... ... ... ... ... Декларациясында.2
Қай халық болмасын басқа халықтардың ... ... ... ... ... арқылы байып, алға басып отыратыны белгілі.
Бұл турасында өз кезінде атақты шығыстанушы В.В.Бартольд ... деп ... еді: ... ... факторы – халықтар арасындағы өзара тығыз
қарым-қатынастың болуында екені қазір дәлелденіп ... ... ... немесе кері кетуі олардың нәсіліне немесе ... ... ... да ... ... оның ... ... – бұл халықтар өз
тарихының әр түрлі кезеңінде халықтар арасындағы байланыс көпірін ... ма, жоқ па, міне ... ... ... ... ... орта ғасырларда, негізінен, әр
түрлі елдерді жаулап алу ... ... ... ... ... ... ... империяның бірі – орта ғасырлық араб халифаты. Халифат өз
дамуының ең бір шарықтау шегіне жеткен ... ... ... ... (Солтүстік Африкадан Үндістанға дейін) алып жатты. Мәселе бұл
мемлекеттің көлемі жағынан аса ауқымды болуында ғана ... ... үшін ... – осы ... әр ... өркениеттер ықпалдастыққа түсе отырып,
жаңа, жоғары дамыған мәдениетті туғызды. Бұл мәдениеттің тілі – араб ... ... ...... ... ... да бұл ... араб-
мұсылман мәдениеті деген атқа ие болды. Араб-мұсылман мәдениеті жоқ жерден
пайда болды дей ... ... ... ... ... ... бері Тигр мен ... Иран мен Сирияның, Египет пен Индияның,
Алдыңғы және Орта Азияның ... ... ... ... ... ... елдеріндегі бұрын-соңғы болып көрмеген аса
зор мәдени өрлеу көптеген шығыстанушылардың бұл ... ... ... деп ... ... ... ренессанс мәселесі әлі күнге дейін толық шешімін ... ... бірі ... ... Орта Азия аймағында Мұсылмандық
ренессанстың әрекет ету ықпалына ... деп ... ... айта ... мұсылман дәуірінде өмір сүрген әл-Фараби, Махмұт ... Ибн ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
Орта Азия топырағынан шыққан ұлы ... ... ... ... өз уақытының интеллектуалдық дәрежесімен салыстырғанда аса ... ... ... Алайда, мұның өзі бұл ғұламалардың өз халқының
бұған дейін жинақтаған мәдени жетістіктерін өз ... ... ары ... ... жаңа бір ... ... деп ... керек.2
Аравия түбегінде VІІ ғасырдың 20-жылдарында діни реформатор Мұхаммед
пайғамбарымыздың қызметінің нәтижесінде ... ... және ... ... ... 20 жыл ... сол дәуірдегі аса қуатты державаға айналған
Араб халифаты өзінің жаулап алушылық жорықтарымен сол кездегі ... ... және т.б. Орта ... мемлекеттер тарихына елеулі әсерін тигізгені
бізге белгілі.
Араб-мұсылман өркениетінің тарихы сияқты, оның таралуына ықпал ... бірі ... ... араб ... ... ... ... қарастырылып келді. Европа және әсіресе орыс және ... ... ... ... ... ... ... ашкөз, фанатик жаулаушылар ретінде көрсетілді. ... ... баға ... әр кез ... ... ... Патшалардың,
қолбасшылар мен ақсүйектердің әрекеттеріне объективті баға беруге кедергі
келтіретін “таптық көзқарас” үстем ... ... ... ... ... халықтарының шетжерлік жаулаушыларға қарсы бірігіп күресудегі
тағдырының ортақтығын” дәлелдейтін идеологиялық ... ... ... ... ауқымдағы оқиғаларға баға беруде, әркез бірдей
орынды бола бермейтін тұрпайы “моральдылыққа” бой ұрылды. ... ... ... қатысты, ол кейініректе қандай мәдени және моральдық
нәтижелерге алып келгендігі анағұрлық маңыздырақ. Соғыстар, ... ... мен ... ... Тарих тек жасампаз ғана емес, ... ... да ... нәтижеде жаңаны жасау мақсатында). Арабтар,
түріктер, ... ... ... ... күні ... мәдениетті
қиратушылар рөлін атқарып отырды. Ерте дүниенің соңына қарай Римнің,
Иранның, Орта ... және ... да ... ... ... еді. Ескі ... орнына жаңа, прогресшіл өркениет орнауға тиіс
болды. Мысалы, күні өткен антика өркениеті ... ...... ... ... ... халықтардың ұлы қоныс аударуы
нәтижесінде талқандалып, орнына сапалы түрде жаңа өркениет пен ... ... Ерте ... ... ... ... түсіну
үшін бізге араб-мұсылман мәдениетінің өкілдері көмекке келеді. Атап
айтқанда, ХІV ғ. өмір ... ... араб ... Ибн ... ... ... ... болу тарихында көшпенділердің рөліне аса зор маңыз
берген.
Оның тарихи циклдар туралы ... ... баяу ... ... ... ... ... қозғаушы күші болып табылды. Олар
отырықшы халықтарға қарағанда анағұрлым тез ... ... ... ... жерлерін әркез жаулап ала отырып көшпенділер ұлан ... ... ... жүз ... ... ... өткен соң жаулап алушы-
көшпенділердің ұрпақтары, қалалық өмірдің қолайлы жағдайларында өмір ... сол ... ... және бірте-бірте өздеріне тән күш-қайрат,
төзімділік, батылдық, тәуекелшілдік, климаттың ... ... ... табиғи қасиеттерін жоғалта ... Олар ... ... ... әрі ... бола ... ... райының қолайсыздықтарынан
оларды үйлері, ал жауларынан қамалдардың дуалдары мен ... ... және ең ... оларда бірлік жоқ, ... ... ... ... ... ... Қажет жағдайларының бәрі
бар адамдар өмір сүруге қажет қаражат табу үшін ... ... ... ... ... ... ықпалымен халықтың құлқы
бұзылады, сөйтіп қоғам бірте-бірте азғындай ... Сол ... ... ... ... ... ... келеді, сөйтіп тарих
қайталанып отырады.2
Ибн Халдунның ... ... ... ... жолында
кездескеннің бәрін қырып-жоюшы, қиратушы күш ... ... ... ... ... ... ... жаулап
алуы, араб ойшылының пікірі бойынша, мемлекеттің құрылуына алып келеді.
Осылайша, көшпенділер отырықшы ... ... ... қосып ала
отырып, “мықты экономикалық базаға ие ... ал ... ... әскери
күшімен халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді… Мұның өзі экономиканң
тұрақтануына, қолөнердің гүлденуіне, жауланып ... ... ... ... ... ... және ең ... әр түрлі этникалық
бірліктерден құралған біртұтас халықтың қалыптасуына ықпал етіп отырды”.3
Осы ... ... араб ... ... ... ... ... көшпенді-бәдәуилер болған еді) күні біткен ежелгі өркениеттердің
орнына жаңа, жас, прогресшіл өркениеттің ... ... ... ... ... ... құрамдас бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Батыс
тарихнамасында, соның ішінде кеңес тарихнамасында да халықтардың ұлы ... ... ... ... ... ... және басқа да
тайпалардың ... ... өте көп ... ... Европа
континентінің қоғамдық-мәдени бет-бейнесін ... ... ... басталуына Орталық Азиядан шыққан ғұн тайпаларының батысқа қарай
жылжуы ықпал ... еді. ... ... ... ... ... құрылысты Шығыс тарихынан да байқауға болады.1 Әлемдік ... ... ... ... болған арабтардың VІ-VІІІ ғғ. Азия, Африка және
Европадағы қозғалыстары мен ... ... ... ... ... ... із ... жойылып кетіп ... ... мен ... ... ... араб жаулап
алуларының нәтижесінде пайда болған империя – халифат ... ... зор үлес ... ... бұл ... көлемі жағынан аса ауқымды
болуында ғана емес, тарих үшін ең ... – осы ... әр ... ... түсе ... ... жоғары дамыған өркениетті
туғызды. Жаңа пайда болған өркениеттің материалдық және рухани жетістіктері
бүкіл әлемді ... ... ... ... төменгі сатысында тұрған
халықтар тұрмақ, христиандардың өзі ... араб ... өмір ... ... түсті, одан қолдан келгенше үйренуге
тырысты.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Курстық жұмыс ... алға ... араб ... ... ... ... ... болып табылады.
Осы мақсатты орындау үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
- Мұхаммед пайғамбар негізін салған ... ... ... ... мемлекетінің құрылуын анықтау;
- Арабтардың Орта Азияны жаулап алу жолдарын көрсету;
- Араб ... ... Орта ... тигізген ықпалын анықтау;
- Араб-мұсылман мәдениетінің Орта Азия ... ... ... ... ... қарастыру.
Курстық жұмыста негізінен біз VІІ-Х ғғ. кезеңін қамтыдық. Өйткені, ... ... араб ... ... ... өзінің жаулап алушылық жорықтарын
бастаған еді.
Курстық жұмыстың ... ... үш ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау. Араб мемлекетінің құрылуы
Ұлан-ғайыр Аравия түбегінің көлемі 3 млн. км2. Ол шөл ... ... ... жағалаулары ғана егіншілікке жарамды. VІ ғасырда арабтар көшпелі мал
шаруашылығымен айналысушыларға және отырықшы диқандарға ... ... араб ... басым көпшілігі мал бағатын көшпелілер болатын. Олар
бедуиндер деп аталатын. Малдан ... қой, ... түйе ... Шонжар
бедуиндердің қора-қора малы, үйір-үйір асыл тұқымды жылқылары ... ... түк малы жоқ, ... ... де ... ... Олар ... мен жбайы құрманы қорек етті. Тайпалар руларға бөлінетін. Рудың
бай ... ... ... ... қарайласуы керек болды. “Қанға –
қан” деген кек алу дәстүрі болды. Тайпа басшысы шейх, ру басшысы – ... ... ... ... ... мәселені өзі шешті).
Қолөнер, егіншілік Аравияның оңтүстік-батысында, Иеменде жақсы дамыды.
Иеменнің ертерек ... оның ... ... ... рөл ... ... Ол ... пен Палестинаның, Сирияның арасында, ал ІІ ғасырдан бастап
бүкіл Жерорта ... ... рөл ... ... ... әкелінген товарлар Иеменде түсіріліп,
түйелерге артылып Палестина, Сирия арқылы ... ... ... ... ... ... ... Иеменнен Сирияға баратын жолда
үлкен сауда-саттық ... ... ... Оның ... ... ... ... рет үлкен керуендер жабдықтап жіберіп отырды. Меккенің
орталық алаңында куб ... ... ... ... Оның ... қасиетті
“қара тас” тұрды, ал айналасында араб тайпаларының құдайларының мүсіндері
қойылған болатын. Әр тайпа өз құдайына ... ... Бұл ... арасында
алауыздықты күшейте түсті. Каабаның маңында жанжалға, айтыс-тартысқа, ... ... ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыспен қатар, құлдық
қоғам да орын алды. Бірақ құл иеленушілік қатынас дамып, ... ... ... ... ... ... да қалыптаса бастады.
Арабтардың жеке топтары біздің заманымызға дейін-ақ көршілес Палестина,
Сирия ... ... ... тіпті Иорданияда арабтардың ... да ... ... ІV ... ... ... мен ... Лахмидтер әулеті басқарған араб патшалығы құрылды. Ол VІІ
ғасырдың басына ... ... ... ... ... ... заманызға дейінгі І ғасырда арабтар Египетке де қоныс аударды.
Мысалы: Копт ... ... ... ... арабтар болды. Бұл
жағдай кейін араб жаулап алушылығын жеңілдетті.
Шонжар арабтар көршілес бай елдерді – ... ... ... ... ... Бұл ... ... олжа, жер, мал басып алуға болатын еді.
Бұл елдердің байлығына қызықтырып, өз ... ... ... ... соғысты ойдағыдай жүргізу үшін араб ... ... ... араб ... де ынталы болды. Өйткені, VІІ ғасырдың басында
Аравияның оңтүстік бөлігі мен Қызыл теңізге шығатын жолды Иран басып ... ... ... ... ... ... Бұл ... мен Иеменнің
делдалдық саудасына зиян келтірді. Бұрын керуен саудасынан пайда ... ... енді ... ... жылы ... Ф.Энгельске жазған хатында “Могамет уақытында
Европадан ... ... ... жолы ... ... және араб ... ол
уақытта сауда қатынасы нашарлау болды” делінген.1
Сауда барған сайын нашарлай берді: ... ... ... ... сирек келетін болды. Сондықтан да бай ... ... ... ... ... және жаңа жолдарды басып алу үшін араб халықтарын
біріктіріп, жорыққа аттануға мүдделі болды.
Араб ... ... ... бай ... басып алу үшін
шонжарлар жаңа дінді – ислам дінін пайдаланды. Ол ... ... ... ... ... 570 (571) – 632 жылдары өмір сүрген. Ол Меккеде
үстемдік құрған ... ... ... ... ... аты – ... анасының аты – Әмина. Ана құрсағында пайда
болғанына жеті ай ... ... ... ... ... ... ... шықпай тұрып-ақ оның жүзінде рисалат нұры құйылған ... ... ... ... ... ... келгенде нақ мұндай
құбылыс болмаған және тіпті болмайды екен. Рисалат нұры ... ... ... дейін сүтанасы Халиманың бауырында болды. Содан соң ... ... ... Алты жасында туған анасы Әмина дүние салды. Енді оны
атасы Абдулмүтәліп қолына алды. Бірақ анасы қайтыс ... ... ... соң, ... ... ... ... да дүниеден өтті. Бұл жолы ол немере
ағасы ... ... ... бес ... Хұбайлиз қызы Хадиша–Кубра анамызға ... ... ... Ол ... ... 15 жас ... болған.
Пайғамбарымыз Хадиша анамызбен жиырма бес жыл өмір ... Алла ... ... Құранды – мұсылмандардың қасиетті кітабын – ... ... ... ... ... ... Алла ... атынан кәрімнің уағыздарын
біртіндеп төбе періштенің бірі Жебірейіл Ғалайһи ... ... ... 23 жыл ... ... болды. Құранда 114 сүре бар. Ол ... ... ... ... ... ... Меккелік сүрелердің саны – 90, ал
мединелік сүрелердің саны – 24. Сүрелер аяттардан ... ... ... ... саны әрқайсысында әр түрлі. Мысалы, “Фатиха” деп аталатын
бастаушы сүреде жеті аят болса, ең ұзақ ... сүре ... 286 аят ... пайғамбарымыздың тірі кезінде Алла тағаланың сөзі ... ... ... тараған. Алланың сөздерін жатқа білетін мұсылмандарды
“қари” деп атаған. Алайда, ... ... ... болғаннан кейін
қасиетті сөздердің жоғалып кету қаупі төнеді. Сондықтан Әбу Бәкір ... ... ... ... Зәйд ибн ... Алла ... ... кітап етіп құрастыруды аманаттайды. Үшінші халиф тұсында Зәйд ибн
Сәбит көмекшілерімен бірге құранды төрт дана кітап етіп ... ... ... бұл төрт дана ... ... Құран деп жариялап, Медине, Димашық,
Куфа, Басыра қалаларында сақтауға әмір етеді”.2
Өз уағызын 610 жылы ... ... ... 622 жылы ... қоныс аударуға мәжбүр болды. Өйткені, исламға дейінгі діндердің
дінбасылары, ... оған ... ... ... мүмкіншілік бермей,
қарсылық көрсетеді. Осы себептен пайғамбарымыз туып-өскен Мекке қаласынан
Медине қаласына көшеді. Осы жыл – 622 жыл – ... ... ... ... Бұл “хиджра”, яғни “көшу” жылы деп аталады. Ясриб ... бері ...... ... деп ... – Мұхаммед пайғамбардың ... ... Оған ... ... ... ... төрт қызы болды: Зейнеп, Рұқия (Ұрқия),
Үмму Күлсім, Фатима (Аллаға ... ... Үш ұлы ... ... ... ... пайғамбардың уағыздаған діні ислам деп аталды. Әл-
Ислам (“Құдайға берілу”, “Құдайға құлшылық ету”) – дүние жүзіне кең тараған
сенімдердің ... Ол ... ... ... деп ... 4 ... бұрын, яғни VІІ ғасыр ... ... ... жаңа дін – ... біріктірілген арабтар Аравия түбегінен кең
тарихи сахнаға шықты. Пайғамбардың ізбасарлары, яғни ... ... ... тауынан Инд өзеніне дейін созылып жатқан орасан зор территорияда,
көне мәдениеттің жұртында, жаңа ... ... және ұлы ... ... ... Зубов былай дейді: “Арабтар Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... ішінде олардың әкелері мен ... ... мен ... жетті…”2
Артта қалған көшпелі және жартылай отырықшы тайпалар ғалымдардың,
философтарды, ... ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани жетістіктері бүкіл әлемді өзіне
бағындырды. Христиандардың өздері де ... ... ... ... ... өмір сүру ... әсер ... қоймады.
Г.Э.Фон Грюнебаумның сөздері бойынша: ... діні – ... ... ... бар ... да, сәулетті, керемет бір
ғимарат болып табылады”.3
Таяу Шығыстағы елдердің басым бөлігі мұсылмандарға ... және ... ... ... ... ... жаулап алушыларға дос ретінде
қарамаса да, жау ... де ...... Беленицкий.
Гумилевтің көзқарасы бойынша мұсылманға дейінгі Хорезмді “қартайған
және шаршаған” деп атаса, сонымен қатар, мұсылман діні ... да ... ... ... жағдайының жақсаруына көмек етті деп
көрсетеді.5
Ислам діні мұқтаждықтағы адамзатқа ... ... және ... сыйлаған ислам нұсқауының адамзатқа қандай қызмет көрсеткенін
орынды тілмен ... үшін сол ... ... жағдайына жалпы бір назар
салғанымыз орынды болар. Жаңа эраның VІ ғасырында, әлемде аспанды қара ... ... ... ... тілегі болған алаңсыздық пен
тыныштық, бейғамдық пен қауіпсіздік ғайыптарда ... ... әр ... ... ... ... мен оңтүстік Францияда сұлтандық дау-шардан туған саяси
алқымдасуы мен жанжалдар өрбіп ... ... ... мен ... соғыс тарихтың ең қайғылы беттерін жазуда еді. Англо-саксондар
Англия аралын басып алғандықтан, онда да ... ... ... ... таңда мәдениет, көркемөнердің қайнары болған Англия, өз кезеңінде
жыртқыштық пен шексіз ... ... еді. ... ... ... ... сол кездік мығым императорлығының
орталығы болған Рома ... ... дін ... айналған. Тың бір Рома-
Герман ұлттық ... ... жаңа бір ... Рома ... ... ... тілегіне жете алмай өлген; ішкі-сыртқы жасырын
тәсілдермен алысқан кейін ... ... бұл ... ... ... Бұл ... ... Сижилиядан Тұна қайнарларына
және Далмасиа Алыптарына дейінгі кең алаңға созылып ... ... ... даңқынан мақұрым, күңгірт күйде еді. Шығыс Европа
Рен өзенінен бастап шығыста Тұнаға дейінгі ұрыс-қағыспен ... ... ... ... ... келе ... Скандинавиялықтар, норвештер,
данимаркалықтар, готтар мен ғұндарға қарай бет алып, басып алу ... ... ... ... ... бет ... осы ... христиандық
жаңа тараған; көне, алғашқы діндердің ізі жоғала бастаған; ... ... ... жатқан – Европада қысқаша жағдай осындай көрініс беруде еді.
Азияға келсек, ол да ... ... ... мен ... ... Хинд пен Тибет, саяси және философиялық мәселенің ... ... ... ішкі және ... соғыстармен, діни тартыстармен
өзара шырмалуда ... ... ол ... ... болатын. Иран болса Бизанспен
үнемі соғыс күйінде еді. Ирак мезхеп ... ... ... ... ромалықтар мен гректер Мысырды тонып, осы байырғы мәдениет
өлкесін сорып жатқан, ... ... де қара ... ... даул ... ... Бүтін дүниеге жайылған осы күйден араша
қалған жалғыз ел болса, ол Арабстан ... ... ... ... ... бір ... ... табынуға өзара жауласуды
тоқтатуға, бірігуге шақырады. 630-жыл шамасында араб тайпаларының көпшілігі
ислам дінін қабылдайды. ... ... ... Мекке мұсылман
дінінің орталығына, бүкіл мұсылмандардың “қасиетті” қаласына айналады.
Мұхаммед мемлекет пен ... ... ... ... ... кейін (632) көп ұзамай, мұсылмандар бүкіл Аравияны өзіне
бағындырып алды. Араб ... ... ... ... ... алу ... ... ғғ. Араб қоғамындағы әлеуметтік-
экономикалық алға жылжуы болды. VІІ ғ. ... ... ... ... көп бөлшегі көшпенділер (бедуиндер – “сахарада тұрушы”) еді.
Олар негізінен түйе және ... ... қой және ... ... ... ... Ходрамаут және Махра), сонымен қатар Аравия оазистерінде
арпа, құрма ағашын, жүзім, аздап бидай және жеміс ... ... ... ... ... ... ... бөлігінде бедуиндерде, сонымен
қатар жер иеленушілерде VІІ ғ. тайпа және руға ... ... ... ... ... және ... жіктелу процесін басынан
кешті, тайпа ... ... ... – ірі атар және ... бар, ... ... ... байлар ерекшеленді. Таптық қоғам Аравияның
оңтүстік-батыс, Иемен, Жарты арал мен Индия елдерімен керуен-теңіз ... ... ... ... және ... ... дамыған
облыстарында болды.
Кеңес ғалымдарының ішінде араб қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуы
жайлы екі ... ... ... ... бір ... ... ... Е.А.Беляев) арабтардың жаулап
алу жорығына ... ... ... ... ... құл ... ... көрші елдерден жеке жатқанда үстемдік
етуші өндіріс тәсілінде ... еді. ... ... ғ. ... ... ... нәтижесінде Аравия және арабтар Таяу және Орта Шығыста ... ... ... және арабтарда құл иеленушілік ескі құрылыста
қалды.
Басқа кеңес ғалымдарының ойынша (Н.В.Пигулевская, т.б.) араб ... алу ... ... (VІІ ғ.) ... ... ... Бұл проблема
әлі де болса жете зерттелмеген.
Бірінші халиф Абу Бәкір Аравияның ... ... ішкі ... ал ... ... Әли кезінде назар Византия облыстарына – Сирия,
Палестина, Египет, сонымен қатар Иран жағына ... ... ... ... ... ... рөлі – олжа және ... үшін
жаңа жер алуға ұмтылды.
VІІ ғ. бірінші ... араб ... ... парсылықтардан
ерекшеленді.
Араб әскері жаяу және солтүстік атты әскерден құралды, бірақ арабтарда
алғашқы кезде ат аз ... салт ... көбі ... Әскер ұйымы ру-тайпалық сипатта болды, яғни рудан және тайпадан
құралды. Ұсақ ... ... ... бір ру мүшелерінен құрылды. Ал
ірі бірлестіктер бір тайпадағылар болды. Көбінесе ұрыста жақсы ... ... ... ... ... ... тұрды, бұл ұрыс алаңында
коллективті ұйымдастырды. ... ... және ... арабтар тайпалары
арасында жауластық болды. Бұл әсіресе омиядтар династиясы (661) кезінде
күшейді.
Араб әскері ... ... ... ... және ... ... ... Византиялықтар мен парсылар секілді арабтарда керекті қылыш,
қаруланған атты әскерлері болмады. ... араб ... сан ... басым болды. Араб әскерлері ұрыс алаңында босаған аттарды
ұстап алып, өздерінің атты әскерін толықтырып отырды. Араб ... ... олар тез ... қимылауға епті болды. Оларда арбалы керуен
болмағандықтан, шөл дала мен ... ... тез ... ... таулы
жерлерде көп қиыншылықтарға тап болған. Араб әскерлерінің ептілігі олардың
қарсыластары үшін қауіпті ... ... ... ... ... ... ... және олардың арбалы керуенін жаулап, тонап алып, оның
коммуникациясын құртты.
Араб жаулап ... Иран және ... ... ... және
саяси, сонымен қатар осы ... ... ... да жеңілдетті.
Керісінше, арабтардың әлеуметтік қайшылықтары ... ... ... ... ... ол ... қоршаған дүние жүзіне құлақ естіп, көз
көрмеген дәрежеде жүрді. Негізгі оқиғалар Омар, Осман және Әли ... ... 635 жылы ... ... 636 жылы ... Ярмук
елінде Византия императоры Ираклидидің әскерін талқанады, 636 ... 640 жылы ... ... 640 жылы Армения мен Египетке
басып кірді. Нәтижесінде VІІІ ғ. Басында арабтар Византияның 3/2 ... ... ... ... ... және Солтүстік Африканы тартып
алды.
Халифаттағы барлық жер әуелде халифаттың меншігі болып есептелді. ... ... ... басқарды. Наместник өзі қызмет атқаратын
мерзіміне қарай пайдалануға жер алып отырды. ... ... ... ол чиновниктер мен әскер ұстады. Бертін келе халиф ... ... ... ... ... ... Шығыс елдерінде егіншілік
пен суармалы жерлерде ғана шұғылдануға болатын еді. “Сусыз жер – өлі ... араб ... ... ... де кеңінен пайдаланылды. Олар кен ... ... ... құрғатты, каналдар салды. Құлдар
шонжарлардың үйлерінде малай, халифті қорғайтын ... ... ... ... басым көпшілігі құлдар емес, тәуелді шаруалар еді.
Халиф өз әскер басшылары мен ерекше еңбек ... ... ... ... ... Ол үлес “ихта” деп аталды. Ихта үшін оның иесі
салық төлейтін болды. Омар ... ... ол ... ... міндеттеді.
Егер бос жатса, үкімет қайта алып қоятын болды. Бұқара халық үшыр (құшыр),
зекет, харадж ... т.б. ... ... Ұшыр – жан ... ... ... Ислам дініне енбеген халықтар жизья деген ақшалай салық төледі.
Егер мұсылман болса бұл салықтан босатылды. Харадж ... егін ... ... ... үштен бірін құрайтын. Зекет – шариғатқа негізделген, мешіт
үшін салынатын мал салығы.
Бастапқыда халифат ішіндегі әрбір ел өз бетінше, бұрынғы ... ... ... еді. ... ... ... ... билікке келуімен
өзгерді. Осы кезде барлық мұсылмандардың құқықтық ... ... ... ... ... ... діні қарқынды түрде тарап,
қасиетті ... мен ... ... тілі – араб тілі кеңінен
енгізілді. Халифаттың батыс бөлігінде – ... ... ... ... ол ... жергілікті халықтың ана тіліне айналды.
Сөйтіп, Аббаси халифатының ыдырауы қарсаңында, яғни ІХ ... ... оның ... ... ... арабтандырылды. Жаулап алушылардың
аз ғана тобы аса көп жауланып алынған халықтардың арасына ... ... ... ... ... өз ... ықпалына бағындырды. Оның
үстіне араб тілінің жеңісі араб үкіметі шараларының нәтижесінде емес,
керісінше оның ... ... іске ... ... алынған халықтар арасында
ислам дінінің таралуы халифаттың бүкіл қаржы жүйесін бұзды; үкімет мұсылман
емес ... ... ... ... ... тіпті де қаламаған
еді: христиандарға арабша сөйлеуге және өз ... ... ... тиым салынды.1 Соған қарамастан ислам орасан көп ... ... және ... ислам дінін қабылдамаған бөлігінің өзі араб ... ... ... ... ... Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы
Араб халифатының ... ... VІІ ... 20-жылдарында діни
реформатор Мұхаммед пайғамбардың қызметінің нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... 20 жыл ... сол ... аса қуатты
державалар – сасанилік Иран мен Византия империясының ... ... ... ... – бір ... орта ... басында бірінен
кейін бірі пайда болып, бірақ елеусіз жойылып ... ... ... еш айырмашылығы жоқ ... ... ... ... ... ... арабтар өзінен анағұрлым ... ... ... Алайда, халифат ғұндардың, готтар мен түріктердің ұлан-байтақ
державаларымен салыстырғанда анағұрлым ұзақ өмір ... ... ... ... зор ... етті.
Мәселе тек бұл мемлекеттің өмірінің ұзақтығында немесе өзінің көлемі
бойынша өзіне дейін өмір ... ... ... ... (өзінің
шарықтау шегіне жеткен кезде ол Ескі дүниенің ширегінен астамын алып ... ғана ... ... үшін ең маңыздысы мынада – халифатта әр түрлі
өркениеттердің өзара әрекеттесуі жаңа, жоғары дамыған ... ... ... тілі – араб ... ал ... – ислам болды, міне, осы
мәдениет араб жаулап алуларының ... ... ... ... ... ... ... елдерде мәдениет пен ғылымның орасан зор қанат
жаюына тікелей ықпал еткен бірқатар факторлар болды, ... ... ... ... діні және ... пен Батысты біріктірген алып империяның
болуы еді.
Бұл мемлекетте Ұлы македондық Александр заманынан кейін алғаш рет Шығыс
пен Батыс, ... ... ... ... үнді-иран және түркі әлемі
бірікті.
Осындай араб мәдениетінің ықпалына ... ... ... Иран ... ... VІІ ғ. ... Иранның қоғамдық-саяси өмірі ішкі
шиеленістерге толы болды. ... жер ... ... ... ... ... арасындағы қайшылық шиелене түсті. Сонымен
қатар жер ... тап – ... ... ... сонымен қатар
азаматтық бюрократия (жауғыштар тобы) және ұсақ жер ... ... ... та өз ықпалын тигізді.
Араб халқының V ғасырда ислам дінін тарату мақсатында Орта Азия мен
Қазақстан ... ... ... ... 633 жылы ... ... жаулап алуы басталған қарсаңында Орта Азия мен ... көп ... ... ... қағанатының билігінде болған еді. ... көп ... ... ... аралас текті әулеттер басқарды. Иран
тілдес халық пен түрік тілдес халық ... ... ... ... ... қарым-қатынас ұлғайып, экономикалық байланыстар өсті. ... араб ... ... ... ... ... ... рөл атқарды.1
Арабтар 705 жылы шапқыншылықтар тактикасынан Әмударияның шығыс
жағындағы ...... ... ... көшті. Хорасан билеушісі
Кутейба ибн Муслим Балхты басып алып, 706 жылы Пайкендке ... ... ... ... ... ... келеді. Түріктер мен
соғдылардың ... қолы араб ... ... ... беріп, оларды қоршап
алды. Хорасан ... ... ... ... ... біріне-бірін айдап салып, қоршаудан шығып кетуге мүмкіндік
туды. 708 жылы Кутейба Рамитанды (Бұхара ... ... ... ... ... ... ете алмады. 709 жылы Кутейба Мауреннаһрға тағы да
аттанып, Бұхараның маңына таяп келеді. Түрік ... тобы араб ... ... ... Кутейба тағы да алдап-арбау тактикасын қолданып, соғды
патшасы Тархунды түріктердің көмегінен бас ... ... ... ал араб
әскері Бұхараны басып алды.
712 жылы Кутейба хорезмшах пен ... ... ... бет алады. Соғдылықтар Шаш патшасынан, түрік ... ... ... көмек сұрады. Одақтастарды түрік қағанының кіші баласы
Инел-қаған басқарды. Соғды патшасы Гуракқа көмекке келе ... ... ... ... ... алып ... ... жасап, ақсүйек жауынгерлерден
құрылған түрік отрядын талқандады. Самарқанд табандатқан бір ай ... ... ... Самарқанд үшін өте ауыр ... қол ... ... ... ... ... қауіптеніп Кутейба осында өзінің
отрядын қалдырды.
Соғдылықтар мен түріктердің қарым-қатынасы әрқашан тең ... ... ... мен ... ... ... Бұған соғды ханы Гуректің
сөзі ... ... ... ... бірімін” деген. Орта Азиядағы феодалды
диқандар мен көшпелілердің көсемдерінің арасында ... ... ... ... жиі болып тұрған. Кейбір ортаазиялық иеліктерге түрік
немесе ... ... ... ... ... ... жеріне арабтар
шабуыл жасаған кезде түріктерден көмек ... ... ... ... ... ... ... айтқан сөзінен үзінді
келтіріледі. Онда: “Мен ... ... ... қуып ... да саған
билігіңді қайтарамын” деп, былай қорытады: “хандар өздері үшін ханға көмек
беруге келіседі емес пе?”2
Түріктердің ... ... ... ... ... күреске
қатысуының себептерін тек түріктердің өздеріне ... кеп ... ... ... ... ... деп түсіндіруге болмайды. Деректерге
сенсек, Қазақстан жерін жаулап алу арабтардың жоспарында болмаған. Осыған
орай, Мұхаммед ... ... ... жөніндегі хадисі
сақталған. Бұл хадистің бірнеше нұсқалары кездеседі, соның ... олар ... ... ... десе, тағы бірінде:
“Түріктердің ашуын шақырмаңдар, өйткені олар аса қауіпті” делінеді.1
Түріктердің Мауреннаһр жерінде арабтарға ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Соның ішінде түркілердің өз ... ... ... парызы немесе соғыстан түсетін олжа үшін
және сондай-ақ жалдамалы әскер ... т.т. ... ... ... ғ. Орта Азия ... дербес княздіктерден тұрған еді, бұл княздіктер
өздерінің солтүстіктегі көршілері – ... ... ... ... Дала мен Орта ... қалалар өзара тамыры тереңге кеткен
байланыста ... ... ... ... соғыстан түскен олжаны
және бағынышты елдерден түсіп отырған алымды өткізуге көмектесіп отырды.3
Соғдылықтар сондай-ақ ... ... ... ... ... орындап отырды, олардың арасында дін уағыздады, дала билеушілерімен
келісімге келе ... Ұлы ... жолы ... өз ... салды. Көшпелілер мен Мауреннаһр тұрғындарының өзара қарым-
қатынастары ... ... ... жоқ, ... ол ... қайшылыққа
толы еді: тілдер мен жалпы мәдениеттің өзара ықпалдастығына әкеліп отырған
бейбіт қатар өмір сүру; кейде ... тұру ... орын ... отырды, бұл
кезеңдер көбіне далалықтардың соғды жеріне шапқыншылықтарымен ерекшеленді.
Әдетте соғдылар жеңіліс тауып, түріктер қаупінен сый-сыяпаттар беру ... ... еді.4 ... мен ... ... ешқашан тең
болған емес. Бұл көбінесе “патрон-вассал” түріндегі қатынастар еді. Бұған
ат-Табари өз еңбегінде ... ... ... ... ... ... бірі ... ғой”5 деген сөзі немесе Махмұт Қашқари еңбегіндегі
“Татсыз түрік ... ... ... дәлел болады. Мұндағы “тат” –
түркілерге тәуелді ... ... ... ... мемлекеттерін кемеңгер,
көреген қағандар басқарған дәуірлерде олар көрші отырықшы елдермен ... ... ... сырттан қауіп төнген жағдайда әрдайым
көмектесіп, қамқор болып отырды. Орта Азия декхандары мен ... ... ... ... ... қатынастар сирек кездесетін жай ... ... ... ... шақыруы, түріктердің өз тарапынан мұндай
көмектен бас тартпауы да ... жай ... көп ... ... ... ... ешқашан ақы-пұлсыз
да болмаған. Соғдылықтар ... аса ... ақы ... отырған.
Түргештердің соғдылықтар жағында ақы үшін соғысқаны жөнінде Наршахи
мәліметтері бар.2 Бір жолы ... ... ... ... сұрайды,
әскери көмегі үшін соғдылықтар оларға: “сары алтын, ақ күміс, әйелдер мен
қыздарды, қымбат ... мен ... да ... көп мөлшерде тарту
етеді”.3
Түріктер мен Орта Азиялықтардың ... ... ... сөз болғанда,
біз түрік жалдамалылары жөнінде айтқанымыз жөн. Ежелден-ақ сасанилік Иран,
Қытай сияқты ... ... ... ... ... бағалап, оларды
өз армияларына шақырып отырған еді, кейін мұсылман елдері де осы тәжірибені
пайдаланды.
Арабтарға қарсы ... ... ... ... ... қағандығының
мұрасын иеленуші түргештер (704-756 жж.) бірінші орынға шықты, олардың
билеуші әулетінің ... ... ... (699-706 ж.) болды. Ол Жетісудан
Батыс қағандықтағы билікке таласып отырған. Бөрі – ... қуып ... ... Турфан мен Бесбалыққа дейін көсіліп жатқан байтақ жерде
өз өкіметін орнатты. Оның Ордасы Шу ... ... ... бұл ... ішкі бірлік болмайды. Түргеш қағандығының ішкі
және сыртқы саяси жағдайы Сұлық қаған (717-738 ж.ж.) ... ... ... оңалады. Әскери-әкімшілік билік ”қара” түркештердің ... ... ... ... (Тараз) көшіріледі.
Айлакер елші және тамаша қолбасшы Сұлық екі ... ... ... ... ... ... ... күрессе, шығыста Тан
сарайы Шығыс Түркістанда орнығып ... ... ... ... ... ... ... қолдап отырды. Елшілік жолмен (неке байланысы)
және жеке ... ... ... ... ... қатердің алдын алып,
болдырмай тастады, бұл түркештердің батыста белсенді ... ... ... 723 жылы ... және Шаш ... ... ... қатты соққы береді. Түріктердің ішінде арабтарға қарсы күресте
әсіресе көзге түскен осы түргеш ... ... еді. Бұл ... ... атап ... әл-Балазури еңбегінде мәліметтер бар, онда
арабтардың өздеріне ... ... ... ... үшін ... ... ... деп атап кеткені жөнінде айтылады.1 Тек 732 ... ғана араб ... ... ... Бұхараға кіреді. 737 ж.
Сұлық арабтарға қарсы жорыққа шығып, ... ... ... бірақ ұзамай
жеңіліп қалады. Суябқа қайтып келгеннен кейін оны өзінің ... ... ... ... ... ... ... түргештер мен
“қара” түргештер арасында өкімет ... алу ... ұзақ ... жылы ... ... ... мен Тарбағатайдан қарлұқтар келіп
қоныстанады. Ішкі күрес тартыстан, сондай-ақ арабтармен ... ... ... ... бұрынғы құдірет-қуатынан айырылып қалған еді, сол
себепті де олар қарлұқтарға лайықты қарсылық көрсете ... Осы ... ... ... ... Қытай империясы бұл жағдайды өз пайдасына
асыруға тырысты. Оның Шығыс Түркістанға уәлиі Као ... 748 жылы ... Суяб ... ... да, оны басып алып ойрандайды. Шаштың
иесі дарға тартылады. Оның баласы көмек сұрап арабтарға ... 751 ... ... ... ... ... ... әскербасы Зияд ибн Салих
пен Қытай қолбасшысы Гао Сяньжи арасында зор ... ... ... 5 ... Шешуші сәтте қытайлықтардың ту сыртынан қарлұқтар көтеріліс
жасап, арабтар жағына шығады. Қытай ... ... ... ... ибн ... ... бойынша: “Талас маңындағы шайқаста қытайлықтар оңбай
жеңіліс тапты: 50 мың адам (100 ... қаза ... 20 мыңы ... ... ... шайқастың Орталық Азия халықтарының тағдыр-
талайында үлкен тарихи мәні болды. Ол ... ... Орта Азия ... ... шек ... және түркі халықтарының мәдени бағдары жайлы
мәселесін мұсылман өркениетінің пайдасына шешіп берді. Осы ... ... ... ... жеріне келіп, бұл аймақта өз үстемдігін орнатуға
тырысып жатқан қарлұқтардың Талас шайқасында арабтар ... ... ... ... ... зерттеп біліп, түріктер үшін басты қауіп Қытайдан
төніп ... ... ... ... ... Бұл шара ... ... Қиыр шығыстық мәдениет емес, араб-ислам мәдениетін ... ... еді. ... ... салыстырғанда Ислам өркениеті
универсализмнің шын мәніндегі үлгісі ... онда ... ұлт, ... ... ... өзінің дербестігін сақтады. Құран халықтарды рухани бірлікке
шақырды. ... ... ... ... білдірмегені жалпы жұртқа мәлім.1
Талас шайқасынан кейін еркіндік сүйгіш түріктер ... ... ... ... екі ... ... араб халифатының қол астында
(қамқорлығында) болу анағұрлым тиімді екенін ... ... ... ... ... жақын араласа бастаған түріктер, олардың
дінімен танысады, өйткені сол ... ... ... ... ислам
мәдениеті тез қарқынмен тарай бастаған еді. Бұл ... ... ... жауап беретіндігін ұғынған қарлұқтар оны өз еріктерімен
қабылдаған деген болжамды айтуға болады.
VІІІ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... толы. Арабтарға қарсы және мұсылмандыққа қарсы сипаттағы ең
күшті ... ... Орта ... ... ... ... Халық
көтерілісі ІХ ғасырдың бас кезінде де толастаған жоқ. 806 жылы ... ... Лейс ... ... шықты, оған “Шаштың билеушісі өзінің түріктерімен”
тибеттіктер ... ... ... басып 810 жылы қарлұқтардың қаласы
Құланға жорық ұйымдастырды. Қорасанның билеушісі ... 811 жылы ... ... басталар алдында өзінің уәзірі Фадл ибн Сахме маған ... бір ... ... қарлұқ жабғұл бағынудан қалып тұрған кезде
бастауға тура келіп тұр деп шағынады. ... ... ... ... ... төлеуден бас тартады. Фадл Мамонға жабғұлға хат жазып, оның қазір
иеленіп отырған ... ... ... ал ... ... ... 1 жыл алым алмайтын болыңыз деп ақыл береді. Бірақ,
бітімге ... сәті ... ... ... ... және ... арабтар үшін ең бір
тынышсыз иеліктер болғанын атап ... ... бас ... араб ... ... ... бірлігі бұзыла
бастайды. Мауреннаһр халықтарының арабтарға қарсы толассыз күресі мұнда
жергілікті ... ... ... ... ... қолайлы жағдай
туғызды. Солай болып шықты да. ІХ ғасырдың 20-жылдарынан бастап Хорасан ... ... ... ... мен саманилердің әулеті биледі.
Олар Бағдатқа салық төлеп тұрды, ал ... ... шын ... ... ... ... тек сыртқы фактор болып қана қойған жоқ. Ол
халифаттың қол астында болған ... ... ... ... өмірінде, ондағы этникалық және үрдістерде өз ізін қалдырды.
ІІ тарау. Араб жаулап алушылығының Орта Азияға тигізген ... ... ... жүз жыл ... араб жаулап алушылығымен тығыз
байланысты. Осы уақыт ішіндегі әскери қимылдар, жаңа саяси күштің және жаңа
этникалық елементтердің ... ... ... ... әсер етпей қоймады.
Жаулап алушылықтың салдары көшпенділердің ... ... ... ... ... ... Орта Азияның экономикалық ... ... ... ... ... ... Сирия, Египеттің әлеуметтік-
экономикалық қатынасына айтарлықтай өзгеріс енгізбеді. Қоғамның әр ... ... ... ... және ... ... елеулі
өзгеріске ие болды.
Бірақта Орта Азияда арабтардың пайда болуы олардың қоғамдық, әлеуметтік-
экономикалық негізін өзгертпегенімен, сол кездегі араб ... ... ... болды.
Арабтардың Таяу Шығыс пен Орта Азияны ... ... ... бар. Таяу ... тез және ... жолмен дамыды, экономикаға
ешқандай кері әсерін тигізбеді. Орта Азияны арабтар 70-80 жыл бойы ... ... ... қала ... өзгертті және олардың
әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық жүйесіне өз ... ... ... ... көбінесе қалаға қиратушылық ... ... ... ... шіркеулер мешіттерге айналдырылды: Бұхарада,
Самарқандта мешіттер пайда болды.
Х ғасырдың ... ... мен ... ... ... медреселер
исламды таратуда күшті бір құрал болған еді. Бартольдтің зерттеуі бойыншы
медреселер, яғни Х ... ... ... ... ... ... болған,
тек ХІ ғасырда ғана мұндай оқу орындары Батыс Иранда және ... ... ... ... ғғ. ... рухани оқу орындары –
медреселер және сондай-ақ, кітапханалар болғаны жөнінде ... ... ... тыс ... атап айтқанда, Орта Азияда басқа ислам
аймақтарымен салыстырғанда мұсылмандық насихаттың қарқынды жүруі ... ... ...... ... жылдардағы тарих ғылымының жетістіктері арабтардың көне
замандардан-ақ өркениетті халық болғанын, оңтүстік араб ... ... және ... ... өзіндік рухани және материалдық мәдениеті
болғанын дәлелдеп берді. Азия, Африка мен ... ... ... ... ... ... ... отырып, Аравия ерте
замандардан-ақ адамзат ... ... ... ... ... ... ... болды, сондай-ақ Жерорта теңізі елдерінің
Шығыс Африкамен және ... ... ... ... Бұл ... ... және мәдени даму дәрежесіне оң ықпал
етпеуі мүмкін емес еді.
Қазіргі таңдағы ғылым дамуының жетістіктері ... тек ... ... ретінде көрсеткен ұғымдардың негізсіздігін көрсетіп отыр.
Исламға дейін-ақ арабтарда шаруашылықтың екі типі – ... және ... бар. ... ... ... ... Оңтүстік Палестина мен
Солтүстік Аравияның ... ... жер ... өте ... ... ирригрциялық құрылыстар тұрғызуды білген. ... ... ... кең ... ал оның ... ... ... сияқты
өзіндік құрылыс пайда болады.1 Б.з.д. ІV ғасырдың өзінде-ақ ... ... ... ашық ... сымала өндіріп, Египетке сатып отырған,
одан египеттіктер мумия жасап отырғаны белгілі. Набатейлер темір мен ... ... ... ... ІV ғ. ... одан да бұрынырақ олар
Индия мен Египет, ... ... ... ... ... ... ... беретін және хош иісті ... ... ... сауда жасап отырған.2
Сондай-ақ Орта Азияға келмес бұрын арабтар көне ... ...... мен Иранды жаулап алғанын ескеру керек, мұның өзі
арабтардың рухани және ... ... ... оң ... ... ... соңынан үнемі қалалық араб жүріп отырды, – дейді
В.В.Бартольд.3 Жаулап алған елдерінде араб мәдениетін орнықтыру ісінде ... ... ... ... рөлді атқарды. Арабтар әсіресе Иран мен
Түркістанда ... ... ... және ... ... ... ықпал
етті. Арабтар жаулап алғаннан кейін қала дуалдарының тар ... ... ... барынша тығыз орналасқан Орта Азия қалалары ІХ ғ. ... ... қала маңы ... ... ... ... бастайды.
Енді қаланың қауіпсіздігін оның ... ... ... күш-қуаты
қамтамасыз ететін болды.4 Мұсылмандық дәуірге дейінгі қалалар қамалдан
(цитадель) және ... өзі – ... ... еді. ... алаңы қала
дуалының ішінде емес, сыртында – қала қақпасымен қатар ... ... ... мағынасы да (“қақпа алдындағы іс”) осыған сәйкес ... ... қала ... ескі ... ... топтары
тұрған қала түбіндегі елді мекенге (рабат) ауысады; бірте-бірте ... де ... ... ... Азия ... болған қала типі қалыптасты;
мұндай қаланың ерекшелігі ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай қиып өтетін ... ... ... және осы ... қиылысында қаланың басты мешіті орналасты.
Мұсылман дінінің таралуымен Орта Азияны мекендеген халықтар ... ... ... Мұны ... Қашқари айғақтайды.1 Сондай-ақ осы
аймақта ... ... ... ... да ... діні таралғаннан кейін
болған өзгерістер қатарына жатады. Орта Азияда моншалар VІІІ ғ. ... ... ... ... ... (60-80) моншалар болған. Жалпы
моншалардың бұл көптеп салынуы ... ... ... ... ... керек, өйткені мұсылман діні адамның жан тазалығымен бірге
тәнінің тазалығын да талап етеді.
Біз қарастырып отырған дәуірде Орта Азия ... ... ... ... Бұл ... бір ... исламның саудаға қатынасымен
түсіндірілсе, екінші жағынан әр ... ... ... ... ... үшін баж ... төмендеткен халифаттың Ұлы Жібек жолы бойымен
сауда керуендерінің еш қауіп-қатерсіз, еркін түрде жүруіне ... ... ... ... ... қаймағы (элита) – Мұхаммед пайғамбардың барлық
серіктері – саудагерлерден, қолөнершілерден, т.б. ... ... ... ... ... ... болған жоқ, – деп жазды Беленицкий.2
Ислам, шынында да, саудаға және ... оң ... ... Құранда саудамен айналысу барынша дәріптеледі (4 : 38, 64 : 10).
Кейбір зерттеушілер саудаға ... ... ... “Мұхаммедтің діні
алғашқыда орташа саудагерлерді экономикалық жағынан біріктірудің ... деп ... ... ... қатты сынға алып, айыптайды,
алайда мұның өзі саудамен айналысудың ... ... үшін ... : 276). ... осылайша құрметпен қараған құран, сондай-ақ, жеке
меншікті де Алланың қасиеті деп бекітеді. ... ... мен ... ... өмір салты деп ауқатты, экономикалық жағынан тәуелсіз
қала тұрғынының өмір салтын есептеді.
VІІІ ғ. басында ... Орта ... ... жаулап алып, әкімшілік-
басқару жүйесін өз қолына алды. Олар бұл жерде ... ... ... араб
жазуын да енгізді. Осы территорияда бұрын ... ... ... ... ... араб ... орын ... Барлық қалалардағы діни білім беретін бастауыш
және басқа да дәрежедегі оқу орындарында ... араб ... ... ... өкілдері араб мәдениетін тез қабылдап, араб тілін
үйреніп алды және ... ... елді ... ... Дін мен ... араб ... ... тілі деп және оны игеру – Құдайға ... деп білу Орта ... араб ... позицияларын барынша нығайтты.
Арабтар Орта Азияны жаулап алғанға дейін-ақ бұл аймақты отарлай
бастаған еді. ... VІІ ғ. ... ... 50 мың араб өз ... Азияға қоныстанады. Ал енді жаулап алғаннан кейін тұрғын үйлерінің
жартысын арабтарға беру жергілікті халыққа ... ... ... ... ... ... ... жергілікті халық барлық салықтар
мен міндеткерліктерден босатылды. Осы факторлардың бәрі аз ғана ... араб ... ... ... ... ... ... айналдырды.
Жергілікті түркі тілді және иран тілді халықтардың ... бір ... ... ... және ... ... ... айналды. Араб тілі ресми тіл болды –
арыздар мен өтініштер осы тілде жазылды және бұйрық-жарлықтар мен заңдар ... ... ... тұрды.
Араб тілінің қолданылуы одан әрі кеңеюі аббасилер билігі ... ... ... қозғалысы, тек арабтарға ғана беріліп ... ... ... ... да, VІІІ ғ. ... араб
үстемдігі айтарлықтай әлсіреп, ... ... ... ... ... тайпалық жасағы өзінің бұрнғы маңызын ... ... ... ... ... құқықтарынан айырылып қалды, бұрынғы
клиенттер (маула) өмірдің ... ... ... ... қол
жеткізді. “Арабтар” деген ұғымның өзі өзгеріске ұшырап, тек тууы бойынша
арабтар ғана емес, ... араб ... ... ... ... ... ... Билеуші топтар, шенеуніктер мен армия құрамында үлкен
өзгерістер жасаған аббасилік ... ... ... ... ... Орта Азия ... жаппай ислам дініне өтуімен бірге жүрді. ... ... ... өз кезегінде араб тілін ... ... ... ... өз ... орай араб ... үйренуге міндетті, өйткені
ол осы тілде “Алла жалғыз, оның ешбір серігі жоқ, ал Мұхаммед оның елшісі”
деген ... айта алуы және ... осы ... оқи алуы ... ... дінінің
осындай араб тілі жөніндегі атақты қайраткерлерінің ойлары мен пікірлері
бұл тілдің өрісінің кеңеюінде айтарлықтай рөл атқарғаны ... ... ... түркі тілдеріне тигізген әсері мол болған рас.
Алайда, бұл тілдік құбылысты сыңаржақты процесс ретінде ... ... ... халықтардың тілі де өз кезегінде араб ... ... ... ... тарихи деректерден жақсы мәлім.
Орта Азиядан шыққан ортағасырлық ұлы ғұламалар Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу
Райхан әл-Бируни, ... әл ... ... ... ... ... ибн ... Әли ибн-Сина, Рудаки, т.б. жоғарыда
көрсетілген тарихи себептерге байланысты өз еңбектерін араб ... ... араб ... мен ... ғана ... араб ... ... де дами
түсуіне, ғылыми терминологиясының қалыптасуына зор әсер ... ... ... халықтардан шыққан орта ғасыр ғалымдары өз ... ... ... ... ... ... де ұтымды түрде
пайдаланып отырды. ... ... ... бірқатар элементтері араб тіліне
бірте-бірте сіңісіп кетті.
Бұған бір ғана ... ... те ... ... ... әл-Фараби музыка теориясы мен практикасынан “Китаб әл-
мусика ... ... ұлы ... ... аса құнды ғылыми еңбек
жазғаны белгілі. Міне, осы кітапта музыка терминдерінің ... ... ... ... ... ачқи (скрипка кілті) – кілт, ашиқ (асық –
ағаштан не сүйектен жасалған тиек), тизлик (екі ... ... ... ... ... ... (темп), пәстлик (дәл осындай музыкалық пәс,
яғни төмен дыбыс), т.б.1
Махмұт Қашқари ... ... ... ... ... түркі тілі
белең ала бастаған дәуірде жазса керек. Ол ... ... ... ... ... ... топырағында жатқандығын және ғарышты
солардың заманы үстінде айналдырғанын көрдім. ... ... ... деп
атады және оларды мемлекетке еге қылды. Заманымыздың Хакандарын түріктерден
шығарды, дәуір, халықтың ақыл-ерік тізгінін солардың ... ... ... бас ... хақ ... ... қолдады; олармен бірге
күрескендерді әзіз қылды әрі түріктер ішінен оларды ... ... ... ... қорғады. Олармен бірге басқалар да нана
бастады. Сол себепті түркі тілін үйренудің ... өмір ... ... ... ... ... “Диуанды” жазудағы Махмұттың негізгі
мақсаты түркі тілінің мәртебесін жоғары көтеріп, оның араб ... ... жоқ ... ... ...... А.Н.Кононов.
Сонымен жоғарыда қарастырған мәселелерді қорыта келіп, халифат
дәуіріндегі халықтар арасындағы ... ... ... ... ... тілі ... ... тек біржақты ықпал етіп қана қоймай, бұған ... те ... яғни ... ... шын ... ... алмасу
болмағанын атап айтуға болады.
Араб үстемдігінің алғашқы дәуірінде ... ... ... ... ... арасында да мазмұны мен сипатына қарамастан кітаптар
негізінен араб тілінде ... Бұл ... ең ... ол ... ... ... және ... тілінің дамуымен түсіндіріледі. Осындай
жағдайда түркі тілінде жазылған шығарма үлкен беделге ие бола ... еді, ... ... жазылған еңбек Орта Азиядан Испанияға дейінгі мұсылман
елдеріне кең тарай алатын.
Орта ... ... ... ойға және ... ... ықпал еткен фактор – Шығыс пен Батысты біріктірген алып империя –
Халифаттың құрылуы болды деп ... ... ... өз ... ежелгі
өркениет ошақтары болған Египет пен Месопотомияны, Сирияны, Иран мен ... ... бір ... ... Осы ... ... ... халықтардың жасампаздық әрекетімен қалыптасқан жаңа өркениеттің ең
көрнекті, керемет белгілері – ... дін ... ... ... ... яғни ... көне иран және үнді
мәдениеттерінің ең үздік жетістіктерін игеру болды.1 Умманың ... ... ... ... ... қарамай, тең құқықты деп
мойындаған ислам идеологиясы әмбебап ... ... ... ... “шекарасыздықты” сезіну ғылым мен өнердің қауырт дамуына ықпал
етті. Атақты түрік ғұламасы әл-Фарабидің жеке тұлғасы мен ... ... ... ... ... – Орта ... шыға ... ол ең
алғашқы және ең ірі араб-мұсылман философы болды.
Халифатта білімділік ең жоғарғы ... деп ... Бұны ... ... да ... ... деген Мұхаммед пайғамбардың хадисі айқын
көрсетеді. Ғылым іздеп саяхат ... ... ... ... ... ... іздеудің міндетті шеңберін ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұхараға, Бұхара мен
Бағдадтан Кордоваға сапар шегетін.2 Ешқандай шекаралық ... ... ... ... ... ... ... қойнауына неғұрлым тереңдеп енген ... біз ... ... мен ... ... ... жеке-дара, басқа
халықтармен мәдени байланыстарсыз-ақ дамуы туралы ... көз ... ... ... ... із ... ... жеке тұлғалар шын мәнісінде адамзат мәдениетінің біртұтастығын паш
етіп келеді.
Дәл осындай бүкіләлемдік ... ... ... ... топырағынан шыққан дара тұлға Әбу Насыр әл-Фараби де ... ... ... рөлі ол қабылдаған мәдени дәстүрлердің ауқымдылығымен
анықталады. Ол туған елінің мәдени ... ... ... антика
мәдениеттерінің жемістерін бойына дарытты. Дәл сондықтан да ол тайыз
ұғымдар мен ... ... ... ... ... ... ... жүйесін
сындарлы да икемді ете білді. Міне, ... да оның ... ... құрметті пантеонына енген. Бұл есім өзінің ізбасарлары болған
Сократ, ... ... ... ... ... және ... ... ұстаз деп мойындап, оның творчестволық ойларын әрі қарай
жалғастырушылар Ибн Туфейль, Ибн Рушид, ... ... ... ... бір ... тұрады. Әл-Фараби өз заманындағы өнер-білімнің ең
асылын ... ала ... өз ... ... энциклопедиясын жасап берді.
Ол терең мағыналы ... ... жете зер ... данышпандық болжам
жасамаған бірде-бір ғылым саласы жоқ деуге болады.
Андалусия ойшылдары Ибн Туфейль, Ибн Рушид, Маймонидтер өз ... ... ... ... ... жоғары бағалаған. Әл-Фараби логика
бойынша толық еңбектерін Аристотельдің “Органонына” ... ... ... ол іс ... өз ... ... сол үшін де “Муалим ас-
сани” – ... ... ... атаққа ие болды.1
Әл-Фарабидің дүниетанымына синкретизм және әмбебапшылдық тән ... ... ... синтезінің іс жүзіндегі жемісі еді. Әбу Насыр
әл-Фараби – Сыр ... ... ... ... Ұлы ойшыл туралы жазған
араб ғалымдары (Әл-Кифти, Ибн Халихан) әл-Фарабидің өзінің түріктік ... ... ... ... ұмытпағаны жөнінде атап айтады. Бұған оның “ат-
Түрки” деген ныспысы да айғақ. Ең ... ... ... алыс Шамда өмір
сүрген ол өзіне аса қымбат түркілік бас ... мен ... ... ... әл-Фараби тексіз, отансыз, өз ата-бабаларына бас тартқан
жоқ. Сонымен бірге оның дүниетанымының өзегі исламдық ... ... мен ... ... ... рухани принциптері
негізінде бірігу идеясы ... ... әлем мен ... біртұтастығы
идеясын жақтаушылардың қатарына жатқызуға болады. Оның бұл көзқарасының
қалыптасуына ең ... ... ... ... діни монизм (бірлік)
болған, Құдайды алғашқы ... ... мен ... жаратушы деп мойындаған
ортағасырлық араб-мұсылман өркениетінің жағдайлары ықпал етті. “Алладан
басқа Құдай ... деп ... ... ... пайда болған уақытынан бастап
әлем мен адамның біртұтастығын ... ... пен ... ... мен ... және сондай-ақ жалпы ислам қоғамының
біртұтастығын үнемі бекітумен болған еді.
Жеке-тұлғалық дәрежеде ұғынылған ... пен діни ... ... ... қай ... ... ... жат
жұрттықтармыз деп сезінген жоқ. Әл-Фараби көп ұлтты әр ... ... ... ... ... ... “ұжымдық
қалада жан-жақты дамыған адамдар өсіп шығып, данышпандар, шешендер, ақындар
қатар өмір сүре ... ... ойы ... ... ... ол ... күштеу арқылы, яғни зорлықпен бірігуіне және бірігудің
мақсаты өткінші, ... емес ... және т.б.) ... ... ... ... санаға “қалалар” (яғни мемлекет, қоғамдастық) бір-бірімен үнемі
күресіп, жауласып отыруы қажет болып көрінеді, ал егер ... ... онда бұл ... ... және аса зәру ... ... түрде іске асады. Және міндетті түрде бір жағы жеңіп, ал ... ... ... ... ... мен ... келуге сырттан бір нәрсе
итермелейтін болса дәл осы сыртқы нәрсе мәжбүр ... ғана ... ... ... ... олар ... ... бөлініп кетеді.
Адамзатқа тән көзқарастардың ішіндегі хайуандық көзқарас ... ... таза ... ... ... ішкі, рухани
келісімге, дүниетанымның ... ... өзі ... ... ... болатыны белгілі) туындайтын бірігуге артықшылық
беріледі. Әлеуметтік-экономикалық құбылыстар – тек ... ... ... ... түсіністіктің салдарлары.
Әл-Фараби философиялық көзқарастары ислам тарихының даулы мәселелері,
әсіресе, Орталық Азиядағы ... ... ... түсінуге көмектеседі.
Егер ислам Орталық Азияға кездейсоқ еніп, күшпен ... ... ... оның ... алғы ... негіздері болмады десек, онда
арабтар кетісімен және Бағдадтық саяси бақылауы ... Орта ... ... Түркістан, Азербайжан, Иран және басқа да ... ... ... ... ... еді. ... ... түсіндіруі
бойынша, мәжбүр етуші фактор жойылғанда мәжбүрлілік жолмен пайда болған
бірігу жойылуға тиіс. Осы ... ... ... ... ... ... дәлелденеді. Жаңа дін империя ыдырағаннан кеін жойылмақ
түгілі, ол одан сайын нығайып, ... ... ... ... дәуіріндегі қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық және мәдени
өрлеу түркі тайпаларынан ... ... да ... ... ...... ... ойшылдардың, философтардың, тарихшылардың,
ақындардың шығуына мүмкіндік жасады. Әл-Фараби, Ибн Сина, Бируни сияқты
ойшылдар ... өз ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнидің, ... ... ... ... ... және т.б. ойшылдардың көзқарасына ықпал етті.
Түркі халықтарының аталған ойшылдары араб, парсы ... ... ... ... және ... дамуына атсалысты.
Қарастырып отырған дәуірде ең жас, күш-қуаты тасып тұрған, қуатты
моральдық және жасампаздық ... ие ... дін ... ... әбден көнеріп, қаусап біткені ... ... ... дәлелдеп берген еді.1 Бұл жағдайдың басты себептерінің бірі діннің
ғұмырында жатыр. Сондай-ақ иудализм мен ... де іс ... ... ... ... ... ... өзі, сондай-ақ Үндістан
да орта ғасырда арабтар мен парсылардан көп үйренгені және жалпы ... ... ... ... Орта ... мекен еткен тайпалардың
арасында исламның берік орнығуында негізгі рөлді сопылық миссионерлер
атқарды. Мұның өзі Орта Азия ... ... ... ... ... ... Мауреннаһр қалалары, соның ішінде, негізінен
Бұқарадан накшбания, ясауийя, кадирия сияқты ... ... дін ... ... ... ... дәруішті көргенде
селт етпей, уағызына құлақ аспай өтіп кеткен бірде-бір көшпелі дала адамын
мен ... ... ... ... ... ерекше ықпалды
күш болғанын еуропалық саяхатшы- ғалым А.Вамбери ... ... ... ... құрметтеу дәстүрі қалыптасады,
оларды әр түрлі діни дәрежесіне қарап түріктердің әр түрлі бөліктері ... ... ... ... сопы, әулие, дәруіш, дуана, шайқы, пір, ишан
және т.б. бар. ... ... мен ... ... ... ретінде көрсетіледі. Сопылықтың рухани ұстаздары незінен ... ... рас, ... бұл ... ... түрде пір тұтқан,
сопылықтық қағидаларын жүрекпен сезініп, оны халықтық ... ... ... еді.
Орта Азиялық сопылық дәстүрдің қалыптасуына атақты сопы ... ... ... ... Жүсіп Хамаданидің өзі және оның көптеген ізбасарлары
Мауреннаһрдан солтүстікке қарай жатқан далалы өлкеде, Шығыс ... ... бар ... ... Хамадани орта Азиялық дәруіштер
мектебінің ... ... осы ... ... бір бұтағы Ахмет Иассауи
ашқан түркілік дәруіштер мектебі еді.
Түркі ... ... ... дінін уағыздаған барлық ... – Қожа ... ... ... ... Сейт Ата ... ... идеялары орасан зор ықпал еткен. Хамаданидің өзінің дін
өкілі ретіндегі мәртебесі, беделі ... және оның ... ... кең ... ... жөнінде біз аглографиялық деректерден
көреміз, онда Хамаданидің мүридтерінің ішінде 700-і ... ... ... және оның ... 8000 ... ... мұсылмандыққа өткені жөнінде
айтылады.
Орта Азия аймағында исламның осылайша қарқынды түрде насихатталуы өз
жемісін берді. ... ... ... “өз ... бейбіт жолмен
қабылдағанын былай ... бұл ... ... ... бір ... де қалыптасып үлгерді. Бұл мектептің қалыптасуына ... ... ... ... ... Сұлтан атанған атақты шайқа Қожа Ахмет
Иассауидің атымен байланысты екені даусыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен курстық жұмысты аяқтай ... ... ... жасауға болады.
Осыдан 14 ғасыр ... яғни VІІ ... ... ... ... жаңа дін – ... ... арабтар Аравия түбегінен кең
тарихи сахнаға шықты. Пайғамбардың ізбасарлары, яғни ... Абу ... жж.), Омар (634-644 жж.), ... (644-656 жж.) және ... ... ... өз ... миссионерлік қызмет арқылы, сондай-ақ жаулаушылық
соғыстар арқылы да кеңейтіп отыруға тырысқан. Осының ... ... ... ІХ ғасырдың басында айтарлықтай ұлғайып, өзіне Солтүстік
Африкадан Орта Азия жерлеріне дейінгі ұлан-ғайыр территорияны қосып ... ... ... Инд ... ... ... ... орасан зор
территорияда, көне мәдениеттердің жұртында жаңа этникалық өркениет және ұлы
империя құрды. Бұл ... Ұлы ... ... ... ... рет ... пен Батыс, эллиндік Жер Орта теңізі елдері, Үнді-Иран және
түркі әлемі бірікті. Қасиетті құранмен рухтанған ортағасырлық арабтар ... ... ... ... еш ... ... ... “варвар”
халықтардың жаулаушылығына өзгеше, арабтардың жаулап алушылықтары жаппай
қырып-жою, қиратушылықтармен жүрмеген. Араб жаулап алуларын күні ... ... ... ... жаңа прогресшіл өркениет орнатқан халықтардың
Ұлы қоныс аударуының ... бір ... ... ... ... ... ... геосаяси кеңейтілуі жаңа жерлер мен
халықтарды жаулап алу жолымен ... ... (бұл орта ... мен ... ... ... тән жағдай), ал жаулап алынған халықтардың
іс жүзінде ислем дініне өтуі күштеу жолымен жүрді деп айта ... ... ... қаратқан жерлердің жергілікті халқы, бұл жерлерде ислам
мемлекеттік дін болуына қарамастан, ... ... ... ... территориялардың исламдану процесі баяу жүрді және оның ... ... ... ... ... ... (661-750 жж.) мұсылмандар
христиандар мен зороастриліктердің діни ісіне ... ... ... жаңа діннің басты жауы болып табылатын пұтқа табынушыларды ... ... ғана ... ... ... күш ... (жаңа
дінді) халықтың көпшілігінің өз еркімен қабылдау процесін тездетті.
Осы тұста Мұхаммед пайғамбар негізін салған ... діні ... ... ... ... ... деп қарастыру ... ... ... екі ... ... көбінесе халықтар арасындағы соғыс сипатында
емес, қайта сол өңірдің феодал билеушілердің немесе әскер басшысының не өз
еркімен, не ... ... ... ... ... ... жөн.
Арабтардың жаулап алушылық жорықтары Исламның діни бұйрығынан гөрі,
олар ... ... ... ... ... еді. ... араб жаулап
алукшылығына себепші фактор ислам дінін ... ... ... ... ... араб ... алушылығының исламмен байланысы жоқ
екенін түсіну қиын емес.
Араб жаулап алушылығы арқылы араб қол астындағы елдер ... ... ... таза, пәк рухани сұраныстарына жауап бере алатын дін
екенін түсіне отырып, өз еріктерімен ... ... ... ... және араб ... Орта Азия ... ... айтарлықтай
ықпал етті, соның ішінде, ең алдымен түркілер отырықшылық пен ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде
ықпал етті деп айта аламыз.
Тарихи тұрғыдан алып қарағанда Орта Азияның ... ... бұл ... ... ... ... ... халықтардың
топтасуына, бытыраңқылықтың әлсіреп, орталықтандырылған мемлекеттердің
құрылуына ықпал етті.
Араб-мұсылман дәуірі халықтарға соның ішінде, ... ... ... іс ... ... ... алып келді. Әл-Фараби, Ибн Сина,
Бируни, Ибн Рушид, Махмұт Қашқари, Қожа ... ... т.б. ... ... тұлғалардың пайда болуы осының бұлтартпас айғағы.
Түрік-ислам синтезінің ... ... ... ... ... (ІХ-Х ғғ.) ... ... Түріктердің
исламдануына ирандықтар үлкен рөл атқарды.
Орта Азия Мұсылмандық Ренессанс әрекет ... ... бірі ... ... ... өздерінің дамыған мәдени дәстүрлерінің болғандығы
Орта Азия мәдениетінің араб дәуірінде ерекше гүлденуіне негіз болды. Орта
Азия топырағынан шыққан ұлы ... ... ... ... ... уақытының интеллектуалдық дәрежесімен салыстырғанда аса жоғары деңгейге
көтерілді. Алайда, мұның өзі бұл ... өз ... ... ... ... ... өз бойына сіңіріп, ары қарай дамуына
сырттан жаңа серпін алғанынан деп түсінеміз.
Орта Азия ... ... ... ... ... әдебиет пен
сәулет өнері қарқынды дамыды.
Х ғ. бері қарайғы түркі ... ... ... ... ... ... ... Египет пен Ұлы Қытай қорғанына дейінгі аралықта билік құрған
араб ... қол ... ... ... ... ... дейтін
өркениеттің ортақ ошағын тұтатқан еді.
Орта Азия ғалымдары исламдық ғылымдар саласында ... ... ... ... мен ... ... Түркі топырағынан шыққан атақты
ғұлама ғалым Әбу Насыр әл-Фараби араб философиясының негізін қалады, оны
Ибн ... Ибн ... ... ұлы мұсылман философтары “Екінші ұстаз” деп
дәріптеді.
Мұсылман дәуірінде, ... ... ... Орта ... ... ... жаңа ... салынды.
Біз қарастырып отырған дәуірде Орта Азия халықтарының саудаға деген
қатынасы өзгерді. Бұл ... бір ... ... ... қатынасымен
түсіндірілсе, екінші жағынан әр түрлі елдер арасындағы шекараларды ... үшін баж ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... еш қауіп-қатерсіз, еркін түрде жүруіне ықпал етуінен
деп түсінеміз.
Халифаттың басқа да аймақтары сияқты Орта Азия халықтарына араб ... ... ... Араб ... ... ... сөздер қазіргі таңда да түркі
халықтары лексикасының айтарлықтай бөлігін ... ... Араб ... Орта Азия
халықтарының басқа жазу түрлерін ығыстырып ... ... ... түрік ғұламалары өз еңбектерін араб тілінде және араб ... ... ... бұл курстық жұмысымда араб жаулап алушылығы
басқа “варвар” тайпаларына қарағанда қирату, жоюшылықпен жүрмеді. Сонымен
қатар, осы ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... талдау жасалды. Курстық жұмыстың нәтижесінде әлемдік
деңгейдегі ұлы ғұламаларды ... ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі өзара ықпалдастық екені дәлелденді.
Курстық жұмыстың нәтижесінде жасалған басты қорытынды – әр ... ... ... ... ... ... ... мәдени
диалогтар әрдайым прогреске, орасан зор мәдени өрлеуге алып келіп отырады.
Мәдени ... ... ... ... яғни Орта Азия топырағынан
шыққан атақты мұсылман ойшылы ұлы ... ... ... ... ... дейін жойған жоқ, керісінше, адамзаттың қазіргі таңдағы ғаламдық
мәселелермен байланысты оның өзектілігі арта ... ... ... ... ... отырған экологиялық қиындықтар және әр түрлі
оқшау соғыстардың ... ... ... деңгейдегі басқару мен билік
мәселесін күн ... ... ... ... ... ... қарағанда
қияли болып көрінетін, рухани құндылықтарды паш етуші “ізгі ... ... жер шары ... ... ... идея бүгін утопия болмай
қалды. Бұған ғылым мен техниканың, ... мен ... ... ... интернационалдық сипатымен ерекшеленетін біздің заманымыздың жалпы
беталысы куә.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қартабаева Е.Т. Араб-мұсылман ... және ... ... ... ... ... ғғ.). ...
Алматы, 2002 ж.
2. Қартабаева Е.Т. Араб жаулап алулары мәселесіне жаңа көзқарас //
Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. 24-25 мамыр, ...... ... ... 2002 ... Әли-Хіммет Берки. Осман Кескіоғұ. ... ... ... ... – Анкара, 1997 ж.
4. Бальшаков О.Г. История халифата. Спб., М.: Вост. Лит, 2000. Т.2.
5. Мұхаммед пайғамбардың ... Ауд.: ... ... Ә.Сәрсенбаев. – Алматы: Жазушы, 1994 ж.
6. Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. 3 ... Ауд., алғы сөін ...... ХАНТ., 1997 ж. Т.1.
7. Құран Кәрім. Қазақша мағына және түсінігі. Аударған: Халифа
Алтай. Өңдеуші: ... ... ... ...... Шариф басым комбинаты, 1991 ж.
8. Хрестоматия по истории Халифата. ... ... М.: ... ... ... Е.А. Арабы, ислам и ... ... в ... – М.: ... 1966 ... ... Г.Э. фон. ... черты арабо-мусульманской культуры.
– М.: Наука, 1981 г.
11. Дұға. Құрастырған Қ.Мамашәріпов. – А., 1991 ж.
12. Зайончковский А. Старейшие ... ... о ... ... вв.
// Тюркологический сборник. – М.: Наука, 1966 г.
13. Идис Шах. ... – М.: ... ... и Ко, 1994 г.
14. Ирмиява Т.Ю. От ... до ... ... ... ...... ... 2000 г.
15. Нұртазина Н.Д. Ислам в ... ... ... ... Фараб, 2000 г.
16. Назарбаев Н.А. Идея Евразиского союза и перспективы интеграции //
Евразиской союз: новые рубежи, проблемы, перспективы. ... ... – М., 1996 ... Кляшторный С.Г. Из истории борьбы народов Средней Азии против
арабов. – Л., 1954 ... ... И.Ю. ... ... в 6-ти томах. – М.-Л.: Изд.
Акад. наук СССР., 1957 г.
1 ... Í.À. Èäåÿ ... ... è ... èíòåãðàöèè //
Åâðàçèéñêèé ñîþç: íîâûå ðóáåæè, ïðîáëåìû, ïåðñïåêòèâû. Ìàòåðèàëû íàó÷íî-
ïðàêòè÷åñêîé êîíôåðåíöèè. – Ì., 1996. Ñ.– 3-7.
2 Àôðèêà: âçàéìîäåéñòâèå ... Îòâ. ðåä. ... – Ì.: ... – Ñ. 367.
1 Ïðîçîðîâ Ñ.Ì. Èç èñòîðèè ðåëèãèîçíî-ïîëèòè÷åñêîé èäåîëîãèè â ... // ... ... ... íàðîäîâ Âîñòîêà. – Ì., 1970. – Ñ. 76-
79.
2 ²àðòàáàåâà Å. Îðòàëûº Àçèÿ ... ... ... ... ... ... ÕÕ ... õàëûºàðàëûº Áåêìàõàíîâ îºóëàðûíû»
ìàòåðèàëäàðû. 2 á¼ëiì. – Àëìàòû: ... ... 2001. – 144-148 ... ... Ê.Ì. ... ... ... Þæíîãî Êàçàõñòàíà è
Ñåìèðå÷üÿ (VI – íà÷. ÕIII â.â.). – Àëìà-Àòà: Íàóêà, 1986. – Ñ. 254.
2 Æóìàãóëîâ Ê.Ò. Ãóííû â ... ... IV-V ââ. // ... ... êîíôåðåíöèè “Äðåâíåòþðêñêàÿ öèâèëèçàöèÿ:
ïàìÿòíèêè ïèñìåííîñòè”, ïîñâÿùåííîé 10-ëåòèþ íåçàâèñèìîñòè Ðåñïóáëèêè
Êàçàõñòàí. – ... ... 2001. – Ñ. ... Èãíàòåíêî À.À. Èáí Õàëüäóí. – Ì.: Íàóêà, 1983. 102 ñ.
2 Î÷åðêè èñòîðèè àðàáñêîé ... V-ÕV ââ. – Ì.: ... 1982. – 440 ... ... Ñ.À. ... ... – Ì.: Íàóêà, 1982. – 188 ñ.
1 Æóìàãóëîâ Ê.Ò. Ïðîáëåìû èññëåäîâàíèÿ Åâðàçèéñêîé ... // ... â ÕÕI ... ... ... Áåêìàõàíîâñêèõ ÷òåíèé. 24-25 ìàÿ
2001, ÷àñòü 2. – Àëìàòû: ²àçຠóíèâåðñèòåòi, 2001. – Ñ. 120-126.
2 Áîñâîðò Ê.Ý. ... ... ... ïî ... ... – Ì.: Íàóêà, 1971. – 324 ñ.
1 Ïèãóëåâñêàÿ Í.Â. Èñòîðèÿ Èðàíà ñ äðåâíåéøèç âðåìåí äî ... ÕVIII ... 1958. – 76 ... Àëè ... ... ... Êåñêiî¹ëó. Ñû ïàé¹àìáàð õàçiðåò ̽õàììåäòi»
¼ìiðáàÿíû. Àíêàðà, 1997. – 55-56-áåòòåð.
2 Ľ¹à. ... ...... 1991. – ... ... ýíöèêëîïåäèÿñû. Àëìàòû, 1998. – 125 áåò.
1 ²àðòàáàåâà Å.Ò. ... ... æ¸íå ... Àçèÿ ... ... (VIII-ÕIII ¹. Áàñû). ò.¹.ê. äèñ. Àëìàòû, 2002. – ... ... À.Á. ... ... Êí. 1. Ì., 1997. – ... ... Ã.Ý. Îñíîâíûå ÷åðòû àðàáî-ìóñóëüìàíñêîé êóëüòêðû. Ì., 1981.
– ñ. ... ... À.Ì. è äð. ... ... Ñðåäíåé Àçèè. Ë., 1973. – ñ.
144.
5 Ãóìèëåâ Ë.Í. Äðåâíÿÿ Ðóñü è ... ... 1989. – 209 ... Àëè ... ... ... Êåñêiîãë½. Ñû ïàé¹àìáàð õàçiðåò ̽õàììåäòi»
¼ìiðáàÿíû. Àíêàðà, 1997. – 7 á.
1 Áàðòîëüä Â.Â. Èñëàì. Îáùèé î÷åðê. – Ïåòðîãðàä: Îãíè Ïåòðîãðàäà, 1918. ... ... ... ... Òîì 1. ... ... 1996. – 338 áåò.
2 Èñòîðèÿ àò-Òàáàðè. Òàøêåíò, 1987. – 19 ñ.
1 Çàéîí÷êîâñêèé À. Ñòàðåéøèå àðàáñêèå Õàäèñû î òþðêàõ VIII-ÕI ââ. ... ... Ì.: ... 1966. – ñ. ... ... ... ... ìà¹ûíà æ¸íå ò¾ñiíiãi. Àóäàð¹àí: Õàëèôà Àëòàé.
´»äåóøi: ĸëåëõàí Æàíàëòàé. Ðåäàêöèÿëà¹àí: Àáä½ðà¿èì Àëòàé. ²½ðàí Øàðèô
áàñûì êîìáèíàòû, 1991. – 653 áåò.
3 Ñòåáëåâà È.Â. ... ... ... ôîðì â ÕI ... Ì.: ... – 299 ... ... Í.Ä. Èñëàì â èñòîðèè ñðåäíåâåêîâîãî Êàçàõñòàíà. Àëìàòû: Ôàðàá,
2000. – 312 ... ... ... (Èçá. ... Ïåð. ñ ... ... ÔÀÍ, 1987. – 441
ñ.
1 ²àøºàðè Ì. Ò¾ái áið ò¾ðêi òiëi (Äèóàíè ë½¹àò-àò ò¾ðiê). Àóäàð¹àíäàð
².Áåêåòàåâ, ... ... Àíà òiëi, 1993. – 192 ... Èáí ¸ë-Àðàáè. Ìåêàíñêèå îòêðîâåíèå (Àëü-Ôóòóõàò àëü-Ìàêêèéÿ). Ïåð. ñ
àðàá. Ñïá.: Öåíòð “Ïåòåðáóðãñêîå âîñòîêîâåäåíèå”. Ì.: ... 1969. – 108 ... ... Ñ.Ã. Èç ... ... íàðîäîâ Ñðåäíåé Àçèè ïðîòèâ àðàáîâ. Ë.,
1954. – 10 ñ.
1 Áåéõàêè, Àáó-ë Ôàçë. Èñòîðèÿ Ìà’ñóäà (1030-1041). Ïåð. ñ ïåðñ. Ì.: ... – 108 ... ... ... ... Àëìàòû: ĸóið, 1994. – 448 á.
3 Âÿòêèí Ì. Î÷åðêè èñòîðèè Êàçàõñêîé ÑÑÐ. Ì.: Ãîñïîëèòèçäàò, 1941. Òîì 1, –
367 ... ... Í.Ï. ... 1. ...... ... ... ïðè êàíöëåðå Òþðêèñòàíñêîãî Ãóáåðíàòîðà, 1910. – 276 ñ.
5 Ò¸æiêîâà Ê. Èñëàì: ä¾íèåòàíûì, èäåîëîãèÿ, ... ... ... – 174 ... Õàëèäîâ À.Á. Èñëàì è àðàáñêèé ÿçûê // Èñëàì. Ðåëèãèÿ, îáùåñòâî,
ãîñóäàðñòâî. Ì., 1984. – ñ. 74-81.
2 Áåëåíèöêèé è äð. ... ... ... ... Ë., 1973. – 160-161 ... ... ... Èçá. îòðûâêè. Ò., 1987. – 815-816 ñ.
1 Àãàäæàíîâ Ñ.Ì. Êèï÷àêè â ... ... ... ... 1989. – 294 ... ... Â.Â. Òþðêè: Äâåíàäöàòü ëåêöèè ïî èñòîðèè òóðåöêèõ íàðîäîâ
Ñðåäíåé Àçèè. Àëìàòû: ... 1998. – 192 ... ... Ò.Ñ. ... è ... – Ì.: ... 1984. – 304 ... Êàñûìæàíîâ À.Õ. Àáó Íàñð àëü-Ôàðàáè. – Àëìàòû: Öåíðò àëü-Ôàðàáè, 1997. –
128 ñ.
3 Áàðòîëüä Â.Â. Êóëüòóðà ìóñóëüìàíñòâà. – Ï., 1918. – 112 ... ... Ê. ... ... ... ñàÿñàò. – Àëìàòû: ²àçàºñòàí,
1989. – 174 á.
1 Àãàäæàíîâ Ñ.Ã. Îãóçñêèé ïëåìåíà Ñðåäíåé Àçèé IÕ-ÕIII ââ. ... ... // ... è ... ... – Ì.: Íàóêà, 1971. Âûï.
Õ. – ñ. 179-193.
2 Áåëåíèöêèé À.Ì. è äð. ... ... ... ... – Ë.: Íàóêà,
1973. – 389 ñ.
3 Ôðîëîâà Å. Ðàíèé èñëàì, åãî ñîöèàëüíàÿ ... è ... ðîëü ... è ... – 1971. №10. – ñ. ... ... Î. ... Åâðîïû: Î÷åðêè ìîðôîëîãèè ìèðîâîé èñòîðèè. Ò. 2.
Âñåìèðíî-èñòîðè÷åñêàÿ ïåðñïåêòèâà. – Ì.: Ìûñëü, 1998. – 608 ñ.
2 Ìàõì½ò ²àøºàðè. ... ... 3 ... Àóä., àë¹û ... æàç¹àí
À.².Åãåóáàé. – Àëìàòû: ÕÀÍÒ, 1997. Ò.1. – 589 á; Ò.3. – 597 ... Ìåö ... ... ... (ïåð. ñ. íåì.) – Ì.: ... 1966. – 458
ñ.
2 Êðà÷êîâñêèé È.Þ. Èçáðàííûå ñî÷èíåíèÿ.  6-òè òîìàõ. – Ì.-Ë.: Èçä. Àêàä.
íàóê ... 1957. Ò.4. – 919 ... ... À.Ì. ... è ðàçâèòèå êóëüòóðû ñòðàí Âîñòîêà. – Àëìà-Àòà:
Íàóêà, 1975. – 26 ñ.
2 Ñàãàäååâ À.Â. Î÷åëîâå÷åííûé ìèð â ôèëîñîôèè è ... ... (Ïî ... ... ... ... // ... Ýòèêà
è æèçíü. – Ì.: Èñêóññòâî, 1974. – âûï. 3. – 542 ñ.
1 ²àçຠäàëàñûíû» îéøûëäàðû. IÕ-ÕII ¹¹. – ... ... 1995. – 160 ... ... À.Í., ... À.Í. Ãîñóäàðñòâåííî-ïðàâîâûå âçãëÿäû àëü-
Ôàðàáè. – Àëìà-Àòà: Íàóêà, 1975. – 102 ñ.
1 Áàðòîëüä Â.Â. Èðàí. Èñòîðè÷åñêèé îáçîð. Ñî÷. Ò.7. – Ì., 1971. – 663 ... ... À. ... ... ... – Ì.: Èçä. À. ... 1868.– 361 ñ.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб мемлекеті17 бет
Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары47 бет
II дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық қатынастағы Таяу және Орта Шығыс9 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Араб халифаты11 бет
Араб халифаты, араб халифатының құрылуы61 бет
Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы және дінмен бірге келген тарихи білім57 бет
Бабамыз Бейбарыстың ноғай ханымен жазысқан хаттары6 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жартастағы қала-Петра4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь