Мәди Меркішұлы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1МӘДИ МЕРКІШҰЛЫНЫҢ АҚЫНДЫҚ ҺӘМ АҒАРТУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
1.1 Мәди Меркішұлының өмірі мен шығармашылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2Ақын мұраларының топтастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11

2 АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ.ИДЕЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Ақынның саяси.әлеуметтік лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.2 М.Меркішұлының өлеңдерінің бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасыр басындағы әдебиет қоғамдық - саяси өзгерістерге байланысты пайда болған әдеби ағымдар мен сан түрлі көзқарастардан тұрады, әлі де аса ыждаһатты зерттеулер мен сол танымдарды, салыстыра талдауды қажет етеді. Біршама толық зерттелді деп жүргенімен, бұл кезең өкілдерінің шығармашылық қызметінің қыртысты қырлары әлі де бар. Соның бірі - қазақ әдебиеті тарихында осы күнге дейін сөз болмай келе жатқан- қажетгіліктен туған әдебиет.
Қажеттіліктен туған әдеби шығарма - қоғамның саяси өмірге ықпалын қалыптастыруға, тарихи шындық пен қоғамдық өзгерістерді үйлестіруге қызмет етеді. Әрбір күрделі оқиғадан кейін іле-шала жазылатын туындыларды осы бағытта топтасақ керек.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Ұлттық әдеби мұраларымызды қайта сын көзінен өткізіп, рухани байлығымызды қалыптастыру үшін XX ғасыр басындағы ақындар мен жазбагерлер мұралары жаңаша көзқараспен қайта қаралып, дұрыс бағалануы қажеттіліктен туған өлшем. Әсіресе, қаймағы қалың казақтардың қонысы болған бұрынғы Түркістан өлкесіндегі ақындар мұраларын жинау, жариялау, зерттеу, оқу процесіне енгізу жұмыстары әлі де болса бір ізге түспей келеді. Бұл мәселеде қазақ әдебиеті тарихына қатысты атқарылар жұмыстар әлі де ауқымды болмақ. Қазіргі егемендік, тәуелсіздік тұрғысынан талдау жасап, рухани мұраларымызды екшеп алу бағытындағы атқарылып жатқан іс-әрекеттерді сараптай келе, "Қаратау -Қазығұрт етектері мен Сыр бойын мекендеген ел-жұрттың рухани қазынасын тексеріп талдауымыз соңғы жылдары ғана қолға алына бастады" деп жазғанды әдебиетші- ғалым Ә.Оспанұлы. Әрине, танылғанынан зерттелмегені көп, әлі де іздеуді һәм ізденуді, танытуды қажет етер әдеби мұраларымыз туралы жалпылама алғанның өзінде Ә.Оспанұлының айтып отырғанын түсінсек керек. Бұрынғы Түркістан өлкесі ақындары туралы Р.Бердібайдың Молда Мұса туралы монографиялық зерттеуін, Майлықожа, Мәделіқожа, Молда Мұса, Нұралы, Ергөбек ақындардың шығармаларын топтастыра қарастырып, талдау жасаған Ә.Оспанұлы еңбектерін де әдеби орта жылы қабылдағанды. Шәді ақын, Нұралы Нысанбайұлы шығармашылығы мен Молда Мұсаның ақындық қызметіне арналған, Сүйінбайдың, Жамбылдың ақындық жолын зерттеген диссертациялар қорғалды. Ал бірақ, күңгей ақындарының отарлық идеологияға байланысты туған шығармалары арнайы зерттелген емес. Отарлық танымнан өрбитін құлдық психология көріністерінің, халықтық салт-дәстүрді жымысқы саясатты саяси-әлеуметтік лирикада өндіре жырлауда да күңгей ақындарының әдебиеттегі орны бар десек керек.
1. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. А., «Санат», 1995. 139-140, 9, 264, 352-360 66;
2.Мырзахметұлы М.Қазақ қалай орыставдырылды. А., 1993. 16-
17,65 6;
3.Меркішұлы М. Пірі едім жарлының. Ташкент. Езувчи, 2001;
(Кітапты баспаға дайындағавдар: ф.ғ.д., проф.
М.Мырзахметұлы, ф.ғ.к., С.Өмірзақов)
4. П.Меркішұлы М. Республикаға сый. Түркістан, «Мұра», 1995.
(Кітапты баспаға дайыңдаған- ф.ғ.к., проф. М.Мырзахметұлы)
5.Қоңыратбаев О.Т.Рысқүлов. Қоғамдық- саясы, мемлекетгік қызметі. - Алматы: Қазақстан, 1994. 3 б., 65 б., 90 б., 36 б., 137-138 бб;
6.Әуезов М.А, Қүнанбаев (монография). - Алматы. Санат, 1995.
76., 15 6;
7.Ислам энциклопедиясы. - Алматы: Қазақ Энциклопедиясы Бас редакциясы, 1997. 1116;
8.Ысмайылов Е. Ақындар. - Алматы. Ғылым, 1995.76 б;
9. Паноева А. Воспаминания, - Л., 1924. с.114;
10.Бөкейханов Ә. Шығармалары. - Алматы. Қазақстан, 1994. 8, 57,
11.Тынышпаев М. История казахского народа. - Ташкент. 1925. с.
12.Сильченко М. С. Творческая биография Абая. - Алматы. 1982;
13.Гродеков Н. Киргизы, кара киргизы. Спб. -Ташкент. 1889. 25-26
б., 13 6., 118 6.;
14.Әуезов М. Әр жылдар ойлары. -Алматы. 1959. 37 6;
15.Асфендияров С. Қазақстан тарихы. - Алматы. Санат, 1994. 306,163 6, 73 6,74-76 6., 79 6.;
16.Жәнібеков Ә. Уақыт керуені. - Алматы. 1992. 36 б;
17. Қазақ совет энциклопедиясы. 12 том А. 1970 ж.
18. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық.8 том. Кеңес дәуірі (1941-1956).А., «Қазақпарат».2004.520 б.
19. 40-50 және 60 жылдардағы әдебиет. А., «Ғылым»,1998.-400 б.
20. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы.А., «Мектеп»,1971.-190б.
21. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, 1 кітап. А., «Ғылым», 1967. -644 б.
22. Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 том, 2 кітап. А., «Ғылым», 1967. -664 б.
23. Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі. А.,1958. -512 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ........................................................................................................................5
1МӘДИ МЕРКІШҰЛЫНЫҢ АҚЫНДЫҚ ҺӘМ АҒАРТУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
1.1 Мәди Меркішұлының өмірі мен шығармашылық ... ... ... АҚЫН ... ... ... ... саяси-әлеуметтік лирикасы...............................................................13
2.2 М.Меркішұлының өлеңдерінің бағыты.............................................................21
ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................28
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР......................................................................29
КІРІСПЕ
XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасыр басындағы ... ... - ... ... ... ... ... әдеби ағымдар мен сан түрлі көзқарастардан тұрады, әлі де аса ыждаһатты зерттеулер мен сол ... ... ... ... ... ... толық зерттелді деп жүргенімен, бұл кезең өкілдерінің шығармашылық қызметінің қыртысты қырлары әлі де бар. ... бірі - ... ... ... осы ... дейін сөз болмай келе жатқан- қажетгіліктен туған әдебиет.
Қажеттіліктен туған әдеби шығарма - ... ... ... ... ... ... ... пен қоғамдық өзгерістерді үйлестіруге қызмет етеді. Әрбір күрделі оқиғадан кейін іле-шала жазылатын туындыларды осы бағытта топтасақ керек.
Курстық жұмыстың өзектілігі: ... ... ... ... сын ... өткізіп, рухани байлығымызды қалыптастыру үшін XX ғасыр басындағы ақындар мен жазбагерлер ... ... ... ... қаралып, дұрыс бағалануы қажеттіліктен туған өлшем. Әсіресе, қаймағы қалың казақтардың қонысы болған бұрынғы Түркістан ... ... ... ... ... ... оқу процесіне енгізу жұмыстары әлі де болса бір ізге түспей келеді. Бұл мәселеде қазақ ... ... ... ... ... әлі де ... болмақ. Қазіргі егемендік, тәуелсіздік тұрғысынан талдау жасап, рухани мұраларымызды ... алу ... ... жатқан іс-әрекеттерді сараптай келе, "Қаратау -Қазығұрт етектері мен Сыр бойын мекендеген ел-жұрттың рухани қазынасын ... ... ... ... ғана ... ... бастады" деп жазғанды әдебиетші- ғалым Ә.Оспанұлы. Әрине, танылғанынан зерттелмегені көп, әлі де ... һәм ... ... ... етер ... ... ... жалпылама алғанның өзінде Ә.Оспанұлының айтып отырғанын түсінсек керек. Бұрынғы Түркістан өлкесі ақындары ... ... ... Мұса ... ... зерттеуін, Майлықожа, Мәделіқожа, Молда Мұса, Нұралы, Ергөбек ақындардың шығармаларын топтастыра қарастырып, талдау жасаған Ә.Оспанұлы еңбектерін де әдеби орта жылы ... Шәді ... ... ... ... мен ... Мұсаның ақындық қызметіне арналған, Сүйінбайдың, Жамбылдың ақындық жолын зерттеген диссертациялар қорғалды. Ал бірақ, күңгей ақындарының отарлық ... ... ... ... ... зерттелген емес. Отарлық танымнан өрбитін құлдық психология көріністерінің, халықтық салт-дәстүрді жымысқы саясатты саяси-әлеуметтік лирикада өндіре жырлауда да күңгей ... ... орны бар ... керек. Жанкісі жыраудан бастау алар саяси-әлеуметтік лириканы тақырып өзегіне айналдырған Мәделіқожа, Сүйінбай, Майлықожа, молда ... ... ... ... ... ... Ресей отарлауының саяси астарлы зардаптарын сынаған сыншылдық қуаты ... ... ... да, кейбір ақындар идеология ықпалымен зерттеу объектісіне алынбады. Солардың бірегейі - әлі күнге танылмай келе жатқан молда Мәди ... ... дер ... ... ... ... сын ... өткере білген әдебиет өкілдерін ғасыр басындағы аса өткір ... ... ... ... ... жаппай орыстандыру, ішкі рухани мұраларына қол сұға отырып ыдырату, қалыптасқан оқу- ... ... бұзу ... ... тарихи жадынан айыра отырып шоқындыру, ішкі этникалық қуатынан ажырату негізінде алауыздық отын ... сол ... ... ... ... тоз - тозын шығару арқылы отарлау болған патшалық саясаттың салқшы, ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде кездесетін "орысты сынаған" пікірлері болғандықтан, исламиятты жақтаған, дінді тақырып өзегіне айналдырған ақындар мен сөз зергерлері мұралары архив көмбелеріне сүңгітілді. Бұл ... Б. ... "Біз ... ... ақын - ... ... ... қатесі жоқ ақын-жазушылар, саяси идеялық қатесі бар ақын- жазушылар деп жіктедік. Сөйтіп ешбір ... ... жоқ ... ... жазушыларды алдық та, қате кемшілігі бар ақын, жазушыны "жылы жауып" қойдық дегенді.
Курстық жұмыстың мақсаты: ... ... ... ... ... ғылымынан алар орны ерекше. ... ... әр ... ... ... салыстыра отырып М.Меркішұлының өзіндік қырларын ... ... ... етіп ... ... ... ... жүзеге асыру үшін келесі бір міндеттерді жүзеге асыруды көздедік.
Курстық жұмыстың міндеті: ... ... ... мәні ... ... поэзиясынан алатын ролін айқындай түсу; сонымен қатар жалпы әдебиеттану ғылымындағы ... өнер ... ... ... ... ... түсу.
Курстық жұмыстың нысаны: ретінде М.Меркішұлы шығармалары біздің зерттеу обьектіміздің практикалық мән-маңызын одан әрі айқындап, бекіте түседі. ... ... ... шығармашылығын жаңа көзқараспен оқытудың практикалық маңызы зор.
Курс жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, негізгі екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Соңында ... ... ... ... МӘДИ ... ... ҺӘМ АҒАРТУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
1.1 Мәди Меркішұлының өмірі мен ... ... ... ... ... ... бағыты мен әдеби қөзқарастарын сараптай келе, Абайдан кейін туып, Абай дәстүрінен ... ... ... өкілдері де білім алуды, тазалықты, адал еңбек пен ... ... ... ... ... ... Соны ... Қалыптасқан дүниетанымы халықтың ауыз әдебиеті үлгілері мен Шығыстық ақылақтан нәр алғандықтан іш тазалығына аса мән берілді. Дін тақырыбында жазылған өлеңдері ... оны ... жүйе ... ... ... ... Көркем шығармалардың құндылығын адамзаттық мәселелерді көтеру жағынан емес, саяси тұрғыдан бағалап, партиялық өлшеммен кесіп - ... ... ... ... дер кезінде қоғамдағы өзгерістерді саяси-әлеуметтік өткір мәселелерге ден қоя жырлау ... ... ... ... ... ... ... қалған мұра түгіл аттарын да атауға тыйым салынды.
Кезінде ел арасында атағы жайылып, ... ... ... мен ... ... барынша қарсы тұрған, кешегі Кеңестік жүйенің ызғарынан әдебиет тарихының көлеңкелі тасасында қалып қойған ақындардың бірі- Мәди Меркішұлы немесе кітаби аты-жөні ... ... ... ибн ... Майлыкенти.
Мәди Меркішұлының аты Б.Кенжебаевтың, Т.Әлімқұловтың еңбектерінде сырттай айтылып ... ... ... Тек ... ... ... ... жомһурейиәт" (Республикаға сый) табылғаннан кейін ғана оның әдеби мұрасына назар аударыла бастады. Осы күнге дейін ақынның ... ... ... ... ... ... еңбектерінде ғана қысқаша талданғанымен, тұтастай қарастырылып, әдебиетке қосқан ... алар орны ... ... ... ... талантын дер мезгілінде бағалау- оның шығармашалық қызметін тануда, танытуда айрықша орны бар. Ақындық мұраның ашылмай ... көзі ... ... ... ... кетуі секілді құбылыс десек, бұл тарлан таланттар шығармашылығы үшін де жат емес. ... бір ... ... ... ... ... ... іздеу, табу, таныту, талдау жасау- аталған ақынның өзі өмір сүрген кездегі ... ... ... ... сол ... тарихи оқиғалар мен дәуір белесіне, қоғамдық сана сатысына байланыстыра, ... ... ... қажет ететіні мәлім.
М.Әуезовтің "ақындардың өмірбаянын білсек, соның әрқайсысы өмір ... ... тірі ... ... ... ... боламыз" [6,15] деген пікірін негізге ала отырып, біз сөз ... ... ... туған жерін, туып өскен ортасын, білім алған мектептері мен қоғамдық іс-әрекетін, шығармашылық ... өсу ... тағы ... ... ... ... ... дәуір ерекшелігімен қабыстыра қарау міндеті туындайды.
Молла Мәди Меркішұлы немесе кітаби аты-жөні Камина Молла Маһди ибн Меркіш ... (ел ... ... ... ... келген жер- бұрынғы Сырдария облысы, Черняев уезі, ... ... ... 13- ауылы (қазіргі ... ... ... Түлкібас ауданы, Түлкібас темір жол бекетінің тубіндегі ... АҚ ... ... ауылы). Бұл мәліметті ақынның белгілі қоғам және мемлекет қайраткері Тұрар Рысқұловқа шығарған арнау өлеңінен де кездестіреміз. ... ... он ... Өз атым ... Мәди ... [3,49] деп, анық ... ... қолға ұстатады.
Мәдидің әкесі Меркіш те, атасы Айқожа да әзілкеш, сөзге тапқыр, қу тілді адамдар ... ... ... малы ... да, өз ... жетерлік шағын дәулеті бар аталары Қоқандық езгінің тұсында әбден кедейленеді. Күн көру қамы Айқожа әулетін кірпіш ... ағаш ... киім ... ... ... кәсіптерге үйретеді. Ақынның інілері де он саусағынан өнері тамған ұста, кәсіпті адамдар болған.
Мәди ақын ... ... ... ... азан ... атын Мәді ... "Әл ... - "дұрыс жолға бастаушы", "Алланың жолымен алып жүруші", "Ақыреттің жақындап калғанын хабарлаушы") [7,111] деп ... ... ... замана ағымынан хабардар Меркіш Айқожаұлы ұлын отарлық тепкінің торынан құтқарушы, елін дұрыс жолға бастаушы болса екен деген үмітпен қоюы да ... Өсе келе ... ... баланы әрі тұңғышы болғандықтан әкесі медет тұтар медеуім деп еркелетіп, Медеу атандырады. Ел ... ... осы ... ... Молда Медеу Кейкіүлы деп те атайды. Жазушы, сыншы Т.Әлімқүлов та өзінің ... ... ... жан") ақынды молда Медеу деп көрсетеді.
Ат қоюға шебер қазақтың әйелдері ғой. Меркіштің де ... жас ... ... ... ... атандырған. Әрі қызық, әрі күлкілі тарихы бар. Ол былай: Меркіштің жас кезінде желкесіне ... жара ... ... ... ... боп ... ... керек. Содан иегін көтеріп, жүргеніп корген жеңгелері ... ... ... ... ... ... ... қалған жалғыз түяқ - інісі Садыбайдың ұлы Жұпарбек отбасы әлі күнге Кейкиев болып жазылып келеді.
Меркіштен үш ұл ... ... Мәди ... ... ұлы ... ... кіші ұлы Садыбай (1886-1968). Мәдиден ұрпақ қалмаған. Медеттің де жалғыз қызы Теңгеш 1960 жылы қайтыс болған. ... ... ... ... бар. ... ... ... ағайын- туыстары болғанымен, өз кіндігінен тараған? ұлдары қазіргі күнде жоқ. ... ... ер ... жау ... ... ... ... Медет әзілкеш, "бармағынан бал тамған" атақты ұста, шежірешіл, өзінше бір қос ... адам ... ... Мәди шығармаларын таратушы, ағарту жолында, медресе ашуда ақынның жанынан табылған көмекші, ақын жанды адам болған. Інілерінен Мәдидің ерекшелігі ірі ... ... алуы және ... ... қаны ... ... дәурені өткен жер-қарлы Алатау сілемдерінің созыла түсіп, ... ... ... ... ... ... ... Жері аса құнарлы, суы мөлдір, шөбі шүйгін. Түлкібас бекетінің батыс жағында атақты ... ... ... бар. Сол ... ... ... ... тесіп бұлақ су қысы- жазы ағып жатады. Тау бөткейінде малға аса жұғымды көп өседі. Осы жерде ауыл балалары секілді Мәди де қой ... қозы ... Бұл ... ... ... еді ... қозы ...
дейді. Мәдидің ақындық, ғылым жолына түсуіне байланысты балалық кезінен бастау алатын, шындыққа бергісіз аңыз-әңгімер әлі де көп ... ... бірі ... ... ... ... жоғарғы жағында терең бір жыра бар. Басқа ауыл балаларымен бірге Мәди де осында қозы баққан. Ауыл балаларының қозылары ... ... бір ... ... ал ... ... әлгі ... шықпай, айналма жасап жайылып жүреді. Әрі қойды болыпты. Бұған таңданған ауыл адамдары осының сырын ... Иса ... ... жұмсапты. (Исаны сопылық жолында жүргендіктен ел ішінде Сопы деп атап кеткен. Тасболат деген жалғыз баласы ұлы Отан ... ... Иса ... Мәди ... бір ... ... ... ұйықтап жатыпты. Ұйқыда болса да, құран оқып жатқан деседі. Иса көрген- ... ... ел ... ... ... ілім ... деп ... сұраған екен. Өзі де ескіше сауатты Меркіш ел ақсақалдарын жинап, мал сойып, батасын алған екен. Бұл ... па, әдде ... ... ... аңыз ба- ол ... Десек те мұндай қасиет суырып салу дәстүрінен бастау алған ақындар шығармашылығының ... тән ... қой ... ... ... кездесетін мұндай құбылысқа "Ақындар" монографиясында профессор Е.Ысмайылов та тоқталса, А.Кольцов туралы ... ... да ... пікір айтады: "Ақындық- адамның жан дүниесіне байланысты құбылыс..., ұйқылы ояу, өң мен түс арасында ол өлең айтып ән салып ... ... ... жүргенде ескі сенімдегі жасқа ақындық қону, ұялу, ... ... ... ... жақсы түстер кездеседі.Соның озі ептеп демеу болады да, әрі ... ... ... ... бар, әрі осы ... ... ышғарғаны бар, ол енді өзін сенімді ақын санап, ... ... ... ... ... ... өлең ... жүру- халық ақындары түгіл, белгілі жазба ақындардың өмірінде де болған [9, 114].Бұл- халық қиялынан туған аңыз ... те, бір ... ... Ол ... ... ... ... пен білімге құштарлықтың ерте қалыптасқандығы.
Мәди Меркішұлы туылғанда ... ... ... ... Қоқандық езгіде тапталған күнгей қазақтары енді патшалы Ресей империясының отарлаудың үшінші - әскери отарлау (С.Асфендияров) ... ... ... мен ... Сыр бойы түгелімен құлдықтың "қайыс қамытын" киген кезі болатын. Мұны "Тоһфейе жомһурейиәт" кітабында "Түркістан халқының ахуалаты" өлеңінде ақын жалаң ... ... ... ... ... ... іспетті, бар-жоғы үш шұмақтан тұратын өлеңінде:
"Уалият халқына мәшһур бұл Түркістан,
Болып өткен бу халыққа неше бір ... ... хан ... ... ... ... ... талан.
Айтылып жалпы өсиет етсе хабар,
Мұсылман мұсылманға берсе азар.
Үстіндегі патшалық дәулет кетіп,
Басқа ... ... ... ... [4, 3] ... шолу ... ... ой бар.
Патша өкіметінің Түркістан өлкесін бірден тарпа бас салып, шекара бойына жағалай шеп құрып, ... ... ... құрай, жаулап алуының өзіндік себебі бар еді. Өйткені Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс пен одан кейінгі Орта Азия хандықтарының ... ... ... ... ... қатты қобалжытқандықтан да ұлы даланы Сырдария бойымен шептік өскери қамалдармен бекітіп тастамақ болды.Бұл әдіс- қазақтың солтүстігі, ... мен ... іске ... ... ... ... ... әдісі болатын.(М.Мырзахметұлы) 1847 жылы генерал Обручев Райым бекінісінің іргесін қалады. Арада бес жылға жетер- жетпес Қоқандықтар үстемдік етіп отырған ... ... ... да, ... форты болып өзгертілді. 1864 жылы орыс әскерлері қазақ ұлтының рухани ордасы- Түркістанды басып алды. Бір жыл өтер- өтпес ... те, ... да, ... те орыс ... ... ... Айналасы төрт-бес жылдың ішінде Орта Азия түгел Ресей бодандығына түсті. Мұның түпкі ... Мәди ... үш ... ... ... ... ... қазақ даласы мен Орта Азияны отарлауының түпкі негіздерін тарихи дәйектемелер ... ... ... ... ... бес облысқа бөлудің мақсатын, болыстық ел басқару жүйесін де ашық сынайды. Орта Азия мен Кавказ, қала ... ... ... тұрғындарына, әлеуметтік мәселелерде өзгеріс әкелген-ді. Ол өзгерістер алдымен қазақ ұлтын ішкі этникалық қуатынан айыруды көздеді. Мәди Меркішұлы бұл ... көз ... ... ... ... қазақ даласын отарлағанда әріден ойластырылған саясатты іске асырып-ақ бақты. М.Сперанский "(Сібір қырғыздары туралы Уставты" жазғаннан ... 1822 жылы Орта ... ... ... ... 1824 жылы ... Кіші жүзде хандық жүйе күйретілді. 1865 жылы Түркістан облысы құрылып, Орынбор генерал- губернаторлығына бағындырылды. 1867-жылғы ... ... ... ... Түркістан генерал Губернаторлығы құрылып, оның құрамына Сырдария мен Жетісу облыстары кіргізілді әрі әскери министрлік құзырына берілді. Дала халқын біржолата бағындыруды ... ... ... ... ... ... ... асықпай жоя отырып, облысқа бөлу жуйесі арқылы тікелей басқаруға кешкен кез болатын.
Ел аузындағы дерек көздері бойынша Мәди ... ... ... 1868 жыл деп ... ... іздестіру нәтижесінде ҚР ҰҒА сирек қолжазбалар қорынан табылған өлеңдер ... аса ... ... ... ... ... жылын анықтайтын мәліметтерге қол жетіп отыр. Ақынның бұл топтама өлеңдерін 2001 жылы Ташкенттегі "Жазушы" баспасынан " Пірі едім жарлының" деген ... 5,5 б.т. ... жеке ... етіп ... ... [3, 45]. Бұл ... ... өмір жолы туралы деректер ғана емес, атқарған қызметі, саяси-әлеуметтік тақырыптағы өлеңдерімен бірге қазақтың біртуар ұлы Т.Рысқүловқа арнауы, тұңғыш рет ... ... ... мен ... өлеңдері де жарияланды. Ақын Өзім туралы" деген өлеңінде:
"Хандардың өңі солғанда,
Орыс ... ... 1282 жыл ... ... ... бір ... баладан,
Түркістан, Сыр басында,
Бала боп өстім далада.
Шымкенттің Майлыкентінде,
Күншығыс жақта шетінде"-
деп өзі туылған кезде жырға қосады.
1.2Ақын мұраларының топтастырылуы
XX ғасырдың бас ... ... ... жаңа ... ... қол ... қоғамдық ой- санадағы жаңыру, жаңару кезеңі. Қазақ халқының ояну дәуірі боп табылатын уақыт кезеңіне ... ... ... алғы ... ... ... тақырыптық ерекшеліктерге сәйкес жанрлық түрлер де туа бастады. Оның бірнеше өзіндік себептері болды. Әуелі ... ... ... ... ... ... там- тұмдап болса да еуропалық мәдениет пен ... ... ... ... ... келе ... Салыстырмалы талдаудан туған ой-кемістері түрлі пікірлердің, көзқарастардың тууына да алғышарт болды. ... ... ... яки ... ... ... де қоғамдық- саяси, рухани сілкіністерге жол ашылды. Оңтүстік ақындарының діни наным- сенімдеріне, географиялық-мәдени ерекшелігіне ... ... де ... ... ... ... Қоқандық, кейіннен Ресей отарлауьшың құрсауында тұншыққан халықтық пікір күші әдебиетте көрінді.
Атап көрсетер мәселе, Оңтүстік өлкесіндегі ... ... ... ... ... ... ... нәр алғандықтан, XX ғасырдың басында сол мұраларға қайта үңілу, ... ... ту ... көтерген әдеби шығармаларды жаңадан ой елегінен өткізу және пайдалану күн тәртібінде тұрды. Ерлікке, тұтастыққа шақырған мұраларды қайта көтеру, жаңарта ... етек ... ... ... ... ... жетелеуде саяси-әлеуметтік лирикада жырлау да соны ерекшелігі бар (қажеттіліктен туған) бағыт алды. Соның айқын ... ... Мәди ... ... ... ... дейін тарих дөңгелегін кері айналдырып, қазақтың сауаттылық дәрежесі екі пайыз болған, сауатсыз да қараңғы, көш басшысы жоқ ... ... ... да жоқ ... ... етек ... ды. ... жаңа зерттеулер, жаңаша пайымдауларда кертартпа ойдың кесапатты сырлары ашылып, дұрыс баға берілуде. Кейінгі зертеулерде 1917 ... ... ... сауаттылық дәрежесі 21% құраса, Түркістан өлкесінде 19,5% екендігі кейінгі тарихи зерттеулерде ашылып отыр.
XX ғасырдың басындағы мәдени- әлеуметтік дамудың тағы бір ... - ... ... ... басылуы, ел арасында таралуы да рухани өрлеудің нақты көрінісі болды. Оның жарқын мысалын қазақ ... ... ... ... жағынан өсуінен де, ол туралы арнайы зертеулерден де мәлім. Мектеп ашу, кітап бастыру ісінің қарқынды дамуы алдымен Ресей отарлауына қарсылық ... ... ... Түркістан өлкесінде де зиялы қауым өкілдерінің қаулап өсуіне, соны таным- түсініктің, ағартушылық көзқарастың ... ... ... көтерілуіне де айтарлықтай ықпал еті. Қазақ зиялыларының ағартушылық - ... ... ... ... 1905- 1907 жылдары өткен төңкерістің зор ықпалы ... ... ... ... ... ... қатарлы ой- сана баспасөзде көрінсе, зиялы қауым өкілдері өзінің қоғамдық ой- пікірлерін ... ... ... ... ... жанрдағы әдеби шығармалар, көсемсөз стиліндегі мақалалар халық көкейіне ой тастауға ұмтылды, көптеген ... ... ... ... ... ағартушылық бағыты еді. Мәди Меркішүлы да оқу-ағарту, тәуелсіздік, азаттыққа жету, ... ... ... ... ... арнады. Жаңаша, жәдидше білім беруге атсалысты. Шығармашылық қызметінің дінгегі ... ... ... ... терең түсінген ақынның Ресей отарлауының отаршылдық идеялогиясы алдымен оқу ісіне, білім ошақтарын талқандауға бағытталғанын терең түсінді әрі осы ... ... ... ... ... жол ... ... айтып, ағарту ісін алдыңғы кезекте жырлауы- саяси мәселелерді терең түсінгендігінен дейміз. "Екінші, ... ... ... ... ... территориялық принципке негізделген болыстық сайлау жүйесіндегі ұлтты ... ... ... ... ... ... жымысқы саясатты да батыл сынай білді. "Үшінші, қазақ жерін алғандығын" жер ... ... ... небір қитүрқы, сатымсақ іс- әрекеттерінің кейбір қырлары, атап айтқанда, жерді ... алу, ... беру ... ... ... ... ... ыңғайлы жерлерді отарлау саясатын толыққанды ашып көрсеткен де Мәди ... ... ... Бұл тақырып бұрын-соңды қазақ әдебиетінде айтылмай келгендігін ескерсек, ... ... ... ... ... ақ ... АҚЫН ӨЛЕҢДЕРІНІҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ-ИДЕЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Ақынның саяси-әлеуметтік лирикасы
Іштен ыдырату тәсілін мықтап игерген Ресей отарлаушылары аумағы кең Түркістан өлкесін қазақ ... ... шеп қүра ... ... ете ... ... еді. ... себебін Түкістан өлкесінің алғашқы генерал-губернаторы К.фон ... ... де атап ... ... ... өмірі ағарту саласында көрінген, патшалық әкімшіліктің отарлық идеологиясынан терең хабардар ... ... ... жол ... "мұсылман ілімдерін термегенін", ... ... ... ... десе оған ермегенін" қандай айтып, терең талдауының өзіндік себебі бар.
Империялық өкімет жер ... ... ... ... ... "бөліп ал да, билей бер" тәсіліне негізделген ... ... іске ... ... ... табанға отарлық бұғау шынжыры - ел билеу жүйесінде жатқанды. Ұлт тұтастығын ... ... ... ... ... амалдарын іздеп баққан обыр өкімет сайлау жүйесін енгізді. Ұлт тұтастығын түрген болыстық сайлау, ел ... ... ... ... сынау "зар заман" ақындарынан басталса, Абайдан бастап, Абай үлгісінде жырлаған ақындар шығармашылығында өткір жырланып, анық реалистік сипатта көрінді. Мәселен, Асан ... ... ... кітаби аталып жүрген ақындар шығармашылығы "Зар заман" ағымындағы ... ... ... ... ... Абай ... ... жатады. Молда Мұса "Сайлау деген елге бір бүлік болды" өлеңінде қазақ қауымына қатты қырсық боп жабысқан сайлаудың ... ... ашып ... ... баланы, ағадан ініні бездірген, алауыздықты өршіткен сайлау зардаптарын дұрыс түсінеді, реалистік тұрғыдан жырға қосады.
"Сайлау деген елге бір ... ... ... пұлға толды.
...Сайлау елді бүлдірді бүлік етіп,
Атадан- бала, ағадан- іні кетіп"- деп, ел ынтымағын ... ... ... ... ... ... ... құстаналайды. Ал Мәди Меркішұлы көп сатылы сайлаудың саяси-әлеуметтік астарлы сырларына қарсы батыл үн көтереді.
"Және бір сайлау деген шығарып ... ... ... ... тастап, ит таластырғандай қып,
Жүргенге қалушы еді, ақылымыз таң"- деп, қоғамның ... ... ... ... дертті дер кезінде білді.
Кең даланы кеулеп бара жатқан берекесіздікті, рулық тартыс пен алауыздықты өршіткен ... ... ... үшін ... ... ... ... айналғанын, сайлау кесапатының бар болмысын ашып көрсете білді.
"Сайлау деген болды заң,
Үш жылда қып бір жол шаң. ... ... ала қып, ... ... ... сайлау бақ болды,
Бұзыққа- бұзық жақ болды.
Жарлы, мұңлы бейшара,
Өртеніп жанып дақ болды
Сайлау келсе пұл шашты,
Малы көбі мал шапты.
Бола алмаса ... ... ...
деп, отаршыл өкімет пен сатымсақ амалдарлардың екі жақты езгісінде тапталған халықтың жоғын жоқтап, мұңын мұндайды, осы жолдағы ... ... ... ... ... бағытын айқын көрсетіп те отырады.
XX ғасыр басында сайлау науқанының асқынғаны сондай, ... ... ... ... ... ... кете барды. Патшалық өкімет сайлау додасын бүркемелемей, ашықтан ашық жүргізіп отырды. Олар Түркістанның жергілікті халқының табиғи өмір салтымен, дәстүрлі ... ... тек ... ... ... ретінде ғана қарап, оларды шоқындыруға, тілінен және ұлттық санасы мен тарихи жадынан айыруға, мәңгірттендіруге ... ... ... ... ... ... Түркістандықтарды шоқындырьш, орыстандыруға бар ғұмырын сарп етті. Келімсектерді жергілікті ұлттан ... ... ... ... ... керек" деген астамшыл пиғылмен ұлттық өшпенділікті қоздырып отырды. Әкімшіліктің биік ... тек ... ... ... ... өкілдерінің жеткен биігі болыстық, старшындық, қазылық болды. Бұл әкімшілікбуындарының бар сатысында парақорлық пен алдауарбаудың, қызмет бабын жеке бас ... ... ... ... ... ... асқынуына әкеп тіреп еді. Асқынған дертті Мәди :
"Туралық жол байланды,
Теріске заман ... ... ... ... ... ... ... қойдай белгені.
Амалдар болмағандары,
Тірідей-ақ өлгені.
Арасында материалдық жағынан тәуелсіз адамдар өте аз, мұнын, өзі оларды, бір ... ... және бай ... ... ... ал екінші жағынан қырдағы құдіреті күшті болыс басқарушысының қолына матап береді".
Отар елге айналған ұлттағы тартыс- халықты ... ... ... ... ... ... Елдің елдігі, құты, ынтымағы кетті, рулық өшпенділік оты қозды. ... халі ... ... көзіне айналды. Ұлттық іштей ұшырауы басталды. Қараңғы "көп ... ... ... ... ... ірі болыстық емес, бес жүз үйден асқан ауьш дербес ... ... шыға ... Жеміт өкіметтің алыстан көздегені да сол. Осы отаршылдық психология көрінісін ақын былайша суреттепкөрсетеді:
"Майлы тон, кертік жаға, сасық ырыс,
Тапқан мал борсық ... ... ... ... ... би ... шыға ...
Қолынан келмесе де жақсы бір іс." [4,7]
Болыстық жүйенің ... ... ... кезінде дағдыға айналғандығын академик ... ... ... ... пікірінде былай суреттеген еді. "Абайдың суреггеуінде болыс царизмнің сощы қолшоқпары ...байлардың ... ... Ол бір ... әрі ... әрі ... өз ... неғүрлыменген сайын оның ойыны да солғұрлым күлкілі, ақыры соншама қайғылы бола береді" [15,99] деп көрсетсе, бұл дерт XX ... ... онан әрі ... ... Ел ... көбесі сөгілді, рулық түйсік болыстық танымнан аспады. Мұның түпкі сырын ... ... ... ... ... ... өлкесінің генерал-губернаторы болған Н.Гродеков жоғарыда аталған еңбегінде: "1867 жылдың Заңы- қазақ руларын ыдыратып, ... ... ... ... ... ауыл-ауылға бөлуді өте қажет деп қарады. Өйткені көптеген қазақ руларын тұтастырып, бір үлкен ру ... ... ... ... барынша зиянды нәрсе деп табылды. Осы мақсат негізінде 1867 жылы болыстар құрылып, оларды мүмкіндігінше әр ... ... ... ... жіберу көзделді. Көшпенділерге бір болыстан екінші болысқа ауыса беруге ерік ... ... ... ... ... ... отырған үкімет мақсатының іске асуына толық мүмкіндік берді"[13,13] деп, "бөліп ал да, билей бер" деген ... ... ... ... ашып ... ... ... территориялық принципке негізделген "Жаңа Низам" Ережесінің Мәди Меркішұлы өмір сүрген Майлыкент ... ... іске ... ... ... да келтіріпті. Майлыкент болысында шымыр руын ыдыратьш, болыстық тартысты қоздыру үшін ... ... әр ... руларды (Қули, Шілмембет, Қаңлы, Жаныс, Шанышқылы, Ботпай, Сәлік т.б. ) ... ... ... ашық ... Ал ... болысында рулардың құрамын мейлінше көбейтіп жібергенін, атап айтқанда шапырашты, албан, арғын, қанды, ысты, ... ... ... ... т.б. ұсақ ... ... жазады, яғни болыс құрамында ұсақ рулар неғұрлым көбейген сайын алауыздықтық оты өршіп, партиягершілік таластың аса қызу ... ... XX ... бас кезінде болыстық жүйенің билігіне май құюдың бір ғана қырын Н.Гродеков еңбегінен келтіріп отырмыз. ... ... ... өрши ... ... ұрлық-қарлық, кек қайтару, домалақ арыз жазу т.б. жағымсыз іс-әрекеттердің қанат ... ... ... тұрмысының мейлінше нашарлап, туралауына, мінез-құлықтағы жағымсыз психологиялық өзгерістерге алып келіп еді. 1905- 1907 жылдары өткен Ресейдегі ... ... ... ... ... саласында қуатты сілкініс алған қазақтың алдынғы қатарлы зиялыларын аталған жәйт қабағат қатты ойландырған мәселе болды. Мұның ... ... Мәди ... ... қып шаһар, дала, дария, шөлді,
Берекесін кетіріп елді ... [4,6] деп, ... ... басқандай етіп көрсетіп те берді.
Сыннан өткен әккі саясат орындалды. Сайлау науқаны әдейі ... ... соғу ... ... Осыдан барып парақорлық, жағымпаздық етек жайды. Отарлық жүйе сатқындық пен екіжүзділік, арызқойлық секілді жағымсыз ... ... су ... ... Бай ... ... басқарушысы болуға ұмтылып "сыйлық беру, сатып алу жолымен өзін жақтаушылар партиясын ... ... ... ... ... ... шығыны кейде он бес мың сомға дейін жетті"[55,421]. Бұл туралы М.Әуезов "...болыстық, старшындық билік үшін ел кырқысса, соны ... ... ... ... ... [56,37] дейді. Осыдан кейін-ақ партиягершілік қазаны қайнай берді. Тасу мен төплу әлеуметтік қайшылыққа әкелетінін, ... ... ... ... ... зиялы қауым жарғақ құлағы жастыққатимей әрекет етті. Бұл дерт тек қазақ ұлтына ғана емес, ... ... ... ... ... шабуыл екендігін терең пайымдаған, "түркілік тұтастық" идеясын батыл көтерген ақын мұсылмандар ... үн ... ... ... ... ... ... шайнауға"- [3,27] деп, партиягершілік таласының мақсатын:
"Білім білсе мұсылман,
Жүрмейді деп ... [3,27] ... тап ... көрсетіп, батыл қарсылық та білдірсе, "Тоһфейе жомһурейиәт" (Республикаға сый) кітабында сор боп ... ... ... ... ... ... ... қосты.
"Мұсылмандар адасып жүрер жолын,
Сайлауға қойды дайым зейін, қолын.
Адвокат, залымдарға пара беріп,
Әр итке сарып қылды тапқан пұлын." [4,6]. ... ... ... соң, ... ... ... толтыру керек. Оның кілті алым-салықты көбейту. Отаршыл өкімет ... ... ... ... ... кедейін кіріптарлыққа түсіріп отырды. Екі жақты езгіге түскен халықтың әлеуметтік жағдайы, тұрмыс-күйі де ақын қаламынан сырт қалмай, жыр өзегіне айналып ... ... ... ... атты ұзақ ... бұл ... ашыла жырланды. Патшалық екімет елден жияр салық түрін тырп еткізбей, заң күшімен бекітіп те отыруды ... ... 1844 ... ... бойынша әр түтіннен 1 сом 50 тиын салық алынса, 1891 жылғы "Далалық Ереже" бойынша салық 4 сомға жетті[9,242]. ... жүйе ... өз ... от ... ... ... ... дағдарысқа әкеп тіреп еді. Көсеу биліктің аяр саясатын, сайлау жүйесінің түп-төркінін көп ... ... ... ... ... да еді. ... басы ... деген түсінік шеңберінен шыға алмай, болыстарды сынаумен шектелді, бұл жүйенің қайнар көздерін таратып, талдап бере ... ... Мәди ... ... бір қыры - ... ... түп негізін, осыдан туындап отырған саяси-әлеуметтік мәселелерді дұрыс түсінеді. "Сөздің ерес ... ... ... ерес ... ... ...
Мұсылман бейшараларға,
Қулықтарын қарашы.
Туралық жол байланды,
Теріскезаман айналды.
Мейлі қазы, мейлі би,
Параменен сайланды-
Бұзықтығы аз емес,
Туральққа саз емес.
Пұл ... ... ... би ... қазы ... ...
Әр үш жылда ескі орыс,
Сайлапқазы, би, болыс. ...
Аямай шашып ... ... ... ... 1867 ... үшішіі "Низамның" бар мазмұнын ашып көрсетіп, "Пірі едім жолының" ... ... ... ... ... ... ... да кайта айналып соғып, сын семсеріне алатыны бар. Сайлау кезінде қиянат, зорлық, пара алу ... ... ... ... ... мәселелерді әдейі қолдан шиеленістіруге орыс әкішілігі мүдделі болды. Олардың парақор, карташы, маскунем, бұзық болушы еді. Олар ... ... ... жеріне табу үшін келетін. ...балаларын орыс ... ... ... ... деп ... ... баулығандағын[57,64] білгендіктен де, ғасыр басындағы жасаған ақындардың шығармашылығында ұлттық мүддені жырлау басымдатты.
Ақын зорлықпен ездірілген көп ... ... ... ... ... ... пен ... жер шаруашылығындағы олақтықты сынайды, әлеуметтік қайшылықтың шығу төркінін реалистік ... ... ... ... аз күн қамап,
Момын бейпараларға берді азап.
Мекемеге барса әр ескі шапан,
Сиырдай қуш шықты басқа сабап"- [4,7]
деп, әділетсіздік іс-әрекетттердің негізін дәл ... ... ... ... ... ... те ... Мәди Меркішұлы шығармашылығында көтерген мәселелердің негізгілері (оқу-ағарту ісі, сайлау жүйесі, жер отарлаудың тарихы) XX ғасыр ... ... ... ... ... ... ... тақырыл өзегіне айнала алмаса, ол Мәди шығірмаларында тұтас көрінгендіктен де ақын ... ... ... ... ... ... ... болады.
Езілген түркі халықтары атынан отарлық езігіге қарсы тұрған, Абай дәстүрінен ... көп Мәди ... да ... ... ... ... ... барлау жасанды, ұлттық сана-сезімін ояту, жігерін жану жолында өнімді еңбек етті. Мәди Меркішұлы дербес ұлттық республика құру сәті келгенде сайлау ... не ... ... ... ... ... өзіндік ой-пікірін білдіріп отырады. Ол ақынның бірінші кітабындағы "Қазақ ... бір ... ... ... ... ... бес ... құралған. Олар: "Бірінші бүкіл халықтан тегіс болу", "Екінші тура кісілер депутат болуы", "Үшіншіден сайлау жасырын сақаменен ... ... әр ұлт өз ... ... ... ... ... "Бесінші әділ депутаттар бұларды не тариқа білерміз". Молла Мәдидің "Қазақ амалдарларына бір назар" топтамасын жазуына елдегі орын алған қоғамдық, әсіресе ... ... ... ... 1917 ... Ақпан төңкерісі патша өкіметін құлатып, Ресейде бұрын- соңды болмаған ерекше саяси жүйені өмірге әкелді. Ресейде қос өкімет орнаса, отарланған ... ... ... ... ... үйымдар дүниеге келе бастады. Ақпан төңкерісінен кейін іле-шала уақыт талабы тудырғанқоғамдық ұйым-Қазақ және мұсылман ... ... ... ... ... ... отар ... Ақпан төңкерісінен кейін қалыптасқан қолайлы сәтті жібермей, пайдаланып қалуға ұмтылды. Украин, башқұрт, татар т.б. ... ... ... ... ... комитеттерінің негізгі мақсаты- ұлттық дербестікке қол жеткізу болатын. Қазақ комитеттерінің басы-қасында болып, жандануына түрткі болған, бағыт берген С.Сейфуллин, Ж.Ақпаев секілді ... ... ... Алғашқы кезде ұйлығып, өзара шақта не істеу керектігін аңлай алмаған көпшілік сырын:
"Қазақтар іс қыла алмай көп ұйлықты,
Аңдатып білдірейін бү ... ... ... сайлау шығарды-мыс бес құйрықты"- [4,49] деп жазуының тарихи һәм саяси мәні бар- ды. Өйткені, патша құлағаннан ... ... ... ... жаңа ... ... мемлекеттік дербестік алу бірінші кезекке қойылған болатын. Атап айтар нәрсе, еңсесі, рухы көтерілген елдің бірлігіне тұсау салған жәйт: ... ... ... ... ... Алаш ... басын қосуына мүмкіндік бермеді. Осы себепті қалыптасқан ... ... ... қапы қалмау үшін Қазақ комитеттері асығыс құрылды. Оларға саяси бағыт ... жол ... ... ... ... Қазақ комитеттерінің ел ішіндегі беделі жоғары екендігі, жаңа саяси жұмыстарды реттеу, тыныштық орнату, аштық есеңгіреткен ... ... ... ... тіпті күнделікті тіршілікте кездесетін ұсақ-түйекке дейін шешуге ат салысты. "Қазақ басы ауырса да, комитетке келетін"- деген ... ... ... ... ... ... жер дауын, қоныс аудару мекемелерін жоюды бірінші кезекке қойды. Оның өзіндік себебі бар-ды. 1917 жылғы аштық, бағаның шексіз шарықтап ... ... ... ... ... ... ... ауырлатып жіберсе, екінші жағынан азық-түлік бөлудегі келеңсіздіктер, жер ... ... ... ... ... тудырып отырды. Бұратана халық өкілдерінің отаршылдармен үзеңгі қағысып тайталасуы, ұлт ... ... ... ... ... іс-әрекеттері келімсектерді қатты үрейлендірді. Кешегі отар елдің момақан өкілдерін бір сапта көру оларды кемсіткендей әсер берді. Осыған шыдамаған отаршыл пиғылдағылар реті ... ... ... ... тырысып бақты. Сол себепті олар Уақытша өкіметорындарына тез ... ... ... ... [13,45] ... етуі астарлы мәселелерді аңғартады. Түпкі мақсаты ұлт тыныштығын, бүтіндігін сақтау үшін тікелей әрі тең дәрежеде жабық ... беру ... ... ... ... жасау, басқаружүйесін айқындау үшін Құрылтай жиналысын сайлауға (Учередительное собрание) әзірлік делінгендіктен, ... осы ... көп үміт етіп еді [14,35]. ... ұлы дін" ... ... оған тағы өкіл ... елдігіміз білінеді"-[4,27]
деп, Түркістан, Бұхар, Хиуа, Сібір, Кавказ елдерін атап көрсетіп, ... ... ... яки ... өкілдерінің тұтаса барып, іргелі мәселелерді шешуін қуана марапаттайды. Ал қазақ комитетіндегілерден көп үміт еткен бұқара көпшілікке бес ... ... ... ... ... иттифаққа белді байла,
Ынсапты кісі тауып, уәкіл сайла.
Бес құйрықты сайлаудың мағынасын,
Айтса білер әркімде болса айла."[4,49]
"Бірінші ... ... ... болуы" деген өлеңіндегі:
"Бірінші, орыс, мұсылман, жәйіт, неміс,
Сайлаудың құқығында бәрі тегіс.
Көк етікті сарбаздар көтеріліп,
Қорқып жатып қалмайды ... ... ... ... сайласа кедей тобы,
Ұрыспайды орыстың хаким тобы.
Құй тоғашы, құй бай бол, құр ... ... ... алады елдің көбі"- [4,49] деген пікірлері өз заманындағы шындық көріністерін ашып беріп
"Екінші тура кісілер депутат болуы" деген өлеңінде де: ... қала ... ... ... болсын нашарға жаны ашыған.
Көпте қыдыр бар деген мың да уәли,
Табылар мұсылманның баласынан"- [4,50] әлеуметтік әділеттілікті алдынғы қатарға қоя ... ақын ... ... іс-әрекетін танытады.
"Үшінші, сайлау жасырын сақаменен болуы" деген өлеңіндегіпікір күші әлі күнге маңызды. Уәкіл сайлауын жұрт козінше ашықтүрде өткізу керек, дихандар жер, суға ... беру ... ... беру ... ... ... ... етсін дегені анықтазалық кепілі еді.
"Төртінші әр ұлт өз алдына партия болып депутат ... ... ... әр ұлт ... санына қарай, депутат сайласын, территориялық өлшем емес жергілікті халық санын алдынғы қатарға қоюы:
"Біздердің орыстардан халқымыз аз, ... ... ... ... ... ... ... маңызын ешқашан жоймақ емес.
"Бесінші әділ депутаттар" туралы ... ... ... ... ... өз бағдарламасын ұсынып, талқыдан өткен адам ғана депутат болсын дегені:
"Уәкіл елден алмайды бір де тиын,
Қолайлы орта ... ... ... ... ... ... ...
Жақсы кісі табылу емес қиын."[4,43]
деген ойы ежелгі Римдегі патша сайлау тарихынан ... ... әсер ... ... ел ... ... білікті, рухани жетілген, құлыемес, ұлт мүддесін ойлаған азамат болсын дегені нағыз ... ... 1917 ... ... ... кейін шақырылған Құрылтайдан ұлттық автономия алу, жер бөлу т.б. шұғыл түрде шешілуге тиіс ... ... ... үмітте еді. Бірақ орыстың бұрынғы патша өкіметі де, кейінгі ... ... де ... халықтарға босстандық пен төуелсіздікті бергісі келмеді. Олар ұлттардың өзіні-өзі билеу ... іске ... - ... ... ... ... айрылып қаламыз деп қорықты. Сондықтан олар отарлық ... ... емес ... ... Ол мына ... де ... ... өзінің күнделігінде: "Мен оған (Керенскиге С.Ө.) Түркістанның жағдайын сипаттап бердім, теңдік ... ... ... ... көрсетгім, әйтпеген Түркістан кері кетеді: дауыстардың көпшілігі байырғы тұрғындарға ... де, олар ... ... өз ... ... [15,65] деген дерегі көрсетсе, Ә.Бөкейхан: "Николай түскеннен бері ... ... ... ... ... ... еді. Құрылтай басына бұтын көтеріп тұрып большевик сарыды"[8,43]- деп, аша жазуы отар өкіметтің жер отарлаудағы бар болмысыні, ішкі ... ашып ... түр. Осы ... ... ұлт ... үшін ... ... билік жүйесіндегі, депутаттар сайлаудағы ізденістерде ... ... ... пікірлерді сар атап, пайдалы кәдеге жарату да кезек күттірмесміндет болып сотыр. Барлық күнкөріс қамы ... ... ... жатқан, туған жерден қасиетті түғыр жоқ екендігін ғасырлар бойында мүра етіп қалдырғаін ата-мұра өсиетіне қанық ақынның патшалық Ресей өкіметінің түгакі ... ... ... ... отарлап алу, сол арқылы Шығысқа кез тігер баспалдақ деп есептегенін білгендіктен де ... ... ... ... Тауда, шөлде қор болған қазакқтың тұрмыс ... ... ... орыс ... тарихын, тағы басқа мәселелерде ақын танымын түсіну үшін тарихи дерекнамаларды біршама қарастыру ... ... ... ... жерін алғандығын", "Тауда, шөлде қор болып қалғашдығын", "Сулы жердің ... ... ... ... поселка ... ... ... жинақтай жеткізген ош ... ... ... ... тапқандай боламыз. Бұл мәселелерді толық талдап шығу үшін XIX ғасыр соңы мен XX ... бас ... ... ... кеңінен тоқталу қажет-ақ.
2.2 М.Меркішұлының өлеңдерінің бағыты ... орта ... ... ... ... сәйкес басқа мемлекеттер секілді ... де ... ... ... көздерін, тауар айналымын жақсарту үшін базарлар ... ... Бұл ... ... ... елдің жеріне көз алартуға итермеледі., Қазақ даласына қатысты мұндай іс-шаралар XVI ғасырдан бастау ... ... ... ... та жүр [14,54]. ... ... ... Ресей бұл мәселені шешуге ол кезде дәрменсіз болатын. Оңай олжа ... ... ... ... ... және әр ... ... "жер көру" ниетімен Оңтүстік Орал мен Қазақ даласының ... ... ... еді. Мұны тиімді пайдаланған патша өкіметі еріктілер соңынан әскери жасақты ... ... Онан әрі ... ... деп аталатын қамалдар салумен мекендеген жерлерді бекіте бастады. ... ... ... ... XIX ... бастап бұл мәселені мемлекеттік деңгейге көтерді. Ғылыми мақсатты бүркеншік еткен әр турлі экспедициялар қазақ даласын зерттеуге аттанып жатты (ІІапкин). ... ең ... ... ... ... ... Жеті жылдай уақыт ... 13 ... ... ... орыстандырудың ең сенімді ... ... орыс ... ... ... негіз жасап ... ... ... саясаттың сенімді әрі нәтижелі тәсілі- орыс шаруаларын жергілікті халықпен араластыра қоныстандыру әрі оларды жыл өткен сайын молықтырып ... өз ... ... де [7,77]. Оған XX ... бас ... ... ... 4-4,5 млн. шаруалардың тастап кетуі дәлел [6,90]. Қоныстандыру әрекеті XX ғасырдың бас кезінде жыл ... мол ... өсіп ... ... ... ... ел, ... мәдени күш ретінде көргісі келмей, ұлы орыстық шовинизм дертіне шалдыққан отаршылдар Қазақ даласы мен Орта ... Үнді ... ... ... ... жер ... ... маңызды орын алатын қажетті объект ретінде қарады. XVIII ғасырда татар, башқұрт ... ... мол ... ... ... ... "тағыларды тағылардың қолымен тұншықтыру" әдісін қазақ даласын жаулап алуда да кеңінен қолданып бақты. ... ... мен ... қорқыту, күш көрсетумен қатар алдау мен арбаудың неше түрін іске асырып барып алған отаршылдар түстік ... ... ... бас ... ... ... әріден ойластырылған саяси түйін жатқан-ды. Жер отарлаудың өзіндік саяси ерекшелігін, түпкі ... ... ... ... ... бес облыс,
Қойып әр мың үйіне бір-бір болыс.
Ескі дәулет жәбірмен жерін алып,
Қазақтарға ... сулы ... ел ... жер жоқ ... ... мұжыққа берді кесіп.
Шариғатсыз, низамсыз зорлықпенен,
Ауыр тауды мойнына ілді тесіп."- [4,4]
деген қарсылық рухтағы, әлеумет мүддесін жырлаған ... да ... ... ... өлендері туа бастайды. Жетісу мен өзі өмір кешкен Сырдария облысындағы шұрайлы 2.462.265 десятина жерді ... ... ... келімсектерге беліп бергенін өз көзімен керген [13,30] әрі бұл озбырлық тонау орыс өкіметі тарапынан қатыгез өктемдік, әскери жұдырықтау мен ... ... ... [12,163] ... көрсете алған. Отаршыл өкімет жүргізген тактикалық іс-әрекеттің ішкі құрылымын яки механизмын түсіну, ашып көрсету ... де Мәди ... XX ... бас ... ... ... өлкесіндегі ақындардың көпшілігінен оқшау тұр. Жоспарлы түрде, тереңінен ойластыра жүргізілген жер отарлау тарихын "тайға таңба басқандай" түсіндіре түйіндеп жатуы да- ... ... ... ... ... көпшілік бұқараға түсінікті болсьш деген ұғымнан туған. Көсемсөз стилінде, суырып салма дәстүрде жырлауының да өзіндік себебі барды. ... ... ... ... ... орыс ... төңкерісінен кейінгі кездегі ұлттық сана серпілісіне, тәуелсіздікке талпынысына арналғандықтан да осындай ағым ізін көреміз. "Ілімге жол ... ... ... аздыру" секілді арнайы жоспармен жүгізілген отарлық идеологияның түпкі мақсаты- жер отарлауда екендігін ақын дәл пайымдайды. Мұндай пікір дәлдігі А.Байтұрсынұлы, М.Дулатүлы, ... ... ұлы ... ... ... ғана ... көрінетіндігін ескерсек, аталған қаламгерлерді бүкіл қазаққа үлгі ретінде ұсынуы ақынның идеялық бағытын, ойшылдық танымын көрсетсе керек.
Айтылмақ ой желісі жерге ... ... ... жердің баршасын зорлап алған" обыр өкіметтің озбырлық іс-әрекетінен мол хабардар ақын шығармаларын талдауды "барлық ақынды тарих көлемінде ... ... ... ұғу үшін ... туғызған ел мен шартты тарих бетінен ұғыну керек" ... ... ... ... [6,192]. Патша өкіметі түстік өңірді бірден бас ... ... өзі ... ... ... ... айқындамақ болғаны белгілі. Осы мақсат негізінде 1869 жылы Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы ... ... ... ... ... ... туралы уақытша ережелер" өлкеге келген келімсектердің жағдайын жеңілдетуді ... ... ... ... яғни ... ... ... ер адамға егіншілікке ыңғайлы 15 десятина жер бөлініп, оған басы артық тағы 15 десятина қосылды. Ал почтатракті бойындағы бекеттерге ... 30 ... ... жер ... ... 15 ... жер тағы ... және 15 жыл бойына салықтан, түрлі (рекруттықтан) босатылып, мұқтаж ... 100 ... ... ... ... [1,139]. Оның ... де Кауфманның 1867-1881 жылдар аралығында өзінің қызметіне байланысты берілген есебінен табамыз. "...өлкеде орын ... ... орыс ... өз ара ... ... аларлықтай ыңғайлы қатынас жолдары бойына орналасқанда ғана өзіне тиесілі ... ие ... ... және ... ... ... Осы ойды ... ала отырып, облыста жаңа қоныстанып жатқан орыскелімсектерін бөлгенде оларды қазақ қоныстары және қалаларымен жалғастыра ... ... ... ... ... жолы бойы және аса ... жерлерге тамыр жайған тұтас орыс қоныстары тізбегін жасау тура деп ... [6,141]. Бүл- ... ... айтқанда: "Жер отарлаудың мәнісі қазақ даласына Ресейден переселендерді қаптатып, ... орыс ... ... ... қазақтың бар құнарлы жерін переселендерге беру, сөйтіп жерге мал бағумен ғана ... ... ... ... мал ... айырып, қазақты кедейлендіріп, содан кейін аздырып, тоздырып, ұлттығын, елдігін жою"[14,118]екендігін көрген Мәди қоныс аудару басқармасының шектен ... іс- ... ... ... те ... ... бері әуел ... халық иеленген жерде жатыр.
Персесленка деген бір ұры шығып,
Айрылдық жақсы жерден ... ... ... ... көркем ой көрінісі қарапайым, суырып салу дәстүрі ұлт ... үшін аса ... ... ... салқынын шайтанның шырғалаңына теңеуінде үлкен мән бар. ... ... ... ... ... ... ... болсын деген ниетпен қарпайым стильде жырлау себебі: ұлттық сана сезімді ояту, ... ... ... ... басында жоғарыда айтылған саяси мәселелерді айтпағанның өзінде, әсіресе жерге қатысты жәйт өткір қойылып, сол кезде аса беделді "Қазақ" газетінде күн ... ... ... болатын. Қажеттіліктен туған әдебиет өкілі болғандықтан Мәди Меркішүлы да бұл мәселеден сырт ... ... ... 1909 ... 9-шы ... N17 нұсқауын басшылыққа ала отырып, Семей, Ақмола, Сырдария, Самарқанд, Ферғана ... ... ... аудару басқармалары құрылса, Түркістан өлкесіне қарайтын жерлер Түркістан өлкесі қоныс аудару басқармасына берілді (3.30). Ал ақын өмір ... ... ... ... ... ісі Шымкент және Әулие ата уездерінде жүргізілді (1.264). Жерге орналастыру жұмыстарын VI сыныпты ерекше істер жөніндегі шенеунік ... ... Бұл ... ... айтқанда "Қоныс аудару дегеніміз шынында да ... ... Урал ... ... әрі қарай ағылған әлдебір орасан зор адам ... көш ... ... бұл көш жері ... суы мөлдір Жетісу мен Сырдария облыстарының әсіресе, таулы аймақтарын қамтыған- ды. Жер ... ... ... ... саяси әлеуметтік мәселелердегі, Алаш қайраткерлерінің орнын білген Мәди Меркішұлы:

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Басқару еңбегінің мәдиниеті мен этикасы5 бет
Жамбыл облысы Байзақ ауданы «Мәдімәр» өндірістік-бірлестік жерлерінде мал шаруашылығына берік мал азығы қорын жасау44 бет
Қарқаралының марқасқасы –Мәди44 бет
Араб мемлекеті17 бет
Даулы мәтіндердің авторизациясы: ХХ ғасырдың I ширегі86 бет
Сақтар туралы8 бет
"Алтын орда."6 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
Адамның тарихи дамуындағы биологиялық және әлеуметтік факторлар 16 бет
Бағзыдан жеткен баба жыр13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь