Жүсіпбек Аймауытов прозасының көркемдігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

1 ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ ПРОЗАСЫНЫҢ КӨРКЕМДІГІ
1.1Жүсіпбек Аймауытовтың әңгімелерінің идеялық. көркемдік әлемі ... ... ... 7
1.2Жүсіпбек Аймауытов әңгімелеріндегі диалогтердің қолданылу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18

2 ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Ж.Аймауытұлының әңгімелерінің жанрлық.тақырыптық маңызы ... ... ...24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Ж. Аймауытұлының әр алуан тақырыптағы туындыларынан қоғам, кезең шындықтары, өмір-уақыт тынысы терең сезіледі. Әсіресе, проза жанрында жазушының жаңа тақырыпқа барлау жасап қана қоймай, сонымен қатар шығармашылық жаңа шешімге қадам басатыны да аңғарылады. Сол арқылы ол төңкеріске дейінгі және онан кейінгі кездегі, қым-қиғаш тарихи оқиғаларды жеке кісі жасайтын әрекет арқылы буырқанған дәуірдің көкейкесті мәселесін көркем туындыға арқау ете біліпті. Бұл тұрғыдан келгенде Ж. Аймауытұлы қай-қай шығармасында да ескі өмірдің қиындығын көрсете отырып, жаңа заман өзгерісін дұрыс байқата алған деп айтуға болады. Әсіресе, жазушының қоғамдағы ымырасыз қайшылықтарды суреттеуі шығарманың композициялық ширақ шығуына зор ықпал етеді.
Ж. Аймауытұлы шығармаларының тағы бір ерекшелігі өмір шындығын көрсетудегі түр жасай білуінде дер едік. Түрлі шығармада түрліше баяндау мәнері бөлектеніп, белгілі бір міндетті атқарып отырады. Сол арқылы оқиға шиыршық атып, оқырманды еріксіз қызықтырады. Бұл тәсіл шығармадан шығармаға бұрынғысынан да бетер шындалып жетіле түседі. Егер жазушы түрлі әңгімелері мен повестерінде бір мақсатқа жетуді көздесе, романдарында қоғамдағы әлеуметтік сілкіністерге баға беріп, оларға талдау жасалады. Сол арқылы қоғам, уақыт тыншысын, өмір-тұрмыс сырларын терең ашып көрсетеді. Осылардың бәрінен жазушының дүниетанымы, көзқарас-мұраттары айқын көрініп тұрады.
Ж. Аймауытұлы шығармасының өмірді қамтуы, келелі мәселені қозғауы үнемі үздіксіз дамып, өсіп, тереңдеп отырады. Сондай-ақ олардың ішкі жан дүниесінің құбылысы, ымырасыз тартыс, өмір қайшылығын көрсету де тереңдей түседі. Осындай ізденістен туған туындыларға "Әнші", "Қара бақсы", "Қызыл отау, Қызылбике", "Елес", "Жаңабайдың жанындағы трагедия" әңгімелері және "Күнікейдің жазығы" повесін жатқызуға болады. Бұл шығармалардағы көркемдік тәсіл, диалог, тартыс, табиғат суреті кең қамтылып ерекше көп мағынаға ие болатыны байқалады.
1. Аймауытов Ж., бес томдық шығармалар жинағы, III том, Алматы: «Алаш» баспасы, 2005- 304 бет
2. Қирабаев С., Жүсіпбек Аймауытов, Алматы: «Білім», 1990- 36 бет
3. Мекебаева Л., Ж. Аймауытұлы прозасындағы көркемдік ізденістер: Автореферат. Алматы: 2006- 28 бет
4. Әбдікова Қ., Ж. Аймауытұлы туындыларындағы тұлға: Оқу құралы. Алмыты: 1998- 88 бет
5. Досыбаева А., Ж. Аймауытұлының шығармашылық шеберлігі: Автореферат. Алматы: 2005- 24 бет
6. Әбішева Ш., Жүсіпбек Аймауытов прозасындадиалогты қолдану шеберлігі: Автореферат. Алматы: 2005- 28 бет
7. Көркем прозадағы диалог және ауызекі сөйлеу тілінің арақатынасы. ҚРБ және ҒМ-нің, ҮҒА-ның хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2000. -№ 5-6, 118-125 бб.
8. Көркем прозадағы диалог . Ұлт тағлымы, 2003. 1, 167-169 бб.
9. Ж.Аймауытов әңгімелеріндегі диалогтің кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі. Қазақ тілі мен әдебиеті,2004.—№ 6. 82-8566.
10. Ж.Аймауытов романдарындағы кейіпкердің рухани әлемін ашудағы диалогтің рөлі. ҚРБ және ҒМ-нің, ҮҒА-ның Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2004. — № 2. 103-110 бб.
11. Ж. Аймауытовтың жазушылық шеберлігі. Б.Кенжебаев және қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары, 2004. 249-254 бб.
12. Күзембаева Қ., Қайта оралған қаламгер. Орталық ғылыми кітапхана. Алматы: 2002- 280 бет
13. Оспан Бердалы. Сұлу сөздің сардары. // Оңтүстік Қазақстан. – 2010, 24
сәуір №59, 13б.
14. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. А., Жазушы, 1993. 250-бет.
15. Бердібай Р. Тарихи роман. А., Санат, 1997.386-бет.
16. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. А., Санат, 1996. 286-бет.
17. Піралиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. А., 2003, -132-бет.
18. Жарылқапов Ж. 70-80 жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы. Ф.ғ.к., дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. А., 2000.356-бет.
19. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. Әдеби сын. А., Жазушы, 1977. –300 б
20. Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. А., 1986. 345-бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………………………........................5
1 ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ ПРОЗАСЫНЫҢ КӨРКЕМДІГІ
1.1Жүсіпбек Аймауытовтың әңгімелерінің идеялық- көркемдік әлемі….........7
1.2Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Ж.Аймауытұлының әңгімелерінің ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ…………….....……....................29
КІРІСПЕ
Ж. Аймауытұлының әр алуан тақырыптағы ... ... ... ... ... терең сезіледі. Әсіресе, проза жанрында
жазушының жаңа тақырыпқа барлау жасап қана ... ... ... жаңа ... ... ... да аңғарылады. Сол арқылы ... ... және онан ... ... қым-қиғаш тарихи оқиғаларды
жеке кісі жасайтын әрекет арқылы буырқанған дәуірдің көкейкесті мәселесін
көркем туындыға арқау ете ... Бұл ... ... Ж. ... қай-
қай шығармасында да ескі өмірдің қиындығын көрсете отырып, жаңа ... ... ... ... деп ... ... ... жазушының
қоғамдағы ымырасыз қайшылықтарды суреттеуі шығарманың композициялық ширақ
шығуына зор ... ... ... шығармаларының тағы бір ерекшелігі өмір шындығын
көрсетудегі түр ... ... дер ... ... ... ... баяндау
мәнері бөлектеніп, белгілі бір міндетті атқарып отырады. Сол арқылы оқиға
шиыршық атып, ... ... ... Бұл ... ... шығармаға
бұрынғысынан да бетер шындалып жетіле түседі. Егер жазушы түрлі әңгімелері
мен повестерінде бір мақсатқа ... ... ... қоғамдағы
әлеуметтік сілкіністерге баға беріп, оларға ... ... Сол ... ... тыншысын, өмір-тұрмыс сырларын терең ашып көрсетеді. Осылардың
бәрінен жазушының дүниетанымы, көзқарас-мұраттары айқын ... ... ... шығармасының өмірді қамтуы, келелі мәселені қозғауы
үнемі үздіксіз дамып, өсіп, тереңдеп отырады. Сондай-ақ ... ішкі ... ... ... ... өмір қайшылығын көрсету де тереңдей
түседі. Осындай ізденістен туған туындыларға "Әнші", "Қара ... ... ... "Елес", "Жаңабайдың жанындағы трагедия" әңгімелері және
"Күнікейдің жазығы" повесін жатқызуға болады. Бұл шығармалардағы көркемдік
тәсіл, ... ... ... суреті кең қамтылып ерекше көп мағынаға ... ... ... алғашқы әңгімесінің өзінен-ақ композиция жасауға шебер
екенін танытқан жазушы. Ол осы ... жету үшін ылғи да ... ... ... ... әңгіме, повесі болмасын, әйтпесе романы демейік,
соның ... де ... өте ... ... ... ... оқиға
шынайы, сыр-сезім сенімді суреттеледі. Мұның өзі ... ... да ... ... ... ... ұштастыра біледі, дегенге
саяры анық. "Жазушы әңгімелері - ел тұрмысын, заман тынысын дәл ... ... ... ... ... құнды дүниелер" - деп жазады Б.
Байғалиев.
Осындай ерекшеліктері арқылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... бар ... ... бірі - Жүсіпбек
Аймауытұлы екенін көреміз. Көркем сөз шебері Ж. Аймауытұлы ... ... ... - жаңа заман кезіндегі қазақ халқының ... ... ... ... ... білімге құштарлығын паш ету. Ол
негізінен соларды ... ете ... ... ескі мен ... ... ... және ... идеялық тақырып ете
біледі.
Сонымен бірге қарапайым адам тағдырын назарынан тыс ... ... ... ... болашаққа деген талпынысын да ... ... ... қазақ шаруасының қат-қабат характерін ашу арқылы
жазушы сырт қарағанда елеусіз тақырып ... ... ... ... аша
отырып, оқырманға маңызды ... ... ... ... Аймауытұлы шығармашылығындағы ... ... ... идея мен ... жасау шеберлігінен, сюжет желісін құрудан, яғни
көркемдік компоненттерді үйлестіре білу ... ... ... қатар ол өмірдің даму бағытын, диалектикасын ... де ... Ол ... адам ... ... ... оны ... өмір
шындықтарымен байланыстыру сипаттарынан танылады.
Ж. Аймауытұлы шығармашылығының және бір айта кететін кезеңі, өмір
көріністерін ... гөрі ... адам ... ... ... үн ... ... ішкі толғанысын, сезім-
сырларын, мінездеу мен портрет мүсіндеудегі көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Аймауытовтың әңгімелерінің идеялық-көркемдік әлемі
Жүсіпбектен қалған бірталай әңгіме бар. Олар: «Бетім-ау, ... ... ... ... осы ма?», ... ойын, тышқаңға өлім» (1923), «Елес»,
«Оралдан поезд өткенде», «Қойшы Тастамақ», «Жаңа өмірге аяқ ... ... (1924), ... ... «Көшпелі Көжебай», «Жол
үстінде», «Әнші» (1925), «Боранды ... ... (1926), т.б. ... сол ... ... ... ... тілі», «Жас қазақ»,
«Лениншіл жас», «Еңбекші қазақ», «Ақжол», «Қосшы», «Терме», «Әйел теңдігі»)
беттерінде жарияланған. ... ... бұл ... баспасөз
беттерінде Жүсіпбек қолынан шыққан ... ... ... да аз ... Оларды жинап кітап ету мәселееін кезінде жазушы өзі
де ықтияттамаған. Осылардың көбі осы көптомдықта ... ... ... ... ... өмір сүрген дәуірдің шындығын
суреттеуге ... ... ел ... ... ... ... ... теңсіздік және кедейлердің
қатарға косылуы, өнер тақырыбы, ... ... ... ... ... сөз ... ... жаңа шындықты кедейлердің теңдік алып, арқалы
азамат ... ... ... ... ... ... ... жаңа
қадамын құптайды («Жаңа өмірге аяқ басты», «Оралдан поезд өткенде») [3,
25].
Сонымен ... ... ... ... жете түсінбей жүрген
белсенді типтер де ... ... ... ... ... зорлықты суреттегенде жазушы позициясы әділдікті жақтауға
құрылады. Әлдінің әлсізге жасаған зорлығын («Мысыққа ... ... ... ойы жоқ ... сияқты көшпелі пікірлі жағымпаздарды («Қөшпелі Қөжебай»)
өткір шенейді.
Көркем әдебиеттегі халықтың азаттығы, әділдік-теңдік мәселесі -Ж.
Аймауытұлы ... ... ... ... ... ... ... қолтаңбасы шағын жанрдағы туындыларынан да танылады. Айталық, "Әнші"
еңгімесі негізінен өмір ... ... ... терең танытады. Ал,
кейінгі жазған дүниелерінде жазушының өмірге көзқарасы кеңи түседі. Демек,
қоғамдағы бірлік пен ... ... ... ... ... ... мәселені суреттеуге бағытталады [5,11].
Ж. Аймауытұлы "Қызыл отау, қызылбике" әңгімесінде Қазақстанда болып
еткен ... ... ... ... суреттейді. Онда жазушы сауат
ашуға келген Қызылбикенің жан-дүниесіндегі ... жету ... ... леппен жазады. Түкпірде жатқан бір ауылдан келген
Қызылбике оқып жатқан өзі құралпы құрбыларын керіп, қазақ ... ... ... ... сезінеді. Осылайша жазушы қоғамдағы әлеуметтік жағдайды
кейіпкер мінезімен астастыра отырып, төңкерістің ... ... ... ... білген. Әсіресе, Қызылбике мен оның көптеген құрбысының
ауылдағы ескі көзқарастағы ... ... ... ... оңай емес ... ... ... "Қызылбике елге алғаш
келгенде бетінде жұрт әбіржіп, бүрігіп, қызыл отауды дажаладай ... ... інге ... ... ... ... жолауға қорықты.
Өйткені ел ішінде: "Қызыл отау деген шығыпты. ... ... ... ... ... ... ... ... ... жайылды". Қызылбике
арқылы жазушы ескі өмір салтының күнінің біткенін аңғартады. ... ... ... тынысына сай өріс алады. Автор қолтаңбасынан өмірді
танып-таразылаудың, әр алуан салыстырудың ... ... ... ... пен ... ... ... танылады. Бұл - Ж. Аймауытұлы
ерекшеліктерінің бірі болып табылады.
Жүсіпбек Аймауытұлы ... ... ... де ... ... күрделілігін ашу үшін және түрлі жағдайға ұшырайтын кейіпкердің
рухани ішкі байлығын жұтатпай құтқару үшін ... ... ... ақ ... ... ... Сөйтіп, әңгімеге қатысатын
кейіпкерлерді ... ... ... ... ... тұлғасы –Көшербай
және оның жары Күлше бола ... ... ... ... де ... ... ... осылардың төңірегіне топтастырылған [10, 21].
Әманда қазақ халқының арасында қайғы мен қуанышты қатар есте ... ... ... ... тағдырымен біте қайнастырып көрініс беретін аң-құс
жиі ұшырасатыны белгілі. ... осы ... ... бұл ... ... те
табиғаттың символы ретінде алынады. Сөйтіп, ғасырлар бойғы құс пен адамның
бір-бірімен байланысы арқылы адам да, құс та ... ... ... ... ... Ол ... ... асыру үшін жазушы ... ... пен ... ... деталь есебінде пайдаланады:
"Бүркіт емес, қырдың қыраны. Қапсағай, жебелі саусақ, ... ... ... ... кез, орақ тұмсық, делдең танау, балуан батыр,
еңкіш еңсе, мұз балақ, үш түлеген тас ... [11, ... ... ... ... ... ... оқырманға сөзсіз қарама
қайшылық әсер туғызады. Өйткені, бүркіт - тағынан ... ... ... ... ... ... Жазушы еңбегінде адам мен
табиғат, ондағы аң-құстар әлемі – көркем туындының фоны ... ... ... да ... ... де ... ... сездірумен қатар
-сүйіспеншіліктің, құрметтеудің, ерінің ісіне күйзелудің, шыдамдылықтың,
байыпты ақылдың иесі ... ... ... ие. ... ол ... жыл
бойы күйеуінің алдында барлық ауыртпалықты өз мойнымен көтеріп беделге ... ... ... ... өз ... көрінеді.
Ж. Аймауытұлы характер жасаудың да шебері. Ж. Аймауытұлның қай
кейіпкерін алмасаңыз, оның жүріс-тұрысы, ... ... сөзі ... ісі ... да ... ... ... жазушының бұл
туындысы да "сүйіспеншіліктің жемісі" екенін байқаймыз. Бұл жерде әңгіме
кейіпкердің оқырманға ... ... оның ... ... ... болып отыр. Академик 3. ... ... ... - ... ішкі ... ... қоғамдық жағдай
қалыптастырған қоғамдық құлқы, ... ... ... ... өз ... ... характерін сипаттап қана
қоймайды, характерді ашу ... ... ... туралы пікірінің
қалыптасуына да әсер етеді. Ең ... ол ... ... ... ... ... барып, кейіпкердің тұтас бейнесін қалыптастырады. Оған
- Әбежанды кескіндеуі дәлел. Аталған кейіпкерді бейнелеу үшін жазушы ... бір бет ... [3, ... ұлт ... бойынша орындалған рухани ескерткіш. Сондықтан да
онда ... ... ... ... қамтылады. Соны орнымен ... де осы ... ... басты ерекшелігіне айналған.
Жалпы адамзаттық құндылықты көрсету "Қара ... ... да ... ... ... ... мәні фольклорлық,
дәлірек айтсақ бақсы оқитын өлеңнен аңғарылып та ... ... ... әлсіреуі, сол кездегі оның ішкі арпалысы, кейін сауығуы
осылардың бәрі ... ... ... ... десе де ... ... ... бақсыны" Ж. Аймауытовтың философиялық ... ие ... бірі ... ... ... жанындағы трагедия" әңгімесі отызыншы жылдары ... ... ... ... ... Ж. Аймауытұлының "Жаңабайдың
жанындағы трагедия" әңгімесі қазақ халқының әлеуметтік жағдайын көтеріп
қана қоймай, ... ... да ... ... ... ... жазушы шебер көрсете білген. ... ... - ... ... ... ... ... және психологиялық тупик ситуациясы. Әңгіменің бас кейіпкері
Жаңабай осы бір заман ... еш ... ... ... [5, ... жанындағы трагедия" әңгімесіңде Ж. Аймауытұлы ... ... ... ... ... ... ... гуманизм мен
ұлттық кемтарлықтың, жалпы халық басына төнген аштықтың, қарапайым ... ... ... идеялық бағыт ретінде алынады. Сол заман үшін
заңды осы бір ... қиын ... адам ... ... тіршілігін
суреттеу арқылы повестің әлеуметтік салмағын арттыра түскен деуге әбден
болады. Сондықтан да жазушы Жаңабайдың тағдыры ... өмір ... ... бұру ... ... ... заманда өмір сүрген жазушының қоғамдағы кейбір
әділетсіздіктерді керіп ойланатын да кезі ... ... ... ... торғай тұрымтайға жем болады, құрт құмырсқаның аузына түседі, өрмекші
шыбынды торға түсіреді, сұлу ... ... ... ... ... ... ол ... «Дүние деген осы ма?» деген ойға ... ... ... тілінде торыққандық, түңілгендік, ... ... ... деп ... ... де ... Бұл — жеке ... табынушылық
кезіндегі ҚазАПП-ның белсенді сындарының бағасы. Өмір бар ... ... ... оны ... бағалаудағы өнер ... ... әсер ... оның ... ... ... бүгін
әркімге аян. Сондай қайшылықты суреттеуде Жүсіпбек қаламының сатиралық ... ... ... Оны біз ... атты әңгімеден анық танимыз. Жазушы
мұнда қаламы жүрмей отырған ... ұзақ ... ... көз ... елес арқылы дәуірдің көп шындығьш ашады. Елес оған заман ... ... ... ... ... көп ... бұрмалап
жүргендердің істерін ашып айтады. Ол уытты сөзін революциялық өзгерістің
тереңіне бойламай, «күнде айғай, күнде даурық, ... қара ... ... ... қызметкерлеріне, «ескі әдебиет, ескі мәдениет байдыкі,
патшаныкі екен. Оларды жояйық!» деп ... ... жаңа ... дәл танып жаза алмай ... ... ... ... журналистің бейнесінде де осындай түсінбестік ба-сым. Жазушы оның
қаламы жүрмей қиналып отырған ... ел ... ... ... ... алабота жаққан ауылша, тұмсығымнан түтінді гу-гуімен
шығарып, бықсыта беремін. ... іші ... ... ... ... да ... жеп, жазаға тартылған завхоздан жаман ұнжырғам түсті, сұрым
қашты, ыза болдым. Сол ... ойын ... ... зат болса, дереу
«Саботажник!», «Контр?» деп жағасынан алғандай едім. Әттең қолыма ... ... бір ... оның сыртқы пұшайман бейнесі ғана емес, ішкі
«белсенділігі», жаза ... ... да, елді ... ... дайын
тұрғаны да көрінеді. Жазушы ... ... ел ... ... ... ... ... атты әңгімесін Жүсіпбек Әміре Қашаубаевтың өнеріне арнаған.
Әңгіме кейіпкері Әмірқанның әншілік ... ... оның ... ашып ... ... ән ... ... аруақтанып, өзін-
өзі ұмытып, енер дүниесінде қалқып жүретінін, оның жолдастық, азаматтық
мінездерін, Ақтамақпен адал ... ... біз ... ... ... бәрін ашуда Жүсіпбек детальды жақсы пайдаланады. Оның
бірінші жақтан айтылатын әңгімелерінде заман ... ... ойы, ... ... ... ... ... жазушы суреткерлігін тежемейді.
Жүсіпбек прозасы — жаңа дәуірдегі қазақ әдебиетінің алғашқы туындылары
бола тұрып, оның байсалды, ойлы беталысын, көркемдік ... ... ... ... ... Бейімбет, Мұхтар шығармаларына қоса ол прозаның
әскелең ... жол ... [11, ... ... ... көзге түсуі де тым ерте басталды. Ол
Семейде оқыған жылдары ... ... ... ... ... ән ... спектакльдер койған, өзі басты рольдерде ойнаған. 1917
жылы 17 желтоқсанда Семейде ... ... ... кеші болып, онда
Жүсіпбектің «Ескі тәртіппен бала оқыту», ... атты бір ... ... Ол ... хабар кезінде жергілікті баспасөзде
жарияланған. Қейін «Ел қорғаны»" (1925), «Мансапқорлар» (1925), ... ... (1926), ... (1926) атты ... ... ... да ... тақырыбы — халықтың азаматтығы
идеясы. 0л феодалдық- патриархалдық салтты, калың бұқараның ... ... ... оқу, білім, өнеге жолына үгіттейді. Бас көтеретін
азаматтарды да ел қорғаны болуға ... ... бас ... [3, ... ... ескі салт негізінде мал берген қойшы шалға тиген
Рабиға деген жас ... ... сөз ... ... бата ... ... корыққан Рабиға тағдырына мойын ұсынып бақса да, ... ... (әр ... ... ... жас әйелді ұра ... ... одан ... ... болады. Ескі салт қосақтаған шалдан өз басына
бостандық алып кетіп бара жатып, ол: ... ... күң ... ... ... ... жетейік!» деген ұран тастайды.
Осы тектес идеяның анықтығы басқа пьесаларда да көрінеді. «Қанапия мен
Шәрбануда» жаңа өкіметтің ... ... ... ... екі жас ... ... теңдік!» деп шығады. «Шерниязда» пьеса уақиғасы сахна
сыртында мылтық атылып, ... ... ... ... ... бәрі
көп жылдар үстем тап пен отаршылдықтың екі ... ... ... ... ... ... ... әкелген жаңа өмірдің келгеніне ризалық
сезімін тудырады.
Жүсіпбек пьесалары идеялық мазмұнының байлығымен ғана емес, драмалық
тартыстың ... ... ... ... ... Ол тартысқа негіз етіп әлеуметтік ... ... ... ... тап ... ... ... образдарды
даралауға ұмтылады. «Қанапия мен Шәрбану» пьесасында ... екі ... ... ... 1916 ... июнь ... кезіндегі әлеуметтік
тартыстар жағдайында өтеді. Шәрбанудың әкесі Исатай ер баласы Ынтықбайды
солдаттан қалдыру мақсатымен қызы ... ... ... ... ... ... ... еріксіз болған трагедиялық ... ... ... ... ... ... ... орынды ашылады. Елдің барлық
ниеті — Қанапия мен ... ... ... ... солдаттан қайтқан
Қанапия Шәрбануды алып қашып, жаңа өкіметті паналайды. Бірақ жазушы таптық
қайшылықты өршіте, шиеленістіре ... ... ... ... үшін ... ... [5, 31].
«Мансапқорлар»» пьесасы атақ, дәреже құмар ел басшыларының арасындағы
тартысқа құрылған. Тартыстың бір ... ... ... ... ... — оның ... інісі тілмашы Мүсілім. Ол кезінде әкесіне жасаған
зорлығы, өзін оқытпағаны үшін ағасынан кек алмақ, оны ... ... ... Сол үшін ... жас ... ... болып, оны болысқа у беруге
жұмсайды. Жазушы Мүсілімнің қылығын болыстан кек ... ғана ... ... ... ашу ... ... Шығарма туыс
адамдардың арасын айырып жатқан таптық жіктелушіліктің, ... ... ... ... ... ... ашады.
Жүсіпбек сондықтан салмақты оқыған ... ... ... ... ... елге ... ... елді ілгері бастайтын, ел
қасіретін бойына ... ... ... ... ... ... керек.
Шернияз — осындай кейіпкер. Оқыған жас азамат өзін ел ішінің ... тыс ... ... ... азаттыққа жеткізу мақсатын
көздейді. Бірақ мұның бәрі оңай жол емес ... ... Өз ... сәтсіз
өмірі, ағайын-туыстың оны ескішілдік, жікшілдік, тартыстарға итермелеуі
Шерниязды ширықтыра түседі. Ол бәрінен түңіліп, азап ... таза ... бар ғой деп ... ... та, жар да, махаббат та
Елде ғой деп барлаушы ем...
Жүрегім елді ... ... ... ... ... ... ... біз оның папкадағы
қағаздарды қарап тұрып айтқан монологынан түсінеміз:
Мұғалімнің мұңы,
Боранбайдың ылаңы,
Сүзек кернеді,
Есеп бермеді,
Ақсақалдың бұйрығы,
Ұрылардын қимылы,
Бақсының ... ... ... ... не ... соғысы кезінің ауыр шындығы тудырған осы уақиғалар халық басына
түскен қайғы-қасіретті бейнелейді. Осыны арқалаған, ... ... ер ... деп ... ... ... Бұл — ... толғауынан
айқын көрінеді.
Ой, кер заман, кер заман,
Талан-тараж, қан, ... ... ... ... ... ... жатыр ұлы жүз,
Қырғын тауып аштықтан.
Ел еңіреп егілу.
Кіші жүзі тұншығып,
Елін әскер жеміру.
Орта жүзі ойсырап,
Сұм Қолчактан езілу.
«Сорлатам» деп ... ... ... ... ... желігу.
Кеше бір туған жарық күн
Көріне түсіп шегіну.
Шернияз қайғы ... да, ... ... ... осы бір ... екі
тармақ ақ өлеңде көрінеді: «Кеше бір туған жарық күн ... ... ... ... ... ... ... күтеді.
Жүсіпбек — әдеби шығармашылығын ақындықтан ... ... ... жиналып басылмай, кезінде жарық көрген күнделікті ... ... ... ... ... Жүсіпбектің поэзиялық туындыларының
ішінде «Сарыарқаның ... ... ... ... «Әскер
марсельезасы», «Тұңғиық, түпсіз астында», «Ленинге» тағы да басқа өлеңдер
мен «Нұр күйі» атты поэма бар. ... ... ... ескі ... ... мен жаңа ... ... ақындық сезіммен
жырлауға тырысады. Ол ... ... ... ... ... ол ... ... ескі ауылдағы көшу суреттерін ... ... ... Өлеңде кешпелі елдің көшті салтанат тұтуы, көш
кезіндегі у-шу, көш ... ... ... ... ... ... Ақынның жіті көзі олардың ішінен әр қилы ... ... ... ... арбасына амалсыз жабысам-ау енді тағы» деп тұрған мінер аты
жоқ кедей баласы, «Байтал мінген байпақсыз байқұс ... ... ... ... бәрі де көш ... ... [10, ... өлеңі кедей кемпірдің монологы түрінде жазылған. Ол ... ... ... ... ... ... ұлын еске алады.
«Ах-ха-хауда» жас қызды қайғылы еткен желекпе шалдардьң ... ... ... бір ... ... ... өлең — «Тұңғиык, түпсіз астында». Бұл
өлеңнің жаңалығы — қазақ өлеңіне үйреншікті сыртқы ұйқасты сақтауда емес,
ішкі ... ... Ол ақ ... ... ... ... Ақын ... көк теңізде келе жатқан ... ... ... мерт еткенін әдемі
суреттермен береді. Дабыл мен толқын талқандаған кеменің бір ... ... ... жас нәресте — бала кетіп барады.
Қара толқын арасында,
Тұңғиык түпсіз астында.
Қатерден ешбір ... ... өзі ... ... жас ... жас қолдарын
Шолтаңдатып су сабап
Салқын суға малады.
Малайын деп малмайды,
Толқын қолға соғады.
Толқынның аппақ көбігі
Баланың үстін қаптайды.
Толқынның бүріккен ұшқыны
Ұшықтайды баланы,
Оны бала ойын ғой ... ... ... ... күледі.
Қызық қой тегі балаға
Түпсіз терең көк теңіз
Қорқытпайды баланы,
Асқар ... ... ... ... ... ... ... ендігі иесі осы жас
бала сияқты керінеді. Оның сәби қылығы нанымды да.
«Нұр күйі» поэмасы 1929 жылы Қызылордада жеке ... ... ... ... ... сөз» деп ... Поэма уақиғасы Жібек ананың жаңа ... ... ... ... басталады. Бірақ ана қуанышы баласының
соқыр екенін біліп тез басылады. Алайда бала өнерпаз, ... ... ... ... таң ... ... орыс ... көмегімен көзі
жазылып, ол қуаныш, шаттық күйін тартады. Автордың «Нұр күйі» дейтіні сол.
Ақын сол ... ... бала ... оның келешегін айқындаған нұрдың,
жарық сәуленің шатты сезімдерін жырға қосады. Поэма ... ... ... ... ... күресе білуге тәрбиелейді. Едігенің орыс
дәрігерлерінен көмек алуы арқылы ... ... ... ... өзінше шешуге ұмтылады. Поэманың жазылу үлгісінде де ақ ... ... [11, ... ақындық шығармашылығында дүниежүзі проле-тарларының гимні
«Интернационал» мен азамат соғысы кезінде туған «Жас ... ... ... аудармасы айрықша маңызды. Бұл екеуі де кезінде ... кең ... әнге ... айтылған. «Интернационалдың» Жүсіпбек
аударған нұсқасы кейінгі аудармалардан әлдеқайда жоғары тұрғанын жұрттың
бәрі де ... ... ... ... аш кұл ... қыл!
Қайнап бастан ақыл ашынған,
Майданға қанды айдап тұр!
Қиратамыз ескі жалғанды
Жаңа тұрмыс орнатамыз!
Жарылқаймыз жарлы, калғанды
Дәулеттен сонда татамыз!
Бұл болар еқ ақырғы,
Ең ... зор ... ... бар ... ... алға бас, Қарысып жолдастар!
Найзамен камалдар
Қиратып жол бастар.
Тайынба, кайтпа бұл беттен,
Жастар табы түйдек!
Жұмысшы, кара халықтың
Біз жастар — әскері! —
деп шырқалған ... ... ... ... ... ... көп ... жаңа, жас ұрпаққа арнады. Соларды жаңа
рухта, күрескерлікке, адамгершілікке тәрбиелейтін кітаптар ... ... ... ... ... ... «Шал мен кемпір», «Көк өгіз», ... ... ... бар. Олар ... кітапша үлгісінде жазылған.
Жаңа әдебиеттің жаңа туа бастаған кезінде осындай ... ... ... ... ... ... ... жұмсаған Жүсіпбек соның
бәрінде де дәуірдің жаңа сөзін айтуға тырысты. ... ... ... ... қызмет етті. Ол сөз өнерінің шебері ретінде ... ... ... ... жас қаламгер үшін зор мектеп болды
[3, 44].
Ол ойлы публицист те еді. 1917 жылы февраль революциясы болып, ... ... ... ... ... Жиыл, кедей! Ұмтыл, жастар!»
деген мақала жазып, «жасыратын қылық жоқ — ... ... ... келген теңдік емес, бұл өзі қара бұқараға, кедейге келген ... жете ... ... берілген бостандық» деп жар салған еді. Содан
әмірінің соңғы шағына дейін ол жалынды публицистік қаламын ... ... ... ... ортамен байланысын, әркімнің өз
ортасында қоғамға пайдалы іс істеуге тиістігін көтерді. «Кісі туғаннан-ақ
белгілі бір өнерге, қызметке икем ... ... ... айтқанда, әр адамда
бір нәрсеге талап, ыңғай, қабілет яки деректік ... ... бала ... етік тігуге, біреу әкім болуға, біреу мал ... ... ... ... біреу дәрігерлікке, біреу саудаға, біреу сөзге, біреу
дауға ыңғайланып ... ... түк ... икемі жоқ жан сирек болады...
Кімде-кім өзіне біткен ыңғайына қарай өз қолымен жүріп, ... ... ... да, ... де ... пайда келтірмек. «Өз орнында» істеген адамның
жұмысы да өнімді, берекелі болмақ. Қайғы сол: өз жолын шу ... ... ... ... ... Адамның көбі ана жолға бір, мына жолға бір
түсіп, өмір бойы өз ... таба ... ... күні ... Әлеумет
те, мемлекет те әр адамның еңбегі берекелі пайдалы болуын тіледі» деп жазды
ол «Неге ... соны ... атты ... ... жастарды мамандыққа
баулудың, мамандық таңдаудың проблемаларын ойлы көзбен шола ... [5, ... ... сын ... да ... ... ... М.Әуезовпен
бірігіп жазған «Абайдан соңғы ақындар» (1918), «Мағжанның ... ... ... ... (1925), ... ... (1925) атты еңбектері
автордың әдебиет ... оның ... ... ... ... принциптері жайындағы ұғым-түсінігін, көзқарасын
көрсете алатын елеулі туындылар.
Жүсіпбектің сыншылық көзқарасында жазушы не ақын ... ... өмір ... ... ... ... өнер ... тән
ерекшеліктерімен есептесе отырып талдау концепциясы бірінші орында тұрады.
Ол Мағжан Жұмабаев шығармаларына осы тұрғыдан баға береді. Онда ... ... ... ... ... ақын ... ... дүмпулер кезіндегі ақындық ізденістің әр-қилы беталысы нанымды
талданады. Сөйтіп сыншы Мағжан ақынның табыстары мен қайшылығын дәл ... [10, ... ... ол Максим Горький шығармаларының қазақшаға ... ... Онда ұлы ... революциялық әдебиеттегі орнына зор
баға беріледі. «Максим — көк ... ... ... ... ... ... нұрлы күнге, ерлікке, тартысқа шақырған. Өрттей
лаулаған, толқындай тулаған төңкеріс ақыны. Ол ... жан екен ... ... ... Сүр өмірді өмір екен демейді. Ерікті, көрікті
өмірді көксейді... Өлі жүрек, жылан жанды, жорғалаған, кыбырлаған ... деп ... ... ... ... ... туралы сөз қозғайды.
Ол көркем әдебиетті аударғанда қарапайым адамға ұғымды ету ... ... ... ... үлгісін, сөз колданысын бар бояуымен,
кестесімен бере білу ... ... ... ... ... таныстыру», «Оқушыны тереңге айдап ... ... ... ... ... театр, музыка, өнер ... ... ... да
бірсыпыра.
Жүсіпбектің артында бірталай ғылыми мұра да ... Ол ... ... ... оқу ... ... ... жүріп, жас
ұрпақты жаңа рухта тәрбиелеуге, олардың ғылымның әр ... ... ... ... ... оқу ... ... Олардың ішінде
«Тәрбиеге жетекші» (1924), «Психология» (1926), «Жан ... және ... (1926) атты ... ... бар. ... әрине, бүгінгі жетілген
маркстік-лениндік ... мен ... ... ... ... де өз ... үшін аса пайдалы қызмет атқарды. Қазақ жастарына
осы ғылымдар ... ... ... ... ... ... ... болды [11, 47].
Жүсіпбек аудармашы есебінде қазақ әдебиеті мен орыстың және ... ... ... ... ... ... көп күш
жұмсады. Қазір оның ... ... Н. В. ... ... А. С. ... «Тас мейман», «Сараң сері», А. ... ... Дж. ... ... ... Қ. Берковичтің
«Өрбике», С. Чуйковтың «Тау еліндегі оқиға» атты ... ... ... ... В. ... Г. Мопассаннан, Р. Тагордан, М. Горькийден
аударған шығармаларын ол кезінде мерзімді баспасөзде жариялаған.
Бұлардан ... ... ... бірқатар саяси тарихи еңбектерді,
оқулықтарды қазақшаға аударуға қатысқан. Оның ... М. И. ... ... А. ... ... ... Ш. Н. Покаревскийдің «Ресейдің
XIX—XX ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... қысқаша курсы», П. И. Стучкийдің «РСФСР
конституциясы» атты кітаптары ... ... ... өз заманының жан-
жақты білімді, ағартушы, педагог, ғалымы ретінде тұлғаландыра түседі
[1,54].
Жүсіпбектің сан ... ... ... дәуірдің талап етуінен
туды. Бүл — бір Жүсіпбек басындағы ғана ... ... ... ... ... ... ... Әр саланың өз мамандары жоқ кезде
олар ... ... ... күн тәртібіне қойып отырған қажеттілікті өтеуге
бар мүмкіндіктерін жұмсады. Ақын да, жазушы да, драматург та, ... ... ... жазды. Аударма да жасады. Бүгін біз ... ... ... ... ... жазушы шеберлігін, ізденістерінің
байсалдығын айта отырып, оның барлық шығармашылығының ... ... ... жазықсыз жазаға тартылып, оның шығармаларын оқуға тыйым
салынғанына (1929 жылы ол ұсталып, 1931 жылы ... ... 60 ... Осы уақыт ішінде оның еңбектері жоғалып, аты ұмытылып ... ... ... ... да ... ... қойылған. Оны
білетін, онымен істес болған, ... ... ... өкілдері де азайды.
Осы жағдайда жазушы шығармаларын ... ... ол ... ...... ... тану ... үлкен міндеттерінің бірі.
Біздің елімізде «Ешкім де ешқашан ұмыт ... ... ... ұран
бар. Оның үстіне Жүсіпбек сияқты аяулы халық ұлдары ешқашан ұмыт болмайды.
Ол — өмірімен, еңбегімен ... ... қиын ... қызмет еткен, сол үшін
жанын құрбан еткен сүйікті ... ... ... жарық
жұлдыздарымыздың бірі. Оның жұлдызы қайта құру ... ... ... Ол өзі де сол қайта құру, жаңару дәуірінің жаршысы ... ... ... ... ... ... диалогтердің қолданылу
ерекшеліктері
XX ... ... ... ... ... мен кемелденуіне
Ж.Аймауытовтың қосқан үлесі мол екенін тағы да айта ... ... бен ... ... ... ... ... ғана тән ою-
өрнегі бар әлемімен ерекшеленетін жазушының көркемдік әлемі түгел ашылып
бітті деп ... де айта ... ғой ... ... ... суреткер
шығармашылығындағы диалогті қолдану шеберлігін жете ... ... ... ... ... басындағы қаламгерлердің көркемдік ізденістерінде
кейіпкердің ішкі дүниесіне терең үңілу, ... ... ... адамның
санасы мен ішкі әлеміне әкелген сапалық өзгерістерін көрсету басты
бағыт ... ... [6, ... ... туындыларындағы диалогті қолдану ... - ... ...... ... қазақ әдебиетінде шоқтығы
биік тұлғалар Б.Майлин, М.Әуезовтің ... ... ... қарастырғанда анық көрінеді.
Әңгіме жанрының табиғаты күрделі екені белгілі. Өйткені, шағын ғана
жанрда адам және оның дара тұлғасымен ... ... топ ... ... ... Осы ... ... әңгімелерінде сан түрлі тақырып
қозғалып, образдар мен мінездер сипаты ашылған.
Әдебиеттің эстетикалық ... ... ... ... ғасыр
басындағы сан қилы саяси ұрандар мен ықпалдың ... ... ... ... ... ... өзгерістерді танытудың құралы ретінде
диалогтерді шебер пайдаланған. Қаламгер ... ... ... ... ... бір мақсатты көздегендіктен диалогтің көркемдік қолданысы шығарма
құрылымына жігін тауып кірігіп, орайласып жатады.
Жазушының "Елес" әңгімесі XX ғасыр ... ... ... ... ... табылады. Әңгіме дәуір мәселесін көтеру, тұлға жасау мен
көркемдік әдіс ... ... ... ішкі диалог, сана айтысы
қазақ әдебиетінде алғаш рет осы ... ... ... ... ... ғана ... жазу үшін ... ой азабын басынан өткерген
кейіпкер бейнесінде автордың өз ұстанымы айқын. Өзіне-өзі ... ... ой мен ... ... өмір сүріп, барға қанағат етпей үнемі
жақсылыққа ұмтылу, өресі биік адамға ғана тән қасиет.
Жазушының айтпақ ойы - ... ... ащы ... ... ... Сондықтан да ол кейіпкерін диалог арқылы "өз арымен"
беттестіртіп, өзінің, ... ... ... ... ... амал — ішкі диалог. Кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... образында көрінуі жазушы
адамның бейсаналық сәттегі күйімен суреттейді. Шағын диалогтен журналистің
сол ... ... ... ... тұр. ...... ... түсіп,
әңгіменің сюжетін әрі қарай дамыта түседі.
Ж.Аймауытовтың халық басынан кешірген ... ... ... ... ... ... психологиялық мәні терең әңгімесі —
"Жаңабайдың жанындағы трагедия". Әңгімедегі ... ... шығу ... деп ... ... барса да аштық жайлаған өңір, қуаң тартқан
тіршілік алдынан шығады. Осы күрделі тақырыпты ашу мен ... ... ... ... ... жүк ... Жазушы диалог арқылы
кейіпкер сырына ... ... ... ... ... ашуға маңызды көркем құрал ретінде пайдаланды. Шығарманың идеялық
мазмұнын ашумен ... ... ... ... де диалогтің орны айрықша. Осы тәсіл арқылы кезең шыңдығын дәл
көрсеткен жазушы аталған әңгімеде ел ... ... ... ... өз ... ... берсе, бірде кейіпкерлерін сөйлетіп, керкемдік
тәсілдерді (монолог, ... ... ... ... ... [9,10].
Жаңабайдың өз шешімін отбасна білдіретін ... ... ... ... ішкі ... ... етеді. Ішкі
сезім белгілі бір байламға айналып, іс-әрекетке бастау болады. Диалогтен
Жаңабайдың айтқанынан ... бір ... ... анық ... ... да ... Сондықтан да, үй иесі келген шешімге әйелінің де,
баласының да бір ауыз сез айта ... ... ... де ... ... ... ... диалог - тек характер танытудың
белгісі ғана емес, жалпы өмір суретін айқындар тәсіл ретінде де ... ... ішкі ... ... ... сырларына бойлау,
сана мен сезімнің ағысын тамыршыдай дәл басып тану, сол арқылы адам ... ... ... ... ашық ... ... жарқын үлгісі.
Кейіпкер мінезін оқиға-сюжет серпінімен емес, психологиялық
тебіреністер ... ... ... ... шебер қолдану
Б.Майлин қолтаңбасын да айқындайтын көркемдік тәсіл [8, 32].
Белгілі ғалым Т.Нұртазин айткандай шағын ... ... ... ... тастайтын қаламгер шеберлігі әңгімелерінде анық
көрінеді.
Мәселен, ... ... ... "Сексен сом" т.б.
әңгімелерінде кейіпкердің жан түкпіріндегі сезім күйлерін болмашы ... ... жүгі ... ... ... ... "Соп-Соп" әңгімесінде диалогтер арқылы жазушы кейіпкер
санасына әсер еткен жағдайды ... ... ... оның ... ... ... ... сырын ашып көрсетеді. Осы бейнелеуде кейіпкер
көңіл күйінің сан түрлі сәттерін, сезім тебіреністерін керсетуде ... ... ... ... ... Үстемдік етуші байлардың
шектен тыс қысымшылық әрекетінен еркіндікке, ... қол ... мен оның ... ... да ... ... ... кедей-жалшылардың басынан өткізген ауыр, аянышты тағдырлары терең
танылады.
Ж.Аймауытовтың "Тұмарбай мен ... ... ... ... ... ... мазмұны қолына билік тиген адамның
мінезіндегі өзгеріс құбылыстарын ашу. Аз ... ... мас ... ... ... ... Тұмарбай мен оның әйелі кесір мінез иелері. Әңгіменің
тақырыбы — сайлау. Басты кейіпкер — Тұмарбай. Ол - ... ... ... бұл ... ... ... шебер қолданған диалогтер
арқылы көрсетеді [7, 41].
Бай ауылының көрінісін, сайлау тұсындағы қарбалас ... ... ... ... көшеді.
Тұмарбай мен әйелінің арасындағы диалог арқылы ... ... ... анық ... ... қанша оқыса да оқу
қонбаған мансапқор, жағымсыз адам типі. Жылпостық мінезімен ... ... ... ... елге ... ... кеткені болмаса, алдағы ісінен
де оңды ештеңе шықпайтыны авторлық ... ... ... ... зерттеушісі З.Серікқалиев айтқандай жазушының осы шығармасында
тұрақты бір мінезінен өспейтін ... көп ... ... табанды күрескер, бірақ оның мақсаты жақсылық, ел мүддесі үшін
емес, қара басының қамы екендігі әйелі екеуінің арасындағы диалогтер ... [6, ... ... ... ... мен ... осы ... пайдаланады. Б.Майлин әңгімелері көбіне ... ... ... шығармаларында диалог көп ретте бірден кейілкерлер
репликаларынан басталмайды. Ең алдымен, автор ... ... ... ... ... ... ... шыкқан ортасы, ата-
тегі, мезгілі, диалогке өзек болып отырған тақырып ... ... ... авторлық баяндаудан диалогке өтудің баспалдағы. Диалогке кіріспе —
диалогтің алғышарты, диалогтің басталуына ... ... Ал, ... ... ... түсетін ерекшелік бар. Ол — диалогтің жазушы
шығармаларында ... ... ... ... ... бірден-бір тәсіл
болмай, көбінесе кейіпкердің іс-әрекетін автор атынан ... ... ... ... ... ... ... Ғалым
З.Жұмағалиев жазғандай Әуезовте әрбір кейіпкердің, әр істің, әр әрекеттің
ыңғайына қарай логика сырымен, логика ... сөз ... ... ... оның жеке тілдігі шешпейді, оның сол жердегі қолданылған
жауаптың тартыстық логикасы шешеді ... ... ... атты ... бас ... ... мінез-құлқынан хабар беріледі. Әңгіме ... ... ... ... ... мен ... сөздері ашық
диалог ретінде беріледі де сол әңгіменің әсері Жидебай үшін ... ... ... ... ішкі диалогке ауысқан. Ішкі диалог — ... ... ... ... үшін ... ... Ж.Аймауытовтың
басқа қаламгерлерден ерекшелігі әңгіме жанрында ішкі диалогті шебер
қолданылуында.
Ж.Аймауытовтың "Қара бақсы" ... ... ... ойы да, ... да — ... ... сақтандыру. Негізінен екі кейіпкердің ұзақ
диалогтерінен тұратын әңгіменің психологиялық мәні терең. Екі ... - шала ... дін ... ... ... дін қағидаларын
"құрғақ" жаттаған молда, екіншісі — ... ... бір ... ... ... Әңгіме Әбежан мен молда ... ұзақ ... ... ... ... түседі. Жазушының диалог құрудағы
шеберлігі диалогтерінің авторлық мінездеулерімен астасып кетуінде.[9,36]
Ал, Ж.Аймауытовтың "Әнші" әңгімесінде қала ... ... ... ... ... ... ғана емес, сана, ... ... ... ... ... бас кейіпкердің тұлғасын
даралау үшін авторлық мінездеу мен баяндауға да, диалогті ... ... да ... ... ... Диалог мінездеу, полилогтер, диалог
деталь үлгілері әңгіме желісінде образ сомдап, ... ішкі ... ... ашу ... жұмсалады.
Ж.Аймауытовтың прозалық шығармаларындагы полилогтерді қолдану мақсаты
қоғамдық-әлеуметтік, көпке ортақ жайларды, сол ... ... ... ... хабардар етіп кейіпкерінің ортамен қарым-қатынасын көрсетуге
бағытталған.[7,14]
Полилогтерде қаламгер ... ... ... ... ... ортақ мұрат, ортақ әрекеттің жайын көбірек назарға ұсынады.
Полилогтер көптің пікірі, ... үні ... ... ... баға ... ... өнерпаз ретінде даралай отырып, оның мінез табиғатын да
қатар ... үшін ... ... мінездеу, бірде диалогтің түрлерін
шығарма ... ... ... ... ... сырт көзден
жасырын жатқан жан жарасын ашу ушін ... ... ... ... Күрделі диалогтік қолданыстардың көркемдік ... ... ... ... Қызылбике" әңгімесі мысал бола алады.
Жинақтай келгенде, Ж.Аймауытовтың әңгімелерін зерттеу нәтижелері
мынадай ой ... ... ... ... сан ... ... ... тербеген қарымды қаламгердің
диалогті қолдану шеберлігі де сан ... ... ... ... ... ... ... жазушының ғана емес, сол
кезеңдегі ... ... тың ... Адам ... жан ... ... іштей екіге жарылуы, өз ой-санасымен ... ... ... ... ... бөлек болмысына дәлел. Қоғам,
замандағы ... ... ... жеке адамның ішкі дүниесінде болып
жататын қайшылықтар мен психологиялық процестерді көркем шығармадағы диалог
арқылы таныту ... ... ... қолтаңбасы.[9,103]
Ғалым Г.Пірәлиева айтқандай санадағы ішкі диалог, сана айтысы қазақ
әдебиетінде алғаш рет осы ... ... ... ... ... шағын түрлеріне үлкен ой салмағын түсіріп, заманның ... ... ... ... шебер қиюластыратын жазушы
қабілеті "Жаңабайдың жанындағы трагедия", "Жидебайдың баяндамасы", ... "Жол ... "Мен ... ... т.б. ... ерекше көзге
түседі. Автор негізінен баяндауға, ішкі монологке мән бере ... ... ... ... жан ... таныту үшін диалог-детальдарды
пайдаланады.
Қаламгер әңгімелерін тұтастай талдау нәтижесінде көздеген тақырыбында
сомдаған кейіпкерінің табиғатына қарай ... ... ... ... байқалады.
Ал, кейіпкердің мінез иірімдеріне бойлап, әр түрлі ситуациялар
тұсындағы мінез өзгерісін ... ... ... қолдану шеберлігі
"Жаңа өмірге аяқ басты", "Жапырақтар", "Тұмарбай мен қатыны", "Өзгермесе
бұл не", "Соп-соп", ... т.б. ... ... ... ... түскен тіршілік салмағы, борышкер болып өзін кінәлі
сезінген адамның жан ... ... ... ... ... тырнағын
батыра түскен күштілердің зорлықшыл пиғылын аша түсуде де диалогтердің мәні
зор.
Қаламгердің "Бетім-ау, құдағи ғой", "Әнші", ... ... ... ... ... ... полилогтермен беріледі.
Жазушы осы әңгімелерінде ... ... ... ... ... ... жан ... құпиясын ашудың ұғымды жолын
тапқан.
Мәні терең философиялық мазмұн иемденген "Баушы мен бала", "Бай ... ... екі ... таза ... ... ... әрбір әңгімесінде түрлі диалогтерді мақсатты түрде шеберлікпен
пайдалана отырып, бір-біріне мүлде ... ... ... ашатын
көркем бейнелер кестелей білген [6, 13].
2 ЖҮСІПБЕК АЙМАУЫТОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Ж.Аймауытұлының әңгімелерінің жанрлық-тақырыптық маңызы
Жазушының шағын ... ... ... ... ... көтерген мөселелерінің сан алуан екендігін аңғарамыз. Өмірдің ең
өзекті мөселелері: өнер-білім, әйел теңдігі, ұлт болашағы мен бостандығы,
мәдениет пен ... ... ... ... қазақ қоғамындағы
түрлі кертартпа кері мінез-құлықтар мен құбылыстар - жазушы шығармаларының
негізгі арқауы болды.
Қазақ жазба әдебиетінде ... Абай ... ... ... Ж. ... ... үлгі-өнегесін дамыта отырып, ... ... ... ... ... ... өткенде", "Күз",
"Егін ору", "Жапырақтар", "Жел" әңгімелері табиғат көріністерін, жыл
мезгілдерін ... ... ... ... ... үлгісімен жазылған. Жазушы табиғаттың дауылды
күнгі бір сәтін сырттай бақылап түрған ... ... ... ... дала ... ... жеткізеді. Шығарманы оқып ... ... дәл осы ... ортасында тұрғандай сезімде болары анық.
Әңгіме табиғатынан жазушы мұратын, қолтаңба мәнерін, ой айту мүмкіндіктерін
тануға болады. ... ... ... ... ... ... мол рухани олжа сыйлайды [2, 14].
Жазушы табиғатты ғана емес, сонымен бірге жан-жануарлар әлеміне арнап
та ... ... ... "Қоян байғұс", "Бие қайырдым", "Қою ... ... ... ... т.б. Бұл ... адам ... өмір
мұраты, уақыт тынысы терең сезіледі. Жан-жануарлар, құстар әлемі де ... ... ... ... ... жасына, таным-түсінігіне
лайықтап, қабілетіне қарай құрып, ... ... ... ... ... асыл ... үлгісін ұсынған шығармаларының
көлемі өте қысқа, сюжеті шағын ... ... мәні зор ... [5, ... озық ойлы ... жүрегін қозғаған
тақырыптарының бірі - жетімдер өмірі. Ж. ... осы ... - ... ойын, тышқанға өлім" шығармасы 1923 жылы 16 шілдеде
"Қазақ тілі" газетінің 62 санында ... ... ... ... жетімектер - Ұрындық, Құрмаш, Нұрмаштың аянышты өмірлері арқау
болған. ... ... ... ... он бір ... ... қыз
Ұрындықты "тезекті аз тердің" деп жерлеп, ұрысқан сәтін ... әрі ... ... ... халдері баяндалады. Жазушы
балалардың бұл ... ... ... ашу ... ел ішіндегі түрлі
алауыздықты, "дәулетке мас болған" байлардың "шалдуар, сотқар" іс-әрекетін,
әлдінің әлсізге әлімжеттігін, сол ... ... өз ... ... ойлап,
қара басының жайын күйттеген" әйел-аналардың ... еті ... ... салып, тірідей жетімдіктің қамытын кигізген мейірімсіздігін
көрсетуді де ... ... ... ... мазмұн байлығына байыппен
назар аударар болсақ, ұлт мұраты, ұрпақ қамы, келешек ... ... ... мен ... бар. ... бала - болашақ қамы, оған қамқорлық
жасау, білім беріп, тәрбиелеу мәселелері өткір көтеріледі. Сол арқылы ... - ... оның ... ... көрсету мұраты айқын. Бұл туындының
Қ. Кемеңгеровтың "Жетім қыз" әңгімесімен мазмұн ... ... де ... ... ... ... сөз болады. Ана
алақанын аңсаған ... ... ... ... Айырмашылығы:
біріншісінде, анадан тірідей айырылған ... ауыр ... ... ... ... ... ... Ортақ тақырып
аясында жазылған әңгімелердегі оқиғалар желісін өр ... ... ... бұл әңгімелер баланың болашағына алаң ... ... ... кереғар құбылыстарға, адам бойындағы қатыгездік пен
тасбауырлыққа қарсылық білдіреді. Сол арқылы ұлт ... адам ... ... ... ... ... ... шындықтарына сәйкес
суреттейді.[10]
Қазақ қаламгерлері еңбектеріндегі іргелі бір тақырып - әйел ... ... ... ... Бұл ... қазақ әйелдерінің малға
сатылып, теңіне ... ... ... ... ... ... көрініс береді. Ж. Аймауытұлы да әңгімелерінің біраз бөлігін казақ
қыздарының ... ... алуы және ... ... ... биік ... ... жетілуі, жарқын болашақ үшін аянбайтын ... ... ... ... ... Бұл ретте "Нағима" - "Қызыл
Қазақстан" ... 1923 ... 22 ... ... ... ғой!" ... журналының 1918 жылғы 8 кекектегі 4 санында, "Қызылбике, қызыл отау"
-"Әйел теңдігі" журналында 1929 жылы 2 санынан бастап 10 ... ... ... ... ... ... тұрған [3, 35].
"Бетім-ау, құдағи ғой!" әңгімесіндегі оқиғалар сюжеті арқылы қоғамдағы
теріс құбылыстарды - ... ... мал ... ... өлділердің
елімжеттік істерін сенімді сөз етеді. Кемелбайдың қызы Дәметкенді "әйелі
өлген ... бай ... мал ... ... ... ... ... басталатын оқиға желісі өңгіме соңында күш қолдану арқылы
Дәметкеннің орнына оның әжесін - ... алып ... ... елге ... болған Жүманның шарасыз күйін көрсетумен аяқталады. ... ... ... құрылған. Әңгіме авторының жетістігі - ... ... ... ... ... ... ... қимылын, мінез-қүлқын тұтас ашып көрсетеді. Әділетті істі,
адамгершілікті ардақтайды.
XXғасырдың басында ... ... кең ... ... ... бірі -білім-ғылым, оқу-ағарту, мәдениет мәселелері. Бұған
жазушының "Боранды болжағыш әулие", "Баушы мен бала" ,"Сауатсыздықты ... "Кеп, ... ... ... ... ... болжағыш әулие" - "Лениншіл жаста" 1926 жылы № ... ... мен ... 1927 жылы №3,4 сандарында жарық көреді.
"Баушы мен бала" әңгімесі тағымдылық-танымдық тұрғыдан келгенде ... ... ... атты ... мазмұндас жазылған туынды.
Әңгіме терең философияға кұрылған. ... ой ... ... қарт пен ... ... негізінде баяндайды. Бау мен бақшаның айырмасын ... ... ... ... ... байланысты ерекшеліктеріне тоқталып,
ағаштарды салыстыра отырып, кәрілік пен жастық туралы ойларын сабақтайды.
Өмір-өзен бір ... ... ... бар ... ... келетінін, жаңа
мен ескінің үнемі ауысып отыратынын, ұрпақ жалғастығы - өмір ... ... ... керсетеді. Әңгіменің түйінін: "Адам ... Ағаш ... ... ... ... ағаш ... ой ... деп,
сояу болады. Өз басына бақ іздеген адам көзге шыққан сүйелдей оғаш...
Көппен ... ... не ... сенділі бар?" - ... ... ... ... өмір мен ... кездесетін табиғат заңдылықтары -
жастың қартаюы, әлдінің әлсізге ... ... ... үшін ... таю ... ... мен жаманның, өткен мен болашақтың арақатынасы
саралап көрсетіледі. Суреткер дүниедегі ... ... бір ... әрқашан қозғалыста болатынын, өткен өмірді кері қайтару
ешкімнің қолынан келмейтіндігін айтады. Сол ... өмір ... ... ... ... ... Ж. ... әңгімелерінде шынайы шындық, көркемдік
сыршылдық бар. Кейіпкер мен олардың қарым-қатынастары нанымды суреттеліп,
шығармаларында мазмұн мен ... ... да ... ... ... мол ... ... пайдаланған жазушы шындықты дәл бейнелеп,
жаңа мен ескінің ... ... мен ... ... ... ... ... заман талабына сай етіп суреттейді.
Ж. Аймауытұлы туындылары - төңкеріске дейінгі және кейінгі кезеңдерде
қазақ ауылында болған өмірдің, тұрмыс-тіршіліктің, ... ... ... ... табылады.
Сондай-ақ, жазушы шығармаларының тіліндегі натурализм іздерін көреміз.
Жазушы суреттеу арқылы сөзден ... ... ... ... ... ... ... Қапсағай, жебелі саусақ, жезтырнақ. Қайқы жауырын,
карашегір, қанды көз, орақ ... ... ... ... ... ... ... үш түлеген тас түлек. Жасыл айдарлы ... ... ... көк
найзаларымен сарт-сүрт қағып, қыран үміліп, қомданып, қызыл түлкісін аңсап
"құшақ-пышақ! деп шаңқ-шаңқ етер еді" - деп ... ... ... ... ... ... баяндайды. Теңеудің мол үлгісін Әмірқанның
("Әнші") түр-тұлғасын бейнелеудегі "май ... май ... ... ... ... едірек, талтиған тепек асық....." сынды
сөздер ... ... шын ... куә боламыз. Әңгімеде
эпитеттерді де орыңды қолдану арқылы сөзден өрнек жасап, шығарма шырайын
кіргізеді. ... ... ... құла дүз; сүлу ... сәулетті тау,
көріктен, оттан айырылған, қабағынан қар жауған ... ... ... ... қай ... болмасын, әр образ, әр
эпизод, әр ... ... ... ... мәні бар. ... шашау жатқан нәрсе жоқ, шеберлік компоненттері, ой мен сөз
жүйесі, сюжет пен композиция, ... ... кең ... ... Бәрі өз орнында. Мұның бәрінен, әрине Ж. ... ... ... ... ... ... адам әлеміне, оның
еңбегіне ... ... ... ... Сол ... ... өмір
оқиғаларын зерттеп, саралайды, адам әлеміне үңіледі, еңбек ... ... [5, ... - жазушы еңбегі мен шығармашылық мұрасының ... ... ... ... 20-30 ... қазақ прозасы даму, есею тұрғысынан
жаңа сапа, биік бел-белестерге көтерілді. Қоғамдағы әр ... ... ... ... әдебиетінде, соның ішінде ұлттық проза жанрынан
да кең көлемде көрініс тапты.
Жазушы еңбегі мен ... ... ... ... - ... өмір ... адам әлемін айқара ашып, ... ... ... ... сыр мен ... ... ... жүйесінің
бірлігін шынайы шындық пен шеберлік аясына сыйғызып, серпінді де сенімді
суреттейтіндігінен көрінеді.
Бұл - Ж. ... ... ... ... әрі негізгі
кейіпкерлерінің атымен аталатын ... ... ... ... өмір шындығы мен көркемдік шешімнің кеңінен көрініс
беретін тұстарын да терең танытады.
Ж. Аймауытұлы қолтаңбасының айшықты да ... ... ... ... мен ... ... мол ... стильдік
сипаттарының бірлік, байланыстарын да көрсетеді.
Қорыта айтқанда, Ж. Аймауытұлы еңбегінің ... ... - ... өнер ... ... ... де, ... суреттеп қоймай, эстетикалық
биікке көтере алатын даналық ой-пікірінде екендігінде ешбір дау ... ... ... ... ұлттық сөз өнерінің әр алуан
жанрында ... ... ... ... ... әлеміндегі диалогті
қолдану шеберлігінің табиғаты мен ... ... ... әр
алуан салыстыру, талдау арқылы қарастырылды.
Жазушының шағын жанрларда диалогті көркемдік-идеялық мақсатта қолдану
шеберлігі, психологиялық құбылыстар, ой-сезім ... ... ... ... ... ... ... "Бетім-ау, құдағи ғой", "Тәубе
қылды", "Алып ұйқы" "Әнші", "Бала мен баушы", ... ... ... ... ... отау, Қызылбике", "Гөп, қол ағашта", "Жол үстінде" ... ... ... бірі - ... ... ... образын сомдаудағы, характер табиғатын ашудағы ерекшеліктері терең
талданды. Диалогтің ... ... ... ... ... ... көркемдік компоненттерімен сабақтастығы, үндестігі ... ... ... ... ... ... ... түрлерін таңдап, талдап (диалог-мінездеу, диалог-деталь, полилог)
саралап қолдануда жазушының суреткерлік шеберлігі мен шешендігі үлкен рөл
атқарады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... Ж., бес ... ... ... III том, ... «Алаш»
баспасы, 2005- 304 бет
2. Қирабаев С., Жүсіпбек Аймауытов, Алматы: «Білім», 1990- 36 ... ... Л., Ж. ... ... көркемдік ізденістер:
Автореферат. Алматы: 2006- 28 бет
4. Әбдікова Қ., Ж. ... ... ... Оқу ... ... 88 ... Досыбаева А., Ж. Аймауытұлының шығармашылық шеберлігі: ... 2005- 24 ... ... Ш., ... ... ... ... шеберлігі:
Автореферат. Алматы: 2005- 28 бет
7. Көркем прозадағы диалог және ауызекі сөйлеу тілінің арақатынасы. ҚРБ
және ҒМ-нің, ҮҒА-ның хабарлары. Тіл, ... ... 2000. -№ ... ... ... ... диалог . Ұлт тағлымы, 2003. 1, 167-169 бб.
9. Ж.Аймауытов әңгімелеріндегі ... ... ... ашу, ... рөлі. Қазақ тілі мен әдебиеті,2004.—№ 6. 82-8566.
10. Ж.Аймауытов романдарындағы кейіпкердің рухани әлемін ашудағы диалогтің
рөлі. ҚРБ және ҒМ-нің, ҮҒА-ның Хабарлары. Тіл, ... ... ... № 2. 103-110 ... Ж. ... ... ... Б.Кенжебаев және қазақ әдебиеті
тарихының мәселелері. Халықаралық ... ... 2004. 249-254 ... ... Қ., Қайта оралған қаламгер. Орталық ғылыми кітапхана.
Алматы: 2002- 280 бет
13. ... ... Сұлу ... ... // ... ... – 2010, ... №59, 13б.
14. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. А., ... 1993. ... ... Р. ... ... А., ... 1997.386-бет.
16. Майтанов Б. Қазақ романы және ... ... А., ... 286-бет.
17. Піралиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері.
А., 2003, ... ... Ж. 70-80 ... ... ... адам ... ... алу үшін жазылған диссертация. А., 2000.356-бет.
19. Елеукенов Ш. ... ... ... сын. А., ... 1977. ... Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. А., 1986. 345-бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытов өмірі8 бет
Алаш зиялыларының өмірі мен қызметі31 бет
Ж. Аймаутовтың педагогика жөніндегі көзқарасы.28 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Ж.Аймаутов - әдебиет сыншысы13 бет
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
Жүсіпбек Аймауытов7 бет
Жүсіпбек Аймауытов - әдебиет сыншысы17 бет
Жүсіпбек Аймауытов туралы7 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь