С.Садуақасұлы шығармашылығы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1 С.САДУАҚАСҰЛЫ ҚАЗАҚТЫҢ КӨРНЕКТІ ЖАЗУШЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 С.Садуақасовтың өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 С.Садуақасов әдебиет сыншысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2 С.САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ ЖАЗУШЫЛЫҚ ҚОЛТАҢБАСЫ ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1 «Сәрсенбек» романының көркемдік ерешелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2 «Сәрсенбек» романында суреттелген қоғамдық.әлеуметтік жағдай ... ... ... 22
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Зерттеу жұмысында қазақ прозасындағы С.Садуақасовтың прозалық шығармаларының ерекшеліктері, жазушының суреткерлік шеберлігі, прозалық шығармаларының тақырыбы мен авторлық идеясы қарастырылады. Курстық жұмыста С.Садуақасовтың шығармашылық өмірбаяны, шеберлігі, ақынның заман рухына сай болмыс-бітімі, шығармаларының көркемдік ерекшеліктері, стильдік ізденістері қарастырылады.
Курстық жұмыстың өзектілігі: С.Садуақасовтың шығармашылығындағы шеберлік мәселесін, прозалық шығармаларының ерекшеліктерін, тақырыбы мен идеясын қарастыру жұмыстың өзектілігі болып табылады. С.Садуақасов – өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан суреткер. Проза жанрындағы шеберлігін жүйелі түрде жан-жақты қарастыру, зерттеп-зерделеу, С.Садуақасовтың шығармаларының көркемдік ерекшелігін таным елегінен өткізу өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты: С.Садуақасовтың өмірі мен шығармашылығына жалпы сипат беру. С.Садуақасов прозасының ерекшеліктеріне тоқталып, тақырыпты толық ашу. Прозасын лексикалық жағынан қарау, поэтикалық көркемдегіш тілінің негізгі түрлеріне тоқталу. Оның ағартушылық, адамгершілік сарыны, туған халқын, Отанын сүйгіш сезімі, қорлыққа, әділетсіздікке төзбеуі, жаман мінез, қылықтар мен әлеуметтік міндерді сынап, шолу жасау.
Курстық жұмыстың міндеті: С.Садуақасовтың қазақ әдебиетінің дара тұлғасы екендігін дәлелдеу; С.Садуақасовтың шығармашылық өмірбаянын анықтау; С.Садуақасовтың прозалық шығармаларына талдау жасау; «Сәрсенбек» романындағы тарихи шындық және көркемдік шешім арақатынасын білу; Жазушының суреткерлік қолтаңбасын анықтау; прозасындағы кейіпкер даралығы және көркемдік шешім мәселесін білу; С.Садуақасов прозалық шығармаларының көркемдік ерекшелігін білу.
Ізденіс барысында теориялық талдау, жүйелеу, жинақтау, тұжырым жасау, салыстырмалы талдау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеу жұмысының нысаны: С.Садуақасовтың «Сәрсенбек» романының қазақ әдебиетіндегі алар орны мен көркемдік ерекшелігі.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курс жұмысы кіріспе, негізгі екі тарау мен қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Садуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-том. Алматы, 2003ж
2. Бердiбаев Р. Тарихи роман. Алматы, 1997.
3. Жұртбай Т.«Талқы» 1997 ж. «Жер талқысы» 10 бет.
4. Ахметов Қ. «Қазақ мәдениетінің қилы тағдыры» 2002 ж, 15 бет.
5. Сұлтанов Қ. //Егемен Қазақстан, 4 қазан, 2002 жыл.
6. Нұржекеұлы Б. Ағалықтан даналыққа барар жолда. // Халық кеңесі, 8 қыркүйек, 1992 жыл.
7. Ахметов З. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Алматы, Ана тілі, 1998.
8. Тарази Ә., Мұсалы Л. Көркемдік құпиясы. – Алматы: Санат, 2000-240 бет.
9. Тоқбергенов Т. Қос қағыс. Алматы, Жазушы, 1981.
10. Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы. Алматы: ҚАЗақпарат, 2002
11. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы – Алматы: 2002
12. Қирабаев С. Сирек кездесетін қалам еңбекшісі. // Қазақ әдебиеті. – 2010, 16 сәуір, 1-7б.
13. Оспан Бердалы. Сұлу сөздің сардары. // Оңтүстік Қазақстан. – 2010, 24
сәуір №59, 13б.
14. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. А., Жазушы, 1993. 250-бет.
15. Бердібай Р. Тарихи роман. А., Санат, 1997.386-бет.
16. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. А., Санат, 1996. 286-бет.
17. Піралиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. А., 2003, -132-бет.
18. Жарылқапов Ж. 70-80 жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы. Ф.ғ.к., дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. А., 2000.356-бет.
19. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. Әдеби сын. А., Жазушы, 1977. –300 б
20. Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. А., 1986. 345-бет.
        
        С.Садуақасұлы   шығармашылығы
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................5
1 С.САДУАҚАСҰЛЫ ҚАЗАҚТЫҢ КӨРНЕКТІ ЖАЗУШЫСЫ............................6
1.1 ... ... ... ... ... С.САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ ЖАЗУШЫЛЫҚ ҚОЛТАҢБАСЫ............................18
2.1 «Сәрсенбек» ... ... ... ... ... ... ... жұмысында қазақ прозасындағы С.Садуақасовтың прозалық
шығармаларының ... ... ... ... ... тақырыбы мен авторлық идеясы қарастырылады. Курстық ... ... ... шеберлігі, ақынның заман рухына
сай болмыс-бітімі, шығармаларының ... ... ... ... ... өзектілігі: С.Садуақасовтың шығармашылығындағы
шеберлік мәселесін, прозалық шығармаларының ерекшеліктерін, тақырыбы мен
идеясын ... ... ... ... ... ... ... қолтаңбасы қалыптасқан суреткер. Проза ... ... ... ... ... зерттеп-зерделеу, С.Садуақасовтың
шығармаларының көркемдік ерекшелігін таным елегінен ... ... бірі ... ... жұмыстың мақсаты: С.Садуақасовтың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... толық ашу. Прозасын лексикалық жағынан ... ... ... негізгі түрлеріне тоқталу. Оның ... ... ... ... ... ... сезімі, қорлыққа,
әділетсіздікке төзбеуі, жаман мінез, ... мен ... ... шолу ... ... ... ... қазақ әдебиетінің дара тұлғасы
екендігін дәлелдеу; С.Садуақасовтың ... ... ... ... шығармаларына талдау жасау; «Сәрсенбек»
романындағы тарихи шындық және ... ... ... ... ... қолтаңбасын анықтау; прозасындағы кейіпкер даралығы
және көркемдік шешім мәселесін ... ... ... ... ... ... ... теориялық талдау, жүйелеу, жинақтау, тұжырым жасау,
салыстырмалы талдау әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеу жұмысының нысаны: С.Садуақасовтың «Сәрсенбек» романының ... алар орны мен ... ... ... ... Курс ... кіріспе, негізгі екі тарау мен
қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 С.САДУАҚАСҰЛЫ ... ... ... С.Садуақасовтың өмірі мен шығармашылығы
Қазақ әдебиеттану ғылымы кеңестік билік ... өз ... ... идеология өлшемімен қарады. Кез келген мұра таптық қалыпқа
салынып, социалистік мұраттарға қатысы ... әлде ... ... ... ... ақтаңдақтар кеңістігі ұлғая берді.
Білім-ілім тұрғысынан келгенде бұл қазақ ... әлем ... ... ... ... ... Алайда осылай, әділетсіздіктің даңғыл жолмен
кете бермесі ақиқат еді.
Рухани өмірімізде ақиқат, шындық, иман ... ... ... ... ... ... жүріп өткен жолымыз ақыл таразысына
салынды. Коммунистік партияның билігі тұсындағы бар олқылық-кемшілігіміз,
қателігіміз ... сөз ... ... ... пен ... ... аты ... Ә.Бөкейхан, Ш.Құдайбердіұлы, Ғ.Қараш,
А.Байтұрсынұлы, М.Шоқай, ... ... ... ... ... сынды ұлт қайраткерлерінің есімі
қайта аталынып, олардың шығармашылығы ғылым нысанасына ілінді.
Кеңестік ресми тарих елемей келген, аты сөз ... ... ... алаш арыстарының бірі – ірі саясат қайраткері, әдебиетші,
көсемсөзші Смағұл Сәдуақасұлы. 1900 жылы ... 1933 жылы ... ... ... еңбегі, шығармашылығы кеңес дәуірінде қалыптасқан таным
кесірінен арнайы зерттелінген емес.
Қайраткер С.Сәдуақасұлының ... ... ... ... тым ... ... ... қазақ жастарының тұңғыш ... пен оның ... ... түрде жалғастырған «Жас азаматтағы»,
Алаш Орданың облыстық комитетін құрудағы еңбегін ... ... ... ... өзінде, Сібір төңкеріс комитетіндегі ... ... ... ... ... ... (1920), Қазақ
автономиялы республикасының Жастар ... (1920), ... ... ... Семей гүбернелік төңкеріс комитетіндегі
(1921), ... ... ... автономиялы республикасы өкілдігіндегі
(1922), Қазақ автономиялы республикасы Жоспарлау комиссиясындағы (1923-
1924), ... ... ... ... ... һәм ... ... құнттамау ақылға сыймайтын еді [1, 6б].
5 томдық Қазақ ССР тарихында 20-жылдары Қазақстан өкіметінде ірі қоғам
қайраткері дәрежесіне көтерілген ... ... ... ауыз ғана ... Бұл оның атын ... сөз ... А.Байтұрсынұлы сыншы, жазушы ретінде ... ... ... ... ... процесті сипаттаған еңбектерде де
жадағай аталынды.
Өткенге сындарлы көзбен қарау мүмкіндігі туған қазіргі ... ... ... ... ұлт ... ... ... әдебиетші, жазушы, көсемсөзші С.Сәдуақасұлын ұмыт қалдыру
қисынсыз. Сондай-ақ ... ... ... ... ... алмақ
болған «Алқа» шығармашылық қауымдастығын ұйымдастыруға белсене ... ... ұлт ... ... ... ... ән-күйін
хаттаушыларға жәрдемдескен, Абай мен Сұлтанмахмұттың жазғандарын тірнектеп
жинауға мамандарды жұмылдырған қайраткердің мәдениет, әдебиет тарихындағы
тұлғалық орнын ... де ... ... ... ... Сәдуақасұлының ғұмырбаянын, әдеби мұрасын
зерттеудің, жазған еңбектерін қайта тасқа басып, ... ... ... ... [2, ... ... 1900 жылы сол шақтағы территориялық айырым бойынша
Ақмола облысы, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы, Ұялы – Жарқын ... ... ... ... ... хақ жолын ұстанған, қоңыр дәулетті молда болған. Ол
Смағұлдай ұлды тәрбиелеп өсіргені үшін қанқасап 37-жылы нақақтан ... ... ... ... ... ... қазасы мен күйеуінің
жазықсыз айдалғанын көтере ... ... ... салған. Смағұлдың жалғыз
бауыры – қарындасы Орынбасар да (1916-1990) өмірден өгейлік, ... ... ... бір тиын да ... алмай көз жұмған.
Смағұл Садуақасұлы ұшқан ұяның қайғылы халі, міне, осындай. Бұл –
тарих. Исі ... ... ... ... ... тұсындағы шынайы
тарихының бір ұшқыны...
1912 жылы ауылындағы Әбіл ... ... ... пен ... ... ... етіп алған мектебін тәмамдаған Смағұл өмірінде түрлі дәрежедегі
бірсыпыра оқу ордасының табалдырығын аттайды. 1912-1915 жылдары ... ... ... ... ... жылдары Омбы
ауылшаруашылығы училищесінде, 1918 жылы Омбы ... ... ... ... осы қалада жеке-дара ашылған ... Омбы ... ... кооперация факультетінде оқиды.
Кейінірек, саясаттан мүлде шеттетілген жылдары, дәлірек айтсақ, 1928-1932
жылдар аралығында Мәскеу теміржол құрылысы инженерлері ... ... ... ... ... ... оқып ... еңбек жолын мұғалімдік қызметтен бастаған 15 ... ... ... ... орыс-қырғыз (қазақ) мектебінде ұстаздық
еткен. 1918 жылы Ақмола облыстық ... Жер ... ... ... ... ... даярлайтын курста коперация қисыны ... 2 ... ... ... ... һәм физикадан сабақ
берген. Сол жылдың ... ... ... қазақ бөлімінің оқу ісі
меңгерушісі болған. 1918 жылы желтоқсан айында ... ... ... ... коперативтер бірлестігі одағының саудадан тыс істер
бөліміне нұсқаушы қызметіне алынып, онда бір жарым жылдай жұмыс ... 1920 ... ... ... жыл ... ... автономиялы
республикасының қалыптасуы мен нығаюына жұмсайды.
Смағұл Сәдуақасұлының қайраткерлік тұсауы 1916 жылы ... ... ... ... ... ... 1918 жылы ол саяси қарымын
екі мәселеде анық көрсетті. Бірінші: 17-жылғы төңкерістің әсерінен ... ... ... үшке ... ... Смағұл бастаған бір топ ... ... ... бөлігін Алаш Орданың мұратын қолдаған «Жас
Азамат» ұйымына топтастыра ... ... оқу мен ... ... ... жас ... қат уақытын қиып, алаш Орда үкіметінің ақмола облыстық
комитетін ... ... ... [3, ... жылы 6 ... ... «қазақ елінде коперация құру
мәселесіндегі көзқараста ... ... ... ... айтып және бұл істі әрі қарай жалғастыруды ... ... ... деп ... өз ... ... ... Араға ұзақ
уақытсалмай, ол ... ... ... ... ... ... ... Сол жылы замандастары Ж.Аймауытұлы, М.Әуезов т.б.
секілді ... ... ... өтеді. Бұл қадам – ... ... ... өзін ғана ... ... алып ... жолы ... аз-кем айтып кеткеніміздей, С.Садуақасұлы ... ... ... қырғыз (қазақ)-татар секциясы нұсқаушысынан ... ... ... ... комисары (қазіргіше айтсақ, министр)
дәрежесіне дейін өзінің ... ... ... ... ... Егер ақиқат пен иман ... ... ... ... үлкен саясаттан ел басшылығында жүрер еді.
Бірақ амал бар ма?.. Қалай десек те, әйгілі жазушы Джек Лондоннан ... ... мына ... кері ... ... іс: әр кез әр ... ... қадам басайын десе, өңкей жалқа ондай адамды «кері кетіргелі
жүр, өлтіру ... деп, ду ете ... ... ... адамды тас атып
өлтіріп, ақырында ... ... ... ... ... 1916 жылы ... қайраткерлік мектеппен бірге
қаламгерлік мектептің де ... ... Ол ... «Бірліктің»
«Балапан» атты қолжазба журналында ұштады. Смағұл көсемсөздік пен жазушылық
өнерді тынымсыз қайраткерлік қызметінің ... ... Жас ... жылы Алаш Ордаға таныс болған «Жас Азамат» ... 1920 ... ... ... ... халықтық қылып өзгертпекке бел буған ... 1922 жылы ... ... уағыздаған «Өртең» газетін, 1923 жылы
қазақ жастарын ... ... «Жас ... ... ... ... ... ол 1920 жылы «Еңбекшіл жастар» (Омбы), «Кедей сөзі»
(Омбы), «Еңбек туы», 1925-1926 жылы ... ... - ... ... мен ... ... ... (1924-1925) жауапты шығарушысы
(редакторы) болды.
С.Садуақасұлы шығармашылығының хронологиялық ... ... ... жылдар аралығын қамтиды. Дерек көздерінің ділгірлігінен һәм мұра
сақтау ісінің жүргізілмегендігінен біз ... ... ... не ... біле ... ... Алайда бұл тараптағы
іздестіру жұмыстарын тоқтатпауға ... ... ... көзі ... ... ... алты ... Олар: «Жастарға жаңа жол» (Орынбор, 1921), (Коперация һәм ... ... ... ауылында қалайша кооперация ашылды?»
(Орынбор, 1924), «Жастармен әңгіме» (Орынбор, 1925), «Ұлт ... ... ... ... ... мәселелері» (Қызылорда, 1927).
Осылардың ішінде «Салмақбайдың ... ... ... ... атты
туынды ғана көркем шығарма да (повесть), ...... ... ... ... ... ... мерзімді басылымдарда
бірнеше повесть, әңгіме, ... ... ... ... түрлі
тақырыптағы публицистикалық мақала, бір романнан үзінді жариялады. ... ... ... ... әр ... мінбелерден сөйлеген
сөздерін қосыңыз. Смағұлдан қалған рухани аманат-мұра – ... [4, ... 1933 жылы ... қаза болғаннан кейін оның еңбектерін
бастырту керектігін айтқан бірді-екілі пікірлер болды. ... ... ... ... ... Ғаббас Тоғжанұлы 1936 жылы Қазақстан
көркем әдебиет ... ... ... кітабын даярлауды
ендіргені мәлім. Бірақ жоспарланған ... ... ... ... ... ... арада 21 жыл өткеннен соң байқалды. 1957 ... ... ... етіп ... көтерген ғалым Бейсенбай
Кенжебайұлы еді. Мұнан кейін 70-жылдары Смағұлға театр тарихына қатыстырып
зерттеуші ... ... әділ баға ... ... сипатта
негізі қалана бастаған смағұлтануға 80-жылдардың аяғында Бейбіт Қойшыбай,
90-жылдардың басында Батырхан Дәрімбет, ... ... ... ... осы ... ... ... зертеулерімен үлес қосты. Б.Дәрімбет пен
қолдарыңыздағы кітапты құрастырушы С.Садуақасұлының бірқатар ... ... ... ... 193 жылы Б.Дәрімбет
С.Садуақасұлының бірсыпыра еңбегін кітап етіп құрастырды. 1994 жылы ... ... ... көлемде орыс тіліне аударылды.
Біздіңше, Смағұл Садуақасұлының жазған еңбегі жоғарыда аталған жинақпен
және осы ... ... ... ... ... оның ... ... бастыру қажет деп ойлаймыз.
Әдебиетті дәуірлеу және белгілі бір қалам қайраткерінің сол ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ газетінен
басталатын ұлтшылдық дәуір немесе тұтастай алғанда ағартушылық кезең өкілі
екенін көрсететін бірден-бір айғақ – соңында қалған ... ... ... ... ... 20-жылдардың
соңына дейін созылған. Әрине, 1917-1919 жылдарғы саяси сапырылыстардан
кейін әдебиет бірыңғай бұрынғы ұлтшылдық бағытпен ... деу ... ... әділ ... ... өлмейді. Оның үстіне ол мұратты ешкім шеттен әкеп
таңған жоқ. Ұлтшылдықты нақты жағдайға байланысты қазақ ой-санасы тудырды.
Және ол не ... не кеш ... ... ... өз ... ... келді.
Сондықтан төңкерістен кейін билікке қолы жеткен пролетариат диктатурасының
идеологиясымен түрлі амал-тәсілді пайдаланып, текетіресуі заңды еді.
«Қазақ» газетінің мұратын ... ... ... Смағұлдың азаматтық
пайымы, эстетикалық таным-түйсігі 1918-1919 жылдар аралығында белгілі бір
дәрежеде қалыптасты деуге негіз бар. ... ... ... ... ... адам ... ... орнына үңілген сайын ол еңселі
ел боламын деген ұлт рухани ұстын мен тірек-тиянақсыз азаттыққа ... ... ... көз жеткізді.
Алаш Орданың саясаттағы мақсаты – келешекте азат ... ... ... ... ... – «қазақтың өз ойын, өз сезімін, өз қиялын, өз
ұғымын жырлау...бағытта емес, рухта ... ... ... ... ... пен ... осы ... берік ұстады.
1.2 С.Садуақасов әдебиет сыншысы
С.Садуақасұлының қазірше бізге белгілі ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті») атты әдеби-сын еңбегі 1918 жылы
Омбыда ... ... ... ... ... ... ... автор «тарихи-сыни әліптеме» ... ... ... бұл ... – хронологиялық тұрғыдан қарағанда, әдебиетімізге
мейлінше толық талдау жасаған орыс ... ... ... ... шартты түрде былайша жіктеуге болады: 1) әдебиеттің қазақ
өміріндегі ... 2) ... ... (ауыз әдебиеті) болмыс-бітімі; 3)
жазба әдебиетінің қалыптасуы; 4) қазіргі ... ... ... сол ... қазақ баспасөзі туралы ақпар-дерек.
Қаламгер қазақ әдебиетін ұлттық тұрмыс-тіршілігімен байланыста ... ... ... ... ... ... ... қазақ
өміріндегі орнын көрсетуге талап қылған. Тұтастай алғанда ақындық-жыршылық
дәстүр мен суырыпсалма ... ... ... ... ... деп
тұжырымдаған. С.Садуақасұлының айтуынша, қазақ әдебиетінің жазбаша дәуірі
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ... Оның ... ... ол ... Мәшһүр Жүсіп Көпейұлын, ... соң ... ... ... ... жас ... қолындағы материалдың аздығынан айтуы
мүмкін. Өйткені, кейінгі еңбектерінде ол көшбасшы Абай деп ... ... ... осы ... өзінде Абай өлеңдерінің мән-мазмұнына кеңірек тоқталып,
ақының қазақ поэзиясын биік ... ... ... ... етеді.
Әліптеме иесі: «Қазақ» - қазақ әдебиетінің мақтанышы» деп тұжырымдап,
оның төңірегіне топтасқан ақын-жазушылардың, ... ... ... ... ... ... ... сөз еткенде енді қалыптасып келе жатқан
жанрлардың зәруліктерін нақтылай айтады. ... ... ... ... ... үшін күресіп жүрген басылымдар жөнінде қысқа да нұсқа ақпар
береді.
С.Садуақасұлының бұл еңбегі қазақ әдебиетін тұңғыш рет ... ... ... ... ... бағалы [5, 29б].
С.Садуақасұлының әдеби-сын еңбектерінің көбісі кеңес дәуірінде дүниеге
келді. Олардың ... ... сол ... ... ... ... байқалады. Смағұл алаш оқығандарының өкімет басындағы
бірден-бір тірегі болғандықтан, «Алқа» мұратын жетілдірудің ... Мұны 1929 жылы НКВД ... ... ... ... ... дәлелдейді.
«Алқа» - ХХ ғасыр басындағы ұлтжанды қазақ қаламгерлерінің басын
біріктіру бағытын ұстанған, ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі терең елдік сарынды жоғалтпау ниетімен
құрылмақшы болған ұйым еді. Оның ... ... ... бірігіп
жасағанын архив деректері растап отыр.
Өкінішке орай, Орталық Комитеттің қазақ баспасөзін екі мәрте қыспаққа
алған кезі «Алқа» ... ... ... ... ... ... ... жасақталмаса да, «Алқа» идеясы бейресми түрде тарап, пролетариат
әдебиетінің қапталында оған оппозиция ретінде өмір сүре ... Оны ... ... қолтығынан демеп, қаржыландырған өкімет басындағы ... ... еді. ... оның 20-жылдардағы әдеби-сын еңбектерінде
«Алқа» идеяларын негіздеу, оларды ел арасында кеңінен тарату басты желіні
құрайды.
Қаламгердің осы ... ... бірі ... өлеңдері» деп
аталады. Ол 1925 жылы Б.Майлыұлының ... ... ... де ... де ... ... ... ақындық қыр-сырын, ерекшелігін ... ...... ... ... ... тезисті тереңдете
талдап, ақынның ел өміріне жақын болуының себебін зерделеген. ... көбі ... ... ... ... атын ... жүр» ... - әдебиеттанудағы солақайлыққа берілген баға. Смағұл ақынның «таныс
емес нәрсеге ұмтылмайтындығын, жоқтан бар қып, күшеніп, қызармайтындығын»
ерекше ... ... ... ... атты ... ... әдеби
сынның дұрыс басқан адымы өлеңшілердің ішінен ... ... ... ... қате ... ... ... қарабайырлыққа ұрынғаны деп
тұжырымдайды. «Ақындық» ауызға салып берер алма ... ... ... нәрсе» деген тұрғыдан келіп, Мағжан ақынды қорғайды [6,68б].
«Әдебиеттерді қалай сынау керек?» деген еңбегінде жергілікті жерде
үйірме ... ... сөз ... Мұны ... ... оқығандарды
орталықта шығып жатқан кітаптарға сын көзбен қарауға шақырғаны деп ұғамыз.
Ол әдебиет атқамінердің ... ... ... ... үні мен ... ... ... 1925 жылдың соңынан бастап мемлекеттік ұлт театрын ... ... ... ... ... туралы әр түрлі мақала жариялады.
Солардың бірқатары – сахналық ... ... ... Оның ... ... ... атты ... әдеби процестегі орны мемлекеттік
театрдың тұңғыш қойылымынан мағлұмат берер бірден-бір сын және дерек болып
қалғанымен ... ... ... ... ... ... жалпы мазмұнына шолу жасайды да, ... ... ... ... ... жеке-жеке
тоқталады. «Қарагөз» қойылымына арналған сынында сахна шикілігінің ... ... ... ... әдеби процесті білімді сыншы ... ...... ... «Бұл сыны ... әдебиеттің
«ауруын жасырмай айтқан туынды». Сынның күш-қуаты ... Ескі мұра ... тиіс пе? ... ... ... ... Әдебиеттің
ұлттық бет-бедері оның кемшілігі ме? Мақалада автор осы сұрақтарға жауап
іздейді, ... ... ойын ... ... өз ... ... ... де табиғи дамуын,
жетілуін жақтайды. Сонымен бірге ... үлгі ... ... ... ... ... ... қолдайды. Сыншыларға әдебиетті көркемөнер
өлшемімен қабат ұлттық өлшеммен де қарау қажеттігін ескертеді.
С.Садуақасұлының әдеби-сын ... ... орыс ... ... жарық көрген «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры мен 1928 жылы жарияланған
«Жас Қазақстан» жинағына ... ... де ... ... ... ... ... нақтылығымен, әдеби-танымдылығымен көзге түседі.
Жәдігерліктің оқырман қолына тиіп ... ... ... ... ... жырдың тарихын жеткізумен бірге текстегі аудармашы
түпнұсқасын сақтап жазған түсіндірмелер берген [7,87б].
«Жас ... ... ... ... күні»,
Ж.Аймауытұлының «Бәтіш» ... ... – Д.Қ.), ... - Д.Қ.), ... ... «Күлпаш» әңгімелері енген.
Смағұл алғысөзде қазақ ... ... ... тұтас шолу арқылы
қазіргі қалпына талдау жасаған. Бұл ... ол 1919 жылы ... ... ... ... ... ... көрегенділігі – көркемсөздің
үш хас шеберін тауып ала алғандығында.
1929 жылы І томы ... ... ... ... ... (А.Аршаруни, А.Саади), кейде көрсетілмеген ... ... ... Ж.Аймауытұлы, Б.Майлыұлы (соңғы үшеуінің авторы
көрсетілмеген) туралы ... ... ... материалдар
негізінде жазылғаны ҰХҚ архиві құжаттарынан ... ... ... ... ... мақалаларының басқа тарихи, танымдық
кітаптарынынң мазмұны мен ... ... ... ... осы ... ... сын), ... кітап»
(Ж.Сұлтанбекұлының «Бұрынғы һәм қазіргі жер саясаты» зерттеуіне ... ... бар. Осы ... ... ... ... ... саяси-ағарту жұмысы» (Қызылорда, 1925), Каменскийдің
«Ауылдағы кооперация туралы» (Қызылорда, 1925) ... ... де ... ... ... ... ... қаламгерлердің 20-
жылдары көркем шығармаға сын жазумен ... ... ... ... жасауы – бір жағынан азаматтықтан туындайтын талап болса,
екінші жағынан уақыттың өзі жүктеген іс. Біріншісі түсінікті, ... бере ... ... ... ... ... алуға
тіреледі [8, 240б].
М.Жұмабайұлының 1916 жылы жазған «Балапан ... ... ... ... ... ... ... қазақта жаңа сападағы
әдебиеттің туғандығын, оның бағыты қандай болатынын аңғартады. Жас Смағұл
проза әлеміне осы ... ... ... қақты.
Қаламгер мұрасының мұқият сақталынбауына байланысты 1922 жылы ... ... ... ... бұл ... тұңғыш туындысы деп
есептемейміз.
Шығармаға 20-жылдардағы қоғамдық-саяси шындық арқау болған. Онда 1920
жылы ... қол ... ... ... бұл ... ... ... тілмен жеткізіледі.
«Аптономиа» әңгімесінің негізгі идеясы – елдің мұраты. Шығармадағы
бейнелер жүйесі осы идеяны ашуға ... ... ... ... ... осы
бейнелер жүйесі арқылы оқушы сол кездегі қазақ қоғамында болған бүтін
тарихи шындық болмысын ... ... ... әлі ... «Өртең» атты шығармасы –
лирикалық әңгіме. Онда сюжет немесе оқиға желісі жоқ. ... ... ... тебіренісі, жерімен, елімен іштей сырласуы, мұңдасуы айна-
қатесіз ... ... ... әңгімесінің тууы «Өртең» газетінің жарық
көруімен, жаңа заманға еріксіз тап болған алаш зиялыларының тынысы – ... ... соны ... ... ... ... Жастардың мақсаты санадағы шірік қауды өртеп, өртең шығару еді.
«Өртеңде» сюжет болмағанымен, ... ... ... ... ... бағамдаған, ұлттың ұтқаны мен ұтылғанын, озық қасиеті мен
мінезіндегі кемшілігін ... ... ... ... ерекше мазмұн бар [9,129б].
С.Садуақасұлының «Салмақбай, Мақамбет» атты әңгімесінде төңкерістен
кеінгі қазақ ... ... екі ... көзқарастары сөз болады.
Әңгіме кейіпкері екі-ақ жан. олар – Салмақбай мен Мақамбет. Уақыт – ... ... ... кез. ...... ... ... саяси
сапырылыстарға толы қала. Әңгімеде атыс та, шабыс та жоқ. Бірақ тартыс бар.
Ол – көзқарас, ... ... ... ... жай ... туралы
емес, руханияттың қасиетті мәселесі – ұлт тағдыры хақында. Мақамбет ... ... үшін ... құрбан қылуға» бар, ал Салмақбай «дүниенің
жұмағы болса, қазақ та барсын, неміс те барсын» ... ... ... «Әне – ұлт мәселесі туралы екі көзқарас. Таласты көзқарас.
Қайсысынікі ... ... ... ... екі ... тіл ... бітіреді.
С.Садуақасұлы – 20-жылдары көлемді прозалық шығармалар жазып, бағын
сынаған жазушы. Хронологиялық жағынан ... ... ... ... ... Мұны ... мұражайынан табылып отырған «Сәрсенбек» романының
қолжазбасы дәлелдейді. Автор шығарманы жазуды бастаған уақытын «1922жыл, 21
қараша» деп ... - 1916 жыл ... ... ... ... ... ... романның бірі. Аталған туындының неліктен роман жанрына
жататынын үш дәлелмен анықтай ... ... ... - ... ... жанрының енді дүниеге келген кезінде туған күрделі
шығарма. Екіншіден, роман талабына сай ... үш желі ... ... ... 1) ... ... ... 2) қаладағы оқығандар
тіршілігі; 3) Күлпашқа қатысты оқиғалар, яғни қала мен ауыл ... ... ... ... ... ... ... терең әңгімелеу бар». Ғалым Р.Бердібаев: «Тарихи оқиғаларды
тізе беру де, тарихты ұмытып, қиял күшіне ғана ... те ... ... - ... Осы ... ... ... тізгінді тең
ұстағаны аңғарылады [10, 79].
Көтерілістің болғаны рас, оған Амантай сынды ... ... ... ... секілді қыз баласының қатысқаны, ... ... ... ... Бұқарбай, Қоңырбай т.б.) көтеріліске ... ... Ал ...... ... ... қаһарман. Біздіңше,
жазушыны Алаш Орданың ... жете ... ... ... ... ... Смағұл енді: «Бәлкім, қазақ оқығандары
16-жыл оқиғасына белсене ... ... ... ... ... пе ... мүмкін алаш жұрты бір ту астына жиналып, саяси ... ... қол ... ме ... ... ... ... тәрізді. Сонымен
кейіпкер Сәрсенбек – жазушының осы идеясын ... үшін ... ... ... ... ойынан кетпейтін, оған қуат дарытатын
Абылайхан, ... ... де ... ... ... ... ... «Ұзақ әңгіме» (повесть) деп ... ... ... атты ... ... ... ... кітап болып та шыққан.
Повесте жазушы исі қазақ тұрмысына жаңа ене бастаған шаруашылық түрінің
адамдардың ... ... ... ... ... ... ... келген тосын жаңалықты кім қалай қабылдады?» деген сұрақ
төңірегінде кейіпкерлер психологиясындағы жаңа дәуір тудырған ... ... ... «Тап тартысы» жоқ, дүниетанымдағы текетірес
бар. Повесте эпизодтық кейіпкерлерді санамағанда Сағындық, ... ... ... ... ... ... сол кездегі қазақ
ауылының жай-күйін, ... ... ... далаға, даланың
қалаға деген көзқарасын шебер ... ... Рас ... Сағындық»
повесі туған кезде қазақ әдебиетінің проза ... ... ... ... бере ... Әйтсе де, көркемдікт, шеберлікті меңгеруге деген
талпыныс байқалады. Айталық, ... ... ... ... ... ... фәлсафалфқ ой-толғамдар айтуы,
көркемдегіш құралдарды туынды мұратына сай ... ... ... ... ... ...... тұрарлық жайттар [11,
252б].
С.Садуақасұлының 1927 жылы ... енді бір ...... ... ... ... құбылыс болып енді. «Күміс қоңырау» әлеуметтік-
психологиялық повесть. ... ... ... бөлінген дәуірде
дүниетанымда қарама-қарсылық молынан туындады.Жазушы С.Садуақасұлы ... ... ... үңілді. Оны зерделеу үстінде тұтас бір буынның
тағдырын барлап, өз тарапынан адам мен ... ... ... қарастырды.
Шығарма Қошқарбай, Сейілбек, Сәлима, Нағима сынды ... ... ... ... ... Он хат арқылы осы төрт кейіпкердің тек
өзара сезімі ғана емес, қоршаған орта, қоғам, қазақ ... ... ... ... қоңырау – арбаға жегілген аттың қамытынан тағатын әшекей. Ол ... ... ... ... ... да жүреді. Повесте жазушы оқыған
азамат қоғамның ... ... ... қозғаушы күші болу керек дегенді
айтады.
С.Садуақасұлының көсемсөздік мұрасы алуан тақырыпты қамтиды. Біз оны
шартты ... төрт ... бөле ... Бірінші – қоғамдық-саяси мақалалар,
екінші – ... ... ... ... ...... ... хақындағы
мақалалар, төртінші – танымдық еңбектері мен ғылыми зерттеулері.
Қаламгер ... ... ... көбісіне дерлік «Смағұл
Садуақасұлы» деп қол қойған. Орыша авторлығын ... ... ... ... ол орыс ... мақалаларында «Ысмағұл С.», «С»,
«Біреу», «Сауықшы» атты ... ... ... ... ... ... ... журналының қаламақы есебінен білдік.
Ал қаламгердің қазақша псевдонимдерін айтып кеткен жан – ... Біз өз ... ... ... «С» ... аңғардық («С»-тың онікі екенін мақаласының ... ... ... ... жазғанынан білдік).
С.Садуақасұлы «Өмір үшін күресу» (1918), «Көтеріл, жастар» (1920),
«Өткен күндер, қазіргі хал һәм ... (1922), ... ... пе?» ... (1922), «Орта Азия өміріндегі жаңа дәуір» (1924),
«Қазіргі дәуір – іс ... (1925), «О ... и ... ... тағы ... ... жатқан мақалаларында қазақ қоғамының өтпелі
дәуіріндегі қоғамдық-саяси ахуалдың қандайлығын һәм ел мен оның ... ... ... ... амалдарын көрсетеді.
ХХ ғасырдың бас ширегі зиялылардың халықты жаппай ... ... ... ... шағы еді. Бұл кезде «Оян, қазақ!» - «Оқы, қазақ!»
болып та ұғынылатын. 15 жасынан ұстаздық ... ... ... ... ... ол ... ... талпынған елге қажетті шартты орындау
ісінен күшін аяп қалмады. ... ... ... (1919), ... (1920), «Халық ағарту мәселелері» (1925), «Оқу ісінің
кемшіліктері. ... ... ... (1926), ... ... ... (1927), т.б. ... мен соңғы аталған еңбегімен аттас
кітапшасында (бұл 1927 жазылған) елдегі оқу-ағарту зәрулігін сөз етті ... пен ... ... ... ... қазақтың мемлекеттік
ұлт театрын ашуды және ел-елдегі өнерпаздарды топтастыруды бұйырды. 1926
жылы 13 қаңтарда ресми шымылдығы ашылған ... ... ... ... ... есімімен байланысты. Қайраткер-қаламгер бұл жылдары театрдың,
әртістік кәсіптің, пьеса танудың әліпбиі ... «ұлт ... ... «Алғашқы тәжірибелер», «Баянды еңбек күтеміз», «Мәдениет тәрбиесі»
(1926), «Ұлт театрына бір жыл» (1927), тағы осы ... ... ... ... ... сөзі мен ісі биіктен табылып, үлгілі театр,
талантты әртістер, ойлы көрермен қалыптасты.
20-жылдары қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... еңбектердің жзылуын тездетті. Бірақ ... ... қат ... 1920 жылы 2 ... ... ... баспасы
жанынан құрылған оқулықтар мен саяси һәм көркем әдебиеттерді сұрыптайтын
редакциялық ... ... ... ... іс ... оқығанға
жүктелмейтіні мәлім. Жас қаламгер ... ... өз ... қоса
өзгелердікіне де қатаң талаппен қарай ... ... ол ... өткізілер
кітап пен баспасөзде жарияланар мақалалардың жүйелілігіне, ғылыми
негізділігне, ... ... ... Осы ... ... – жаңа ... «Жастармен әңгіме» (1925), «Кооперация һәм
қазақ шаруасы» (1924), атты ... әрі ... ... мен ... ... һәм ... бостандық жолында күрестерінің тарихы»
(1923), «Жаңа жұртшылық негізі – ғылым» (1925) т.б. ... ... ... шықты дей аламыз. Бұған 20-жылдардың мерзімді
басылымдарында шыққан сындар куә.
Қайраткер-қаламгер С.Садуақасұлы мұрасы сөз ... біз ... ... ... өте ... ... ... Смағұлдан
қалған хат, әр түрлі сипаттағы жазбалар көп емес. Барының өзін әрең дегенде
ҰХҚ ... ... ... ... ... мен Мұхтар Әуезұлына
жазған хаттары түпнұсқа ... Бұл ... ... ... орысшаға
аударған көрінеді. Біз оны қайта қазақшалап жатпадық. ... те ... ... сол ... хатты халыққа ұсына беруді жөн санадық.
Сонымен, шолу түрінде айтқанда, Смағұл Садуақасұлының ғұмырбаяны ... ... ... ... ... байланысты және бір жайтты
ескерте кетуді парыз санап отырмыз. Ол С.Садуақасұлының ... мен ... ... ... ... еңбектерде Смағұл ауырып дүние салды деп
есептелініп келді. Мұны ... ... ... ауруының себебіне
келгенде әркім әр ... ... ... ... ... ... ... «туберкулезден асқынған» десе, ал үшінші біреулер тіпті басқа
пайымдаулар жасайды... Біздіңше, өркениетті елдердегідей қайраткер ... ... ... ... ... ойластырған жөн. Басқа басқа,
дәл ... ... ... ... үшін ... ... керек.
Екінші мәселе тағыда үкімет шешіміне тіреліп тұр. Әңгіме ... ... ... ... қойған С.Садуақасұлы денесінің күлі
жөнінде болып отыр. Осы зәрулікті біз бір топ ... ... ... ... ... Алайда оған құлақ асқан ел
басшыларын көрген жоқпыз. ... ... ... ... ... 33 жыл ... ... Смағұл Садуақасұлы артында мол мұра
қалдырды. Оның ... ісі мен ... ... өзі ... мұра.
Біздің міндет сол мұраны игеру, одан тағылым алу [13, 49б].
2 С.САДУАҚАСҰЛЫНЫҢ ЖАЗУШЫЛЫҚ ҚОЛТАҢБАСЫ
2.1 «Сәрсенбек» романының көркемдік ерешелігі
«Сәрсенбек» - 1916 жыл ... ... ... ... әдебиетіндегі алғашқы
тарихи-көркем романның бірі. Аталған туындының неліктен ... ... үш ... ... ... ... ... - қазақ
әдебиетінде роман жанрының енді дүниеге келген кезінде ... ... ... ... ... сай ... үш желі ... тартылып
отырады. Олар: 1) көтерілісшілердің күрес ... 2) ... ... 3) ... қатысты оқиғалар, яғни қала мен ауыл арасындағы
бөгет-бөгесіндердің ... ... ... ... ... ... терең әңгімелеу бар». Ғалым Р.Бердібаев: «Тарихи оқиғаларды
тізе беру де, тарихты ұмытып, қиял ... ғана ... те ... ... - ... Осы тұрғыдан қарағанда С.Садуақасұлы тізгінді тең
ұстағаны аңғарылады.
Көтерілістің болғаны рас, оған ... ... ... жетекшілік
еткені, толқынға Жұпар секілді қыз баласының ... ... ... ... ... Бұқарбай, Қоңырбай т.б.) ... ... ... Ал ... – автор қиялынан туған қаһарман. Біздіңше,
жазушыны Алаш ... ... жете ... ... ... қатты толғандырған. Смағұл енді: «Бәлкім, қазақ оқығандары
16-жыл оқиғасына белсене араласып, күресті басқарып, жүйелеу керек пе ... ... алаш ... бір ту ... жиналып, саяси сапырылыстар тұсында
тәуелсіздікке қол жеткізер ме еді?» деген пікірге келген ... ... ... – жазушының осы идеясын жеткізу үшін ... ... ... ... ойынан кетпейтін, оған қуат ... ... ... де ... көздеген идеядан туындайды ... ... алып ... болсақ та сол кездегі ... ... ... ... ... ... болуға болады. Сол
сияқты «Сәрсенбек» романында көрініс тапқан қоғамдағы ... ... «ат көп» ... ... «солдат көп» дейді; біреулер «жалшы»
дейді, біреулер «малшы» дейді...
Біреулер «алар» дейді, біреулер «қояр» дейді, біреулер ... ... ... ... ... ... дейді, біреулер «қоймас» дейді,
біреулер «барам» дейді, біреулер «жоқ» дейді.
Біреулер алып жатты, ... ... ... ... күліп жатты,
біреулер жылап жатты...
Дүниенің жүзі қыбыр-қыбыр етті. «Ат көп» деді біреу. Қазақ қүлағын тіге
қалды. «Солдат» деді тағы да. ... қаша ... ... деді тағы
да!.. Жалына қалды.
Дүниенің жүзі жым-жырт. Сары маса тұмсығына қонғанда қазақ қатты ... ... ... ... ... ... ... ойына түсіп, орнынан ұшып
түрегелді. Тасыр ете түсті. Тұра қашты. Тарс етті! Етпетінен құлады.
Көзін ашса, дүние көшіп ... ... ... ... ... шұрқыраған, мөңіреген, маңыраған,
азынаған, боздаған ауыл. Шу. Астан-кестен.
Мынау жатқан Сары дала! Жайылып, ... ... Үсті ... мал еді. Мал ... ... жан еді. ... ... Астан-кестен...
Қаша жөнелді.
Кетіп барады, кетіп барады!.. Бір кезде ... ... ... ... ... істеу керек еді ғой!..
Сәрсенбек кеткен күннің ертеңінде жарлық ... ... ... Күні бойы ауыл ... жан болды. Біреу кіріп,
біреу шығып апырылып-сапырылып жатты.
Өрт келе жатқандай ... ... бәрі атқа ... ... ... көп халық үйме-жүйме болып жиылып жатты.
- Қайтадан оқы, шырағым, қайтадан ... - ... бір ... дауыс.
Жас кісінің дауысы қайтадан саңқылдады. Жұрт жым-жырт.
«Барша халыққа!
Біз Николай II патша түрлі Россияның, Польшаның патшасы, Финляндияның
ұлы князы ... ... ... ... қол ... бізге ақиқат берік болған жарандарға
жариялаймыз:
Орыс халқының, Россия патшалығының дұшпандары неміс пен түрік ... ... ... Оның үшін ... біздің қол астымыздағы әмма ... окоп ... ... Бұл уақытқа шейін маған кәміл сеніп
келген халқым мемлекет ... ... ... ... ... шын ... деп ... аң-таң қалды. Бұратана халқына жазған ақ патшаның ... бар ... ... ... ... Бұл қалай болды?- деді шалдар.
- Түріктер біздің дұшпанымыз емес. Орысқа дұшпан болды деп, түрікпен
соғысуға ... - деді ат ... ... ... тағы да аңыранды. Үйме-жүйме түрған халық тағы да жарлықты қайта-
қайта оқыта берді, оқыта берді... [1,47б].
Жазушы 1916 жылы ... ... ... басына түскен ауыр жағдай мен
көпшіліктің жанына түскен жазылмастай дертті оқырманға нақтырақ, ... ... ... шақ еді. Қап-қара болып түнерген күн. Батыстан қою бұлт
қаптап келе жатты.
Аспан мен жер тұтасқан ... ... дала ... ... ... келе
жатқан сартылдаған ат тұяғы естілді. Сып-сып етіп сауырға тиген ... ... ... ... қалпын бұзғандай. Сыпылдаған жіті жүріс қара жерді
қақ айырардай. Аттар қамыс құлақтарын ... ... ... жымқырады.
Ауыздан көбік атып, кең танаудан ... дем ... ... бел асты,
көлдерді де кешіп өтті. ... ұзақ ... ... бір күннің ішінде
бұл елге не боп ... ... ... ... жұлқи тартып, аяқтарын
жылдам басады.
Ат үстіндегі екі азамат түғырда мүсіндей нық отыр. Айналаға жіті қараған
батыр көздері от шашады.
Бұл суыт ... екі адам ... ... неге асығады?!. Қайда
барасыңдар, осынша жол шегетіндей не боп қалды?!
- Сәлима бауырым, тұра тұршы, бір сөз айтамын!- ... ... ... түрлі жалынышты шықты.
Сәлима атының басын әрең тоқтатып, аяңдады. Желе жортып, ... көк ... жаға ... түйе жүн ... ... де парымен
киіпті. Сары софияннан көмкеріп жасалған ... ... орай ... Аяққа кигендері ұзын қоныш, қисық табан қара етік. Төбесін биік етіп
күрең барқытпен тыстаған қара елтірі ... ... киіп ... ... ... көк ... орамалдың шеті шығып тұр. Киім киістеріне ... ... деп ... әлде ... ... ... ... Ондайыңды мана ауылда неге айтпадың?! Апаммен біржолата
қоштасып кетер едім!
- Сен апаңа айтқан соң, ауыл ... ... ... қояр еді. ... айтпадым.
- Қап, әттеген-ай! Апаммен қоштаспай шыққанымды қарашы!- деді Мінсіз
өкініп.
Сәлима ақыл айтқан кісіше ... ... Онда ... ... ғой. Мен ренжімеймін.
- Жоқ, Сәлима, енді үйге қайтпаймын. Сен Сәрсенбекке барсаң мен ... ... ... Енді ... қалмаймын,- деді Мінсіз.
Сәлиманың мінгені - ұзын ақ боз ат, Мінсіздің мінгені - жирен ат. ... да ... ... көніп, желаяңдап келе жатқан.
- Ал, Мінсіз, айтарыңды айтып болсаң, аттың басын жіберейік!- деп Сәлима
сауырдан қамшымен ... ... ... еді, оның ... ... де ... басты.
Күн батардың алдында үлкен терең сайға кез болды.
- Мынау жарқабақтың сайы ғой. Осының аржағында - Көкадыр. ... бар. ... ... ... ... ... сайдың аржағындағы ауылдан өрт көрінді.
Күннің батқаны шығар деп ... ... ... келе ... еді, будақтаған
қалың түтінді көрген соң анық өрт екеніне күмәнданбады. ... ... ... ... ... жанып жатқан Нүрмаштың ауылы ма? Бұны кім
өртеді екен?- деді.
Екеуі зәресі ұшып, сайдың жиегіне тұра ... Көк ... ... атып
алаулаған қып-қызыл оттың осынша жанғаны сұмдық қорқынышты, үрейлі еді.
Енді бір сәт ... ... қара ... ... кеп. ... қараңдайды. Бірақ бұлар отты сөндіріп ... ... Әлде ... мен ... ... көріне ме - ол жағын болжап
болмайды. Сәлиманы күдік, қауіп шошыта бастады. Қорқып кеткен ол:
- ... ... гөр, ... ием! ... сол ... ... алдымыздан шығар еді... Бұл не деген қазақтың басына түскен заман
болды!.. О, жасаған ием, өзің сақтай гөр ... ... ... ... Қорықпа! Мен сенен гөрі естиярмын ғой! Не болса да көрейік!-
деді Мінсіз.
Сайдың жиегіне ... көп ... атты ... келе ... ... ... ... ғой! Бауырым, Мінсіз, қаптап келеді, енді қайттік!
- Қорықпа, сәулем!- деді Мінсіз.
Есі шыққан екеуі не істерге білмей, сасқалақтап ... бір сәт ... Бір ... сезгендей Сәлиманың жүрегі жиі соғып, аузына тығылды.
Қайда тығыларын, қай жаққа қарай ... ... ... ... ... ... ... бұларға қарай жедел жүріп келе жатқан
еді.
- Ойбай, Мінсіз, бүйтіп тұра берсек, ... деп ... ... Ал, ... ... қарамай шабайық,- деді Мінсіз. ... ... ... ... ... «Киргизы, киргизы» деген дауыстар шулап кетті. Артынша ... ... ... ... ... ... ... жаны көзіне көрінгендей еді. Артына бұрылуға шама
жоқ. Атына қамшыны ... ұрып ... ... Жанұшырып аттың бар
шабысымен жанып жатқан ... ... ... келіп қалғанын өзі де байқамай
қалды. Улап-шулап ... ... ... ... соң, есі ... Мінсіз келе жатқан шығар» деп бұрылып қарап еді, өзі түгіл,
Мінсіздің ... да ... ... ... ... Шынымен сенен
айырылып қалдым ба?» Басына келген жаман ой зәресін ... ... ... ... шаба ... боп, ... ... кейін бұрды да, қайта ойланып
қалды. Құлағын тосып тың тыңдады. Орыстар сойқандап кеткен ауылдың ... ... ... иті ұлып, сан мыңдаған у-шудан ... ... ... ... ... ... жанып жатқан ауылға барды. Азан-қазан. Бірін-бірі біліп
болмайтын есі ... ... ... ... ... бірі азан сап ... ... Жалаң аяқ, жалаңбас үстіне ілген жалғыз лыпа көйлектен басқа
түгі жоқ өңшең өрт арасында қалған сиықсыз ... Ақыл ... ... ... ма мына өңшең шулаған жұрттың ішінен.
- Жасаған-ай, мұнша қаһарыңды төгердей қай қылығымыз ... ... екі көзі ... ... ... соң жүрегіне біреу қанжар сұғып
алғандай, ышқына айғайлады:
- Сәрсенбек бауырым! Ағатай, ... Мен ... ... мұнда!!!
Бұнысы біреу болмаса біреу Сәрсенбекті білсе, тіл қатар ... ой ... ... ... ... ... және ... деген ауылдың жөн білетін адамдары
Сәрсенбекі қанша дегенмен оқыған, көзі ашық азаматтардың бірі ғой ... ... ... ... да, ... ... қазақ еш нәрсе шығара алмайды. Айбалта мен
ақ найзамен бұл күні жұрт түк бітіре ... ... мен ... ... жоқ. Осы күні зеңбірек, мылтық деген құралдармен соғысады. ... ... ... ... ... ақылым: окопқа бару керек! Бозбалалар жер көріп, су татып
келеді. Бір себептен мұның өзі жақсы. Ертең ... ... ақ ... бас ... ... ... ... хал-жайын жеткізіңіз.
Жақсы сөйлесіңіз- деп жауап береді.
Амантай мүлде ... ... ... ... ... қарады да сұп-
сұр түрімен:
- Қорабай, естіп отырсың ба мына баланың сөзін? Бұны сабаққа ... ... ... ... ... ... сөзі ... да жаман ғой!
Қой, енді мұнда отырып болмас. ... төре ... ... ... өз
еліңді өзің сатқан шоқынды! Қорабай, кетейік басқа бір жерге!- деді [1,
29б].
2.2 ... ... ... ... жағдай
Ел басына күн туғанда сырттай ғана бақылап, жайбарақат отыра ... ... ... Сәрсенбек жолдасы Қабдешті ертіп бір түнде жолға
шығып, ... ... үшін тәрк етіп ... ... ... ат ... ... жіберіп, бірде желе-жортып екі жас келе жатты.
Үстерінде - түйе жүн шекпен, ... ... ... ... ... - екі кері тор ат. Ай ... Екеуі де мұздап келе жатты. Сон-
дықтан да біріне бірі жуық, етене жандар екенін жақын жүрген ... ... Келе ... ... да ... ... үлкен қауіпті күш те өздерін
бекем ұстауды ескерткендей. Бәлки бірге жан беретін шығар. Осы ой, ... ... - ... ішкі ... ... ... жібергендей
екеуі де бір ғана ортақ нәрсені түйсіктерімен сезіп ... үсті ... ... ... ... ... бір ... риза, бір түрлі ішкі жағы рахат, ... ... ... түк емес ... Ол ... ... мазасыздықтан құтылға-нына
қуанды. «Осының бәрі кім үшін? Көрсін, білсін! Мен өз ... ... ... Жоқ, мен ... да ... болған да, болмақ та емеспін! Дос екеніме
көздері жетсін! Суыққа тоңып, жандарын шүберекке түйіп жүрген екі ... ... па? ... ... ... аяулы, ардақты едіңдер! Ел үшін,
жұрт үшін, ... үшін ... жан ... қарамастан, нағыз ер
азаматтарша атқа қонғандары біздің намысымызды неге оятпасын?! Алты алаштың
баласы бас қосқанда, біз қалай шет ... ... күні ... ... ат ... ... алған бостандығымыз» десек те жұрттың алдында
ұялмаймыз ғой!..»
- Сен Абылайға қалмақтың ханы ... ... ... ... бе?
Естімесең көңіл қойып тыңда! Абылай аң аулауға шыққанда, қалмақтарға
кездеседі.
- Уа, кімсіңдер?- деп сұрайды.
- Біз - қалмақтың ханы ... ... ... ... шапқалы барамыз,
- дейді олар.
Абылай «өзім жоқта тыныш жатқан елді тонап кетер» деп ойлайды да:
- Іздегенің Абылай ... ... - мен. Мені ... апар ... ... ... ... Серіге алып келеді.
- Уа, Абылай. Мұнша менің елімді неге қырдың?- дейді Қалдан.
- Оны ... ... ... ... ... Мен - қазақ халқының дегенін
істейтін оның қолымын!- депті Абылай.
Абылайды өлтірмек болады. Басын алардың алдында Қалдан ... ... Уа, ... дүниеде не арманың бар? Айт ... ... ... ... тұрып сөйлейді:
- Уа, Қалдан, тірі болсам, айтатын сырым емес еді. Басым алынғалы ... ... мен ... ... үш ... бар. Оның ... Тірі ... алаштың баласын біріктіріп, Ертістің бойынан қоныс әперіп қатардағы ел
қылармын деп едім. Бұл арманыма жете ... ... ... ... тұр. Қолдарыңа қапыда түстім. Абылай
деген атым бар еді ғой, тым болмаса сендермен соғыста өлмедім. Бұл да ... ... ... ... ... арманым. Ойлаған ойымды, істеген
ісімді ... ... ... өзімдей перзентім жоқ. «Қайран елім жерсіз
қалдың-ау» деп өкіндім! Бұл - ең зор арманым!- деп ... ... ... ... Сері ... ... жіберіп:
- Уа, Абылай, сен жалғызыңның жоғын айттың-ау! Менмен екенсің. ... ... Бар, ... жүре бер!- деп ... ... жіберіпті...
Сәрсенбек әңгімені бітірді.
Қабдеш біраз үндемей жатты. Бір шама ... ... ... ... Сен ... қазақы әңгімелерді қайдан ести
бергенсің?- деді.
Сәрсенбек бұл сөзге ... ... ... ... ... ... ... болар, сөзін әрі қарай сабақтады:
- Абылайдың әлгі екі ... ... ... ... пікіріме жанаспайды.
Әрине, Абылайдың заманында шойын жолдар сөз болуға тиісті ... Ол ... жол жоқ. Арғы ... ... арманы - дәл жаңағы айтылғандар
екені айдан-анық. ... ... XX ... ... ол да мен айтқанды
айтпасына кім кепіл?
Қабдеш жаны кіріп:
- Япырмай, Абылай осы күні неге тумады екен?- деді.
Сәрсенбек ... ... Бір ... мен Абылайды жек көрем. Абылай өте өзімшіл, күншіл болған.
Алдына жүгініп келген адамдарға еш ... ... ... ... ... ... тату ... мені қадірлемей кетер дегені, бәлки. Әлгі ... ... ... ... ... сол ... ... Иуан патшасындай болса, әлде қайтер еді?
Қабдеш мұңайып үндемеді. Сәрсенбек те сөзді арман қарай айта бермей
тоқтатты. Дәл сол ... ... ойы: ... ... ... ... деген
сөздер еді.
Сол аттанғаннан Сәрсенбек пен Қабдеш ... ... ... ... ... ... ... қолына түсіп қалады.
Сәрсенбек сапарын ... Сол ... ... ... ... ... еді. Бұдан кейін оқиға барысы былайша өрбиді:
Күз түсті. Бір айдың ... бір жұма ... ... ... болып,
Амантайлар жеңіп шыққан. Орыстың 4 офицері ... ... ... аса әскер
өлтірді. 200-дей мылтық, 5 мыңнан артық ... ... Енді ... ... ... – Дуан ... алу еді. Дуан қала аса ... шаһар болмаса
да сол маңның кіндігі деп есептелуші еді. ... ... Дуан ...... ... ... бір есеп еді. ... бұл шаһарды алуға
Амантай үлкен мағына берді. Жан-жақты ... ... ... ... идеялық нысанасы жаңа дәуірдің, кеңестік
заманнын көкейтесті мәселелерімен тығыз ұштасып жатады.
Қаламгер мұрасының мұқият сақталынбауына байланысты 1922 ... ... ... «Аптономиа» әңгімесін бұл жанрдағы тұңғыш туындысы деп
есептемейміз.
Шығармаға 20-жылдардағы қоғамдық-саяси шындық арқау болған. Онда 1920
жылы ... қол ... ... ... бұл ... қалайша
қабылдағаны көркем тілмен жеткізіледі.
«Аптономиа» әңгімесінің негізгі идеясы – елдің мұраты. Шығармадағы
бейнелер жүйесі осы ... ... ... етеді. Сондай-ақ бояуы қанық осы
бейнелер жүйесі арқылы оқушы сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға әлі түспеген «Өртең» атты шығармасы –
лирикалық әңгіме. Онда сюжет немесе оқиға желісі жоқ. ... ... ... ... жерімен, елімен іштей сырласуы, мұңдасуы ... ... ... «Өртең» әңгімесінің тууы «Өртең» газетінің жарық
көруімен, жаңа заманға еріксіз тап ... алаш ... ...... ... соны қауымдастық идеясы төңірегіне топтасуымен
байланысты. Жастардың мақсаты санадағы шірік қауды өртеп, ... ... ... ... ... ... кешесін, бүгінін, ертеңін ой
таразысымен бағамдаған, ұлттың ұтқаны мен ұтылғанын, озық ... ... ... табиғат бейнесімен астастырып, көркемдікпен
көмкерген ерекше мазмұн ... ... ... атты ... ... қазақ оқығандары, олардың екі айырылған ... сөз ... ... ... жан. олар – Салмақбай мен Мақамбет. Уақыт – қым-
қуыт төңкерістен кейінгі кез. ...... ... ... ... толы ... Әңгімеде атыс та, шабыс та жоқ. Бірақ тартыс бар.
Ол – көзқарас, дүниетаным арасындағы тартыс. ... жай ... ... руханияттың қасиетті мәселесі – ұлт тағдыры хақында. Мақамбет «жер
жүзінің төңкерісі үшін ... ... ... бар, ал ... ... ... ... та барсын, неміс те ... ... ... Жазушы
оқушыға «Әне – ұлт мәселесі туралы екі ... ... ... ... дегендей, әңгіме аяғын екі оқығанның тіл қатпай,
уһілеуімен ...... ... прозалық шығармалар жазып, бағын
сынаған ... ... ... ... повестен бұрын роман жазуға
кіріскен. Мұны М.Әуезов мұражайынан табылып отырған «Сәрсенбек» романының
қолжазбасы дәлелдейді. Автор ... ... ... ... «1922жыл, 21
қараша» деп көрсетіпті.
«Сәрсенбек» - 1916 жыл оқиғасын ... ... ... әдебиетіндегі алғашқы
тарихи-көркем романның бірі. Өйткені бұл туындылар – өзіне тән ... ғана ... ... кеңес әдебиетінің өмірімен өзектес
туғандығын, бүгінгі шындықтың ... үшін ... ... ... ... мен ... ... бүгінгісін жат ықпалдан
қорғау – жауынгер жазушыға тән ... . Жаңа ... ... өркендеу
процесіне жетекші бола білген ақын Смағұл өзінің құнарлы сын ой-пікірлерін
ең ... ... ... түйіндей, қорытындылай айтып, жауынгер
жанрдың қалыптасып, өркен жаюына үлкен көмек көрсетті.
Смағұлдың 20-жылдардағы ...... ... жаңа ... ... ... ағымдары көп 20-жылдарда ... ... ... ... ... ұстады, әдебиет
кадрларының басын қосып, білімдендіріп, жазушылыққа ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Садуақасұлы С. Екі томдық шығармалар жинағы. 1-том. Алматы, 2003ж
2. Бердiбаев Р. Тарихи роман. Алматы, 1997.
3. Жұртбай ... 1997 ж. «Жер ... 10 ... Ахметов Қ. «Қазақ мәдениетінің қилы тағдыры» 2002 ж, 15 ... ... Қ. ... ... 4 ... 2002 жыл.
6. Нұржекеұлы Б. Ағалықтан даналыққа барар жолда. // ... ... ... 1992 ... ... З. ... терминдерінің сөздігі. Алматы, Ана тілі, 1998.
8. Тарази Ә., ... Л. ... ...... Санат, 2000-240 бет.
9. Тоқбергенов Т. Қос қағыс. Алматы, Жазушы, 1981.
10. Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы. Алматы: ҚАЗақпарат, 2002
11. ... ... ... ...... 2002
12. Қирабаев С. Сирек кездесетін қалам еңбекшісі. // Қазақ әдебиеті. –
2010, 16 ... ... ... ... Сұлу ... ... // ... Қазақстан. – 2010, 24
сәуір №59, 13б.
14. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. А., Жазушы, 1993. 250-бет.
15. ... Р. ... ... А., ... 1997.386-бет.
16. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. А., Санат, 1996.
286-бет.
17. Піралиева Г. ... ... ... ... ... ... ... Жарылқапов Ж. 70-80 жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы. Ф.ғ.к.,
дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. А., 2000.356-бет.
19. Елеукенов Ш. ... ... ... сын. А., ... 1977. –300 ... ... Т. Үш тоғыс. А., 1986. 345-бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Смағұл Сәдуақасұлының шығармашылығы20 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
Жөкей ақын10 бет
Индустрияландыруға бағыт алудағы қиыншылықтар.5 бет
Нәзір Төреқұлов21 бет
Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі85 бет
Смағұл Сәдуақасовтың дүниетанымының қалыптасуы және мемлекеттік қызметінің басталуы55 бет
Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі17 бет
Сәкен Cейфуллин өмірбаяны3 бет
Сәкен Сейфуллин2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь