Иса Байзақов

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І. ИСА БАЙЗАҚОВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІР ЖОЛЫ

1.1 Иса Байзақовтың өмірі мен қоғамдық қызметі
1.2 Иса шығармаларының көркемдік ерекшелігі

ІІ. ДАУЫЛДЫ ДҮЛДҮЛ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ

2.1 Абай және Иса поэзиясындағы сабақтастық
2.2 Ақын жайлы естеліктердегі Иса бейнесі

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР :
Байзақов Иса (1900-1946) - қазақтың халық ақыны, әнші, әртіс, домбырашы, композитор.
Павлодар облысы Ертіс ауданы Үлгілі ауылында туған. Семейдегі жұмысшылар факультетін, Орынбордағы қазақ халық ағарту институтын, Қазақ педагогикалық институтын бітірген. Әкесі Байзақ ескіше хат таныған, жасында ән салып, өлең шығарған, шағын шаруалы, сауыққой кісі болған. Иса 9-ға шыққанда шешесі қайтыс болып, өлеңші, әңгімеші әжесі Жанбаланың бауырында өседі. Нағашы ағасы Рахмет оған домбыра тартып, ән салуды үйретеді. Кішкентайынан ол «Домбырашы бала», «Әнші Иса» атанады. Революцияға дейін байлардың қозысын бағады, қойын жаяды, шахтада жұмысшы болады. Оқып жүрген кезінде суырып салма ақындығы, әншілігі, домбырашылығымен ерекше кезге түседі. Өлеңдері баспасөзде бірінші рет 1924 жылы жарияланған. 1926 жылы Қызылордада Қазақтың тұңғыш ұлттық театры ашылғанда Әміре Қашаубаев, Қалыбек Қуанышбаев, Құрманбек Жандарбеков, Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов, тағы басқа актерлармен бірге жаңа театрдың негізін қалаушылардың бірі болды. Жас театр қойған алғашқы пьесаларда - Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебегі» мен «Бәйбіше-тоқалында» басты рөлдерде ойнаған. Ал өзі инсценировка жасаған «Біржан-Сара» қойылымында Біржан болып ойнап, ақындық, әншілік, домбырашылық өнерімен жұртты ерекше сүйсіндіреді. Театрда спектакль соңынан үнемі қойылатын концерттерге де белсене ат салысқан. Әншілік, артистік, домбырашылық өнерінің үстіне, серіктес артистері Әміре Қашаубаев, Елубай Өмірзақов, тағы басқалардың айтатын халық әндеріне жаңа мазмұнды мәтіндерін жазып берген. Мысалы: «Заулатшы-ай», «Қалқа», «Ісмет», «Назқоңыр», тағы басқалардың сөзін Иса Байзақов қайтадан жазған. Халыққа кең тарап кеткен мұндай ән мәтіндерінің саны қырықтан асады. Қазақтың халық әндерін тұңғыш жинап бастырушы Александр Затаевич Иса Байзақовтың аузынан бірнеше халық әндері «Кәкен», «Бике», «Жар-жар», тағы басқаларын жазып алып, нотаға түсірген. Иса Байзақов орындайтын бірсыпыра халық әндері «Айман-Шолпан», «Ер Тарғын» операларының музыкасына енген. Ал атақты «Гәкку» әні Иса Байзақовтың орындауымен ешбір өңдеусіз «Қыз Жібек» операсына көшті. Театрға жиналған жұрттың қалаған тақырыбына іркілместен суырып салып, өлең шығаруымен «ақын-артист» атанған Иса Байзақовтың ақындық дарыны да шарықтап өсе берді. Күн сайын театрда суырып салып айтатын жаңа жырлары, газеттерде жарияланып жататын ұсақ өлеңдерінен басқа, оның этникалық шығармалары да жиі-жиі жарық көріп отырды
«Құралай сұлу», «Қойшының ертегісі», «Алтай аясында», «Кавказ», «Қырмызы-Жанай» (аяқталмаған), «Ақбөпе» поэмаларында Иса Байзақов адамгершілікті, адал махаббатты жыр етеді. Өткен өмірдің өкінішті, қайғылы кезеңдерін көз алдыңа елестетіп, қазақ пен қалмақтың ірі бай-феодалдарының зұлымдығын әшкерелейді, тап қайшылығын көрсетеді. Иса Байзақов өмір шындығына «Неге Алатау шаттанды?», «Ұлы құрылыс», «Он бір күн, он бір түн» поэмаларын арнаған. Соңғы поэмасында ол Кеңес Одағының Батыры Марина Раскованың бейнесін жасады.
1.Байзақов И. 2томдық таңдамалы шығармалары, Алматы, 1982.
2. Жансүгіров І. Шығармалары, 5 томдық, Алматы, 1988.
3. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. Оқулық. –Алматы: Санат, 1975.
4. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқулық. –Алматы: Санат, 1997
5.Ақын Иса. Павлодар қаласы. 2000 жыл. «ЭКО» ҒӨФ,160 бет.
6.Елизавета Малиновская. Ғалым Қаржасов. - Алматы:Комплекс,2005.-60 с.:ил
7.Павлодардың суретшілері.Альбом Павлодар 2003
8.Қабдыл-Ғалым Қаржасовтың жеке аудио-кассетасы
9. “Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6
10. Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, 11.Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
12. Қазақ энциклопедиясы, 2 том;
13. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 2 том,
14. «Тарихи тұлғалар»кітабы.
15. Қабдолов. З. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – Алматы: 1977. –380 б.
16. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 350 б.
17. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. Астана, 2002.
18. Әшімбаев С. Парасатқа құш тарлық. Алматы, 1991.
19. Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. Алматы, 1979.
20. Дәдебаев Ж. Өмір шынды ғы және көркемдік шешім. Алматы, 1991.
21. Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. Лекциялар курсы. Алматы, 2002.
22. Дәстүр мен жаңашылдық. Алматы, 1980.
23. Егеубаев А. Сөз жүйесі. Алматы, 1985
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ............................................................................................
І. ИСА БАЙЗАҚОВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІР ЖОЛЫ
1.1 Иса Байзақовтың өмірі мен қоғамдық қызметі
1.2 Иса шығармаларының ... ... ... ... ... Абай және Иса поэзиясындағы сабақтастық
2.2 Ақын ... ... Иса ... ... ... ... ИСА БАЙЗАҚОВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ӨМІР ЖОЛЫ
1.1 Иса Байзақовтың өмірі мен қоғамдық қызметі
Байзақов Иса ... - ... ... ... ... әртіс, домбырашы, композитор.
Павлодар облысы Ертіс ауданы Үлгілі ауылында туған. Семейдегі жұмысшылар факультетін, Орынбордағы қазақ халық ағарту институтын, ... ... ... бітірген. Әкесі Байзақ ескіше хат таныған, жасында ән салып, өлең шығарған, шағын шаруалы, сауыққой кісі болған. Иса 9-ға ... ... ... ... ... әңгімеші әжесі Жанбаланың бауырында өседі. Нағашы ағасы Рахмет оған ... ... ән ... ... ... ол , ... Революцияға дейін байлардың қозысын бағады, қойын жаяды, шахтада жұмысшы болады. Оқып жүрген кезінде суырып салма ақындығы, ... ... ... ... ... Өлеңдері баспасөзде бірінші рет 1924 жылы жарияланған. 1926 жылы Қызылордада Қазақтың ... ... ... ... ... ... Қалыбек Қуанышбаев, Құрманбек Жандарбеков, Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов, тағы басқа актерлармен ... жаңа ... ... ... бірі ... Жас ... ... алғашқы пьесаларда - Мұхтар Әуезовтің мен басты рөлдерде ойнаған. Ал өзі инсценировка ... ... ... ... ... ... ... домбырашылық өнерімен жұртты ерекше сүйсіндіреді. Театрда спектакль соңынан үнемі қойылатын концерттерге де белсене ат салысқан. ... ... ... ... үстіне, серіктес артистері Әміре Қашаубаев, Елубай Өмірзақов, тағы басқалардың айтатын халық әндеріне жаңа мазмұнды мәтіндерін жазып берген. Мысалы: , , , , тағы ... ... Иса ... ... ... ... кең тарап кеткен мұндай ән мәтіндерінің саны қырықтан асады. Қазақтың халық әндерін тұңғыш жинап бастырушы Александр Затаевич Иса Байзақовтың ... ... ... әндері , , , тағы басқаларын жазып алып, нотаға түсірген. Иса Байзақов орындайтын бірсыпыра халық әндері , ... ... ... Ал ... әні Иса ... орындауымен ешбір өңдеусіз операсына көшті. Театрға жиналған жұрттың қалаған тақырыбына ... ... ... өлең ... ... Иса ... ... дарыны да шарықтап өсе берді. Күн сайын театрда суырып салып айтатын жаңа ... ... ... ... ұсақ ... ... оның ... шығармалары да жиі-жиі жарық көріп отырды
, , , , ... ... Иса ... ... адал ... жыр ... Өткен өмірдің өкінішті, қайғылы кезеңдерін көз алдыңа елестетіп, қазақ пен ... ірі ... ... ... тап қайшылығын көрсетеді. Иса Байзақов өмір шындығына , , поэмаларын арнаған. Соңғы поэмасында ол Кеңес Одағының Батыры Марина ... ... ... ... ... ... ... Семей қалаларында радиода, филармонияда, Жазушылар одағында қызметтер атқарған. Ұлы Отан соғысы жылдарында ... ... ... ... ел ... ... қызмет атқарды. Халықты жауын жеңуге шақырды. Бұл кездерде оның композиторлық дарыны да кең өрістеді. Оның ... (бес ... ... ... ... Иса ... өмірі мен шығармаларын Есмағанбет Ысмайылов, Мәди Хасенов, Рахманқұл Бердібаев, тағы ... ... ... ... Ановтың романында, осы аттас кинофильмде әнші-ақынның көркем бейнесі жасалған.
Еңбек Қызыл Ту ... және ... ... марапатталған. Әнші-ақынның есімі Павлодар облысы Ертіс ауданыдағы ауылдық округке, Үлгілі ауылындағы орта мектепке берілген.
1.2 Иса ... ... ... атым Иса,әкем Байзақ,Бұлбұлдай халық үшін жүрмін сайрап,Көңілін ... ... ... ... айдапСайраған Отанымның бұлбұлымын,Жүйріктің шаң ілеспес дүлділімін.Белгілі Иса атым кәрі-жасқа,Оларға нарық ... ... ... ... ... ... ... халық сүйген адал ердіКөсемім ақынына берді ерік.
Деп көз ілеспес шапшаңдықпен бір ауыз ... ... ... ... ... берген еді дейді тума талант Исаны көзі көрген Мүсілім Нұрпейісов өзінің деген естелігінде [1, 92]. ... ... ... өнер ... даласына кеңінен тараған. Қазақтың қазақтығын, қазақтың азаттығын,еркіндігін,елдігін танытатын, тек қазақ халқына ғана тән ұлан-ғайыр ... ... ... ... өнер ... - ол ... ... Алайда қаншама көне көз тарихтың куәсі болған қазіргі қазақ даласында ... ... ... тек ... ғана ... Мүлдем құрып кетпей, сирек болса да,аз болса да бар екендігі көңілге қуаныш ұялатады.Міне сондай ерекше өнердің иесі Иса ... ... ... ... ... ... ... болар еді.Бірақ біз Исаның халық жадында сақтаған поэма, дастандарына тоқталуды жөн көрдік.
Қазақ сөзінің қуатын Абайдан терең игерген жан жоқ десе де ... ... үлгі ... сөзді Абайша түрлендіре түскендер бар.Иса - сөз түрлендіру, тіл ұстарту жағынан осы қатарға жататын ерек тұлға.Иса қолданған сөздер ... ... ... тіл бітіріп, сөйлетіп жатады. Оның тіл қолданыс тәсілі бөлек. Жаңаша мағына ... ... ... жеке ... Иса ... ... құдіретіне деген сүйіспеншілікті арттыра түседі. Қараңыз:
Ер тауып, жоқ елді бар қыла алмайды.Ел болса, ер ... тұра ... әр ... бір ... ата сөзі жай ... ... ... ойландырмай, толғандырмай кетпейтін мұндай аталы сөздер ешқашан ұмытылмақ емес. Басқа туындыларына шашырамай-ақ, тек осы поэмасын сүзіп ... ... өлі ... жан бітіре сөйлету мен тілдің өзін тірі тіршілікпен астастыра, ұластыра жырлаудың асқан үлгілерін көреміз. Ел ... ... Шу ... екі жақ ... мен көл ... ... айна-қатесіз көз алдыңызға келтіріп, сөзбен сурет салады.
Өзеннің екі жағы қамысты ... екі ... ... ... ... ... ... шаптырым алабында жайлаған ел.Шаңқанда шағалалы құстар үшып,Шуылдап ... ... суға ... ... ... қаз сұңқылдайды үнін қосып.
Ғажап емес пе, тіпті ешқандай талдама, түсініктемесіз-ақ әрі қарай оқи бергің келеді. ... ... ... ... ... ... ... жай тіршілігіне, табиғаттың тамылжыған кейпіне, дала көркі - төскей толы мал мен сұңқылдай ұшқан құс ... ... ... ... ... ... қамыс құрағына деген сағыныш сезімің оянып, деп ... ... ... кете барасың. Осындағы еске түсіргендей!Аттың шабысын суреттегенде деуі ше? Желден жығылған жалын тілінің жер бауырлап қайта оңалуын бұлай ... ... жаңа ... ... ... ... құлағына бірден жағар сөз!
-деген тармақтағы ауыстыру (метафора) көріктеу құралының ... ... ... ... ... ... елестетпей ме?! Ақындық сөзде алуан бояу түсі болатынын Иса анық дәлелдейді. ... ... да ... ... ... ... ... өмірін сөз қылғанда дейді.Табиғатқа жан бітірген мына тұрпаттас ... ... де ... ... ... 1924 жыл үшін ғана ... ... де қымбат тапқырлық сияқты.
.
Бұл сонымен қатар поэзиядағы табиғаттың тамаша көрінісі; өзің де сол іңір ... ... ... ... ... Ал Иса ақын сол екі ... қатар тізе келіп: деп саф алтынды кесегімен әкеп, дастан жолына қалайды. Зат - шаң ... ... ... ... ... Ат десе, бәйгі десе, делебесі қозатын қазекеңнің көз алдында зат пен дыбыс жарысып шыға келеді!..Жалғыз ғана осы дастаннан жамағат аузына ... боп ... ... ... бар. ... мысалдар:
.
Және:
.
Егер Иса поэзиясындағы барша көркемдік інжу-маржандарды тізіп шықса, қандай асыл алқа ... ... ғана ... ... осы ... ақындық қуаттың құдіретін жас өспірім де қастерлей ... ... ... көркем сөзбен суреттей білген туынды әрине көпке ұнайды. Сүйген жүрек сөз табады сүйсінер. тақылеттес туындылар халық деген алыппен ... ... ... жолдасы болып қала бердік. Кешегі Отан соғысы жылдарындағы ғажайып хас ... ... осы ... ... жырлардан түскен қанша ұшқын болғанын немен өлшерсің!?Ақынның бұдан өзге де 6-7 дастаны бар. Солардың бірі аяулы махаббатты қоғамдағы ... ... ... ... - ... ... ... поэмасы.Білімдар сыншы А. Нұрқатов бағалауынша: .Өткен замандар уақиғасына арналған (аяқталмаған), ... ... ... ... бір төбе боп ... тұр. Бұл ... ... қаһармандығын мадақтаған айтулы туынды. Бұл Қазақстан Жазушылар одағында өткен әдеби бір кеште Исаның не бары төрт-ақ ... ... ... ... ... те, Ә. Тәжібаев та, Ә. Әбішев те т. б. поэманың басылған нұсқасынан ауызша айтылған варианты әлдеқайда ... ... еске ... ... Иса поэмасының соңғы тексіне қарап отырып құлағымызбен естігеніміздің қаңқасы ғана ... деп ... ... ... ... ... ... мәдениетін игеру арқылы биік көркемдікке жеткендер - Иса Байзақов, Нұрхан Ахметбеков, Шәкір Әбенов. Мәселен, Иса дастандарын оқи бастаған адам ... ... тап ... деп ... ... ... ... аңызға сүйеніп жазылғанымен әр дастанның композициясы қисынды, тың бұрылыстары, поэтикалық тапқырлықтары ... ... ... қағазға түсіріп болғаннан кейін, оған профессионал ақын көзімен шұқшия қарап, өңдеген.Ал жазып шығарғандарындағы тым кітаби сөздерді ел ақынының еркін айтқыштығымен, ... ... ... ... ... сөзге жақындатқан.
Өнерпаздығын өрісті,өрелі етемін дейтін жас талаптардың - ел ақындарының Исадан ... ... ... ... осы қос ... ... баса аударған жөн.Иса оңашаланып алып, өлеңін күйттеген үй-күшік әстет болмаған. Ол - ... ... да ... ... ... ... бел ортасында жүрген. Мен 1970 жылы қыста И. Байзақовтың туған жері ... ... ... ... ... Сондағы қариялар айтып отыр: ақын 1918-І923 жылдарда ауылды советтендіруге белсене ат салысыпты. Жергілікті бір орыс ... ... ... Иса Ертіс бойындағы ауылдарда көркемөнер үйірмелерін ұйымдастырған, постановкаларда ойнаған, ол ол ма, өзі пьеса жазған. Тағы бір ... ... бар ... ... жылдарда Ертіс ауданы жерінің Сибирьден Қазақстанға қайтарылуының тиімділігін дәлелдеп, Ленин атына берілген телеграммаға қол қоюшылар ішінде Байзақов деген фамилия да ... ... ... ... ауыл ... ... Бұл ауыл совет - ақынның өз ауылы.Жергілікті адамдар бұл төңіректе сол жылдары ... ... ... ... ... ... емеспіз деседі. Тарихшылар бұл фактіні де анықтап ашуы тиіс.Патриот ақын социалистік құрылықтың әр жаңалығын өз көзімен көруге құштарланған,соларды көріп-біле жүре, ... ... ... Иса ... өңір-аймақ, ауыл-қала қазақ топырағында некен-саяқ шығар, әсте жоқ та ... Отан ... ... ... ... көптеген облыстарды (мәселен 1942 жылы егін орағы кезінде туған ... ... ... соңғы рет болыпты )аралап, тыл еңбеккерлерін қаскөй жауға қарсы күреске үндеп,халыққа отаншыл жырлар айтқан.
Исаны көрдім, сөзін тыңдадым деп ... ... ... ... де ... Сол азаматтардың есінде қалған ақын жырларын, өнерпаз жөніндегі естеліктерін жинауда - әлі өтелмеген парызымыз. Оны ... ... ... ... облыстық,республикалық газеттер бетіндегі жарияланған сөздерінің өзі де түгел терілмегенге ұқсайды. Осыған уәжді бір мысал мынандай: Иса Байзақовпен жиырма ... ... боп, жиі ... ... ССР ... артисі Елубай Өмірзақов дейді (Жұлдыз>> № 11;1972 ж.) Ал ақынның кітабына осы күйге дейін ... ... ... ... саны ... ... екен... Бардың өзін тезірек жинамасаң,уақыт өткен сайын, өкінішіміз жалыңдай беріп жүрер...
Саңлақ ақын творчествосын, өмір жолын зерттеуде Е. Ысмайлов, С. ... Н. ... А. ... А. ... Р. ... М. Хасенов және т. б. сол сияқты ғалымдар мен ... ... ... ... ... Бұл Иса ... ... кемеліне келді, барша қадір-қасиеті ашылып болды деген сөз емес. Жаңа жоғарыда ... ... ... ... де ... ... байқалады, ақынға орынсыз мін тағу да жоқ ... ... ... образын жағымсыздар қатарына жатқызу, Құралай сұлу образын қомсыну және т. б.) Әсіресе Иса поэмалары мен жырларының көркемдік сапасы, автордың ақындық ... әлі ... та ... ... ... - ... ... ақын ғана емес,ол - әнші, ол - композитор, ол - ... ... ... ... ... ... Еңбек Қызыл Ту орденімен наградтады. Халқымыз Исаны дүлдүлдігі үшін әр кез хан көтерді.Кейбір зерттеушілер Исаны, оның ... ... ... ... ... бұрынғы барды шиырлай қарайлап, көне гөйгөйге басқыш жыраусымақ, ақынсымақ, шайырсымақ жортақы әлдебіреу ретінде ғана ... ... жөн ... әсер ... қарау әдеби әділдік болмас еді. И. Байзақов дүлдүл импровизатор, төкпе ақын ғана емес, жазба әдебиеттің мәдениетіне қаныққан, профессионал поэзиямыздың да ірі ... ... ... эпикалық поэмаларының дамуына зор үлес қосқан автор. Иса Байзақовтың өзімен тұстас және өзінен кейінгі эпиктерге жасаған елеулі ... ... ... ... ... ... жыл ... И. Байзақов өмірі мен творчествосын тың жаңа қырынан көрсетерлік еңбектер ... ... ... ... әдебиетші Қалижан Беқхожиннің газетінде басылған Иса ақын ... ... (1981) және ... ... ... атты зерттеуін (1976) бөліп айтқан орынды. Алайда бұлар алда тындырылатын даңғайыр дарынның қасиет-сапаларын қат-қатымен ... ... ... дөп ... айтып, әсем ашып берерлік еңбектерге апаратын жолдағы көркемдік белгілер деуіміз керек.Артына аса бағалы мол мұра, әдеби қазына қалдырған аса ... ... ... - ... әрі ... ақын Иса Байзақов халқымен бірге жасай бермек.
1925 жылдың көктемінде өткен атақты Құлынды жәрмеңкесіндегі Иса Байзақовтың өнерінен қатты әсер ... ... ... сол кездегі "Степная правда" газетінің кор - рес - понденті Николай Анов ... деп ... ... өңі ... ... ол ... тигендей қалтырай бастады, көздерінде шоқтай жанған ұшқындар пайда болды. Импрови - заторлығы басталды. Домбыраға тура жан ... ... ... біресе аяқ астынан ұшып безек қағып әкетіп барады. ...Тасқынды легімен әндері нөсерлей төгілді, ақынның құдырет - ті - лігінің ... ... ... ... ... ... тына қалды. Елу мың аттылысы бар, жаяулысы бар дүйім халық бір адамдай ақын әнін қалт жібермей тыңдап отыр, ма - құл - ... және ... ... шыға ... Жиырма бес жастағы әнші әрі сазгер жігіт - тің поэтикалық дарындық талантының күш - ті - лігі ... ол ... ... үйіріп әке - те алатын... Иса Байзақовтың қуатты таланты жайлы жазғандар ғана емес, өнерін ... - ... ... бәрі ақынның импровиза - тор - лық поэтикалық және музыкалық тамаша магиясын тамсана еске алады. "...Ол бізге бір ... ... ... - деп еске алады Исаның шығармашылығы жайлы қазақ музыка ... - ... ... ... - қы режиссері және оның негізін салушылардың бірі - Қаз ССР ... ... ... Байсейі - тов, - онымен бірге қызметтес және жақын аралас-құралас ... ... ... оны ... рет көріп, өз құлағымызбен бірнеше рет тыңдап отырсақ та, кей ... ... ... ... ... ... сүңгіп кеткендей, аң-таң болып қаламыз". Исаның шығарма - шы - лығын музыка ... ... пен ... де ... ... От ... орақ тілді билері бір ауыз сөзбен ру арасындағы дауларды тоқтата білген, ақындары кез келген көшпенділердің киіз үйінің төрінен орын алатын ... ... - ... таралып келе жатқан халық ауыз әдебиетінің асыл мұрасы. Иса поэтикалық сөздің хас шебері болған. Қазақ даласының даналары сөздің ... ... ... ... дүр ... қоштайтын өнерінің бірі - айтыс. Ақындардың онда тек қана өткір сөздері мен ... ... ғана ... ... ... де ... ... жалған немесе көтерме сөздерге орын беріл - меген. Ол қазақ даласында қалыптасқан халық ... ... түрі еді. ... ... өскелең рухы мен бейнесі үлкен мағыналылықты білдіреді. "Адамдар сөзді меңгердік деп ... ... іс ... сөз адамдарды меңгереді" - дейді Ф.Бэкон. Қазақ қауымында да ... ... кісі тану ... ... ... - бұл ... жоғарғы ма - ғы - насында нағыз дарын иесі санатында. Бірінші ... ... ... Иса 14 жаста ғана болса да, жас талантты ақын жайлы сөз ... ... кең ... Бала ... ... ... әуез ... тұрды, замандас - та - рының естеліктерінде Исаның неше жастан бастап өлең ... ... ... ... ... ... алмайсың, оның дарынын өзі балалық шағын өткізген және есейген шағындағы ортасы дамытады, өмір жағдайлары дарыған дарынды тереңдетіп және пайымды ... ... Иса ... ... ... ... Тамаша ертегіші және халық әндерін нақышына келтіріп орындайтын ... ... көп ... ... ... ... Рахмет оны жастайынан домбыраға үйретті, үлкен әпкесі Зылиха да талантты еді......
Рас, тағдыр шіркін Исаны жас кезінен бас - тап еркелете ... жоқ, 9 ... ана - ... ... 1916 жылы ... үкіметі қазақтарды тыл жұмыстарына алу жөнінде жарлығын шығарды. Бұл ... ... ... ... ... ... жігіттерінің қарулы қақтығысын туғызды. Қазақ халқының басына түскен әділетсіздікті Байзақ әулеті де бастан кешті. Он алты жасар қайсар ақын ағасы Мұ - ... ... ... ... ... Куз - бас - қа жіберіледі. Бұл кездегі ауылдан ... ... ... ... ... ызалы өлеңдер Исаны да бей-жай қалдырмады. Сібірде ... ақын ... ... ... ... ... ... сиқыры" деген мақаласында: "Бұл көмір тозаңы нағыз каторга еді. ... жер ... 12-14 ... жұмыс істеді. Өлім көп болды. Аштықтан, аурудан, ауыр жұмыстан өлгендер көп болды.
... Кешқұрым суық, дымқыл барақтың ... ... ... қара ... ... ... қоршап алып, оған домбырада ойнап, туған халқының әндерін ... ... ... жатыр. Исаның саусағы қос шекке тиісімен, домбыра үн қатты. Ты - ныш - тақ ... Иса ән сала ... оның түрі ән ... сайын өзгеріп отырды. Өңі құл - пы - рып, жалын атқан Исаның әдемі ... да - уы - сы ... ... ... Тың - дар - мандардың жүздері бал-бұл жанып, көз - де - ріне жас келіп, бәрі де ... ... сағы - ны - сып, ойша ... ... Иса ... мен ... ... баурап алды, оларға үміт пен күш беріп рухтандарды", - деп жазады. Теңдік төңкерісін Иса бар ... ... ... Туған жеріне қайтып оралған оны үлкен өзгерістер ... өмір ... қуат ала ... Ол ... ... ... ... ауылы Үлгіліде жастарды айналасына жинап "Ес-Аймақ" деген үйірме ашады. Мек - ... ... жою ... ... ... ... ... пьесасында қазақтың болыстарын мазақтап жазады, онда өзі үш мін - детті: пьеса авторы, оның қоюшысы және бас - ты рөлді ... Ол өзі ... ... өмір ... ... ол әрі ... оқу ... - тігін де түсінеді. Осы үмітпен Иса сол ... ... ... ... ... ... - ... келеді. Иса Байзақовтың Семейге келуінің тағы бір романтикалық дерегі бар. Атақты әнші Майра ... және жас ... Иса ... Семей қала - сында Әміренің дауысын естіп, жақын та - ны - сып, ... Бұл ... да ол ... ара - ... ... үйірмесінде ағартушы - лық жұмысын жүргізеді. Әміре Қашаубаев осы үйірмеге қатысушылардың бірі ретінде спектакльдерге, концерттерге жиі қатысады. Иса ... ... өмір ... ... да әрі ең ... еді, ол ... тек қана өзінің талантына сай Әміре Қашаубаев сияқты достар тауып қана қоймай, Мұхтар Әуезовпен танысады. Ол талантты достарын апалы-сі - ңі - лілі Вера мен ... ... ... - жай ... ... мұнда Иса мен Әміре өз өмірлерінде алғаш рет кәсіби музыкалық сабақ алады. Осы үйде Иса жас жазушы Николай ... ... ... ... ... ... "Ән қанаты" романында басты кей - іпкер Мұса Базановтың образында бейнелейді. 1921 жылы рабфакты аяқтаған соң, Иса ... ... ... ... ... ... Ол ... шығармашылық өнер көрсетті. 1924 жылы оның алғаш рет баспа - ға әндері шығады. Ол өзінің досы ... ... ... және ... ... жиі гастрольдерге жиі шығып жүрді. 1926 жылы республика өмірінде елеулі оқиға ... Сол ... ... ... ... бірінші рет Қазақ ұлттық театры ашылады, оның алғашқы қойылымына Иса Бай - зақовпен бірге ... ... ... Қуа - ... ... ... ... Ба - ды - ров, Вера Лазарева (Станова) қатысады. Театр шымылдығы Мұхтар ... ... ... ... ... ре - жис - сері ... ... болады. Әуезов "Бәйбіше-тоқал" спектаклінде басты рөлді Иса Байза - қов - қа сеніп тапсырды. Мұхтар Әуезов талантты ақынға ... ... ... ... деген ат берді. Әдетте халқымыз көпқырлы талантты адам - ды "сегіз қырлы - бір ... деп ... Иса ... - ... ... ... сазгер, актер еді. Жалпы қазақтың ұлттық өнерінде музыкалық синтез және ақындық бір адамның бойында ғана кездесуі сирек емес еді. Бірақ Иса ... ... ... бәрі, оның ақындық дарындылығы мен импровизациялық шеберлік бірлігін таңданыспен еске алады. Оның сахнадағы өнері тыңдаған ... аб - ... ... ... ... Ол кез ... сәтті және құбылысты поэтика арнасында жан - дандырады, оның әндері көбінесе көрермен - дердің көз алдында ... Бір есте ... ... ... ... бір опералық туындының басты партиясын орындап тұрған сәтінде қатты толқып кеткен Иса дәл сахнада импровизаторлық жыр жолдарын төгілтіп жі - - ... Оның ... ... ... ... театр жетекшілері реніш білдірген екен. Фольклор негізінде құрастырылған оның эпикалық шығармалары - "Құралай сұлу", ... ... ... ... "Қыр - мызы ... ... ... - бұлар уақыт сынағынан өткерілген поэзияның жоғары және ... ... ... ... көпшілігі Исаның көмегімен екінші рет өмірге келген. Олардың ішінде "Заулатшы-ай", "Қал - қа", "Смет", "Назқоңыр", ... ... ... және т.б. ... бар. Қазақ өнерінің асқақ, сазды әндерінің бірі - "Гәкку" әні ұзақ уақыт бойы халық әні деп ... ... ... ... ... оның ... Иса Байзақов деген болжам жасап отыр. Ол кішіпейілдік көрсетіп, бұл әнге авторлықтан бас тартатын. Иса қиындығы қиғаш кезеңді бастан ... бай ... ... өмір сүрді, халықтың нағыз сүйіктісі атанды. Халықтың сүйіспеншілігі оны НКВД ұйымы қазақтың жас шығармашыл қауымын "контрреволю - цио - нер - лер" ... ... ... ... аман алып ... ... жүрген кездерінде Мұхтар Әуезовке, Әміре Қашаубаевқа және Иса Байзақовқа алашордашыл болды, Новосі - бір - дің контрреволюциялық ... ... - ты ... жала ... Күніне төрт сағат бойы өткен қатаң тергеу ақынды сындыра ал - мады, халық сүйіспеншілігі, "ән сиқыршысын" сақтап қалғанымен, 1925 жылы ... ... ... ... дүр сіл - кін - ... оның досы Әмі - рені ... ... 1934 жылы досын жоғалтқан Иса екі жылдан соң аста - на - дан кетеді.
"Бұ дүниеде әркімнің өз орны бар". ... жан ... ... ... ... ... Иса Байзақов өзінің жүрегіне жақын үлкен өнер жолына жолдама берген ... ... ... Ол ... теат - ... өзінің өмірлік серігі Шарбану екеуі өнер көрсетеді. Шарбану - бірнеше ... ... ... ... ... астам басты рөлдерді сомдаған алғашқы қазақ әртісі. Олар қазақ ауылдарында өз ... ... ... ... әр ... ... да, ауылдың да тұрғындары үшін үлкен оқиға, қуаныш еді. Олар ... өз ... ... ... ... ... ... алды. Иса мен Шарбану жас әртістерге көңіл аударып, ақыл-кеңестер беріп тұрды. ... ... ... ... ... ... үйретті. Атақты музыкатанушы-этнограф А.В.Затае - вич импровизатор-ақынды: "Иса Байзақов - жалынды жас, қызуқанды, тапқыр импро - ви - за - тор ... ол ... айта да және ... әдемі ән сала да біледі. Ал сахна ойынына келгенде де ол ... ... ... Оның ... қимыл қозғалысында жұртты өзіне тартып, қызықтырып әкететін сезім қабілеті күшті. Жалпы ол - ерен талантты адам. Халықтың ... ... ... ... ... ... ... салып, батыл, ұзақ айтқан оның өлең, жырлары бейнебір өзен тасқынындай қалың ... де, жеке ... ... да ... ... сүйсіндіре білді", - деп сипаттайды. Жан жарынан айырылған Иса жалғыздық торына түсті. Ол ... ... ... ... ... әйгілі болған дүлдүл ақын балаларына жақсы әке болады. Қызы Мақпуза Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, ұлы Ертіс философия ғылымдарының кандидаты ... ... де әке ... ... ... 1940 жылы Иса ... радиосында, Жа - зу - шылар одағында қызмет істейді, "Ақбөпе" поэ - ма - сын ... ол 1941 жылы ... ... кө - ... ... ... Иса ... қата - рына алуды сұрап өтініш жазады. Бірақ денсаулығы сыр беріп, Отанын ... үшін ... қару ... майдан шебіне баруға мүм - кіндік болмады. Оның қаруы - поэтикалық және музыкалық шығармалары ... Ол өнер ... ... ... ... ... соғысқа жібереді. Соғыс өткен жылдары оның майданға жіберген қаражат көлемі миллионға ... Иса ... ... ... назарына ілігіп, ақындық өнері үшін, Қазақстан әдебиеті мен өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталады. Ең ... ... ... ақын ... ғасырға ұласқан халықтың естелігі еді. 1946 жылы Қазақстан халқы ең сүйікті ақынынан ... ХХ ... ... ... мен мәдение - ті - нің "алтын ғасыры" деп атайды. Ғасыр ба - сында атақты үш ақын шықты. Олар: Шәкәрім, ... ... ... ғасырдың 20-60 жылдарындағы әдебиет жұлдыздары қатарына Ілияс Жансүгіровтен кейін Иса Байзақов, Сәкен Сейфуллин, Тайыр Жароков, Әбділда Тәжібаев, Қалижан Бекхожин, Қасым Аман - жо - лов, ... ... ... ... Ғафу ... және т.б. ... Міне, қазіргі жастарға Иса Байзақов жайлы айтар сөз құдіреті осындай. Исаның құдіретті дарыны туғызған шығармалары ұрпақтың игілігіне асып, жаңа заманның, ... ... ... ... ой ... өнер ... келіп ұласты. Ақынның әдеби мұрасы халық рухын көтеретін ұлттық идеямыздың сарқылмас қайнар көзі, таусылмас ... ... ... ақын десе бала ... елең ете ... Иса ... ... біздің Ертіс айналасында сонау жиырмасыншы жылдардың басынан-ақ ерекше бір даңқпен, ынтық лебізбен дуылдай ескен еді. Әке ... ... ... ... жалшылық азабын шеккен Иса бала кезінен тапқыр, ... ... өссе ... ... асыл сөз ... ... бұл ... бала өлеңге, домбыраға жастайынан-ақ машықталып, жиын-тойларда екілене өлең айтып,құйқылжыта ән ... ... ... ... ... ақындық сипаты, өлеңді қапелімде шығарып өзінше шеберлікпен, артистік машықпен айтуы Ертіс бойына аңыз болып тарады.
.
Иса ... ... ... біздер, сол тұстағы жас өрімдер бұл өлеңді қосыла шырқаушы едік.Аты әйгілі Иса ақынды мен 1921 жылдың ... ... ... Осы жылы ... ... ... ... Республикасының бір жасқа толуына байланысты Ертіс жағасында зор мереке өткізілді. Бұл жиынға Ертіс ... ... ... ... Мерекеге, әкемнің қасына еріп, сонау Тәттімбет жазығынан сегіз жастағы бала Қалижан - мен де ... ұлы ... Иса ақын ... ... дулы ... ел ... ерте шалынған еді. Расында да осы мерекенің қыздырма көрігі, жарқылдаған жұлдызы - Иса ... ... ... дәл ... ... ... қыранның қанатындай сермеп, еркіндеп өлеңдетіп отырған ақынның қасына жету де қиын еді. Ақан серімен бір ... ... ... ... әкем ... осы Иса ... де бір тұста қағысып қалғаны бар, кейін екеуі бірі - аға,бірі - іні болып татуласып кеткен-ді. Бұл өңірге аты мәлім әкем ... ... ... ... дәл ... ... ... Мен де әкеме жабысып сол араға жетсем керек. Әлі ... ... - Иса ... (сол жылы жасы жиырма бірдегі балаң жігіт екен-ау) үстінде қара костюмі,тебіндеген мұрты бар, көзі ... ... ... ... құбылтып, екіленіп өлең шырқап отыр екен. Ұлы Октябрьді, Ұлы Ленинді, қазақ халқының еркіндігін, бақытын асқақтай біржырлап өтті ... ... ... ... естіп білген өлеңшіл қызбажұрт - ақынды пай-пайлап мадақтап алып, оған қолма-қол тақырып жаудырды. Иса, кейбір өлеңші-жыршылардай домбырасын бұрап, күйлендіріп жатпады, ... ... ... ... ... жырлай жөнелді.Меніңөлеңқұмар бала қиялыма Иса ақын сол кезден бастап өлең ... ... ... ... ... ... от шашқан тұлпары болып дүмбірледі.
Иса Байзақовтың импровизаторлық, тапқырлық, айтыскерлік өнері - ... ... ... ... бір ... ... ... талай айтыстарда Иса алдына жан салмаған, нелер ділмәр ақындарды тапқырлықпен тұқыртқан от ... орақ ... ... Иса ... - ... ... Орынборда, Қызылордада, Алматыда қалың халық бас қосқан жиындарда,сахнатөрінде алуан көріністі сипаттап құлпыра өлең айтқаны, асқақтапән шырқағаны - қазіргі ақсақал достарымның, жасы ... ... ... тұр. Ал, Иса ... тереңдеп барласақ-бұл сегіз қырлы тамаша дарынның ең күшті,асыл ... - оның ... ... - поэмаларынан айрықша көрінеді. Кейбір зерттеушілер Иса - суырып салма ақын, домбырашы ақын деген бір жақты, ағат ... ... ... Иса - ... Ақан ... ... сал ... әнші, импровизатор ақындардың дәстүрін совет заманында өзінше өрістеткен сері ақын. Расында да ... ... ақын ... де еді. Иса, Абай секілді өз бетінше оқып-үйренуінің үстіне Семей, Орынбор қалаларында орта мектептерде, ағарту оқу орындарында ... оқып ... ... ... өз бетінше Пушкин, Лермонтов, Абай сынды ұлы ақындардың шығармаларын құмарта оқып, олардың өлең өнегесін зердесіне мол тоқиды.Пушкин, Лермонтов ... ... және ... ... ... сақтап келгендігіне бір мысал келтіре кетейін. 1939 жылы июнь айында болса керек, Қазақстан Жазушылар одағы халықақындарын бір ... ... ... Сол ... жасы ... ұстаз ағалар қатарында мен де дәріс оқыдым. Бұл ... Иса ақын да ... Иса ... бір ... оның ... ... тамсана қараған мен,енді бұл шақта бұл кісіге жақын іні, дәмдес дос болып кеткен едім... Бір күні мен Сервантестің атақты ... ... ... оқып ... ... тым ұзақ ... ... керек, кенет Исекең ұшып тұра келді: -деп маған ажырая қарады. Расында даДон-Кихотқа елігіп өзім де бөсіп кетсем ... да ... ғой, ... ... қипақтадым. Мұндайда әсілі тартынып көрмеген Иса:

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Иса Байзақов өмір өрнектері7 бет
Гәкку14 бет
Қазақстан опера өнерінің негізін салушы сахна жұлдыздары4 бет
Нұрпейіс келіні Дина (1861-1955) – қазақтың әйгілі күйші композиторы3 бет
Сағырбайұлы Құрманғазы8 бет
Құрманғазының шығармашылық кезеңі4 бет
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет
Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)44 бет
Дулат Исабеков48 бет
Дулат Исабековтың өмір жолы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь