Қыпшақ хандығы жайлы

. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

І. Қыпшақ хандығының әкімшілік . құқықтық жүйесі және шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

II. Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері
2.1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
2.2. Қыпшақтардың тілі, жазу өнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
2.3. Қыпшақтардың рухани мәдениеті: діні, салт.дәстүрі ... ... ... ... ..8

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11

IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
Қазіргі кезде тарихшы-ғалымдардың алдында тереңдей зерттеуді қажет ететін күрделі де қызғылықты мәселелердің ішіндегі уң маңыздысы – бір кезде жер бетінен «жойылып кеткен» халықтар тарихы. Бұл халықтар хақында – хазарлар,печенегтер, скифтер, қыпшақтар – біздің бәріміз де «Игорь жорығы туралы жыр» мен Пушкин, Блок шығармалары арқылы мектеп қабырғасынан-ақ жақсы хабардармыз. Киев князьдерінің көшпелілермен қиян-кескі щайқастары орыс шежірелерінде кең қамтыла көрсетлген.
Олардың тұрмыс тіршілігі, көші-қоны, бет-бейнесі, бүкіл тарихы әлі күне дейін зерделі түрде зерттелінбей келеді. Әлбетте, жер қойнауына жете үңіле білетін археология мамандары өздері қазба жұмыстарын жүргізген ескілікті елді мекендердң, қоныстарынан, оба-қорғандар мен кесенелерден табылған көптеген «ұсақ-түйек» жебе, сауыт, қалқандар тағы басқа заттардың мол қоры арқылы олардың өмір-тарихын қайтадан қалпына келтіруге тырысады. Алайда, өздерінің құдіретті күшімен, тіпті, европалық мемлекеттердің зәре-құтын алған «көшпенділер империясы» атанғанған көптеген ұлыстардың одақтары тарихи шежірелер мен географиалық жазбаларда болмаса артына қанды жорық іздерінен басқа ешқандай археологиялық белгілер қалдырмаған.
Сондықтанда археологтар бұл халықтар жайында сақталған әрбір ұсақ –түйек мәліметтерді көркем ойдан шығарылған аңыз-әңгіімелермен салы салыстыра отырып, шыдық елегінен өткізеді.
Осындай халықтардың бірі – қыпшақтар.
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. А., 1989, 251-273 беттер.
2. Плетнева С.А. Қыпшақтар ерте заманнан – XIX ғ. Кезеңінде
Жалын – 1998ж. № 7-8 24-37 бет.
3. А. Тұңғыш «Түркілер тарихынан»
Заман – Қазақстан – 1995ж. №13 - 8-бет
4. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003, 39-56 беттер
        
        Жоспар
I. Кіріспе…………………………………………………………………….2
І. Қыпшақ хандығының әкімшілік – құқықтық жүйесі және
шаруашылығы.................................................................
.............................
II. Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері
2.1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті…………………………….3
2.2. Қыпшақтардың тілі, жазу өнері …………………………………….6
2.3. ... ... ... ... ... ... Пайдаланған әдебиеттер тізімі……………………………………….12
І. Кіріспе
Қазіргі кезде тарихшы-ғалымдардың алдында тереңдей зерттеуді қажет
ететін күрделі де қызғылықты мәселелердің ішіндегі уң ... – бір ... ... ... ... ... ... Бұл халықтар хақында –
хазарлар,печенегтер, скифтер, қыпшақтар – біздің бәріміз де ... ... жыр» мен ... Блок шығармалары арқылы мектеп қабырғасынан-ақ
жақсы хабардармыз. Киев князьдерінің көшпелілермен қиян-кескі щайқастары
орыс ... кең ... ... ... ... көші-қоны, бет-бейнесі, бүкіл тарихы әлі
күне дейін зерделі түрде ... ... ... жер ... ... білетін археология мамандары өздері қазба жұмыстарын жүргізген
ескілікті елді мекендердң, ... ... мен ... ... ... ... ... қалқандар тағы басқа заттардың
мол қоры арқылы олардың өмір-тарихын қайтадан қалпына келтіруге тырысады.
Алайда, өздерінің құдіретті ... ... ... ... зәре-
құтын алған «көшпенділер империясы» атанғанған көптеген ұлыстардың одақтары
тарихи ... мен ... ... ... артына қанды жорық
іздерінен басқа ешқандай археологиялық ... ... ... бұл халықтар жайында сақталған әрбір ... ... ... ... ... ... ... отырып, шыдық елегінен өткізеді.
Осындай халықтардың бірі – қыпшақтар.
І. Қыпшақ хандығының әкімшілік – құқықтық жүйесі және ... ... VIII ... ... ұшырасады. Қыпшақтар Ертістің бойын
өрлей, оған жапсарлас (іргелес) ... ... ... далаларын және Алтай
тауы баурайын мекендеген.
X ғасырдағы парсы тіліндегі деректерге қарағанда қыпшақтардың бір ... ... ... ... бір бөлігі оғыздармен көршілес жерді
мекендеген. Қыпшақтардың ... ... шеті ... Сібірге дейін
жеткен.
VIII – X ғасырларда қыпшақтар ... ... ... ... ... ... бірлестігінің құрамына енді. Қимақтардың
әлсіреуіне орай қыпшақтар күшейіп XI ғасырдың басында әскери-саяси ... ... ... ... ... бойындағы оғыз жерлерін, Арал
мен Каспий маңы далаларын басып алып, Хорезмшахтың шекарасына таяп ... ... ... ... Қанжақ, Сәңгір бекіністерін салды. XII
ғасырдың аяғында ... ... ... ... ... ... қыпшақ бірлестігінің тайпалары алып жатты. Қыпшақтардың жекелеген
тайпалары Маңғыстауға ... ... ... ... одан әрі ... ... ол ... күшті Хорезм мемлекетімен шектеседі. Батыста
қыпшақтар орыс далаларына жетіп, онда ... ... деп ... ... ... бұл дала ... ... деп, ал шығыс
қыпшақтардың жері «Дешті Қыпшақ» деп ... ... ... әлеуметтік саяси дамуын Орталық және
Кіндік Азиядағы түріктердің ... ... ... ... ... XI–XII ғасырларда сол кезеңдегі ең қуатты бірлестіктің ... ... ... ... ... және ... – германдық әлемді санасуға
мәжбүр етті.
Қыпшақ қоғамы біртекті болмады. Көшпелі шығыс аудандарда рулық қауым
ыдырау кезеңінде болса, қыпшақ қоғамы әлі де ... ... қала ... ... ... туып келе жатты. Батыс аудандарда ... ... ... ... еді. Осы ... қыпшақтарда мемлекетті
хақан биледі. Хақанның қолында нақты ... ... ... ... ... өкілдерінен тағайындалды. Хақандыққа тек патша әулетінен
шыққандар ғана мұрагер ... ... ... ... де мұрагерлк
бойынша өтетін еді.
Хақанның қарамағында елді басқаратын және салық жинайтын он ... ... ... ... жер мұрагерлік бойынша балаларына
мирасқа қалып отырды. Хақан ... ... ... де ... ие ... өз ... үшін хақаннан үлес алып, иеліктерінде әскер жасақтап
отырды. Ірі-ірі тайпа билеушілері өз ... ... ... ... ... қол ... өз ордаларын айныла берік, биік
дуалдармен ... ... Биік ... ... ... сарай қамалдар
салды. Бекіністің ішінде көп әскер ұстады, байлығы мен азық-түліктерін
сақтады. Қыпшақтарда он бір ... ... нақ ... он бір аймақтың
болғанын көрсетеді. Хақан ордасы өз төңірегіндегі жермен қоса он екінші
үлкен ... ... ... ... тарих сахнасындағы бір тайпалық одақтың
екіншісімен ауысуы еш уақытта алғашқысының құрып кетуін білдірмейді, қайта
олар жаңа ... ... ... және ... құрлымдарда сақталынып қалады.
Қыпшақтар кезеңінде далалық материалдық және рухани ... ... ... ... оған ... дамуындағы өзгерістермен қатар
әкімшілік құрылымындағы ерекшеліктер куә бола ... Дәл ... ... мен сауда шоғырланған қалалар гүлдене бастады.
Қыпшақ хандығы кезінде түрік және басқа да тайпалар ... ... ... топтастыруы жағынан үлкен жетістіктерге жетіп, көшпелілер
де отырықшылар да ... ... ... ... ... ... болды.
Академик М. Қозыбаевтың пікірі бойынша қыпшақ халқы XI–XII ғасырларда
қалыптасты, себебі бұл ... олар үшін ... ... жасалған еді: ортақ
территория, жалпы тіл, бір-біріне ұқсас көшпелі және ... ... ... ... ... әскери демократияға негізделген
әскери-әкімшілік құрылым.
Қыпшақ хандығында басқа да көшпелі қоғамдардағы секілді әскери-үштік
оң, сол ... және ... ... ... мен ... ... бөлу ең алғаш
рет ғұндар (хунн) кездесіп, ... ... ... орта ... монғол,
монғолдарға дейінгі, монғолдардан кейінгі мемлекеттерде XV–XVII ғасырларда
Қазақстан мен Кіндік Азияда тапты.
Көшпелілерде екілік жүйенің де болғанын атап ... жөн. ... ... оғыздарда екі қанат-бұзықтар (оң) және ... ... ... жағынан қыпшақ хандығы ежелгі ... ... ... екі қанатқа бөлінді: оң қанат ордасын Орал ... ... ... ... ... ... жеріне, сол қанат ордасын
Сырдария бойына орналастырды. Көшпелілердегі үштік әскери ұйымының ... ... ... ... ... ... күшке
сүйенетінінде болса керек, себебі олардың террториясы тым ... ... ... ... еді. ... әскер, өндіріс
жұмыстарына да тартылып тұратын. Қыпшақтардағы территория көшпелілер мен
отырықшылар жері ... ... ... ... бөлінді. Салықтың негізгі
түрлері: ... ...... ... ... ұшыр ... ... беру өзгеріссіз қалды, дегенмен де бағыныштылықтың негізгі
түрі – әскер борышы болып қала береді.
Қыпшақтардың күн көріс кәсібінің бірі – ... еді, ол ... ... топтасқан күйі де өткізіле беретін. Аңға жиналып, топтасып шығудың
ерекшелігі үйрену, машығу, ... іске ... ... ... өте келе қуатты күшке ... соң, X ... ... русь ... ... ... ... атқа ие болды. Русьті
көктей өткен ... Кіші ... ... 1071 жылы ... ... басып
алып, сол арқылы Осман түріктерінің негізін салды. Одан кейін ... ... ... ... да ... олардың Дунайдан асып кеткендерін
венгрлерден «кунам», «коман» деп аталады.
Бүгінгі таңда да ... ... ... ... екі ... өмір
сүреді. Шығыс қыпшақтары өздерін ұлы қыпшақ деп, батыстықтар Кіші ... ... ... негізгі белгісі әскерді бөлудегі ондық ... ... яғни ... ... жүздік, мыңдық, онмыңдықтарға бөлу. Бұл ... ... бір ... осы ... ... принцип барлық
еуразиялық көшпенділер: хунн ... ... ... ... ... ... қазақ және басқаларына да тән.
Қыпшақ қоғамына бәрінен бұрын қоғамдық қатынастар жүйесінің негізінде
пайда болып, көшпелілер ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан әлеуметтік дифференциация тән болды. Бұл жерде
негізінен күнкөріс көзі мен ... ... ... ... ... мүліктік теңсіздіктерге итермелеген ... ... ... жеке ... ... ... мал ... теңсіздікті
тудырған ерекше бір капитал болып табылды. Мүліктік теңсіздіктің сипаты
жайлы мәліметті ... ... ... ... ... ... П. ... В. Рубрук былай деп атап көрсеткен болатын: «олар
(қыпшақтар) малға өте бай: ... ... қой, ... жылқы деген жетіп
артылады. Көші-қон малының көп ... ... ... ... ... ... ... де ондай мал жоқ шығар... Дегенмен, олардың ... ... ... есептеледі.
Жазбалар деректердің айтуына қарағанда, қыпшақ елінің көпшілігінің
мыңдаған ... ... ... ... ... он мың, ... көп
табыны болса, баз біреулер тек «өз ... ... ... ... айта ... ... малға деген жеке меншік ертнден қалыптасқан
кәдімгі права (төре) нормаларымен қатаң қадағаланды. Меншікке қол ... ... ... Ибн Батуға ұрыны қатаң жазалаған заңды былай ... ... ... ... ... ... мынандай, егер
ұрланған жылқы кімнен табылса, сол адам жылқыны иесіне ... ... ... ... дәл сондай 9 жылқы беруге ... Бұл ... ... ұры ... және ... дифференциацияның (теңсіздіктің) тағы ... ... ... еді, ... ... ... және ... да малдың
орасан бөлігін шоғырландырған қыпшақ ... ... ... ... бай мал иесі және ... ... ... жүріп жатқан жайылымдардың
да иесі болып саналады, ... та бұл ... ... ... ... ... ... іздерін өзінің ерекшелігімен өзгелерінен дара
тұратын ақсүйектердің жерлеу орындарынан да байқауға болады.
Қыпшақ қоғамының негізгі бұқарасын ... ... ... олар заң жағынан да, өмірде де басы бос ... ... өзін және ... ... ауқатты рулас-туысқанына берген олар
шын мәнінде сол адамдарға тәуелді болып қала беретін. Малынан ... ... ... ... басы бос ... мүшесі отрықшы
тұрғын (жатақ) ... ... ... та, сол ... ... ... мал ... жинап алған соң, қайтадан көшпелі шаруашылыққа
ауысып, өте беретін.
Қыпшақ қоғамында патриархалды ... ... ... ... ... ... арнайы түрі жоқ ... ... ... ... сипаты толық бола алмайды. Құлдардың ... және ... ... ... мен ... ... тұрады мұның өзі құлдарды үйде ... ... ... ... басқа да құлдарды сатуға әкетіп жатты.
Қыпшақтардың орасан зор территорияда, әсіресе Еуазияның далалы
аймақтарында ... осы ... ... іс-әрекеттерінің негізін
қалыптастыруға әсер етті. Қыпшақтардың өмір сүру жүйесі табиғат өзгерісіне
байланысты (экстенсивті) көшпелі мал ... ... ... ... ... бір ... қоғам мен
табиғаттың өзара әрекет етуінің бір түрі ... ... ... ол ... бір өмір сүру ... ... ... табиғат ресурстарын
көбінесе өндірістің биологиялық құралдарымен тазартуға ұмтылды.
Көшіп-қонудың аймағы мен шекарасы көбінесе табиғат факторына тәуелді
екендігі сөзсіз. Жер ... ... ауа ... өзгеруі, көшпелілерді
басқа шөбі шүйгін жерлерге қоныс аударуға ... ... ... ... ... көп ... байланысты, осы фактор мал басының өсіп-өнуіне, оның
көшіп-қонуға бейімделуіне әсер етті.
Қыпшақтардың ... ... ... ... ... ғана жүзеге
асырылатын әрі олардың көшу аймағы өте үлкен болатын.
«Тұрғын халық киіз үйде тұрады және жаз бен ... ... ... ... ... су көздері бар жерлерде көшіп ... ... – қой, ...... сүт, ... келтірілген ет». Ибн-ал-Асирдың
байқауынша, «қыпшақтардың жерлері қысы-жазы жайылымға мол, онда ... ... ... ... ... ... теңіз бойындағы
далалар»...
Қыпшақ қоғамындағы малдың өте көптігі, азығы мол ... ... ... ... «Шөп пен су» - ... өмір ... ... ең біріншісі екені жайлы жазба деректерде де кездесетін
тұрақты формула еді.
Сондай-ақ қыпшақтар, жылдағы ... кең ... ... шөп ... бей-берекет қозғалыс емес, уақыты да, жол ... де ... көш ... естен ешуақытта шығармайтын, бұл көшуді тек қана өте
маңызды экономикалық, әлеуметтік және саяси себептер ғана өзгерте алатын.
Ибн-Батута атап ... «Мал үшін жем ... ... да жасй ... ... ... ... сонда, өсімдігінің құнарлығы арпадай.
Мұндай ерекшелікті басқа елден кездестіре алмайсыз, сондықтан бұл ... ... ... мен ... қазбалар, мал сүйектерінің қалдықтары
қыпшақ отар-табындарының құрамын анықтауға ... ... ... ... ... мал ... капитал рөлін ойнайды: бұл тамақ, әрі
киім, әрі көлік құралы, ол сондай-ақ басқа да тауарларға айырбас ... ... ... Қыпшақтар малға өте бай болды, көшпелілердің негізгі байлығы
малдың «төрт түрі» ... қой, ... ірі қара ... ... әртүрлі рөл атқарады және табиғи-климаттық жағдайларға
байланысты ... ... ... ... С.М. ... осы ... ... жазды: «Шындығында, ірі қара мал тек қана оларды ұстай алатын, ... ... ... шөбі бар ... ... болуы керек. Түйе кейбір
қосалқы жағдайлар үшін қажет болғандықтан барлық жерде өсіріле бермейтін
(солтүстік ... оны ... ... де, көшу ... ... жылқы мен қой болды, оның жүні мен терісі киім тігу, ... үшін ... ... ... қыпшақтар үшін байлық
көрсеткіші болумен қатар, әрі төзімділігінің арқасында шалғайда ... ... ... ... жердегі табиғат жағдайы мен жыл бойы
тебінге жақсы үйренген олар қымыз бен етті көп ... ... ... ... да ... ... ... себебі қатаң қыс пен жұт жылдары,
тек жылқы малы ғана тереңдігі 40 см-ге жететін қарды теуіп ... қой ... ... шөбіне жеткізді».
Дешті-Қыпшақтың аридтық (аридная) аймағындағы сұрапыл континентальдық
климат жағдайында тебін әдісін ... аса зор ... ... ... мал шаруашылығында б.ж.с.д. (біздің жыл ... ... ... жылдықтың ортасынан бері мініс, көлік құралы ... ... ... ... ... ... жылқыларында кездесетін бірнеше
артықшылықтар мен ерекшеліктер оның ... ... ... XI ... ... ... Үндістанда «Дешті-Қыпшақ
жылқыларын жарысқа қосып, бәйге алу үшін ... ... ... үшін ... мықты әрі жүрісі өнімді бұл жылқыларға темір сауыт ... ... ... ... ... ... ... тұқымдарға ерекше
мән беріледі, себебі ол орыс, башқұрт, қалмақ жылқыларынан ... ... ... ... ... мемлекеті мен Кіндік
Азияда сұраныс өте күшті болды.
Қазақстан даласында малшылықтан басқа ... ... да ... ... мен ... ... зерттеулері Қазақстан
даласында отырықшы-егіншілік тұрғындардың болғанын көрсетеді. Осы азғантай
тұрғындар көшпелі қоғамның малы жоқ, өте ... ... ... ... ... бола бастады. Кедейленген көшпелілер жатақтар деп
аталынды. Осы жайлы Мұхаммед ... ... деп ... еді: ... ... тек қана қалада тұрады және бұлар ешкіммен соғыспайды, яғни далада
қалған жатып ішер – жалқаулар». Қыпшақтардың ... ... және ... көбіне егіншілік үшін қолайлы өзен жағалауларында, сондай-ақ
таулы ... ... ... ... атап ... ... жайылымдық қыстауларында тұра беретін, әдетте қысқы тұрағы
арбаға қондырылған киіз үйде болуы ... ... олар жер ... ... үйлерде тұруы мүмкін. Қыпшақтарда кездесетін мәдени
дақылдардың негізгі түрі – тары ... ... ... ... ... ... ... өрлеу бағытында
жүрді және үзілген жоқ. Бұған шаруашылықты жүргізудің бір ... ... ... ... ... немесе ортақтылығы себеп
болды. Қыпшақтардың құрамына енген этникалық топтардың бірі – түрік тайпасы
қимақтар еді. Қимақтар ... ... ... ... ... көшіп
келді. Қыпшақ бірлестігінің құрамында ... ... ... да ... ... айтуынша Хорезм шахы ІІ Мұхаммедтің шешесі Тұрқан қатын
ұран тайпасының қызы, оның әкесі қыпшақ ханы болыпты. Монғол ... ... ... мен ... ... біразы ұран тайпасынан
шыққандар болған.
Қыпшақтардың этникалық бірлестігі бертін келе екі топқа бөлінді. Олар
Батыс қыпшақ немесе половец бірлестігі және ... ... ... ... ... бұл бірлестіктер жақын рулар мен тайпалардан құралған.
Шығыс қыпшақ тайпалары да ... ... ... ... ... ... қарақытай және басқа тайпалармен өзара байланыста
болды. Қыпшақ бірлестігінің негізінде қандас туыстық емес, қайта жергілікті
шаруашылық байланыстар ... ... ... этносы ендігі жерде ... ... ... ... ... ... этногенезінде ХІІ ғасыдың аяғы – ХІІІ ... ... ... ... көп ... басқан Шығыс қыпшақ тайпалары елеулі
рөл атқарды. Шығыс қыпшақтардың біразы қырғыз, ... ... ... түркімен халықтарының қалыптасуына қатысты болды.
XII ғасырда Дешті-Қыпшақтағы осы мәселе жайлы Петахья «бұл жерде нан
жемейді, қорегі ... ... ... деп атап ... еді. ... ... Рубрукта қыпшақтардың тағамында бірінші орын тарыға берілетін атап
өткен. Археологиялық зерттеушілердің мәліметіне ... ... ... Сырдария, Сарысу, Есіл өзендері ... ... ... өтуі Сырдарияның орта ағысы мен Қаратаудың
солтүстік ... ... ... ... ... атап ... ... Құмкент, Қараспан, Баба Ата, Созақ ... ... ... ... ... Олар ... Хорезм, Самарқанд, Бұхара
қалаларында да өмір сүреді. Дала ... ... ... ... келе
жатқан қалалардың жергілікті тұрғындарымен қыпшақтар етене ... еніп ... Бұл ... ... инфильтрациялық (сүзгілік)
сипатта болды, ... ... ... ... ... кіре
бастады. Қала халқының толығуына жағдай жасаған екінші бір себеп ... ... еді, ... ... ... ... ... жатқан
қалаларында негізінен көшпелі ақсүйектер мен оның ... ... ... өте келе олардың бәрі де қала халқымен араласып, ... ... ... ортасынан бастап Сығанақ қаласы қыпшақтардың саяси
орталығына айналып, үлкен ... ие ... орта ... қалалардың экономикасы қолөнер мен саудаға
байланысты еді. ... ... үшін ... ... ... болудың
өте үлкен мәні бар. Ал, бұл байланыс көбінесе қолөнер мен ... ... іске ... Тек қала ғана ... мен егіншілердің арасындағы
айырбас орталығы ретінде қоғамның ішкі байланысын сақтап ... ... ... есептелінді. Қолөнерге мамандану шикізаттың көлеміне байланысты
болды. Көшпенділерде мал шикізаты – тері мен жүннің орасан молдығы, ... ... мал ... мен ... ... ... тығыз байланысты
болды. Бұған қазақ қоғамы да ... еді. ... ең көп ... ... ... ... бастыру, тері илеу, одан киім, аяқ киім, ыдыс-аяқтың
әр ... және ... да ... ... ... ... ... ағаш
жонып, өңдеу өнері де жақсы дамыған болатын, бұл үшін ... ... ... еді, ... киіз ... ... жасалатын бөліктері
(кереге, уық, шаңырақ, есіктер) аса ісмерлікті қажет ... ... илеу ... ... ... ... да өте ... дәрежеде болды. Археологиялық
қазба жұмыстары Дешті-Қыпшақтағы қыпшақ тайпалары ... ... ... ... ... жерлеу орындарынан табылған үй бұйымдары мен
тұрмыстық заттар, қару-жарақ пен ат ... ... ... ... ... ... байланысты академик Ә. Марғұлан Ортақ
Қазақстанның далаларындағы тау-кен ... қара және ... ... ...... өте ерте кезеңнен – қола дәуірінен алатынын ... ... ... ... Шығыс-Қарқаралы ауданының темір өңдеген жерлері
Кентөбе, ... ... ... ... ... ... сақталынып, қалған1. Темір өндіретін ең ірі орталықтың бірі -
Темірші таулары ... ... ... ... ... ... ... пайда болуына алып келді, ... өзі де ... үй ... ... өз алдына жеке бір өндіріс
саласына айналуына мүмкіншілік бермеді. Қыпшақ даласында сол қалпы көшпелі
мал ... ... ... ... ... ... кәсібі – мал шаруашылығы. Ибн ... мал ... ... ... деп жазды: «Ешкім малға айырықша
жемшөп бермейді. Бұл даланың (Дешті Қыпшақтың) бір ерекшелігі мынада: ... ... ... ... кем емес, мұндай ерекшелік басқа елдерде жоқ.
Осы себепті де онда мал ... Л. ... ... ... ... ... қойға, ешкіге, жылқыға өте бай. Күш-көлік малы оларда орасан мол,
мұндай мал біздің ... ... ... ... ешкімде жоқ» дейді.
Қыпшақтарда ірі қарадан гөрі қой саны ... ... Оның ... ... қара ... ... ұзақ ... көтермейді әрі оларға қысқа азық
даярлау қажет етеді. Қыпшақтар арбаның түріне (ауыр ... ... өгіз бен түйе ... ... ... ... ... орын
алады. Жылқының еті тамақ болды, сүтінен ... ... ... ... қажетті заттар: саба, көкірекше, бас киім, құлын жарғақ, торсық,
т.б. ... ... аң ... ... ... ... ... санымен есептелді. Тарихи деректемеде: «Бұл елдің адамдарының көбі
бай. Нақ осылардың көбінің он ... ... ... ... ...... асыл тұқымды жылқылармен қатар жатаған, басы ... ... ... әрі ... ... ... ... пайдаланылатын жылқылар
өсірілген.
Осыншамамалды көп асырау үшін лрасан зор жайылым ... ... ... ... қыпшақтар жазда Оралдың оңтүстік аймағын жайласа,
қыстауға Арал теңізінің маңына, Сырдария өзенінің ... ... ... көшпелі тұрмыс салтына бейімделген, жығып-тігуі, алып жүруі де
оңай киіз үйлерді пайдаланды.
Малынан айырылған ... ... ... ... ... ... маңында олар егіншілікпен айналысты.
Қыпшақтар негізінен тары септі. ... ... ... аз, ... мен арпа болды. Көбіне оларда тары ұшырасады. Олар оны қорек етеді
және тұтынатын тамақтарының негізгісі де ... – деп ... ... ... ... ... Сарысу, Есіл
өзендерінің аймағында, Қаратаудың ... ... ... суармалы
егіншіліктің болғанын Ұлытау мен Торғай аудандарындағы суару ... ... ... ... ... айқындап отыр.
Қыпшақ аңшылары көреген атқанын тірі жібермейтін, садақпен аспандағы
құсты атып түсіретін мерген болған.
Олар аңға құс ... ... ... ... ... тазы ... ... қасқыр ұстаған. Алтайдағы қыпшақтар бұлғын, сусар, ақ тышқан,
құндыз аулап, олардың ... жылы бас ... ... тон ... ... ... және жеңіне ұстаған. Аң терілерін ішкі-сыртқы базарларда
саудаға салған.
Орта ғасыр дәуірінде ... ... ... өңдеу жөніндегі
қолөнердің ірі орталығы болды. Кен өндіру жергілікті халықтың ... ... Олар ... ... мен мыс өндірді. Қыпшақтардың
Сығанақ қаласы ірі суда, қолөнер және әкімшілік орталығының бірі ... ... ... ... ... ... бір
мөлшерде сауда анықтайтын. Дала мен отырықшы-егінші аудадар ... ... бір ... негізділді, бұл жерде олардың әрқайсысы
айырбас үшін егіншілік, мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... мен ауыл ... өнімдеріне мұқтаж болды,
ал өз кезегінде ... ... ... ... ... ... өнімдеріне сұранысын арттыра түсті. Осылайша, дала мен отырықшы-
егіншілік аудандардың тұрғындарының арасында сауда қарым-қатынасы қалыптаса
бастады. Дешті-Қыпшақтың сауда орталығы, әрі ... ... ...... ... ... қаласы ертеден-ақ Орталық Қазақстанның кең-байтақ сахарасына
бастайтын керуен ... ... ... сауда нүктесі болатын. Осы бір
сауда торабы арқылы тең-тең жүктер керуенмен Кіндік Азия Таяу және ... ... және кері ... жол ... Сондай-ақ Сырдария қалаларын
бір-бірімен жалғастырып жататын оротағасырлық ... ... ... ... ... Ол Испиджабтан басталып солтүстік-батыс бағытта ... ... одан ... Кедер (Отырар оазисі), Шауғар, Сауран мен
Сығанаққа қарай беттеді.
Сауран қаласы да «байлығымен, оғыс көпестерінің орталығы» болуымен
қатар, ... ... ... ... де ... бұл жерге қыпшақтар
сату үшін үйір-үйір жылқылары мен отарларын алып ... Дәл осы ... ... өте қызу ... ... Қала ... ... ұсақ мал, жүн, иленбеген тері, киіз, ет-сүт өнімдерін сатып алатын
еді. Ал, өз кезегінде ... ... ... ... мата-мақта
Хорезм мен Кіндік Азияның диқандарының өнімдерін ризашылықпен сатып ... ... ... ... ... ... ... құнжыт, әр түрлі тәттілер, жолақ-жолақ киімдер, кілем
төсеніштер, өте әдемі парша (сый ... ... ... құлыптар,
түрлі-түсті киімдер, ең мықтылар ғана тарта ... ... ... ... ... ... сатуға шығарылатын еді.
Қыпшақ қоғамының бай феодалдары мен ... ... мен ... ... сән-салтанат бұйымдары, қымбат мата, қару-жарақ, асыл
тастар қатты қызықтыратын.
Сауда өте дамыған ақша айналымын қажет етті. ... ... ... ... ... ... ... ақша айналымының болғанын
айғақтайды. Орталық және Батыс Қазақстан қыпшақтарының обаларынан монеталар
табылған. Ибн-Батутаның жазуына қарағанда, ... ... ат ... ... және одан ... беретін, ал жай жылқы үшін 100 күміс динар
төленген».
Дегенмен де, ... ... ... ... ... ... мал
жүрді.
Қыпшақтар күшейіп тұрған кезде Орта Азия мен ... ... жол ... ... ... Бұл ... ... жетуге Оғыз
мемлекеті кедергі келтірді.
ХІ ғасырда іштей өзара қырқысудан әлсіреген Оғыз державасы құлдырай
бастады да, ... ... ... тұра ... ... талқандай
отырып, қыпшақтар Арал теңізіне, Сырдарияның төменгі және орта ағысына
жылжыды. Сөйтіп, Ертістен Еділге ... ... ... ... қожасы
болды.
Қыпшақ хандары мен Хорезм шахының арасында Сырдария бойындағы сауда-
экономикалық маңызды аймақтар үшін күрес ... ... ... алып, Хорезм шахының одақтасы болған оғыз-хазарларды талқандады да,
Жентті өзіне қосып алды.
ХІІ ... ... ... ... шахы ... ... ... Олар қыпшақ хандарымен туысқандық ... ... ... ... өкілдерінен оқшау әскери топ құрды да, ... ... және ... ... ... берді.
Хорезм қыпшақтардың мемлекеттік бірлестігін ... ... ... Қыпшақтар мен Хорезм шахы арасындағы қанды шайқас екі ... ... ... ... ... Хорезм шахы сөз байласқан ұран тайпасының
сарбаздары Хорезмді сатып кетті, ... өзі ... ... шешті.
Дегенмен, Хорезм шахы Отырардағы қыпшақ ханының туысы, әскер басы Алып-
Деректің қолдауымен ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... Қып шақтар күресті тоқтатпай, Хорезм шахының қол ... ... рет ... ... жылы Жент және ... ... қарсы күреске шығып, жеңіліс
тапқан қыпшақ тайпалары солтүстікке қарай ауа ... ... ... ... ... әр қиырда жүргендіктен, қанша жауынгер халық
болғанымен ... ... ... бере ... жылы Отырарға монғол шабуылы басталған кезде, Сырдария бойын
мекендеген қыпшақтар басқа да түрік ... ... ... ... ... ... шапқыншылығынан кейін қыпшақтар белгілі бір ... ... ... ... ... кезінде қыпшақтардың бір тобы Дунайдан
өтіп, Батыс Еуропа елдеріне, екінші бір тобы ... ... ... бір ... Шам мен ... құл ретінде сатылды. Құл есебінде
сатылып келген қыпшақтар да ... ... – ақ ... ... ... ... ... жаақтағы қыпшақтар Мысырдағы үкімет билігін басып
алып, 1250 ... ... ... әулетінің үстемдігін орнатты. Оның негізін
Айбек Бейбарыс (әскери ... ... ... 1517 жылы ... ... ... алуымен қыпшақтардың үстемдігі жойылды.
Қай өңірді жайласа да қыпшақтар белгілі бір халықтың ішіндегі қыпшақ
тобы есебінде ғана ... ... бір ... сөйлеп, бір тектес болған.
II. Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері
2.1. Қыпшақтардың материалдық мәдениеті
Қыпшақтардың ... ... ... мал ... ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған
болатын. Мәселен, арбаны жасау үшін ... бір ... іпін ... Ал бұл ... ... атап айтқанда ағаш ... ... ... ағаш ... ... жасаудан
басқа, киіз үйдің ағаш бөлшектерін (кереге, уық, есіктер) ... ... ағаш ... ... ... бір сыпыра бөлігін,
қымыз құюға арналған ожау, ет ... ... ... ман ... жасаумен айналысқан.
Негізгі кәсіптік, өндіріс мал ... ... ... ... және ... ... болды. Бұл-арқандар, қайыс
бұйымдар, ... ... ... ... Тері мен ... ... малақай), аяқ киім, түрлі ыдыстар жасалынатын.
Оңтүстік қазақтардың ... ... ... ... ... керамикалық ыдыс жасау өндірісінің техникасы иәлім
болуы мүмкін. Қазба жұмыстары нәтижесінде табылған бай ат ... ... ... және т.б.), ... ... ... ... бұйымдары қыпшақтарда металл өңдеу және темір рудасын өндіру
дәстүрінің болғандығы дау туғызбайды.
А.Х.Марғұлан ... ... ... ... Орталық Қазақстанда сол
кездегі бірнеше ежелгі кен ... ... ... ... өңдеу орындары, атап айтқанда Кентөбе, ... ... ... Жалпақ 1, Қарашұңқыр жатады. Дешті ... осы және ... тау ... ... қыпшық тыйпаларының өкілдері темір рудасын
өндіруі әбден мүмкін. ... ... ... ... ... бірі ... таулары болды.
Темір ұсталары барлығын ағаш өңдейтін және басқа арнайы құралдардан
бастап ат жасақтарының , қарулардың ұсақ заттарына дейін ... ... ... ... ... былай айтқан: «Олар ... ... ... ... ... ... ... арнайы қару-жарақ
ұсталарының болуы туралы Дешті Қыпшақ тұрғындарымен қолдалынатын, ерте
ғасырлардағы араб-қыпшақ ... ... ... ... ... ... дайындайтын ұста, сунучи-найза дайындайтын адам.
Кәсіпшіліктің кейбір түрлері ... ... ... ... ... бір
уақыт аралығында, манғол шапқыншылығына дейін қыпшақтар ... тас ... ... ... ... ... ... орыс далаларында
қыпшақтардың тас балбалдарын арнайы ... ... С.А ... көптеген мүсіндер суретке ұқсас келетін. Қазақстан жеріндегі ... ... тас ... ... ... болғаны сөзсіз.
Оларды жасау үшін белгілі бір ... ілім мен ... көз ... ... ... ... ... олжалар қыпшақ тайпалары
материалдық мәдениетінің кейбір ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ат ... ... мақсаттағы
заттар болып табылады. Сонымен қатар қабірлердегі ... ... ... де жебелердің ұштары жииі кездеседі. Аттың ер-тұрман
әбзелдерінен темір ... ... ... жүгендер кездеседі.
Қыпшақтарда кілем жасау кәсібі жақсы дамыған. Қыпшақтар түрлі тоқыма
және жүннен дайындалған кілемдер жасаған. Оларды дайындау ... ... ... ... ... ... бөлуге болады. Олар жүннен текемет,
сырмақ, түскиіз тәрізді кілемдер жасаған.
Текемет жасау үшін жартылай дайын ақ ... ... ... ... оюлар
салынады. Содан кейін жүнді орап, оны алдымен білекпен илейді. Содан соң
ұзарту, булау процесі жүреді.
Қыпшақтардың кілем жасау мәдениеті тек ... ғана ... ... ... ... ... сияқты Солтүстік Кавказ халықтарында сақталып
қалған.
Қыпшақтардың тас қашау өнерінің өкілдері бұл тұста шеберліктң шыңына
шықты. Олар алып ... ... ... ... ... өте ... ... Бірақ осыған қарамастан, барлық тас тұлғалардың бәрі
белгілі бір қатаң қағидаға бағындырылғандай еді отырған немесе тұрған
ескерткіштердің барлығы да ... ... қос ... ... ... ... Қыпшақ ескерткіштерінің осы дәстүрлі көрінісін саяхатшы-монах
Вильгельм Рубрук: «Кумандар қайтыс ... ... ... ... жасайды, жүзі шығысқа қаратылған, кіндік тұсына қос қолымен ... ... ... ... деп суреттеген еді.
Шеберханалар, сірә, ашық аспан астында, ескерткіш-құлыптас жасауға
қажетті нәрселерді алуға ыңғайлы жерлерге жақын орналастырылған. Осы
жерлерден құмтастар, қызыл ... ... ... ... алынып,
ескерткіштер жасалынған. Мұндай шеберханалардың ескі орындары археологиялық
қазбалар кезінде әруақыт ... ... мен ... өте көп, әсіресе, дала жолдары мен өзендер
жағалауларында сан мыңдаған балбал тастар бар. Қыпшақ заманында, тіпті
бергі XII-ші ... ... олар дала ... ... бір ... ... ... көрінетін.
2.2. Қыпшақтардың тілі, жазу өнері
Қыпшақ бірлестігі дәуірінде қыпшақ хандары Ертіс өзенінен Дон өзеніне
дейінгі, Орал ... Қара ... ... кең ... ... ... ... басын біріктірді, Қыпшақ тайпалары Европаға, Кіші Азияға, тіпті
Египетке (Мысырға) дейін жайылды. Көп өңірлерде қыпшақтар әскери-әкімшілік
билікті қолына ... ... ... ... байланысты, жоғарыда
айтылған өңірлерде қыпшақ әдеби тілі қалыптасты және дамыды.
Зерттеуші Машковтың айтуына қарағанда, бұл ... ... тілі ... жиһанкездері мен шығыста зерттеушілер үшін халықаралық тіл болып
есептелді. Европалықтар, ... ... тағы ... ... ... ... зерттеуге ділгер болды. Қыпшақтар арасынан тіл ғалымдары
шықты, қыпшақ тілі ... ... ... ғылымы қараштап дамыды, Қыпшақ
тілінің грамматикасы, қыпшақ тілін үйретудің жан-жақты тіл ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Олардың
бірсыпырасы талай ғасырды басынан кешіре отырып, «балдан ... ... ... ... Олардың бастылары: «Мұқаддима тұл ... ... ... ... ... ... арабша-
парсыша-түрікше-моғолша сөздік; «Таржуман түркі уа араби» (Түрікше-арапша
аударма сөздік), ... ... ... ... ... «Қыпшақша-
латынша-парсышасөздік» 1303-жылы аяқталған; «Китабул - идрак лилиса-нұл-
артак» (Түркі тілінің ... ... ... ... ... ... 14-ғасырда Сирияда жазылған: «Әл-Әнуар-әл-Мудиа» (Інжу
нұры) Қыпшақша-арабша ... ... ... ... әл-Қыпшақи, жазылған
жылы, орны мәлімсіз; «Китаб тәржуман фарси уа түркі уа моғоли» (Парсы,
түркі және ... ... ... ... ... ... Мысырда
жазылған; «Әл-Қауани әл-Куилия ли-забат ... ат ... ... ... ... ... ... жазылған, авторы және
жазылған жері белгісіз. Бұл сөздіктердегі мәлімсіз: « ... ... ... ... ат-туркия алат тамам» (Түркі тілі туралы жан-жақты және
тыңғылықты інжу-маржан жинағы), 14-ғасырда жазылған, ... және ... ... Бұл сөздіктердегі «Түркі тілі», «Түрікше» деген сөздер
қыпшақ тілі ... ... ... еді.
Жағарыдағы көне мәдениет куәліктері қыпшақтардың тіл-әдебиеті мен
мәдениетінің өз ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ тілі Алтын Орданың әдеби тілі болды, Алтын Орда хандарының
жарлықтары және көптеген әдеби шығармалар осы ... ... ... ... ... тілі ... ... тілінің түб-төркіні, яғни, көне қазақ тілі
блып табылады. Осы заманғы қазақ тілі көне қыпшақ ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрі
Қыпшақтардың көшпелі қоғамының экономикалық және ... ... ... ... ... және ... әсер ... Қыпшақта, оның шығыс бөлігінде де, батыс бөлігінде де діннің ең ... ... ... ... ... табылды. Бұл діннің элементтері тас
мүсіндерге табынуда, ... ... ... аспан(тәңір), күнді, отты
құдай теп тануда көрінді.
Қыпшақтар көшіп қонып жүрген далалы жерлердің барлығында ... тас ... ... ... ... ... ... үлкен бөлігі қыпшақтардыкі деген
пікір қалыптасты. Алайда тас мүсіндердің ... ... ... ... жоқ. ... ... бұл ... басты өлтірілген жауды,
ал басқалары өлген адамдарды бейнелейді.
Тас мүсіндердің шығармашылық бейнелеулерінің әр ... ... ... ... орта ... ... ... мемлекеттеріне , ең алдымен Хорезмге жақын орналасқан
қазақстандық қыпшақтар мұсылман идеологиясының ... ... да, ... жануарларды бейнелеуге тыйым салған. Мәселен, ... ... ... ... Қара және ... өзендері
бассейндерінде әйел бейнесіндегі мүсіндер кездеседі. Оларда көз, ... ... ... ... әйел ... ана болды. Ұмай ананы от
басын ... ... ... деп таныды. Ұмайдан басқа қыпшақтар
жұлдыздарға табынып, аспан әсеріне сенген. Ибн ... ... ... ... ... Осы ... қыпшақтардың өз мүсіндерін
шығысқа қаратып тұрғызу дәстүрін байланыстыру қажет.
Басқа да түркі тілдес халықтары , ... да ... ... деп
Тәңірді таныды. Тас мүсіндерге табыну, аспанды(тәңірді) құрметтеу, ... ... да ... ... (тау, өзен, көл, ерман) табыну-осының
бәрі қвпшвқ тайпаларының дінінің негізгі формасы ... ... ... ... Ибн-Арашбах «Олар, қыпшақтар, исламнан хабары жоқ , тек
қана пұтқа табынушы және көп ... ... ... әлі күнге дейін пұттарға табынады»,-деп айтып кетті.
Қыпшақтардың арасында анимистмкалық көзқарастар айтарлықтай дамып,
олар жанның басқаға ... және арғы ... бар ... ... ... діни ... шаманизм негізінде болған. Ал
тотемистік нанымдарға келетін болсақ , ... ... ... болып көк
бөрі табылды. Көптеген түрік тайпаларында ... ... ... көк бөрі туралы ... ... ... ... мәселен, босануды жеңілдету үшін әйелге кептірілген қасқыр
жүрегінің бір бөлігі берілетін.
Қыпшақтардың діни ... ... ... ... қорытынды
жасауға мүмкіндік береді. Қыпшақ қоғамында шаманизм, пұтқа табынушылық және
көп ... ... ... діни ... ... ... ... отырған таптық қатынастар қыпшақ қоғамының экономикалық және саяси
ерекшеліктеріне жауап ... діни ... ... ... талап етті.
Сонымен, 11-12 ғасырларда қыпшақтардың үстем тап өкілдері политезмнен
бас тартып монотейістік дінге көшті. Ислам діні мұсылман елдерімен ... ... ... ал ... оңтүстік орыс далаларында тарады
Ислам дінін Қыран (икран), Алп-Дерек сияқты қыпшақ хандары қабылдап,
өз есімдерін мұсылман ... ... хан, ... деп ... ... ... ... қыпшықтарымен болды. Алайда қыпшақтар үшін
ислам діні аристакратиалық үстем тап өкілдерінің діні ... қала ... ... үшін бұл дін ... рөл ойнамады.
Христиандық негізінен қыпшақтардың батыс тармағының ортасына кірді.
Миссионерлік ... екі ... және ... келіп отырды.
Орыс жазбалары дәлелдеп отырғандай, 1132 ж. Рязаньда жене 1168 ж. ... және ... ... княздары шоқынды. Ибн Батута былай деген: «Бұл
далада, қыпшақ деген атпен белгілі ... ... ... ... ... діни идеологиясы пұтқа табынушылықпен байланысты
болып, және Исламмен, Христиандықпен қатар дамыды.
ІІІ. ... ... ... ... ... ... ... мен
мәдениеті басқа көрші елдерге қарағанда едәуір жоғары дәрежеде ... ... ... ... ... ... шығуы,
отырықшы-егіншілік шаруашылықтың өсуі, шоғырланып топтасқан ... ... ... ... жағдайлар әсерін тигізді. Орта Азия,
Алдыңғы Шығыс және ... ... ... ... ... және ... жасау – қыпшақ халқының рухани мәдениетінің өсіп-өркендеуіне ... ... ... ... молырақ кездесетін темірден
жасалған ат әбзелдері (ауыздықтар, олардың ... ... ... ... ... темір семсерлер, найзалар, олардың
ұштары, т.б. – олардың барлығы сол ... ... ... қорытуды
жақсы меңгергендігін дәлелдейді.
Қыпшақтардың материалдық мәдениеті жөнінде айтқанда, әсіресе,
зираттардың басына тастан ... ... ... ... ... ... әсіресе, тас қашайтын шеберлердің болғандығын көрсетеді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана.
А., 1989, 251-273 ... ... С.А. ... ерте ... – XIX ғ. ... – 1998ж. № 7-8 24-37 ... А. ... «Түркілер тарихынан»
Заман – Қазақстан – 1995ж. №13 - ... ... К.Р. ... ... дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі
заманнан 1917 жылғы Қазан ... ... А., 2004, 118 ... ... ... көне ... А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003, 39-56 беттер

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қыпшақ хандығы9 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Иманжүсіп13 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Тарихи тұлғалар16 бет
Тоқтарбайұлы қобыланды7 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь