Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары

Отырар (Фараб) ойшылдарының ең атақтысы, топ жарғаны — "Шығыстың Аристотелі" атанған ұлы ғұлама Әбунасыр әл-Фараби. Оның толық аты-жөні — Әбунасыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби. Түркі оқымыстылары Әбунасыр ныспысының соңына кейде "әт-түрки" деген сөзді қосып, оның түркі текті екенін шегелей түседі.
Араб, парсы шежірелерінің деректеріне қарағанда, әл-Фараби 870 жылы Арыс өзенінің Сырға құяр тұсындағы Фараб (Отырар) қаласында, отырарлық әскербасының отбасында дүниеге келген.
Әл-Фараби алғашқы білімді Отырар медреселерінің бірінде алған. Өйткені көне дәуірден қалған бір деректерге қарағанда, "Мәуереннахрда балаларды түрлі қолөнері мен ғылымға үйрету, баулу, оқыту, олардың бес жасар кезінен басталатын болған".
Ол кезде мұсылман дүниесінің рухани орталығы Месопотамия болғандықтан, жас Әбунасырды ата-анасы Таяу және Орта Шығыс елдеріне сапарға дайындайды. Бірақ Әбунасыр Бағдатқа бармастан, жолай Шаш пен Самарқан, Бұхара шаһарларында білімін толықтырады. Әбудің мұнда қанша болғаны жайлы араб шежірешілері ештеңе айтпайды. Кейін ол Иран еліндегі Мешһед, Нишапур, Рей, Исфаһан қалаларына келеді, халқының мәдениетімен танысады. Содан соң әрі қарай Бағдатқа аттанады.
Әл-Фараби логика, әуез (музыка), астрономия және басқа ғылымдар бойынша көптеген еңбектер жазған. Ибн Хаукаль өз еңбегінде әл-Фараби жайлы: "Ол — аса ірі мұсылман философтарының бірі. Олардың ешқайсысы да оның деңгейіне жеткен жоқ. Әбу әли ибн Сина да (980—1037 жылдары) өзінің шығармаларын жазу үстінде оның еңбектерін пайдаланғанын, сол арқылы мәшһүрлікке қолы жеткенін еске алады", — деген.
Әл-Фараби өздігінен оқып-жетілген ғалым. Ол, ең алдымен, грек ғылымын, оның философиясын, әсіресе ұлы ұстазы Аристотельдің еңбектерін қызығып оқыған. Ибн Халиканның айтуына қарағанда, Әбунасыр Аристотельдің "Meтoфизикacын" қырық, "Жан туралы" еңбегін жүз, ал "Риторикасын" екі жүз рет оқып шығыпты. Осындай ыждаһаттылығының арқасында ғана ол Аристотельдің ғылыми мұрасын еркін игерген.
Әл-Фараби педагогика, психология, эстетика мен акустика, астрономия мәселелерін де терең зерттеп, мәдениет пен ғылымға жемісті үлес қосқан. Сондай-ақ ол парасаттылық пен ағартушылықты жақтаған үлкен гуманист. Әбунасыр — халықтарды бейбіт өмір сүруге, достыққа шақыра отырып, адам баласының білім мен парасатты ойын терең бағалаған кемеңгер. Әбунасыр метофизика, тіл білімі, логика, география, этика, т.б. ғылым салаларын қамтитын жүз елуге тарта трактаттар жазып қалдырыпты.
        
        Толық мақаласы: Әбу Наср Әл-Фараби
Әл-Фараби
Отырар (Фараб) ойшылдарының ең атақтысы, топ жарғаны -- ... ... ... ұлы ... Әбунасыр әл-Фараби. Оның толық аты-жөні -- Әбунасыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан ... ... ... Әбунасыр ныспысының соңына кейде "әт-түрки" деген сөзді қосып, оның түркі текті екенін ... ... ... ... ... қарағанда, әл-Фараби 870 жылы Арыс өзенінің Сырға құяр тұсындағы Фараб (Отырар) қаласында, отырарлық әскербасының отбасында дүниеге келген.
Әл-Фараби алғашқы білімді ... ... ... ... ... көне дәуірден қалған бір деректерге қарағанда, "Мәуереннахрда балаларды түрлі қолөнері мен ғылымға ... ... ... ... бес ... ... ... болған".
Ол кезде мұсылман дүниесінің рухани орталығы Месопотамия болғандықтан, жас ... ... Таяу және Орта ... ... ... дайындайды. Бірақ Әбунасыр Бағдатқа бармастан, жолай Шаш пен ... ... ... ... толықтырады. Әбудің мұнда қанша болғаны жайлы араб шежірешілері ештеңе айтпайды. Кейін ол Иран еліндегі Мешһед, Нишапур, Рей, Исфаһан ... ... ... мәдениетімен танысады. Содан соң әрі қарай Бағдатқа аттанады.
Әл-Фараби логика, әуез (музыка), астрономия және ... ... ... ... еңбектер жазған. Ибн Хаукаль өз еңбегінде әл-Фараби жайлы: "Ол -- аса ірі ... ... ... ... ... да оның ... ... жоқ. Әбу әли ибн Сина да (980 -- 1037 жылдары) өзінің шығармаларын жазу ... оның ... ... сол ... ... қолы ... еске алады", -- деген.
Әл-Фараби өздігінен оқып-жетілген ғалым. Ол, ең алдымен, грек ... оның ... ... ұлы ... Аристотельдің еңбектерін қызығып оқыған. Ибн Халиканның айтуына қарағанда, Әбунасыр Аристотельдің "Meтoфизикacын" қырық, "Жан туралы" еңбегін жүз, ал "Риторикасын" екі жүз рет оқып ... ... ... ... ғана ол ... ... ... еркін игерген.
Әл-Фараби педагогика, психология, эстетика мен акустика, астрономия мәселелерін де терең зерттеп, мәдениет пен ғылымға жемісті үлес қосқан. ... ол ... пен ... жақтаған үлкен гуманист. Әбунасыр -- ... ... өмір ... ... ... ... адам баласының білім мен парасатты ойын терең бағалаған кемеңгер. Әбунасыр метофизика, тіл білімі, логика, ... ... т.б. ... ... ... жүз ... ... трактаттар жазып қалдырыпты.
Толық мақаласы: Жүсіп Баласағүни
Жүсіп Баласағүни
XI ғасырдағы аса көрнекті ғалымдардың бірі. Толық аты -- ... Хас ... ... ... ... ... дастаны "Құтадғу білік" (Құтты білік) еңбегімен белгілі. Ғалым еңбегінде түркі тілдес халықтардың тарихы мен ... ... ... ... ... мағлұматтар береді. Жүсіп Баласағүни ғылымның табиғаттану, математика, астрономия, тарих, араб, парсы тілі білімі ... ... де ... ... аты-жөніне қарағанда, Қарахандар мемлекетінің көрнекті қаласы және астанасы ... ... ... дүниеге келген. Атақты дастанын Баласағұн қаласында бастап, Қарахандар мемлекетінің шығыс бөлігінің астанасы Қашқарда аяқтаған.
Бұл кез ... ... ... ... ... ... екіге бөлінген кезі. Ақын өзінің атақты дастанын Боғра ханға сыйға тартқан. Бұған риза болған хан ... ... ... ... ... ... ... сайлаған. ХасХажиб деген үлкен атақ немесе басуәзір ... сөз оның ... ... ... ... ... көңіл бөлген мәселесі -- мемлекеттің саяси-қоғамдық және мәдени мәселелері болған. Ол өзінің еңбегінде: "Арабша, тәжікше ... көп, ал бұл -- ... ... ... ... жинағы", -- деп, түркі тіліндегі ... ... ... ... ел ... тез тарап, авторы тірі кезінде-ақ абыройлы атаққа ие болған. "Құтадғу білік" орта ... ... ең ... және көркемдігі жағынан зерттеушілерін таң қалдырған әдеби-көркем туынды. Орталық Азия мен Қазақстан жерін мекендеген түркілер мәдениетінің жарық жұлдызы деп ... ... ... ... Махмұд Қашқари
Махмұд Қашқари -- түркі халқының XI ғасырда өмір сүрген аса дарынды ... ... Ол ... ... Бүгінге дейін ғалымның туған жылы белгісіз, ғалымдар оның атақты шығармасы "Диуани лұғат ... ... ... ... 1072 немесе 1078 жылдары жазылған деп шамалап жүр.
Махмұд Талас-Шу ... ... ... ... ... неге ... ... өте жас кезінен туған мекенінен шығандап шығып, түркілер уәлаятын (қазіргі қазақ сахарасын) аралап кетеді. Махмұд өз шығармасына материал жинау кезінде ... ... көп ... ... мен көңілге түйгендерін қағазға түсіре берген.
Кейіннен ол бір кездегі әдеби, мәдени, рухани орталық болған ... ... Бұл кез ... түркілердің селжұқ тайпасы басып алған, түркі тілінің дәуірлеп ... тұсы еді. ... да ... түркілердің этнографиясы, ауыз әдебиетінің хрестоматиясы іспетті өз еңбегін араб халқына таныстыру мақсатымен араб тілінде жазған.
Оның Бағдатта тұрып, өз ... ... ... ... өзі тегін емес. Махмұд өмір сүрген дәуір, бір кездегі гүлденген араб дүниесінің дәурені өтіп, тасы кері кете бастаған уағы ... Оның ... ... ... ... өз ... ескерусіз қилмайтындығын да пайымдаған. Сондықтан да ол өз еңбегінің атын мазмұнына сай етіп "Диуани лұғат ат-түрік" ... ... ... деп атаған. Бұл "жинақ" "орта ғасырлардағы түркі тілдес халықтардың энциклопедиясы" деп атауға тұратын шығарма, сол кездегі тайпалар ... ... ... ... үш ... ... ... бұл еңбегі аталған жерлердегі халықтардың мәдени және рухани ... ... ... ... А.Н.Кононовтың сөзімен айтқанда: "Түркі тілдерінің сөздігі" -- XI ... ... ... ... материалдық мәдениеті, бұйымдары, тұрмыс-жайлары, этнонимдері мен топонимдері, қызмет адамдарының ... ... ... ... үй ... мен аумағындағы жабайы аң-құстар, мал шаруашылығы, өсімдік дакылдары, астрономия терминдері туралы, күнтізбелер, ай, ... күн ... ауру ... дәрі ... ... терминология, минералдар мен материалдар туралы, әскери, спорт және әкімшілік терминологиясы, түрлі тарихи және мифтік қаһармандардың есімдері, діни және ... ... ... ... ... мен ... және ... туралы бірден-бір деректеме болып табылады".
Толық мақаласы: Ахмет Йасауи
Махмұд Қашқари
Халқымыздың руханиятына үлкен әсер еткен ортағасырлық ақын, философ, дін ... Орта ... ... Азия мұсылмандары үшін аса жауапты кезең болатын. Осы заманда ел бірлігін, халықтың ... ... өз ... ... ... бір топ ... тарих сахнасына шықты. Олар -- Ахмет Иүгінеки, Ахмет ... ... ... ... ... ... жылы белгісіз, 1166 жылы өлген, XII ғасырдың өкілі. Жасаған жасын өлген жылынан шегеріп тастап, зерттеушілер оны 1093 жылы ... ... деп ... Түркістан маңында туып, ер жеткен соң, Түркістан ... ... ... , діни ... ... ... қаласы VI -- XV ғасырларда Йасы деген атпен белгілі болған. Сондықтан да ... ... Қожа ... ... ... ... атқа ие ... Ахмет ата-анасынан ерте айырылған, бірақ өте талапты, ... жас ... ... ... шейхтары Арыстан баб және Жүсіп Хамаданидан тәлім, білім ... Одан соң ... ... діни ... ... Көп ... ... оқымысты, діндар адам болып Йасы қаласына оралады.
Ахмет Йасауидің қаламынан туған көлемді шығарманың бірі -- ... ... -- ... ... Ол оғыз-қыпшақ тілінде жазылған. Бұл еңбектің бізге жеткені XV -- XVI ғасырлардағы көшірмелері, ... ... Бұл ... ... ... Қоқанда, Ташкентте, Мәскеуде сақтаулы.
Ахмет Йасауидің бұл шығармасы -- діни ... ... ... ... сопылық бағыт VIII ғасырда пайда болған. Жалпы, сопылық ... мен ... ... ... ... ... ... халықтық жоғары мораль, адамның ішкі, сыртқы тазалығы, Аллаға сана арқылы ғана емес, өзінің шынайы тіршілігі арқылы құлшылық ету, ... ... ... ... ... ... тән. Сопылық өзінің осындай қарапайым, бұқара халықтың көңіліне жақындығымен ел арасында жақсы қолдау тапты, сөйтіп ислам дінінің бұқара халықтың ... ... оң әсер ... Йасауидің өлеңмен жазылған "Даналық кітабындағы" жеңіл және түсінікті тілмен әсерлі жеткізілген осы ... орта ... ... халықтарының діни дүниетанымының, моралінің қалыптасуына үлкен әсері болды. Йасауиден кейінгі қазақ жырауларының, ақындарының, ойшылдарының еңбектерінен сопылық ықпал, өнеге анық ... ... 63 ... ... ... "Енді былайғы өмірім күпірлік, пайғамбар жасынан аспақ күнә", -- деп, өмірінің ақырғы он жылын жер астында ... ... ... өткізеді. Сонымен Қожа Ахмет Йасауи -- XII ... өмір ... ... ... ... ... ақын, мейірімге, кішіпейілділікке уағыздаушы діндар бүгінде халқымыздың қасиетті әулиесіне айналып ... ... ... Хайдар Дулати
Мұхаммед Хайдар Дулати
Қазақстан ғылымы мен мәдениетінің қалыптасуына елеулі үлес қосқан ғалым. Түркі халықтарының ортақ ... ... ... Күні ... ... Қазақстан мен Орталық Азия елдерін зерттеушілердің көбі оған жүгінеді. Түркі тектес халықтардың мәдениетін зерделеуші еуропалық ғылымдардың қай-қайсысы да Мұхаммед ... ... ... соқпай кете алмайды. Оның басты еңбегі -- әлемге әйгілі "Тарихи Рашиди" шығармасы парсы тілінде ... ... ... ... ... ... ... 1544 -- 1546 жылдар шамасында Кашмирде жазған. Ол екі дәптерден, яғни екі ... ... ... ... әулеті құрған мемлекет XIV ғасырдың ортасына таман біржола ыдырап, екіге бөлінеді, Моғолстан деген атпен белгілі болған шығыс бөлігіне ... ... ... ... ... де ... ... -- дулаттардың қолдауымен Тоғылық Темір (1330 -- 1362 ... хан ... ... бірінші дәптерінде сол Тоғылық Темір ханнан бастап өзін Жаркенттен кетуге мәжбүр еткен Абд-ар-Рашид ханға дейінгі Моғолстанда екі ғасырға жуық уақыт ... ... ... оқиғалар өңгімеленеді. Мысалы, Шағатай текті Шер Мұхаммед хан мен Уәйс ханның Моғолстан тағы үшін ... ... ... Уәйс ... ... жеткені, оның қалмақтармен болған сансыз соғыстары да баян етіледі.
Сөйтіп, ол Моғолстанның хандары, дулаттан шықкан әмірлері мен бектері, онда өмір ... ... ... ... ... ... өзі және ұрпақтарының Мөуереннахрда, сондай-ақ қазақ хандары һәм сұлтандарымен жүргізген соғыстары жайлы тәптіштей баяндаған. Хайдар мырзаның бір ерекшелігі -- ол тек ... ғана ... ... ғалымдардың барлығы да Хайдар мырзаның осы бір қасиетіне ерекше мөн береді.
Толық мақаласы: Қадырғали Жалайыр
Жалайыр тайпасынан шыққан ... ... тағы ... әрі ... -- ... Жалайыри.
Қадырғали Жалайыри Бабыр кайтыс болған 1530 жылы Оңтүстік ... ... ... ... келген. Ата-бабалары Қарахан заманынан бері үздіксіз хан нояндары, уәзірлері, қолбасылары болып қызмет атқарған.
Қадырғали ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жетік ... ... ... озық әдебиеті мен мәдениетін, ғылымын терең білген... "Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл ... ... ... ... ... ... -- деп ... ол "Жылнамалар жинағында".
Қадырғали казіргі Рязань жерінде орналасқан аралық мемлекет Қасым хандығында тұрған кезде өзінің атақты еңбегі "Жамиғ ... ... ... ... Ол оны 1602 жылы аяқтаған. XVII ғасырда дүниеге келген осынау асыл мұра кейін белгілі татар зиялысы Ибраһим Халфиннің (1778 -- ... ... мен ... ... ... Кейін ол Қазан университетінің қолжазба қорына түскенімен, осы оқу орнындағы шығыстану факультеті Санкт-Петербургке қоныс аударуына байланысты "Жамиғат-тауарих" өзге дүниелермен ... ... ... ... ... ... елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген жалайыр, арғын, қыпшақ, қаңлы, ... ... ... алшын, т.б. секілді түркі тайпаларына анықтама береді. Қазақ хандарының өмірбаяндарына тоқталады. Ол ... ... оның ... ... аса ... тарихи деректер қалдырды. Шежіре кітаптың, әсіресе XIII -- XVI ғасырлар аралығындағы қазақ ... ... ... ... ... маңызы ерекше. Мұнда XVI ғасырдың басынан бергі қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы жайлы сөз болды. Қазақ хандарының ... ... ... ... ... қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қарашалар, бектер мен хафиздер, т.б. әлеуметтік топтар туралы құнды тарихи ... ... де, ... ... адам ... ... өзге ... халықтарына қарағанда қазақ тіліне өте жақын екендігін байқайды. Сол себепті, бұл дүниені ескі ... ... ... ... ... бірі әрі ... деп ... жөн.[1]

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психология пәні20 бет
Фарабидің музыкалық ілімі23 бет
Әль-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы29 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь