Мұнайгаз кәсіпорындарының қаржы ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмдері мен басқару тиімділігі

Кіріспе 6

1 Кәсiпорынның қаржы ресурстарын басқарудың теориялық негіздері 8
1.1 Кәсіпорынның қаржы ресурстарын қалыптастырудың экономикалық маңызы мен жалпы принциптері 8
1.2 Кәсіпорынның қызметін қаржылық шешімдермен басқару жүйесі. 14
1.3 Кәсiпорынның қаржылық тұрақтылығын бейнелейтін көрсеткiштер 22

2 «Амир Терминал» ЖШС қаржылық басқару жағдайын талдау 35
2.1 Баланс активтерiнiң құрамын және орналасуын талдау 35
2.2 Кәсiпорынның ағымдық және перспективтi 49
төлем қабiлеттiлiгiн талдау 49

3 . Кәсіпорындардың қаржылық ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмін жетілдіру 58
3.1 Кәсiпорынның қаржылық тұрақтылығын жоғарлатудің негiзгi бағыттары 58
3.2. Кәсіпорынның қаржылық стратегиясы 66

Қорытынды. 75

Әдебиеттер тізімі: 80
Қазақстан Республикасы экономикалық салаларын дамытудың негізгі бағыттарын анықтай отырып, экономикалық дамудың концепциясы және модельдерін таңдады. Экономиканың нарықтық қатынастарға өтуі кезінде кәсіпорындардың тәуелсіздігін, олардың экономикалық және құқықтық жауапкершіліктерін, шаруашылық субъектісінің қаржылық тұрақтылығы мәнінің өзгерісін негізге алды.
Кәсіпорында басқару жүйесін жетілдіру, шығындарды төмендету, қаржы ресурстарын тиімді пайдалануды басқарудың қажеттілігін кәсіпорын басшылары мен менеджерлері тез түсінеді. Бұл жерде туындайтын мәселе біреу ғана, ол осы шараларды қалай жүзеге асыру жолдарын қарастыруды талап ету, есептеу жолдарын жетілдіру. Өнімнің өзіндік құнын есептеу жолдарын жетілдіру, қолда бар қорлар бар жағдайында сатып алу көлемін қалай жоспарлау керек, қандай процестерді жетілдіруге ең алдымен қаражаттарды инвестициялау керек және т.б. осындай басты мәселелерді шешу дипломдық жұмыстың негізгі өзекті мәселесі болып отыр.
Сонымен қатар, кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі менеджерлерге нарықтың күшейген бәсекелестік жағдайында басқарушылық шешімді қабылдауға мүмкіндік беретін, қаржы ресурстарын басқару жүйесін жасаудың объективті қажеттілігі де бар. Аталған жағдайлар зерттеу тақырыбы ретінде қаржы ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмін мұнайгаз кәсіпорындарында ұйымдастыру, оның өзекті мәселелерін таңдауды анықтады.
Дипломдық жұмыстың басты мақсаты - мұнайгаз кәсіпорындарының қаржы ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмдері мен басқару тиімділігін кешенді зерттеу және оны басқарудағы негізгі мәселелерді анықтау мен бірқатар ұсыныстар жасау. Қойылған мақсатқа сәйкес мына міндеттері қойылды:
• кәсіпорынның қаржы ресурстарының теориялық аспектісін зерттеу және оның қаржылық қызметіндегі мағынасын анықтау;
• шаруашылық субъектілерінің қаржы ресурстарын тиімді басқару арқылы жоғарғы пайданы алу мен рентабельділікті көтеру жолдарын нақтылау;
• қаржы ресурстарын және оларды пайдаланудың тиімділігін арттырудың жолдарын анықтау, ақша қаражаттары ағынын ұйымдастыруды жетілдіру.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау нәтижелері бойынша кәсіпорында қалыптасқан жағымды және жағымсыз құбылыстар туралы, кәсіпорын қызметінің мықты және әлсіз жақтары туралы, сонымен қатар олардың туындауына себеп болған факторлар жөнінде қорытынды жасауға болады. Қаржылық талдаудың нәтижелері туралы ақпаратқа тек ішкі субъектілер (меншік иелері, басқарушылар, жұмысшылар) ғана емес, сонымен қатар сыртқы субъектілер ( жабдықтаушылар, инвесторлар, кредиторлар және тағы басқалар) де қызығушылық білдіреді. Сыртқы субъектілер талдау нәтижелерін алдағы уақытта субъектілер болса оны қалыптасқан қаржылық жағдайды тұрақтандыруға және оны жоғары деңгейде ұстап тұруға пайдаланады.
1. Н.Назарбаев. «Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003 - 2030 жылдарға арналған стратегиясы».//Алматы, 2003 ж. 17 маусымдағы №1096 Жарлығымен
2. Қазақстан Республикасының 10.06.1998 ж «Акционерлiк қоғамдар туралы» Заңы - «Казахстанская правда» 1998 ж,24,25,27,28 шiлде.
3. Заң күшi бар «Мемлекеттiк кәсiпорындар туралы» Қазақстан Республикасы Президентiнiң Жарлығы.- «Вечерний Алматы», 1995 жыл ,30 маусым.
4. ҚР-ның «Шағын кәсiпкерлiктi қорғау» туралы, ҚР-сы территориясында шаруашылық қызметтi айқындайтын Заңдар Пакетi, 1992 ж, II бөлiм
5. Абрютина.М.С, Грачев.А.В. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия (Учебно- практическое пособие.) ДиС,2009г.
6. Баканов М.И, Шеремет А.Д Теория экономического анализа:Учебник-4-ое издание.М;ФиС,1997г
7. Бороненкова С.А,Маслова Л.И, Крылов С.И Финансовый анализ предприятий.-Екатеринбург;2007 г
8. Балабанов Д.Т. Основы финансового менеджмента: Учеб.пособие.-М.: Финансы и статистика,2004 г.
9. Богдановская Л.А., Виноградов Г.Г.,Мигун О.Ф. Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: Учебник/-2- изд.Минск 2000г
10. Дүйсенбаев К.Ш. «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау» Алматы – 2001
11. Дюсембаев К.Ш., Егембердиева С.К. анализ финансовой устойчивости предприятия: Справ.серия/ Бюллетень бухгалтера, ноябрь,№21-22 (64-65).
12. Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения предприятия: Учеб.пособие/ А.: Экономика,1998 г.
13. Ілиясов Қ. «Қаржы», Алматы - 2003
14. Көшенова Б. «Бағалы қағаздар нарығы», Алматы – 1999 ж.
15. Ковалев В.В.Финансовый анализ:Управление капиталом.Выбор инвестиций.Анализ отчетности.-М.:Финансы и статистика,2007 г.
16. Кеулімжаев К.К. «Қаржылық есеп» Алматы – 2001
17. Любушин Н.П, Лещева.В.Б, Дьякова В.Г. Анализ финансово-экономической деятельности предприятия: Учеб.пособ.ЮНИТИ-ДАНА,2000г
18. Мырзабай Л.У. «Мемлекеттік қаржы жүйесіндегі бюджеттік процедурасын орны мен рөлі» // АльПари, № 1, 2004 ж.
19. Мұханбетова Э.С. «Мемлекеттің әлеуметтік аяны реттеудегі фискалдық саясаттың маңызы» //Хабаршы № 4, 2003 ж.
20. Назарбаев Н.А. Қазақстан-2030: Ел Президенттінің Қазақстан халқына Жолдауы, Алматы
21. Радостовец В.К.Финансовый и управленческий учет на предпрятии.-А:НАК «Центраудит»,1998 ж.
22. Русак Н.А,Русак В.А Финансовый анализ субъекта хозяйствования.-Мн.:Выш.шк.,1997 г.
23. Савицкая Г.Л., Анализ хозяйственной деятельности – М.:Инфра,2009г
24. Шеденов Ө.Қ., Комягин Б.И. «Жалпы экономикалық теория», Алматы/2002
25. Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы- Қаржы-қаражат, 2010
26. Экономика предприятия.Под ред. Горфинкеля В.Я. Купрякова Е.М.,М: Инфра, 2009 г.
27. Экономика предприятия. Под ред. Горфинкеля В.Я .,Швандара В.А.,М: Юнити,2010 г.
28. Любушин Н.П, Теория экономического анализа:Курс лекций.-Н.Новгород, НКИ;2011 г.
29. Шеремет А.Д, Сайфуллин Р.С Методика финансового анализа.-М.: ИНФРА 2009г.
30. «Манғыстаумұнайгаз» АҚ-ның бухгалтерлiк балансы 2007-2009 ж.ж
31. «Манғыстаумұнайгаз» АҚ-ның өндiрiстiк-қаржылық қызметiнiң нәтижелерi туралы есептеме, 2007 -2009 ж.ж
32. Умбеталиев А. Салық және салық салу. Алматы 2006ж.
33. Бекболсынова А. С. Салық жүйесінің негіздері. Астана 2007 ж.
34. Берстембаева Р.К. Организация государственных финансов в отдельных развитых странах. Алматы, 2010 г
35. Дернберг Р.Л. Международное налогообложение. – Москва, ЮНИТИ, 2009
36. Ильясов К.К., Идрисова Э.К. Налоги развитых зарубежных государств, Алматы, 2008 год.
37. Русакова И.Г. Налоги в развитых странах. – М., Статистика, 2008 г.
38. Дробозина Л.А., Можайсков О.В. Финансовая и денежно-кредитная система Англии., М., Прогресс
39. Налоги и налогообложение-учебник под. ред. Юткиной Т.Ф.-М.: Юнити, 2009 г.
40. Налоги и налогообложение – учебное пособие под.ред. Гурина А.С.- Санкт-Петербург, 2008 г.
41. Налоговое право- учебник под.ред. Пепеляева С.Г.-М.: ИД ФБК ПРЕСС, 2007 г.
42. Налоги-учебник под ред. Д.э.н., профессора Черника Д.Г.-М: Финансы и статистика, 2010 г.
43. Құлпыбаев С. К. Қаржы. Оқу құралы. Алматы, 2011ж.
44. Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы- учебник для вузов. Алматы: Фин Эко, 2012 г.
45. «Налоговый эксперт» журнал общественного Фонда «Формирования налоговой культуры»
46. Сейдахметова Ф.С. Налоги в Казахстане.[Текст] : учебное пособие / Сейдахметова Ф.С. - Алматы : "LEM", 2012
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе 6
1 Кәсiпорынның қаржы ресурстарын басқарудың теориялық ... ... ... ... ... ... маңызы мен жалпы принциптері 8
1.2 Кәсіпорынның қызметін қаржылық шешімдермен басқару жүйесі. 14
1.3 Кәсiпорынның қаржылық тұрақтылығын ... ... ЖШС ... ... жағдайын талдау 35
2.1 Баланс активтерiнiң құрамын және орналасуын талдау 35
2.2 Кәсiпорынның ағымдық және перспективтi 49
төлем қабiлеттiлiгiн талдау 49
3 . Кәсіпорындардың қаржылық ... ... ... экономикалық механизмін жетілдіру 58
3.1 Кәсiпорынның қаржылық тұрақтылығын жоғарлатудің негiзгi ... ... ... ... тізімі: 80
Кіріспе
Қазақстан Республикасы экономикалық салаларын дамытудың негізгі бағыттарын анықтай отырып, экономикалық ... ... және ... таңдады. Экономиканың нарықтық қатынастарға өтуі кезінде кәсіпорындардың тәуелсіздігін, олардың экономикалық және құқықтық жауапкершіліктерін, шаруашылық субъектісінің ... ... ... ... ... алды.
Кәсіпорында басқару жүйесін жетілдіру, шығындарды төмендету, қаржы ресурстарын тиімді пайдалануды басқарудың ... ... ... мен ... тез түсінеді. Бұл жерде туындайтын мәселе біреу ғана, ол осы шараларды қалай ... ... ... ... талап ету, есептеу жолдарын жетілдіру. Өнімнің өзіндік құнын есептеу жолдарын жетілдіру, қолда бар қорлар бар жағдайында ... алу ... ... ... ... қандай процестерді жетілдіруге ең алдымен қаражаттарды инвестициялау керек және т.б. осындай ... ... шешу ... ... ... ... ... болып отыр.
Сонымен қатар, кәсіпорында әртүрлі деңгейдегі менеджерлерге нарықтың ... ... ... басқарушылық шешімді қабылдауға мүмкіндік беретін, қаржы ... ... ... ... ... ... де бар. ... жағдайлар зерттеу тақырыбы ретінде қаржы ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмін мұнайгаз кәсіпорындарында ұйымдастыру, оның өзекті мәселелерін ... ... ... ... ... - ... ... қаржы ресурстарын басқаруды қалыптастырудың экономикалық механизмдері мен басқару тиімділігін кешенді зерттеу және оны басқарудағы негізгі ... ... мен ... ... ... Қойылған мақсатқа сәйкес мына міндеттері қойылды:
* кәсіпорынның қаржы ресурстарының теориялық аспектісін зерттеу және оның қаржылық қызметіндегі мағынасын анықтау;
* шаруашылық ... ... ... ... ... арқылы жоғарғы пайданы алу мен рентабельділікті көтеру жолдарын нақтылау;
* қаржы ... және ... ... ... ... жолдарын анықтау, ақша қаражаттары ағынын ұйымдастыруды жетілдіру.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау нәтижелері бойынша кәсіпорында қалыптасқан жағымды және жағымсыз ... ... ... ... мықты және әлсіз жақтары туралы, сонымен қатар олардың туындауына себеп болған факторлар жөнінде қорытынды жасауға болады. Қаржылық талдаудың ... ... ... тек ішкі ... (меншік иелері, басқарушылар, жұмысшылар) ғана емес, сонымен қатар сыртқы субъектілер ( жабдықтаушылар, инвесторлар, кредиторлар және тағы басқалар) де ... ... ... ... талдау нәтижелерін алдағы уақытта субъектілер болса оны қалыптасқан қаржылық жағдайды тұрақтандыруға және оны ... ... ... ... ... келе ... ... бойынша қорытындылар жасау қажет. Дипломдық жұмыстың бірінші бөлімінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың теориялық негіздеріне зерттеу ... ... ... ... кәсіпорыннын қаржылық жағдайын талдаудың маңызы өте зор. Кәсіпорынның қаржы ... осы ... ... бір ... қаржылық тұрақтылығын және оның өз шаруашылық қыз-метін ... ... мен ... ... ... ... ... үшін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етілуін көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі қаржылық есеп беру болып ... ... ... ... қаржылық жағдайына талдау жүргізілді. Яғни кәсіпорынның мүліктік жағдайына, төлем қабілеттілігімен ... ... ... және табыстылығы мен іскерлік белсенділігіне талдау жүргізілді. Талдау нәтижесінде кемшіліктер ... ... ... ... жағдайын жақсарту жөнінде ұсы-ныстар жасалынды. Кәсіпорыннның қаржылық жақсарту бойынша іс-шаралар ... үш ... ... бағытталады: кәсіпорын активтерінің өтімділігін арттыру, қаржылық тұрақтылықтың және іскерлік белсенділіктің көрсеткіштерін ағымдағы деңгейде сақтау және кәсіпорынды қызметінің рентабельділігін арттыру.
Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... оның ... ... ... тұру және кемшіліктерін жою бойынша іс- шара-лар дайындау болып табылады. Кәсіпорынды қаржылық сауықтыруда ішкі ... ... ... ... ... ресурстарын басқару жүйесіннің тәжірибесі кәсіпорынның қаржы ресурстарын қалыптастыру ... ... ... ... ... ресурстары туралы ғылыми зерттеулер ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... мен оны ... мәселелеріне қазақстандық келесі ғалымдар өз еңбектерін арнаған: Джуманов А.М., Жуйриков К, ... К.К., ... М.Р., ... Ш.К., Мельников В.Д., Мырзалиев Б.С., Сатыбалдин А.С, Сабден О.С., Отаров Э.К., Тажибаев С.Д. және ... ... ... ... ... ... негіздері.
1.1. Кәсіпорынның қаржы ресурстарын қалыптастырудың экономикалық маңызы мен жалпы принциптері
мен ... ... ... ... және ... ... сонымен қатар кәсіпкерлік бойынша нұсқауларда еркін талқыланады. Категориялық аппаратты жетік игермеу қаржы жүйесі мен қаржы ... ... ... ... ... қатар, экономист-теоретиктер қарастырылып отырған категорияларды талқылаудың біріңғай жүйесіне әлі де болса келмеген. Осы орайда біз қаржы ... ... ... позицияда бағалап көреміз. Онда біз осы мәселе бойынша әртүрлі көзқарасты беретін, жалпы тенденцияларды анықтайтын методологиялық артықшылықтарға тоқталамыз.
... бір ... және ... ... ... ... - оның ... қатынастарының материалды тасымалдаушысы ретіндегі, қаржы ресурстарына тән ішкі мазмұнын, кәсіпорынның қаражаттар айналымындағы олардың ролін, қызметтерін анықтауды білдіреді.
Қаржы ресурстары категориясын ... ... ... негізделуі есепке алынуы керек. Кәсіпорын экономикасы және қаржы бойынша арнайы ... ... ... ... ... үш ... ... әдістемелік тәсілі кездеседі.
Бірқатар экономистер қаржы ресурстарын анықтау кезінде негізгі кезең ретінде олардың айналыс шегін немесе ... ... ... - олар ... ... ... басқару деңгейін қабылдайды, олардың қатарына: мемлекеттің жалпы қаржы ресурстарын, кәсіпорын мен мекемемелердің қаржы ... және т.б. ... ... ... ... тобы ... ... критерий ретінде анықтауда олардың қалыптасуының қайнар көздерін ... ол ... ... ... Олар ... ... ... анықтауда жиынтық қоғамдық өнімнен белгілі шығындарды, ең алдымен қарапайым қайта өндіріспен байланысты ... ... ... ... ... ... пікірімізше, осы тәсілге қатысты бірқатар ескертулер жасаған дұрыс. Біріншіден, жиынтық ... өнім ... ... ... ... қайнар көзі болып табылмайды. Екіншіден, бәрімізге белгілі жағдайдай, елдің экономикасындағы қаржы ресурстарының қайнар көзі ретінде ұлттық байлықтың бір ... де ... ... ... ... ... ... құнның ақшалай формасын бөлу және қайта бөлу процесінің нәтижесінде қалыптасады, осы негізде кіріс пен түсімдердің белгілі формалары ерекешеленеді.
Микродеңгейдегі ... ... ... пен үкіметтің атқарушы және басқарушы органдары тарапынан реттеу объектісі болып саналады. Маңызды қаржы шешімдерін қабылдаудағы ... ... - ... иесі болып табылады.
Профессор К.Жүйріков қаржы ресурстары туралы ... тек ... ... яғни корпорация деңгейінде ғана береді: .
Корпорацияның қаржы ресурстарының құралуының қайнар көздеріне ол төмендегідей ... ... және оған ... ... ... ... барлық түрлері, амортизация, істен шыққан мүлікті өткізуден түскен түсім, тұрақты пассивтер, мобилизацияланған ішкі ресурстар жатады, қаржы нарығында мобилизацияланған қаражаттар - бұл ... ... және ... және ... ... ... сату, инвестициялар. Қайта бөлу тәртібінде түскен ақшалай қаражаттар - бұл сақтандыру бойынша қайтарымдар, концерндерден, ассоциациялардан, салалық құрылымдардан ... ... пай ... ... мен ... ... ... үшінші тобы туралы айтқан кезде шаруашылықты жүргізудің ... ... өту ... ... ... ... ресурстарын, ақшалай қаражаттарды сала ішінде қайта бөлу және бюджеттік қаржыландыру негізінде алатындығын айта кеткен жөн.
Нарықтық қатынастарды қалыптастыру ... ... бөлу ... ... қаржы ресурстарының құрылымында сақтандыру компанияларынан түсетін сақтандыру ... ... ... ... ал одан ... ... бюджеттік қаржыландыру қайнар көздері алады.
Қаржы ресурстары - кәсіпорынның, мекеме мен ... ... ... - ... ... ... міндеттемелерді орындауы, жұмысшыларды материалды ынталандыруға, кеңейтілген қайта өндіріс шығындарын жүзеге асыруға бағытталған ақшалай кірістер мен қорлар - деген ... беру ... ... ... ... мен ... арасындағы айырмашылық келесіде: кез - келген уақытта фирманың қаржы ресурстары капитал көлеміне тең ... одан көп. ... ... ... ... ... қаржылық міндеттемесінің жоқ екендігін және барлық қаржы ресурсының айналымға салынғандығын сипаттайды. ... бұл ... ... ... қаржы ресурстарының көлеміне жақындаған сайын фирма тиімді жұмыс істейді дегенді білдірмейді.
Нақты өмірде жұмыс ... ... ... ... мен ... ... болмайды. Қаржылық есептілік қаржылық ресурстар мен капиталдың арасындағы айырмашылықты анықтай алмайтындай етіп құрылады. Өйткені, ... ... ... ... емес, олардың айналған түрлері - міндеттемелер мен капитал сипатталады.
Кәсіпорындардың қаржылық қатынасы кәсіпорынның меншікті ... оның ... ... ... ... ... ... қайнар көздерін тартуы, осы қызмет нәтижесінде пайда болған кірістерді бөлуі, оларды кәсіпорынның даму мақсатында пайдалануы ақшалай негізде жүзеге ... ... ... ... қаржы ресурстарын қалыптастыруды ұйымдастырудың принциптері ретінде олардың өмір сүруіне тән ерекше формаларды түсінуі тән.
Қаржы ресурстарын қалыптастыруды ұйымдастыру ... ... ... етудің жалпы кешенінің негізін қалаушы болып табылады. Қаржы ресурстарын қалыптастыруды ұйымдастырудың жалпы қағидаттары төмендегіше:
* қаржы ресурстарының құрамы мен құрылымы;
* ... және көп ... ... ... ... кәсіпорынның қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін белгілеу;
* қаржы ресурстарын олардың тағайындалуына сәйкес мақсатты ... ... ... ... ... ... деп ... құрайтын кірістердің жиынтығы түсініледі. Қаржы ресурстарының құрылымы қаржы ресурстарының ... ... ... ... яғни ... ... ... жалпы көлеміндегі әрбір элементтің үлесін.
Біздің пікірімізше, қаржы ресурстарын анықтаудағы ең қолайлы негізгі принцип болып, оларды түрлерге ... ... ... яғни ... ... ... өте отырып жиынтық қоғамдық өнім өткізілетін форма: амортизациялық аударым, жиынтық кіріс (пайда), айналым қаражаттарының қалыптасқан артық көлемі, ... ... және т.б, ... қатар олардың кәсіпорынның қаражаттар айналымы процесіндегі ролін нақты айқындау керек.
Кәсіпорынның дамуына бағытталатын қаржылық ... ... ... ... ... ... ... және қаржылық қызметтердің барлық түрінен алынатын пайда; серіктестіктерге қатысушылардың қосымша пай ... ... ... ... ... ашық және ... ... қоғам акцияларын шығару және орналастыру көмегімен орналастырылған қаражаттар; басқа кредиторлардың ұзақ мерзімді несиелері (облигациялық заемдардан басқа); басқа заңды қайнар көздер ... ... ... ... өз еркімен берген қайтарымсыз жарналары).
Өзін өзі қаржыландыру принципі тұтынушыға қажетті өнім өндірісін үлкен шығындармен ... және ... ... ... ... тиімділіктің жоғарғы деңгейін қамтамасыз ете алмайтын кәсіпорындар үшін әлі де ... ... ... ... коммуналдық тұрғын үй, жолаушылар транспорты, ауыл шаруашылығы және бюджеттен ассигнация алатын ... да ... ... ... ... сонымен қатар шаруашылық қызметі кәсіпкерлік деп есептелмейтін қорғаныс мағынасындағы ... да тән және олар ... ... түскен қаражаттар есебінен қаржыландырылады.
Қаржылық жоспарлау - бұл ... ... ... ету үшін оның барлық кірістері мен ақшалай қаражаттарының шығындалу бағыттарын жоспарлау болып табылады. Қаржылық жоспарлау жоспарлаудың ... мен ... ... ... ... мен бағыттағы қаржылық жоспарларды құру көмегімен жүргізіледі.
Қаржылық ресурстарды жоспарлаудың мақсаты әртүрлі кәсіпорындарда әр қалай болуы мүмкін. Қаржылық ресурстарды жоспарлау қызметтеріне ... түрі мен ... ... әртүрлі мән берілуі мүмкін:
* Бюджет экономикалық болжау ретінде.
* Бюджет бақылау негізі ... ... ... ... ... ...
* Бюджет өкілетті делегатын жіберу құралы ретінде.
Жоспарлауды ұйымдастыру кәсіпорынның көлеміне байланысты болады. Өте кіші кәсіпорындарда басқарушылық қызметтерді бөлу ... және ... осы ... ... жеке ... Ірі ... ... (жоспарларды) құру бойынша жұмыстар орталықтандырылып жасалуы керек. Өйткені өндіріс, сатып алу, өткізу, жедел басқару және т.б. ... ... мол ... ... ... ... ... бөлімшелерде болашақта жасалуы мақсатты болатын әрекеттер ұсынысы ... ... ... жоспарлау туралы әдебиеттерде бюджеттерді (жоспар) құру ... ... ... екі сызбасын ерекшелейді: break-down тәсілі бойынша (жоғарыдан төменге) және build-up (төменнен жоғарыға).
Break-down тәсілі бойынша ... құру ... ... ... яғни ... ... мақсаттар мен тапсырмаларды, оның ішінде пайда бойынша ... ... ... ... ... ... бөлшекті түрде, кәсіпорынның құрылымының төменгі деңгейлеріне қозғалуы дәрежесіне байланысты бөлімшелердің жоспарларына қосылады. Build-up тәсілінде керісінше. ... ... ... ... жекелеген өткізу бөлімшелері бастайды және осыдан кейін кәсіпорынның өткізу бөлімінің басшысы осы көрсеткіштерді біріңғай бюджетке (жоспарға) ... ал ол ... ... ... ... ... (жоспарының) құрамдас бөлігі болуы мүмкін.
Break-down және build-up тәсілдері екі қарама-қарсы тенденцияны көрсетеді. Тәжірибеде осы тәсілдердің тек ... ғана ... ... ... ... мен ... әртүрлі бөлімшелердің бюджеттерін координациялауды үнемі жүзеге асыруды қажет ететін ағымды процесс.
Кәсіпорын жоспарлау мен бақылауды негізгі екі экономикалық облыста ... ... Бұл ... сөз оның қызметінің пайдалылығы (тімділігі) мен қаржылық жағдайы туралы болады. Сондықтан пайда ... ... ... пен ... ... ... ішкі ... жоспарлаудың орталық элементтері болып табылады.
Сапалы жоспарлау керекті қорларды уақытында ғана емес, сонымен қатар ең ... ... табу ... табылады. Бұл үшін осы кезде оны ұсына алатын банкті табу, қорлардың қайнар көзін олар пайдаланылатын мақсаттармен ... ... ... ... ... ... ... тек қана банк займдарына, акция шығаруға немесе кірістерден түсімдерге ғана арқа сүйеуге болмайды. Бөлшекті түрде, уақытты ... ... ... ... ... жанданып тұрғанда акцияларды сату, есепті ставкалар жоғары ... ... ... және т.б.
Қаржылық жауапкершілік пен мүдделік -- бір ... -- ... ... ... ... ... жасау мен іске асыру процесінің екі жағы.
Сөйтіп, екі экономикалық категорияның -- экономиканың ... ... -- ... ... ... ... ... сферасындағы қаржы мен коммерциялық есептің өзара байланысы көрінеді.
1. Жоспарлылық қағидаты кәсіпорынның қаржылық қызметі өндірістің мақсаттарына, міндеттеріне, оларға жетудің ... ... ... ... мен мезгіліне қарай оның параметрлерін есептеу арқылы алдын ала қарастырылатынын білдіреді. ... ... және ... ... ... пайдалану арқылы арнаулы құжатта -- қаржы жоспарында (болжамында) ... ... ... ... анықталады. Кәсіпорынның болжамды қызметі факторларының тұрлаусыздығы жағдайында қаржы көрсеткіштерін егжей-тегжейлі пысықтаудың -- жоспарлаудың ... ... ... яғни қолда бар мәліметтерді зерделеудің, өзгермелі факторларды ғалыми өндеудің (үлгілеудің, экстраполяциялаудың) және қорытындылаудың негізінде кәсіпорынның қаржылық дамуының болжамы ... ... ... ... ... ... бойынша бағалау және кейінгі шешімдерді қабылдау үшін ... ... ... мен ... ... барлық нысандарының теңдігі қағидаты қатынастардың тұрақтылығы мен меншіктің түрлі нысандары -- ... жеке ... ... мемлекеттерінің және олардың заңды ұйымдары мен азаматтарының, халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... ... ... Меншіктенуші өз білгенінше өзінің мүлкіне иелік жасайды, пайдаланады және ... ... оған ... ... ... ... кез келген іс-әрекет жасайды, мүлікті кез келген шаруашылық және заңмен тиым салынбаған өзге де қызмет үшін пайдаланады.
3. Кәсіпорындардың қаржысын ұйымдастырудың ... ... -- ... ... ... ... резервтерінің (резервтік капитал, тәуекел қоры) болуы. Қаржы резервтері әр түрлі әдістермен өңдірістік және әлеуметтік қорлардың мөлшеріне ... ... ... ... ... ... ... аударымдар арқылы жасалуы мүмкін. Қаржы резерві уақытша ... ... ... ... және ... қызметіне қажет қалыпты жағдайларды қамтамасыз етуге, сондай-ақ, әдетте, қаржы жоспарында қаралмайтын өндірістік және әлеуметтік дамумен байланысты шығындарды (ойда болмаған ... ... ... экономика жағдайында кәсіпорындардың қаржысын ұйымдастыруда елеулі өзгерістер болуда. ... ... ... ... байланыстар күшейіп келеді, олардың банк жүйесімен өзара іс-қимылы нығайып ... Бұл ... ... ... бас ... жаңа ... құрылымдарды -- экономикалық мүдделермен, бірыңғай акциялармен және ... ... ... ... ... негіздегі және көпсалалық құрылымдарды жасауда көрінеді.
Кәсіпорынның табысы, оның мәні мен маңызы. Табыс -- төтенше ... кең ... ... ... қатар түрліше маңызды қолданылатын көп мағыналы ұғым. Сөздің кең мағынасында ақшалай құнына ие болуды кез ... ақша ... ... немесе материалдың құндылықты алуды көрсетеді.
Кәсіпорындардың қаржысын ұымдастырудың қажетті қағидаты -- басқарудың барлық деңгейлеріндегі қаржы резервтерінің (резервтік ... ... ... ... әр ... ... өңдірістік және әлеуметтік қорлардың мөлшеріне пайызбен, пайда немесе табыстан тұрақты нормативтер бойынша аударымдар арқылы жасалуы ... ... ... - ... болатын қаржы қиыншылықтарын жоюға және шаруашылықтардың қызметіне қажет қалыпты жағдайларды ... ... ... әдетте, қаржы жоспарында қаралмайтын өндірістік және әлеуметтік дамумен байланысты шығындарды (ойда болмаған шығындарды) қаржыландыруға арналған қаржы түрі.
Кәсіпорынның табысы олардың активтерінің, ... ... ... ... кебеюіне әкелетін міндеттемелердің кемуі ұғымы жалпы мемлекетте, кәсіпорындарда (жалпы табыс, таза ... ал жеке ... ... ... ... жеке ... болып қолданылады.[6]
Кәсіпорынның жалпы табысына ақшалай түсім тауаларды сату және қызмет көрсетуден түсетін ақшалай түсім, атқарылған қызметтен, ... ... ... ... пайыздар және басқа да ... және ... ... ... ... зерделеудің негізгі объектісіне жататындар:
:: кәсіпорынның ... ... ... ... үлгісі, өндіріс кезеңін ұйымдастыру;
:: өндірісті басқару процесін ұйымдастыру;
:: шаруашылық стратегиясын таңдау, өнімді өндіруді жоспарлау және өнімді сатуды әзірлеу;
:: ... ... ... ... және кәсіпорынның табысың қорландыру;
:: өндірістің материалдық-техникалық базасымен қамтамасыз етілуі, шикізаттар, материалдар ... ... ... ... және оларды ұтымды пайдалану;
өндірістің техникалық жағдайы және ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құн калькуляциясы, өндірістің баға саясаты;
:: өндірістің қаржы ресурстары, ... ... ... ... тәуекелдік баға;
:: кәсіпорынның жаңартпашылық қызметі, өнімнің ... ... ... саясаты, экономикалық проблемалар;
:: кадрларды іріктеу, оларды жұмысқа қабылдау, еңбекті ... ... ақы ... ... және еңбек өнімділігін арттыруды ынталандыру.
Сонымен, кәсіпорын экономикасы -- ... ... ... ... және ... ... емес ... (бала бақшалар, профилактория және т.б.), айналыс қоры, дайын өнім, кәсіпорындардың есепшоттарындағы ақша қаражаттары, кұнды ... ... емес ... қор ... ... және т.б.), ... сату нәтижесіндегі табыстар немесе зияндар және түрлі қызмет ... ... ... ... ... ... ... -- бұл ең алдымен еңбек түрі ... ... және ... ... ... ... Басқармалы қызмет ең алдымен арнайы бағытқа және заңға бағына отырып, жеке ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы міндеттері кері байланыс болмайды. Кері байланыс көрсетеді.Кері байланыс жалпы көрсететін қандай да бір тасқын процесте әсер ететін жағдайда шапшаң ... ... ... ... ... салыстырмалы жоспар мен фактілік (нақты) көрсеткіштерден құралады. Кері байланыс әр ... ... ... мүмкін; альтернативті іздеуді, жұмыс бағытының өзгеруінде, шешімнің қабылдау әдістерінде, жоспарлауында және ... ... ... жетекші-бақылау жүйесінде тек қана техникалық әдістерін көру, қайта өндіру мағлұматтарын, бірақ та ... ... - ... ... ... ... бөлуі керек.[29]
Басқару қызметі мамандандыру процесінде бөлінеді: функцианалдық ... ... ... ... ... ... ... басқару функциясы - бұл ерекше басқару қызметінің түрі. Өндірістік ... ... ... ... ... ... отырады және келесі түрлерде көрінеді. Басқарушы орган обьектінің жеке жағдайымен және ішкі ортасы туралы мәлімет алып ... Бұл ... ... ... ... ... жүзеге асады. Нәтижесінде шешім қабылданады. Сол шешім белгілі бір форма ретінде басқару обьектісі болуы тиіс. Мәліметте команданың орындалуы жөнінде, ... ... ... ... жаңа ... және ішкі ... оған деген көзқарасы, басқарушы органга түседі. Бұл әрекеттер ... ... ... ... ... ... қаржылық бөліммен және басқарушы бухгалтердің келісімімен шешіледі, себебі олар маңызды болып келеді.Болашақта жұмыс істеуге әрекет етеді.
Кәсiпорынның ... ... ... ... ... ... Есеп берiп отырған периодта кәсiпорынның қаржылық жағдайының және оның қаржылық көрсеткiштерiнiң өзгерiсiнiң алдын-ала (жалпы) ... ... ... ... және ... тұрақтылығын талдау.
* Кәсiпорынның несие қабiлеттiлiгiн және оның балансының өтiмдiлiгiн ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерiн талдау
* Кәсiпорынның банкрот болу жағдайын талдау.
Кәсiпорынның қаржылық жағдайын талдаудың көпшiлiк әдістемелері көрсеткiштердiң келесi ... ... ... төлем қабiлеттiлiгi;
* несие қабiлеттiлiгi;
* қаржылық тұрақтылығы.
Кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгi оның қаржылық тұрақтылығының негiзгi көрсеткiштерiнiң бiрi болып табылады, сондықтан онымен ... ... Оның ... ... бар және ... ... алғашқы қажеттiлiктегi төлемдермен өлшеу жолымен жүзеге асырады. Ағымдағы және күтiлiп ... ... ... ... ... ... қабiлеттiлiгi - балансты құру уақытына анықталады. Егер кәсiпорынның мердiгерлерге, банк несиелерi және басқа да есептемелерi бойынша уақытынан асып ... ... ... ол ... ... бар кәсiпорын болып саналады.
Күтiлiп отырған (перспективтi) төлем қабiлеттiлiк - нақты күтiлiп ... ... оның ... ... ... кәсiпорынның осы мерзiмдегi жедел (алдыңғы жоспарлы) мiндеттемелермен салыстыру жолымен ... ... ... ... ... ... сипатталады. Ол нақты мерзiмге немесе болашақтағы мерзiмде анықталатын, қолда бар ақша кұралдарының, жедел ... ... ... ... Егер төлем қабiлеттiлiгiнiң коэффициентi 1-ге тең болса немесе 1-ден көп ... ол ... ... ... бар ... көрсетедi. Егер коэффициент 1-ден төмен болса, талдау процесiнде төлем құралдарының жетiспеушiлiгiнiң себептерiн анықтау керек.
Төлем құралдарының сомасын анықтау мәселесi бойынша әр ... ... бар. ... ... ақша ... ... ... құнды қағаздарды жатқызған жөн, себебi олар ақшаға тез айналады және тез өткiзiледi, ... ... бiр ... жатқызуға болады.
Жедел мiндеттемелер құрамына ағымдық пассивтер кiредi, яғни өтеу керек болатын қарыздар және ... ... ... ... ... қысқа мерзiмдi қарыздар, кредиторлық қарыз және басқа да пассивтер.
Төлем құралдарының жедел ... көп ... ... ... ... бар екенiн сипаттайды. Кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгiнiң болмауын банкте есептiк шотта және ... ... ... ... ... ... ... асып кеткен несиелердiң, қарыздардың болуы, қаржы органдарына қарыздардың ... ... ... ... ... бұзу т.б ... төлем қабiлеттiлiгi қысқа мерзiмдi талдау жүргiзген кезде нақты ... ... ... ... ... ... есептеме мәлiметтерi, банк выпискалары, төлемдер жеделдiгiнiң картотекасы т.б мәлiметтер негiзiнде құралады. Мұндай есептесулер күн сайын немесе 3-5 ... бiр рет және тағы да ... ... ... жүзеге асырылады. Есептесулердiң периодтылығы кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiк жағдайынан тәуелдi болады. Егер ол тұрақты болса, есептесулердi сирек жүргiзуге болады, ал егер ... ... жиi ... ... ... ... қабiлеттiлiгiн талдау кезiнде сандық көрсеткiштерден басқа, сандық өлшемi жоқ, сапалық сипаттамаларды да зерттеу керек. Олар ... ... ... ... деп ... ... - төтенше жағдайларға байланысты ақша құралдары түсiмiнiң күтiлмеген үзiлiстерiне кәсiпорынның қарсы тұру қабiлетiн сипаттайды.
Ол акционерлiк капиталды ... ... сату және ... ... ... ... ... өмiр сүру үшiн, кәсiпорын қызметiнiң сипатын және деңгейiн өзгерту қабiлеттiлiгiн көрсетедi.
Кәсiпорынның ақша құралдарын қарызға алу қабiлеттiлiгi әр түрлi ... ... және тез ... ... ... ... көлемi, саладағы жағдаймен, активтер құрылымы, капитал құрылымымен анықталады. Ең алдымен ол несие нарығының өзгерiсiнiң жағдайы және бағыттары сияқты сыртқы ... ... ... алу ... ақша ... қажет болған кезде және кәсiпорынға қысқа мерзiмдi несиелердi ұзарту керек болған жағдайда ақша ... ... көзi ... ... ... ... ... баға беру кезiнде оның вексельдерiнiң, облигация және артықшылығы бар ... ... ... сату ... шығындардың кездейсоқтық дәрежесi, өзгерiп тұрған жағдайларға тез бейiмделу қабiлеттiлiгi (мысалы, сұраныстың төмендеуi, материалдармен ... ету ... ... ... алынады.
Ағымдық (қысқа мерзiмдi) төлем қабiлеттiлiк тар түсiнiк, себебi ол ... ... ... ... (ұзақ мерзiмдi) төлем қабiлеттiлiгiн бағалау үшiн (бiр жылдан астам) өтiмдiлiктiң динамикалық, статикалық көрсеткiштерi қолданылады.
Динамикалық көрсеткiштердiң бiрi өнiм ... ... ... ... ... ... ... пассивтерге қатынасы болып табылады. Есептеу үшiн алымында қарастырылып ... ... ... счет ... ... ... алуға болады (шарттық үлесiмен), ал бөлiмiнде осы периодтағы ағымдық пассивтердiң орташа қалдықтары алынады. Осы берiлген есептеуде алымы балансты құру ... ... ал ... ... ақша ... ... көрсетедi.
Нарықтық экономиканың теориясы және тәжiрибесi төлем қабiлеттiлiгiнiң терең және ... ... үшiн ... ... да ... ... Олардың iшiнде пайда және ақша табу қабiлеттiлiгi үлкен мәнге ие, ... осы ... ... қаржылық денсаулығын анықтау үшiн қажет.
Ақша табу қабiлеттiлiгi дегенiмiз кәсiпорынның болашақта өз қызметiнен пайда алу қабiлеттiлiгi. Осы қабiлеттiлiктi бағалау үшiн ақша ... ... ... және ... ... талданады.
Ақша құралдарының жеткiлiктiлiк коэффициентi кәсiпорынның күрделi шығындарын жабу үшiн, айналым құралдарының өсiмi және дивидендтер төлеу үшiн, ақша табу ... ... және ... да кедергiлердiң әсерiн болдырмау үшiн алымында және бөлiмiнде 5 жылдың мәлiметтерi алынады. ... ... ... ... ... ... + төленген дивидендтер+айналым құралдар өсiмi
Ақша құралдарының жеткiлiктiлiк коэффициентi 1-ге тең болса, ол кәсiпорынның ... ... ... өзi ... ететiнiн көрсетедi.
Ал егер бұл коэффициент 1-ден төмен болса, кәсiпорынның өз ... ... ... ... ... және өндiрiстiң қазiргi деңгейiн ұстап тұруға қабiлетсiз екенiн көрсетедi. Ақша құралдарының жеткiлiктiлiк коэффициентi кәсiпорынның қаржылық қажеттiлiктерiне инфляция әсерiн және ... ... ... ... ... ... ескеру қажет. Ақша құралдарының капитализациясы (Кка). Кәсiпорынның активтерiне салынатын инвестиция деңгейiн анықтау кезiнде қолданылады және ... ... ... ... ... түскен табыс - төленген дивидендтер ... ... + ... құны ... ... +
Инвестициялар +
таза айналымдағы капитал
Ақша құралдарының капитализация деңгейi 8-10 % ... ... деп ... ... ... ... ... анықтау үшiн өтiмдiлiктiң көрсеткiштерi кең қолданылады. Олар кәсiпорын ... ақша ... ... жылдамдығын және дайындығын көрсетедi.[29]
Өтiмдiлiк - кәсiпорын мiндеттемелерiнiң оның ... ... ... анықталады, активтердiң ақшаға айналу мерзiмi мiндеттемелердi өтеу мерзiмiне сәйкес келедi. Осы ... ... ... ... ... ... қабiлеттiлiгi және несие қабiлеттiлiгi тәуелдi. Басқаша айтсақ, кәсiпорынның өтiмдiлiгi - өз ... ... ... ... үшiн ... бар құралдарын (активтердi) тез мобилизациялау мүмкiндiгi деп айтуға болады.
Өтiмдiлiк кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгiн көрсетедi және жалпы сома ... да, түсу ... ... да оның ... мен ... ... ... бейнелейдi. Мәнi бойынша кәсiпорынның өтiмдiлiгi баланс өтiмдiлiгiн көрсетедi. Сондықтан, кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгiн бағалау үшiн ... ... ... ... зерттеген жөн.
Кәсiпорынның төлем қабiлеттiлiгiн көрсететiн негiзгi көрсеткiштердiң бiрi оның несие қабiлеттiлiгi. "Төлем қабiлеттiлiк" түсiнiгi "несие ... ... ... кең ... табылады. Төлем қабiлеттiлiк кәсiпорынның барлық қарыздарын есепке алады. Ол кәсiпорынның өзiнiң барлық қарыздарын жабатын, сонымен бiрге алынған банк ... ... ... ... ... келесi этапы - кәсiпорынның несие қабiлеттiлiгiн анықтау. Нарықтық экономика жағдайында кәсiпорынның қарыздық құралдарының негiзгi көзi ... банк ... ... ... нарықтық қатынастарды реттейтiн заңдардың әсерiмен мемлекеттiк және коммерциялық ... ... ... Олар ... ... - ... ... қарамастан, кешендi несиелiк-есептiк және кассалық қызмет көрсетедi. Несиелендiру процесiнде банктер мемлекеттiң нарықтық қатынастарының ... ... ... ... ... экономиканы және қаржыны тұрақтандыруға, жақсартуға, ақша массасының деңгейiнен тыс айналымын шектеуге, инфляциялық процестердi болдырмауға және ұлттық ... ... ... ықпал етуi керек.
Тәртiп бойынша банктер несиенi өндiрiс тиiмдiлiгiн көтерумен, оның ғылыми - техникалық деңгейiн ... жаңа ... ... өнiм ... ... ... ... әр түрлi қызмет көрсету, экспортқа өнiм шығарумен байланысты мақсаттар және шараларға бередi. Банк ұйымдары несиенi коммерциялық негiзде және қайтарымдылық, жеделдiк, ... ... ... ... пайдалану принциптерiн қатаң сақтау шарттарымен бередi.
Несиелердi беру және оларды қайтарумен байланысты барлық мәселелер қарыз алушы кәсiпорынның және банк ... ... ... ... негiзiнде, банк ережелерiмен және несиелiк келiсiмдермен реттеледi. Несиелiк келiсiмде мiндеттi ... ... ... ... несиелендiру объектiлерi;
* несиенiң жоспарланып отырған көлемi, оның жұмсалуы;
* несиенi беру ... және оны ... ... қарыз алушының қызметiнiң жақсаруына оның тигiзетiн әсерi;
* несиенi беру бойынша проценттiк ставкалар, олардың өсуi немесе төмендеуi, төлеу тәртiбi;
* қарыз ... өз ... ... ету формалары (кепiлдеме т.б);
* өндiрiстiк шығындар және материалды запастарды жабуға жеке ... ... ... ... беру және оны ... бойынша екi жақтың мiндеттемелерi, құқықтары және жауапкершiлiгi;
* банкке көрсетiлiтiн құжаттар және т.б ... ... ... ... ... олар ... ... және ұзақ мерзiмдi болып бөлiнедi. Несиенiң жеделдiгi оны ... ... ... ... ... ... бiр жылға дейiнгi мерзiмге берiледi, ал ұзақ мерзiмдi несиелер бiр ... ұзақ ... ... ... несие кәсiпорынның айналым құралдарының көздерiнiң бiрi болып табылады. Ол кәсiпорынның ағымдық қызметi процесiнде пайда болатын, ақша құралдары жетiспеушiлiгiнде ... ... ... бередi. Бiр жылдан көп мерзiмге кәсiпорын күрделi шығындарға несие ала алады.
Бұл жағдайда несие - кәсiпорынның қарыздық ... ... көзi ... және ... ... ... жаңа ... еңгiзуге, қымбат құрал-жабдықтар сатып алуға және басқа да мақсатты ... ... ... ... Кабинетiнiң № 19, 1993 жылдық 7 каңтарында шығарған "Жеке айналым құралдарын толықтыруға бөлiнетiн кәсiпорындарға және ұйымдарға ... беру ... ... ... ... жарлығына сәйкес ұзак мерзiмдi несиелердiң бiр бөлiгi айналым активтерiн толықтыруға жұмсалады.
Қысқа мерзiмдi несиелер қарызгерлерге №1, 1994 ж 11 ... ... ... банк ... ... ... Республикасы экономикасын қысқа мерзiмдi несиелендiру ережелерiн сақтау негiзiнде ұсынылады. Олар несиелендiрудiң ... ... ... ... ... ... бiрге несиелендiру объектiлерi:
+ тауарлардың экспорттық, импорттық операциялары және ... ... ... ... ... жеке еңбек қызметiмен айналысатын азаматтардың алатын шикiзаты, материал, құрал-жабдықтар және басқа да мүлкi;
- ломбардтардық кепiлдiк несиелiк операциялары;
- театр, ... ... т.б ... ... және ... ... уақытша жетiспеушiлiк;
- банк басшылығының қарастыруы бойынша несие объектiсi болып шаруашылықтан тәуелсiз себептер бойынша түсуi кешiгiп отырған дайын өнiм бола ... егер ... ... ... ... осы ... ... шарттарға қарсы, өнiм шығару көлемiн ұлғайту;
- өнiм ... ... бар, ... ... үшiн ... ... ... жеткiзiлмеуi, келiсiм-шарттарды бұзатын, ұқыпсыз төлеушiлерге өнiм түсiрудi ... ... ... ... ... өнiм өндiру, өткiзу көлемi, баға және тарифтер өзгерiсiн есепке ала отырып соңғы жылдарда кредиторлық қарыз және несие ... ... ... ... жоспарланған есептiк көрсеткiштерi болу керек. Жыл бойы бұл ... банк және ... ... ... ... ... ... дұрысталады. Банктер қарыз алушының жеке қаржы көздерiнiң (айналым құралдары, еркiн қорлар) өсiмi қарқынына бақылау жасағаны жөн, қаржы көздерiнiң қарқыны ... ... ... ... ... ... алынбайды:
- транспорттық қиыншылықтар үшiн, өнiмдi жiберудi кешiктiрумен байланысты туындаған уақытша өнiмнен басқа, ... ... ... тыс ... өткiзумен қамтамасыз етiлмеген немесе шектеулi өткiзудегi дайын өнiм ... ... ... ... тыс қалдықтары;
- сезондық қалдықтардан және өндiрiстiң жоспарлы тоқтап қалуы (құрал - жабдықтар жөндеуi т.б дәл ... ... ... ... басқасы;
- бiр жылдан астам қозғалыссыз сақталып тұрған жылдық қажеттiлiктен көп өндiрiлген немесе әкелiнген тауар-материалды құндылықтар;
- қажет ... ... қиын ... және қолданылмайтын тауар-материалды құндылықтар;
- сақтау шарттары сақтандыруды камтамасыз етпейтiн ... ... ол ... ... ... ... әкелуi ыктимал;
- несиелiк келiсiмде қарастырылған мерзiмiнен жолда көп ... ... ... ... ... ... ... құнына кiрмеген немесе ағымдағы табыс есебiне және т.б көздерге кiрiстiрiлмеген, шығындар сметасынан асып кеткен шығындар;
- уақытында өңделмеген, алдыңғы жылғы ауыл ... ... ... ... ... дайын өнiм және аяқталмаған өндiрiске жататын өнiмнiң өзiндiк құнының өсуi.
Несие алу үшiн қарызгер ... ... ... арызымен банкке барады, онда несиенi жұмсаудың мақсаты, оның пайдалану мерзiмi, қайтарудың нақты ... ... ... ... ... отырған шараның қысқаша сипаттамасы және оны жүзеге асырудың экономикалық тиiмдiлiгi көрсетiледi. Осы уақытта ол банкке арыз-мiндеттеме ұсынады, ол банктен несиелiк шот ашу үшiн ... ... ... шот ... счет ... жерi ... ашылады.
Несие алу үшiн қарызгер, несиенi пайдалану мерзiмiнен тәуелсiз, банкке ... ... ... несиелендiрiп отырған шараның техникалық-экономикалық негiзделуi, жоспарланып отырған шығындар, айналым активтерiнiң қозғалысы және өнiм ... ... ... ... ... ... бухгалтерлiк және статистикалық есептемелер, пайда және шығындар туралы ... ... ... ... және ... алушының несие қабiлеттiлiгiн, қаржылық жағдайын анықтау үшiн т.б мәлiметтер;
- банк тәжiрибесiнде қабылданған формалар бойынша несиенi уақытында қайтаруды қамтамасыз ... ... ... мiндеттеме, кепiлдiк мiндеттеме, кепiлдеме, сақтандыру куәлiгi).
Қажет болған жағдайда сол жерде алдын-ала тексеру жүргiзiп, қарызгердiң ... ... ... ... ... ... ... ете алады.
Басқаша айтсақ, кәсiпорынның несие қабiлеттiлiгi - несие алу құқығы және мүмкiндiгi. Ол кәсiпорынның бұрын алған несиелерiмен есептесу ... ... ... ... және қажет болған жағдайда әр түрлi қаржы көздерiнен ақша құралдарын мобилизациялау мүмкiндiгiмен бейнеленедi. Несие ... ... ... алушының сапалы бағасын беру, клиенттiң несиелiк келiсiм шарттарына сәйкес қарызға алған құралдарын қайтару дайындығын және қабiлетiн алдын-ала анықтау, несиелiк салымдардың ... және ... ... банк мақсатын және қарыз алушы арасындағы қатынастарды әрi қарай дамыту (жалғастыру, несиелендiрудi ... ... ... ... қолдану).
Кәсiпорынның несие қабiлеттiлiгiн талдаудың негiзгi мiндеттерi:
1) кәсiпорынның қаржылық жағдайын анықтау;
2) қарыз алушының тиiмсiз шаруашылық қызметiнiң ... ... ... жою ... ... ... қарыз алушы кәсiпорынның тиiмдiлiгiн көтеру бағытында қызметiн ынталандыру;
4) несиелендiру тиiмдiлiгiн көтеру.
Кәсiпорынның несие қабiлеттiлiгiн бағалаудың ... ... оның ... ... ... ... болып табылады. Оған сүйенiп, банк келесi жағдайларды ... ... ... ... және өтiмдiлiгiн;
2) айналым құралдарының және алынған несиенiң пайдалану тиiмдiлiгiн;
3) ... ... ... ... ... ... шаруашылық айналымда жеке айналым құралдарының бiрi;
5) кәсiпорын тиiмдiлiгi.
Кәсiпорынның несие қабiлеттiлiгiнiң бағасы динамикада және ... бiр ... ... ... мекемелерi төмен тиiмдiлiгi, тұрақсыз қаржылық жағдайы бар ... ... ... ... мәселелерiн қарастырғанда, аса ұқыпты болу керек, себебi несие беру банк үшiн тәуекелдiлiк деңгейiн көтередi. Несие қабiлеттiлiгiн бағалаған кезде банктер кеңiнен ... ... ... ... бұл ... 1-ден төмен болса, банк төлем қабiлеттiлiгi жоқ кәсiпорынмен iсi болады және несие тек айрықша шарттарда берiледi. Ал егер бұл ... ... 1-1,5 ... ... қарызды уақытында қайтарудың белгiлi бiр тәуекелдiлiгi болады, ал коэффициент деңгейi 1,5-тен жоғары болса, несиенi қайтару кепiлдiгiнiң қамтамасыз етiлуi жеткiлiктi ... ... ... көшу ... ... ... бұл өз алдына несиенiң берiлуiнiң шарттарын күшейте түседi. Сондықтан несие қабiлеттiлiгiн талдаған кезде өтiмдiлiктiң көрсеткiштерi және тиiмдiлiк деңгейi емес, сонымен ... ... ... ... ... құралдарының бар болуы, өткiзудiң өсу қарқыны, өнiм көлемi өсiмiнiң қарқыны және банк ... өсiм ... ... несие бойынша мерзiмiнен асып кеткен қарыз сомасы және мерзiмi, есептiк шот жүргiзуде белсендiлiк (кәсiпорынның iскерлiк белсендiлiгiн көрсетедi және клиенттiң несие ... ... ... бiрi) сияқты экономикалық көрсеткiштер қолданылады.
+ Кәсiпорынның ... ... ... ... ... ... ... қызметін біртұтас кешенді талдауды ішкі (басқару) және ... ... ... ... деп бөлуді ка-жет етіп отыр. Талдаудың бұл түрлерінің әрқайсысының өзінің негізгі ақпарат-тық көздері бар. ... ... ... есеп ... екі түрі бар: ... ... жұртшылықты, банктерді, сондай-ақ сақтандыру ұйымдары мен үкімет органдарын кәсіпорынның жұмыс жағдайы мен оның каржылық жағдайы және ... ... ... ... ... ... үшін қаржылық газеттер мен бюллетендерде, арнайы анықтамаларда басылып ... ... есеп ... Сонымен қатар көбіне, есепте субъектінің шаруашылық қызметін динамикада бейнелеп көрсетуге, даму бағыты мен оның ... ... ... ... мүмкіндік беретін бірқатар жылдардың мәліметтерін жариялайды. Есеп ... ... түрі - ... ... бұл ... ... өнімдердің жеке түрлерінің өзіндік құнының нормативтері туралы, сондай-ақ сапасының ... ... ... ... тыс ... ... қалуына байланысты мәліметтерден тұратын қатаң құпияландырылған, басқа тұлғалар үшін жабық есеп болып табылады. Ішкі есеп берудің ішіндегі ... ... мен ... болу ... бойынша шығындар сияқты жеке бөлімшелердің жұмыс нәтижелерін сипаттайтын маңызды есеп түрлері болады. Кәсіпорынның жеке ... ... ... ... ... шығындар мен нәтижелерді салыстыру, кім қалай жұмыс істейтінін көруге мүмкіндік береді және еңбекке ақы төлеуде қандай да бір иесіздікті ... Ішкі ... ... ... ал ... ... қаржылық есеп негізінде жүргізіледі. Бүгінгі таңдағы нарыққа өту кезеңінде ... ... ... бағалауда жаңа амалдар қажет. ... ... ... ... ... жеке басылымдарда қаржылық талдауды жүргізу бойынша бірқатар әдістемелік ұсыныстар жарық ... ... ... ... қаржылық жағдайын және оның жекелей көрсеткіштерін талдаудың әр түрлі әдістемелерін ұсынып ... Бұл ... ... ... ... ... болып табылатын, кәсіпорынның қаржылық жағдайының біздің отандык тәжірибеде ... жаңа ... ... ... талдауда. ... ... бойы ... басқару деңгейлерінде және кәсіпорынның өзінде пайдаланып келген қаржылық жағдайды талдаудың қалыптасқан әдісінің, шаруашылық жүргізудің әкімшілік жүйесінің жұмыс ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік меншік үшін, сондай-ақ уақытша тартылған қаражаттарды (тұрақты пассивтер), айналым қаражаттарын және басқаларды мөлшерлеу мақсатында қолданылғаны түсінікті. Бұл жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның дербестігін тежеп отырады және нарықтық қатынастар және кәсіпшілік қызметпен мүлдем үйлеспейді. Бұрынғы қолданылып келген талдау ... әр ... ... ... ... ... мен ... жиындарын олардың мөлшерлік көлемдерімен салыстыру, мөлшерден ауытқуын ... бұл ... ... ... ... ... қалай әсер етуін зерттеу шешуші роль атқарды.
Жаңа қаржылық есептің ... ... бірі - онда ... ... мен нормативтердің жоқтығы болып табылады. ... ... ... жоспарлау кәсіпорынға оның қызметі жөнінде көптеген параметрлерді сырттан бекітетін орталықтандырылған әкімшілік сипатты жояды. Ол, ең алдымен бәсекелестік ... ... ... ... нарықтық коньюнктура жағдайында өзінің хал-жағдайын нығайтуға ұмтылатын кәсіпорынның шаруашылық ... ... ... мен ... ... ... етеді. Қаржылық қызметте нормативтерді пайдалану кәсіпорынның өз еркінде, сондықтан нормативтер туралы ақпараттар, коммерциялық ... ... ... номативтерден ауытқуды талдау, кәсіпорынның ішкі талдауының құрамдас бөлігі болып табылады. Бухгалтерлік есеп беруге негізделген қаржылық жағдайды талдау, сыртқы талдау сипатына ие ... яғни бұл ... ... ... ақпараттардың шектеулі бөлігінен тұратын есеп мәліметтері негізінде осы кәсіпорынның мүдделі контрагенттерінің, меншік иесі немесе мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... Қаржылық жағдайды ішкі талдау әдістемесі, әрбір кәсіпорын үшін тек потенциалды әріптестерін бағалау мақсатында ғана емес, ... ... ... есепті сыртқы пайдаланушылардың көзқарасы тұрғысынан алғандағы өзін-өзі ... үшін де ... ... талдаудың тәжірибесі қаржылық есепті оқудың негізгі ережеле-рін қалыптастырды. Олардың ішінен алты негізгі әдісті ... ... ...
1) көлденең талдау;
2) ... ...
3) ... ...
4) ... ...
5) ... талдау;
6) ... ... ... ... ... талдау - есеп берудің әрбір позициясын өткен кезеңі-мен салыстыру. Ол өткен кезеңдегімен салыстырғандағы ... ... ... ... абсолюттік және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... - ... есеп позициясының жалпы нәтижеге тигізетін әсерін айқындай отырып, қорытынды қаржылық көрсеткіштердің құрылымын анықтау. Ол жалпы баланс ... оның ... ... ... көрсеткіштегі жеке баптардың үлес салмағын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, ұзақ және ағымдағы активтердің кәсіпорын мүлкінің жалпы құнындағы, яғни ... ... үлес ... және тағы ... ... және ... талдаулар бірін-бірі толықтырып отырады. Сондықтан да есептік бухгалтер үлгі құрылымы секілді оның жеке көрсеткіштерінің динамикасын да ... ... жиі ... ... ... ... ... 100% деп алынатын базистік жыл деңгейінен, бірқатар жылдар көрсеткіштерінің салыстырмалы ауытқуын есептеуге негізделеді. Басқаша ... ... ... ... есеп ... бір қатар өткен кезендермен салыстыруды және трендті, яғни жеке кезеңдердің дербес ерекшеліктері мен кездейсоқ әсерлерінен ... ... ... тенденциясын анықтауды көрсетеді. Трендтің көмегімен болашақтағы көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы қалыптасады, одан кейін перспективті, болжамдық талдау ... ... ... ... ... ... ... таралған әдісі әр түрлі қаржылық коэффициенттерді пайдалану болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... кезінде шамалардың біреу бірлік ретінде алып, ал екіншісін бірлікке қатынас ретінде көрсетеді. Қаржылық коэффициентерді есептеу баланстың жеке ... ... ... ... ... негізделген. Олар кәсіпорынның қаржылық жағдайын кезекті факторлық талдау үшін алғашқы база болып табылады және де олар ... ... ... ... ... құбылыстарды ашуға мүмкіндік беретін екі шаманың арасындағы өзара математикалық қатынастарды көрсетеді. ... ... үшін ... ... ... ... оларды дұрыс түсіндіруге байланысты болады. Бұл - қатынастарды ... ең қиын ... ... ол осы ... қалыптасуының ішкі және сыртқы факторларын білуді талап етеді, мысалы, саладағы жалпы экономикалық жағдайлар, кәсіпорын басшылығының саясаты және басқалар.
Қатынастарды үлкен ... ... ... ... тек бір ғана ... ... да, ... де әсер етуі мүмкін. Негізінен қатынас деңгейі өткен кезеңдегі, теориялық дәлелденген ... ... ... ... талдау болашаққа бейімделуі тиіс. ... ... ... ... ... да ... жоқ, себебі олардың әмбебап мәні болмайды және диагностика үшін индикатор ... ... ... ... талдау, қатынас негізінде жасалған шешімдерді әрқашан қолдай бермейді, себебі олардың деңгейіне келесілер әсер ... ... ... ... орташа салалық мәліметер.
Сондай-ақ, өткен жылдардағы нақты қол жеткізілген деңгейдің қолайсыз болуы немесе оның сол өткен ... ... үшін ... ... ... ... және болашақтағы жағдайлар талаптарына сәйкес келмеуі әсер етеді. ... ... ... ... негізінде жүргізудің шетелдік тәжірибесін механикалық түрде көшіріп алу, көп жағдайда тиімсіз, себебі бұл жағдайда біздің ... өз ... ... ... ... бір ... мүмкін болатын маңызы туралы берілген кеңестер кейбір кезде расталмайды. Дегенмен, қаржылық жағдайды талдау барысында ... ... ... қажет болады, себебі ол болып жатқан жағдайларды түсінуге және де оларды тек ... ... ғана ... ... ... ... да дұрыс бағалауға мүмкіндік береді. Әлдеқайда кең ... және ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік. ... ... ... - бұл ... еншілес фирмалардың, бөлімшелердің және цехтардың жекелеген көрсеткіштері бойынша ... ... ... ... ... ... ... берілген фирманың керсеткіштерін орташа салалық және орташа жалпы экономикалық мәліметтері бар бәсекелес фирмалардың көрсеткіштерімен ... ... ... талдау болып тыбалады. ... ... - бұл ... ... ... қорытынды көрсеткішке тигізетін әсерін зерттеудің детерминдік (анықтау) ... ... ... ... ... ... қатар факторлық талдау қорытынды көрсеткіштерді оның құрамдас бөліктеріне жіктегенде - тура, ал оның жеке ... ... ... ... біріктіргенде ол - кері (синтез) болуы мүмкін. ... ... ... қатар, қаржылық жағдайды талдауда экономикалық (элиминирлеу, баланстық үйлесу және тағы басқа), сондай-ақ экономикалық және математикалық статистиканың (топтау, ... және ... ... ... және ... әдістер, корреляция, регрессия және тағы басқа) дәстүрлі тәсілдері қолданылады. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен ... іскерлікпен пайдалану кәсіпорынның қаржылық жағдайына терең талдау жасауға және шаруашылық субъектісінің қаржылық ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. ... ... жөн, ... ... ... ... ... дәйектілігі жөніндегі басылып шығарылған әдістемелік зерттеулердегі авторлардың ұсыныстары оқырмандардың назарын аударады. ... ... ... ... ... ... ... экономикалық университетінің авторлар ұжымы кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауды алдымен оның активтері мен пассивтерін талдаудан бастау ұсынылады, содан кейін кәсіпорынның төлеу ... мен ... ... сондай-ақ активтердің қайтарымдылығын талдауға және оның қаржы жағдайын қысқа мерзімді ... ... ... [17]. ... ... ... жағдайды қалай талдау керек" деген еңбегінде талдау әдістемесін, әрбір шаруашылық ... ... ... бірі болып табылатын және де кәсіпорынның төлеу ... мен ... ... баға ... мүмкіндік беретін мүліктік массаның кұрылымын баға-лаудан бастайды.
И.М.Лоханина мен 3.К.Золкина [22] алдымен есеп ... ... ... ... ... кейін оны оқуды жүргізіп, соның негізінде кәсіпорын-ның қаржы жағдайын бағалайды, одан кейін кәсіпорынның мүліктік жағдайына және оның ... ... ... ... және ... ... тереңдетілген талдау жасайды. ... ... ... ... ... (ерекше) әдістемесін А.Д.Шеремет пен Р.С.Сайфулин ұсынады. Ол талдаудың келесі бөліктерінен
қаржылық жағдайдың жалпы бағасы және ... ... оның ... ... ... ... ... баланс өтімділігін талдау; кәсіпо-рынның іскерлік белсенділігін және төлеу қабілетін талдау.
Қаржылық жағдайды және оның ... ... ... ... ... ... ... бағалау, сондай-ақ қаржылық тұрақты-лықты абсолюттік көрсеткіштерін талдау, олардың ойынша ... ... ... ... ... ... дамытуға тиісті оның негізгі бас-тапқы пунктін құрайды. Баланс өтімділігін талдау, тұрақтылықты талдаудан туындап, ағымдағы төлеу қабілеттілігін ... ... ... ... мен қаржылық тепе-теңдіктің сақталу мүмкіндігі туралы қорытынды жасауға тиіс. ... ... және В.В. ... [21] кәсіпорынның қаржы жағдайын бағалауға байланысты жұмысты екі модульді құрылым түрінде ұйымдастыруды ұсынады: экспресс-талдау және тереңдетіп талдау. Экспресс-талдаудың ... ... - бұл ... ... даму ... және ... жағдайын бағалау болып табылады. Оның шеңберінде қойылған мақсатқа көр-некті және жай қол жеткізуге мүмкіндік беретін негізгі көрсеткіштердің аздаған санының динамикасына ... ... және ... жүргізіледі. ... ... ... экспресс-талдаудың бөлек тәртібін кеңейтеді, толықтырады және дәлелдейді. Оның мақсаты - шаруашылық субъектісінің қар-жылық ... ... оның ... есепті кезеңде қызметінің нәтижесі, сондай-ақ кәсіпорының болашақтағы даму мүмкіндіктеріне соңғы толық баға беру болып табылады. Осыған байланысты нақтылау дәрежесі аудитордың ... ... ... ... айтқанда, кәсіпорынның қаржы жағдайын талдауда аудиторлық түрлі ... мен ... ... еркі бар. ... ... ... осы талдауды жүргізудің дәйектілігіне байланысты дұрыс әдісті таңдай отырып, аудитор қаржылық ... ... ... әрі ... ... жүргізе алады, сондай-ақ объективті және анық баға береді, қаржылы-тұрақтылықтың нығаюы мен кәсіпорынның табыстылығының өсуі жөнінде ұсыныстар дайындайды.
Пайда - ең ... ... ... ең ... экономикалық категория. Ол мемлекеттің қазіргі жағдайларға сай экономикалық дамуы жағдайында және шаруашылық субъектілерінің дербестіктерінің қалыптасуы ... жаңа ... ... ... ие болды. Нарықтық экономиканың негізгі қозғаушы күші болып табылатын пайда - мемлекеттің, меншік иелерінің және кәсіпорын персоналының мүдделерін ... ... ... да ... ... ең ... мәселе болып - басқарушылардың және қаржы менеджерлерінің кәсіпорынның өндірістік, инвестициялық және ... ... ету ... ... ... сай пайданы қалыптастыру бойынша тиімді басқару әдістерін игеру табылады.
Пайданы қалыптастыруды тиімді және сауатты басқару осындай басқаруды ұйымдастырушылық-методологиялық жүйелермен ... ету ... ... - ... ... негізгі механизмдерін білу, оған анализ жасау және жоспарлау үшін қазіргі кездегі әдістерді қолдану жатады. Бұл ... ... ... ең басты механизмдерінің бірі болып - қаржылық леверидж табылады.
Қаржылық леверидж - кәсіпорынның меншікті ... ... ... көлеміне әсер ететін заемдық қаражаттарды қолдануы. Қаржылық леверидж объективті фактор болып табылады, ол меншікті капиталға ... ... ... ... ... кәсіпорынмен заемдық қаражаттардың көлемі арқылы анықталады.
Заемдық қаражаттарды әр түрлі үлесте пайдалануға байланысты меншікті капиталға қосымша генерацияланатын пайданың ... ... ... - ... леверидж эффектісі деп аталады.
Егер кәсіпорынның активтерінің барлығы түгелімен меншікті қаражаттар есебінен қалыптасса, онда меншікті қаражаттар рентабельділігі ... ... тең ... ... сұрақ туады. Бұл сұраққа жауап беру үшін, ең бастысы экономикалық рентабельділікті заемдық қаражаттар құнымен салыстыру керек. Егер экономикалық рентабельділік ... ... ... жоғары болса, онда кәсіпорын оларды тарту арқылы қосымша пайда алуы мүмкін.
Қаржылық леверидж эффектісінің мағынасы - заемдық ... ... ... меншікті капитал рентабельділігінің жоғарылауы немесе төмендеуі.
Қаржылық леверидж эффектісін сандық бағалау үшін келесілерді анықтау керек:
* Қаржылық леверидждің дифференциалы анықталады. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... орташа пайыздық ставканы (ПК) арасындағы айырма ретінде анықталады. Пайдаға салық салудың болуы дифференциалды азайтады. Оны есепке ала ... ... ... есептеледі:
(КВРа - Пк)*(1 - пайдаға салық салу ставкасы) (2)
* Қаржылық леверидждің иығы () анықталады. Бұл заемдық қаражаттардың (ЗК) ... ... (СК) ... арқылы есептеледі. Басқаша бұл қатынас қаржылық тәуелділік коэффициенті деп аталады.
* Дифференциалды қаржылық леверидждің ... () ... ... ... әсер ету эффектісі анықталады (ЭФЛ). Алынған мән әдетте пайызбен өрнектеледі және заемдық қаражаттарды тартқанда меншікті капитал рентабельділігіне қанша пайыз ... ... және ... ... ... леверидж эффектісі былай есептеледі:
ЭФЛ= (1 - Снп) * (КВРа - ПК) * ... (3) ... - ... ... эффектісі, меншікті капиталдың рентабельділігінің өсімі, %
Снп - пайдаға салынатын салық ... ... ... ... - ... ... ... коэффициенті (жиынтық табыстың активтердің орташа құнына қатынасы), %
ПК - кредит пайызының орташа ... ... ... ... үшін кәсіпорын төлейтін пайыздар), %
ЗК - қолданылатын ... ... ... ... - ... ... ... орташа сомасы.
Қаржылық леверидж эффектісінің қалыптасу механизмін төмендегі мысал ... ... ... ... ... ... кәсіпорны
1
Қарастырылған кезеңдегі барлық пайдасын капиталдардың активтердің орташа сомасы
Оның ішінде
Меншікті капиталдың орташа сомасы
300000
250000
150000
3
Қарыз капиталының орташа сомасы
-
50000
150000
4
Жалпы пайда сомасы ... үшін ... ... ... шығындарды ескермегенде)
60000
60000
60000
5
Активтердің жалпы рентабльділік коэффициенті (несие үшін пайыздар төлеу шығындарын ескермегенде, %)
20
20
20
6
Несие үшін пайыздардың орташа деңгейі, %.
15
15
15
7
Қарыз капиталын пайдаланғаны үшін ... ... үшін ... ... (3 топ.6 топ / ... үшін ... ... бойынша шығындарды ескергендегі кәсіпорындардың жалпы пайдасының сомасы (4 топ - 7 ... ... ... ... ... алық ... ... салық сомасы
(8 топ 9 топ).
21000
18375
13125
11
Салық төлегеннен кейін кәсіпорындар құзыретінде қалатын таза пайда сомасы (8 топ - 9 ... ... ... ... ... ... қаржылық рентабльділік коэффициенті(11 топ100/2 топ)
13,00
13,65
16,25
13
Қарыз капиталын пайдаланумен байланысты меншікті капиталдың ... ... % (А-ға ... ... ... ... А кәсіпорны бойынша қаржылық леверидж эффектісінің жоқтығын көруге болады. Себебі, ол өз қызметінде ... ... ... ... бойынша бұл эффект.
ЭФЛв = (1 - 0,35) * (20-15)* 50000/250000 = 0,65%
Ал С кәсіпорны ... бұл ... = (1 - 0,35) * (20-15)* ... = ... ... эффектісінің қалыптасу механизмін графикалық түрде сипаттауға болады. Ол үшін жоғарыдағы мысалдың көрсеткіштерін қолдануымызға болады. (1.1. - ... ... ... ... ... ... ... рентабілдік коефиценті
Қаржылық левериж эфектісі
Сурет 1.1. Қаржылық ... ... ... ... ... нәтижесінен көріп отырғанымыздай, кәсіпорын пайдаланатын капиталдың жалпы сомасындағы қарыз капиталының үлес салмағы ... ... ... ол ... ... ... үлкен пайда деңгейін алады.
Қаржылық леверидж эффектісінің бұрын келтірілген формуласын қарастыра отырып, одан 3 негізгі құрамдас ... ... ... ... Қаржылық леверидждің салықтық корректоры (1 - СНП). Ол ... ... ... ... ... байланысты қарыжылқ леверидж эффектісі қандай дәрежеде көрініс табатындығын көрсетеді.
* ... ... ... ... - ПК). Ол активтердің жалпы рентабльділігі коэффициенті мен несие үшін пайыздардың ... ... ... ... ... ... леверидж коэффициенті (ЗК / СК). Ол меншікті капиталдың бірлігіне келетін Кәсіпорындар пайдаланатын қарыз капиталының сомасын ... ... ... ... ... қаржылық қызметі процессінде қаржылық леверидж эффектісін мақсатты бағытта басқаруға мүмкіндік береді.
Қаржылық ... ... ... іс жүзінде кәсіпорын қызметіне тәуелді емес, пайдаға салынатын салық ставкасы заңмен бекітіледі. Сонымен қатар қаржылық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда пайдалануы мүмкін:
* Егер кәсіпорынның әр түрлі қызмет түрлері бойынша пайдаға салық салудың ... ... ... Егер ... ... қызмет түрлері бойынша, пайда бойынша салық жеңілдіктерін пайдаланса;
* Егер кәсіпорынның жекелеген ... ... өз ... ... ... ... ... режимі бар еркін экономикалық аумақта жүзеге ... Егер ... ... ... ... өз қызметін пайдаға салық салу деңгейі айтарлықтай төмен мемлекеттерде жүзеге асырса.
Мұндай жағдайда өндірістің салалық немесе аймақтық ... әсер ете ... ... ... ... салу деңгейі бойынша пайда құрамына) пайдаға салық салудың орташа ставкасын ... ... оның ... ... ... салықтық түзетуінің әсерін арттыруға болады.
Қаржылық леверидждің дифференциалы - қаржылық левериджді оң эффектісін қалыптастыратын басты жағдайы болып табылады. Бұл ... үшін ... ... ... ... ғана көрініс табады. Қаржылық леверидждің дифференциалының оң мәні жоғары болған сайын, оның әр түрлі осыған тең ... ... ... ... ... ... ... байланысты ол қаржылық леверидждің эффектісін басқару процессінде тұрақты мониторингті талап етеді. Бұл ... ... ... негізделген.
Ең алдымен, қаржы нарығының коньюктурасының нашарлауы кезеңінде (негізінен, ондағы еркін капиталдарға ұсыныс ... ... ... ... құны ... активтерімен басқарылатын жалпы пайда деңгейінен асып түсе отырып, бірден өсуі мүмкін.
Сонымен қатар, пайдаланатын қарыз капиталының ... ... ... ... ... ... оның банкротқа ұшырау тәуекелінің артуына әкеледі. Ол кредиторларды қосымша қаражаттық тәуекел үшін сыйақыны кіріктіруді ескере отырып ... үшін ... ... ... ... ... Осы тәуекелдің белгілі бір деңгейінде (сәйкесінше несие үшін пайыздың жалпы ставкасы деңгейінде) қаржылық леверидждің дифференциалы ... тең ... ... және ... ... ... де ие ... (бұл кезде меншікті капиталдың рентабльділігі азаяды, себебі меншікті капиталмен басқарылатын ... бір ... ... ... ... ... ... қарыз капиталына қызмет етуге жұмсалады).
Сонымен, тауар нарығының коньюктурасының нашарлауы кезеңінде өнімді өткізу көлемі қысқарады, сәйкесінше операциялық қызметтен ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайларда, қаржылық леверидждің дифференциалының теріс өлшемі несие үшін пайыздық ставка өзгергеннің өзінде активтердің ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Жоғарыда келтірілген себептердің кез келгені бойынша қаржылық леверидждік дифференциалының теріс мәнінің қалыптасуы әрқашан меншікті ... ... ... ... Мұндай жағдайда кәсіпорынның қарыз капиталын пайдалануы теріс әсер береді.
Қаржылық леверидж коэффициенті дифференциалдың сәйкес мәні есебінен алынатын оң ... ... ... ... ... оң мәні кезінде қаржылық леверидждің коэффициентінің кез келген өсімі ... ... ... ... одан әрі ... ал ... ... мәнінде қаржылық леверидж коэффициентінің өсуі меншікті капиталдың рентабльділік коэффициентінің өте тез төмендеуіне әкеледі.
Осылайша, дифференциал өзгермегенде қаржылық леверидж коэффициенті меншікті ... ... мен оған ... ... ... бірге, сондай-ақ осы пайданы жоғалтудың қаржылық тәуекелінің ... ... ... ... табылады. Яғни, кейбір жағдайларда қарыз капиталын тарту меншікті көздерден капитал бағасынан жоғары болуы мүмкін.
Қаржылық леверидждің меншікті капиталдың ... ... мен ... ... әсер ету ... білу ... ... құнын және құрылымын мақсатты бағытта басқаруға мүмкіндік береді.
Қаржылық леверидж ... ... ... есептеудің шетелдік тәжірибесін алға тартады.
Нарықтық эканомикаға көшу барысында сыртқы экономикалық ... ... өсуі ... ... ... ... болып отыр.
Шетел тәжірибесін пайдалану барысында барлық кәсіпорындар мен заңды тұлғаларда қаржылық леверидж - ... ... ... де, ... де қаржылық жағдайының қайнар көзі болып табылады.
Қаржы менеджмент теориясында қаржылық леверидж (немесе қаржылық тұтқа) кәсіпорынның қаржылық тәуекелін ... ... бір ... жобаны бағалау үшін қолданылады. Қаржылық тәуекел ретінде біз табыстан төленетін міндетті төлемдерді төлеуге қаражаттың жетпей қалу тәуекелін түсінеміз (мысалы: ... мен ... ... ... таза ... ... кейбір салық түрлері).
Қаржылық басқару тұрғысынан қарағанда таза ... ... ... ... әсер ...
* ... бар ресурстарды рационалды пайдалану.
* Қаражат көздерінің құрылымы.
Бірінші фактор өзінің көрінісін кәсіпорынның активтер ... және ... ... ... ... ... ... капитал құрылымында көрініс табады, яғни меншікті және заемдық қаражаттардың қатынасы. Берілген фактордың әсерін көрсететін категория қаржылық тұтқа ... ... ... ... ... негізделеді: капитал бағасы оның құрылымына тәуелді болады. Шындығында да, көптеген ... ... ... ұзақ ... ... ... жалпы сомасындағы заемдық қаражаттар үлесі көп болса, соғұрлым меншікті капитал бағасы үнемі ... ... өсіп ... ал ... ... бағасы бастапқыда өзгеріссіз болып, кейін өсе бастайды. Яғни, қаржылық леверидждің ... ... ... ... ... ... ... өсіп отырады.
Қаржылық тұтқа эффектісін (ЭФР) анықтауда 2 әдіс қолданылады: американдық және европалық (мен тек ... ... ... ... әдіс бойынша қаржылық тұтқа эффектісі былай анықталады:
ЭФР=PBIT/PBT=PBIT/(PBIT-I)
Мұндағы, PBIT - салықтар мен пайыздарды төлегенге дейін табыс немесе жиынтық ... - ... ... ... табыс.
I - табыстан төленетін кредиттер бойынша пайыздар сомасы.
Өз кезегінде PBIT ... ... - v*Q - FC ... Q - ... ... өктізудің көлемі;
p - өнімнің бір данасының бағасы;
v - өнімнің 1 ... ... ... ... - ... ... ... сомасы;
ЭФР - жиынтық табыстың (PBIT) 1 пайызға өзгергендегі салықты төлегенге дейінгі ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген вариантта 2 кемшілікті көруімізге болады:
* Бұл жерде салықты төлегеннен ... ... ... ... да ... ... ... Ресейде мұндай төлемдерге жататындар: банктік кредит үшін төлем, көпетеген жергілікті салықтар, айыппұл санкциялары;
* ... ... ... әсер етуі ... ... ... ... есептеудің басқаша вариантын ұсынады. Жоғарыдағы варианттың кемшіліктерін ескере ... олар ... ... ... ... = ... ... PBIT - жиынтық табыс;
PBT - салықты төлегенге дейінгі табыс;
T - ... ... ... ... - ... салудан кейін табыстан төленетін міндетті төлемдердің ... ... ... ... ... салынатын салық тәуекелдің деңгейін төмендетеді. Мысалы: егер табысқа салынатын салық ставкасы 100% ... онда ... ... 0-ге тең ... Бір ... бұл ... қорытынды, бірақ ол жеңіл түсіндіріледі - ... ... ... жоғары болса, соғұрлым табыстың азаюы салық түрінде бюджетке төленетін кірістерге әсері өте үлкен , ал кәсіпорынның қолында қалатын табысқа немесе ... ... ... ... ... ... табысқа салынатын салық сомасы үлкен (көп) болса, соғұрлым кәсіпорында аз қаражат ... ... ... таза ... ... міндеттемелерді аз алады. Егер мұндай саясат қолданылса, онда салық ставкасының жоғарылауы нәтижесінде кәсіпорынның қаржылық тәуекелі жоғары болады.
Мұндай ... ... ... біз ... ... ... ... сипаттайтын көрсеткішті аламыз. Ол - кәсіпорын қолында қалатын табыстың жиынтық табыс 1 пайызға өзгергендегі ... ... ... ...
Жоғарыда айтылғандарды мысал арқылы түсіндіруге болады. Айталық, мынадай сипаттамалары бар ... ... ... ... ... ... 50 ... қаржыландыру ставкасы 37 пайыз.
Артықшылықты акциялар бойынша дивидендтер 100000 ... ... ... ставкасы 40 пайыз.
Жиынтық табыс 1000000тг.
ЭФР-ді есептеу үшін ... ... ... 1.2 - ... көрсетілген.
Кесте. 1.2. ЭФР-ді есептеу үшін қажетті мәліметтер
Көрсеткіш ... ... ... ... ... ... ... салық сомасы
320000
360000
Салықты шегергендегі табыс
480000
540000
Таза табыстан төленетін мін-ті төлемдер
150000
150000
Кәсіпорын қолындағы табыс
330000
390000
Нақты мәліметтер негізінде біз ЭФР - ді ... ... (1) = PBIT/ PBT = ... = ... (2) = ... [PBT*(1-T)-E)] = 480000/330000 = 1,4545
Ұсынылған модификацияланған формуланы қолдансақ:
ЭФР = [PBIT/ ... *(1-T) = ... = ... ... табыс 1 пайызға өскенде, кәсіпорындағы қолда бар табысы 1,8181 пайызға көбейеді. Келесі жылға жасалған жоспарда жиынтық табыс 10 ... ... деп ... 1100000 теңгені құрайды. Нәтижесінде, кәсіпорынның қолында қалатын табысы: 330000*1,8181 = 390000 тг.
Осылайша, қаржылық леверидж сипаттайды - ... өз ... ... ... ... ... әсер ету ... қаншалықты екендігін.
Қаржылық тәуекел ұзақ мерзімді қаржыландыру көзі ретіндегі меншікті және қарыз қаражаттарының қатынасында, қарыз қаражаттарын ... ... ... мен ... ... ... Қарыз қаражаттарын пайдалану коммерциялық кәсіпорындар үшін белгілі бір және едәуір шығындармен байланысты.
Қаржылық леверидж санатымен қаржылық тәуекел түсінігі байланысты. ... ... - бұл ұзақ ... ... ... пайыздарды төлеу үшін қаражаттардың жетпеу мүмкіндігімен байланысты тәуекел. Қаржылық леверидждің өсуі аталған кәсіпорындардың тәуекел дәрежесінің өсуімен бірге ... ұзақ ... ... ... ... ... ... капиталдың рентабельділігінің артуына әкеледі бірақ сонымен қатар қаржылық тәуекел дәрежесі де өседі.
деп ... ... ... ... ... ... ... және қаржылық леверидж эффектісін есептеудің шетелдік тәжірибесі туралы айтылады. Нарықтық экономиканың негізгі қозғаушы күші ... ... ... - ... меншік иелерінің және кәсіпорын персоналының мүдделерін қамтамасыз етеді. Сондықтан да қазіргі кездегі ең актуалды мәселе болып - ... және ... ... ... ... инвестициялық және қаржылық қызмет ету процесіндегі қазіргі заманға сай пайданы қалыптастыру бойынша тиімді және сауатты басқару әдістерін игеру болып табылады.
2 ЖШС ... ... ... ... ... ... құрамын және орналасуын талдау
Меншікті қаражаттарының есебінен активтерге (негізгі қорлар, материалдық емес ... ... ... ... ... жауып отырған, қайтарылмаған дебиторлық және кредиторлық қарызға жол бермейтін және өз міндеттемелерімен уақытында ... ... ... ... ... ... ... табылады. Айналым қаражаттарын дұрыс ұйымдастыру және пайдалану қаржылық қызметтегі негізгі іс болып есептеледі. Сондықтан, қаржылық жағдайды талдау процесінде айналым қаражаттарын ... ... ... ... мән ... тұрақтылық сипаттамасы төмендегі талдауларды қамтиды:
* шаруашылық жүргізуші субъект активтерінің құрамын және ... ... ... ... ... көздерінің динамикасы мен құрылымын талдау;
* меншікті айналым құралдарының қолма-қолдығын талдау;
* кредиторлық қарызды талдау;
* ... ... ... ... ... ... болып табылатын активтерді сипаттау үшін олардың құрамы, құрылымы және орын алған өзгерістері қарастырылады. Жалпы активтердің және оның жекелеген топтарының ... ... ... ... ... туралы пікір айтуға мүмкіндік береді. Активтерінің құрамын және оларды бөлістіруді ... үшін ... ... бойынша келесі кесте құрылады:
Кесте 2. ЖШС ... ... ... ... ... ... ... қарыз (қысқа мерзімді)
19598
9368
39249
4
Ақша қаражаттары
1500
2813
Барлығы
111560
180642
506309
2.1 кестесінің мәліметтері негізінде келесі ... ... ... :
1. ... ... ... құралдар құрылымының қатысты көрсеткіштерін есептеу қажет:
2010: 2011:
2012:
2. дебиторлық қарыз құрылымының қатысты көрсеткіштері :
2010: ... ... ... ... ... ... :
2010: 2011:
2012:
4. 2011 және 2012 жылдардағы ақша қаражаттары ... ... ... ... :
2011: 2012:
5. кәсіпорын активтерінің өсу қарқынын есептеу қажет ... ... ... ... 2010 ... 2012 ... ... 394749 мың теңгеге, яғни 111560 мың теңгеден 506309 мың теңгеге дейін немесе үш есе өскенін ... 2012 жылы ... ... ... ... ... құралдар - 177090 мың теңге, ... ... ... құрылымындағы үлес салмағы 34,98 % құрады; дебиторлық ... ... ... - 39249 мың ... ... 7,75 %; ... ... - 287157 мың теңге, немесе 56,72 %. 2012 жылы 2010 жылмен салыстырғанда дебиторлық қарыз ... күрт ... (17,5 %-дан 7,75 %-ға ... ал 2011 ... ... ... ... үлесінің өсуі (5,19 %-тен 7,75 %-ке дейін) байқалады. Ақша қаражаттарының үлесі 2012 жылы 2011 ... ... 0,83 %-тен 0,55 %-ке ... ... ... абсолютті бейнеде ақша қаражаттары екі есе өсіп отыр. Ақша қаражаттарының өсу қарқыны 87,53 % құрады. Бұл ... ... ақша ... ... ... ... бұл өсу ... баланс валютасының өсу қарқынынан едәуір төмен (180,28 %), ал мұның ... 2012 жылы ақша ... ... төмендеуі орын алған.
Активтердің құрамы мен орналасуы
ЖШС ... ... ... динамикасы
Сурет 2.4. ЖШС-нің қаржылық ресурстары көздері ... ... 2.1. ... ... мен ... ... ... құралдар үлесінің күрт өсуі байқалады. Бұл өсу екі БУ-75 бұрғылау қондырғыларын ... алу және ... ... ... ... ... ... нәтижесінде орын алған. Кәсіпорын балансындағы аса өтімді активтердің, яғни ақша қаражаттарының үлесі өте аз, ал бұл ... өз ... ... есептесу мүмкіндігі жоқ екендігін көрсетеді.
ЖШС-нің активтерінің құрамын және оларды ... ... ... көрсетуге болады.
Талдаудың келесі сәті қаржылық ресурстар көздерінің динамикасы мен құрылымын қарастыру болып табылады (сурет ... ... ... ... ... ... және ... капиталының есебінен жүретінін ескеру қажет, ал олардың арақатынасы оның қаржылық ... ... аша ... ... көздерін жіктеу
Меншікті капитал
Меншікті капитал кездері
Тұрақты (перманенттік) капитал
Ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелер
Өзгермелі капитал
Қарыз капиталы
Қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелер
Сурет 2.3. Кәсіпорынның қаражат көздерін жіктеу
Нарықтық ... ... ... ... және оның дамуы өзін-өзі қаржыландыру, яғни меншікті капитал есебінен жүреді. Меншікті қаржылық ресурстар жетпеген ... ғана ... ... ... ... ... қарыз көздеріне қаржылық тәуелсіздік ерекше мәнге ие болады. Бірақ, оларсыз әрекет ету қиын, тіпті ... ... ... ... ... ағымдық активтерін қаржыландыру көздерін шектеу қажет. Қаржылық тұрақтылықты бағалау үшін автономия коэффициенті қолданылады. Ол кәсіпорынның қаржылық жағдайының қарыз қаражаттарының көздеріне ... ... өсуі ... қаржылық тәуелсіздігінің артқанын, болашақ кезеңдердегі қаржылық қиындық қауіп-қатерлерінің төмендегенін көрсетеді. ... ... ең аз мәні 0,6 ... ... Ол ... барлық міндеттемелерін меншікті қаражаттарымен жабуын қамтамасыз етеді.
Кесте 2. ЖШС ... ... ... ... ресурстарының түрлері
2010 жылға
2011 жылға
2012 жылға
1
Меншікті капитал
1.1
Жарғылық капиталы
316
316
316
1.2
Қайта бағалау ... ... ... капитал)
175
175
175
1.3
Акциялар бойынша сыйақылар (төленген қосымша капитал)
1.4
Резервтік капитал
5384
1.5
Бөлінбеген пайда
17947
24962
өткен жылдарға
есептік жылында
17947
24962
Барлығы
491
18438
30837
2
Несие ... ... ... да ұзақ мерзімді міндеттемелері (лизинг)
2.3
Кредиторлық қарызы
45942
147788
460608
2.4
Болашақ кезеңдерден түсетін пайда
2.5
Еңбек ақы төлеуге кеткен шығындар
65052
11266
14864
2.6
Төтенше жағдайларға төлемдер
75
3150
Барлығы
111069
162204
475472
Қорытындысы
111560
180642
506309
Кестедегі берілгендер ... ... ... ... көрсеткіштері мен олардың өсу ретін есептеу қажет.
1. талданушы кезеңдегі жарғылық капитал құрылымының қатысты көрсеткіштерін есептеу керек :
2010: 2011:
2012:
2. 2010-2012 жылдардағы қосымша ... ... ... ... ... ... ... жылдағы резервтік капитал құрылымының қатысты көрсеткіштері :
2012:
4. осы кезеңдегі бөлінбеген табыс құрылымының қатысты көрсеткіштері : ... ... ... ... қарыз құрылымының қатысты көрсеткіштері :
2010: 2011:
2012:
6. төлемге есептелген шығындардың қатысты көрсеткіштері:
2010: 2011:
2012:
7. белгісіз жағдайлар үшін есептелген қатысты көрсеткіштер:
2010: 2011:
... ... ... ... ... ... ... жылға
2012 жылға
Бұл есептеулер меншікті және қарыз капиталдарының құрылымындағы өзгерістерді ... ... ... ... меншікті капитал үлесі 2012 жылы өткен жылмен салыстырғанда, есептік жылы қарыз ... ... күрт ... ... 10,21 %-тен 6,09 %-ке ... және 2010 жылмен салыстырғанда 0,44 %-тен 6,09 %-ке артқан. Абсолюттік ... ... жылы ... ... ... ... ... және резервтік капиталдың пайда болуымен байланысты меншікті капиталдың өскені байқалады. Меншікті капитал құрылымында келесі өзгерістер орын ... 2012 жылы 2011 ... ... ... капитал үлесі 0,1 %-ке және 2010 жылмен салыстырғанда 0,21 %-ке төмендеген, қосымша төленбеген капитал үлесі 2012 жылы 2011 ... ... 0,07 %-ке және 2010 ... ... 0,13 %-ке төмендеген, ал бөлінбеген пайда үлесі 2010 жылмен салыстырғанда 4,93 %-ке артқан және 2011 жылмен салыстырғанда 5,01 %-ке ... ... ... 2012 жылы ... 1,06 % ... 5384 мың ... құрайтын резервтік капитал пайда болды.
Есептік жылы кәсіпорын пассивтерінің құрылымындағы қарыз капиталының үлесі 2011 ... ... 4,12 %-ке ... ал бұл ... ... ... қарыз үлесінің артуымен байланысты, сондай-ақ, кәсіпорын пассивтерінің құрылымындағы меншікті капитал үлесінің ... ... 2010 ... ... 5,65 %-ке төмендеген. Қайтару мерзімі болғанша кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... құрылымындағы үлесі 2011 жылмен салыстырғанда 9,16 %-ке және 2010 жылмен салыстырғанда 49,79 %-ке ... ... ... ... ... 2012 жылы 2011 жылмен салыстырғанда 3,3 %-ке және 2010 жылмен салыстырғанда 55,37 %-ке азайған, ал белгісіз жағдайлар үшін ... ... ... 2012 жылы 2011 ... ... 1,74 %-ке және 2010 ... салыстырғанда 0,07 %-ке төмендеген.
Кестеден көрініп отырғандай, кәсіпорынның ешқандай ұзақ мерзімді міндеттемелері жоқ. 2011 ... ... 2012 жылы ... ... ... артуы кәсіпорынның негізгі құралдар сатып алғандығымен түсіндіріледі. Кәсіпорынның кредиторлық қарызы немесе аса ... ... 93,91 %-ті, ал есеп ... ... ... 6,09 %-ті құрайды, яғни кәсіпорын барлық кредиторлар талап ... ... бар ... ... та ... қанағаттандыра алмайды.
Бұл коэффициенттің аз мөлшері ЖШС-нің қарыз қаражаттарына қаржылық тәуелділігін куәландырады. Кредиторлар көзқарасы бойынша, бұл ... ... өз ... ... ... жоқ екендігін көрсетеді.
ЖШС қаржылық ресурстары көздері
құрылымының динамикасы
Сурет 2.4. ... ... ... ... ... ... ... қаржылық ресурстары көздерінің динамикасы мен құрылымын талдау.
Кәсіпорынның тәуелсіздік (автономдық) дәрежесін сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің бірі ұзақ ... ... ... немесе қаржылық тұрақтылық коэффициенті болып табылады. Бұл кәсіпорын үшін аталған коэффициент автономия коэффициентіне тең болады, ... ... ... ... ұзақ ... міндеттемелер жоқ. 2012 жылы талданып отырылған коэффициент деңгейі 0,0411 пунктке, яғни ... ... ... ал бұл ... ... тұрақтылығының төмендегенін көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы деңгейін сипаттайтын келесі маңызды көрсеткіш қаржыландыру коэффициенті ... ... ... үшін ол ... құрайды:
(20)
2010 жылға
2011 жылға ... ... ... ... ... үшін ... ... сыртқы көздерге тәуелділік коэффициенті өте жоғары және қалыпты мәннен (максимум 1,00) көп ауытқыған. Бұл жағдай кәсіпорынның өз ... ... үшін ... ... ... ... ... Бірақ, 2010 жылмен салыстырғанда оның кему қарқыны байқалады.
Кәсіпорынның сыртқы көздерден тәуелсіздік дәрежесін сипаттайтын тағы бір көрсеткіш ағымдық қарыз ... ... ... ... үшін ағымдық қарыз коэффициенті мыналарды құрайды:
(21)
2010 жылға
2011 жылға
2012 ... ... және 2012 ... ... ... ... 2010 жылмен салыстырғанда сәйкесінше 0,0976 және 0,564 пунктке төмендеуі байқалады.
Талдау процесінде дебиторлық қарызды талдау қажет, қалыпты және ақталмаған қарызды ... ... ... қаржылық жағдайы дебиторлық қарыздың қолма-қолдығына емес, оның мөлшеріне, қозғалысы мен нысандарына әсер ... ... ... Дебиторлық қарыздың пайда болуы, кредиторлық қарыздың орын алуы секілді шаруашылық қызметтегі қолма-қолсыз есептесу жүйесіндегі объективтік процесті білдіреді. Дебиторлық ... ... ... ... ... бұзу ... пайда болмайды және барлық уақытта қаржылық жағдайды нашарлатпайды. Сондықтан, оны толық сомасымен меншікті қаражаттардың айналымнан шығуы деп есептемеу ... ... оның бір ... банктік несиелеудің объектісі болып табылады және кәсіпорынның төлем қабілетіне әсер етпейді.
Қалыпты және ақталмаған қарыз түрлерін ажыратады. ... ... ... ... зиянның орнын толтыру (жеткіліксіздік, ұрлық, құндылықтарды бүлдіру) бойынша қарыздар және т.б. жатады. Ақталмаған кредиторлық қарыз ... ... ... алу және қаржылық тәртіпті бұзу нысандарын білдіреді.
ЖШС-нің 2010-2012 жылдардағы дебиторлық қарызының көрсеткіштері 2.3 кестесінде көрсетілген.
Кесте 2.3.
ЖШС ... ... ... ... ... ... ... төлемдер
2
Алынатын есеп шоттар
4307
3556
527
3
ННК кәсіпорнының қарыздары
7881
9294
4
Еншілес кәсіпорындар мен ... ... ... ... да ... ... мәліметтерінің негізінде 2010, 2011 және 2012 жылдардағы келесі көрсеткіштер ... ... :
1. ... есеп ... ... ... ... :
2010: 2011:
2012:
2. ННК кәсіпорынындағы қарыздар құрылымының қатысты көрсеткіштері :
2010: 2011:
3. еншілес кәсіпорындар және ЖШС қарыздары құрылымының ... ... ...
4. ... тәуелді кәсіпорындары қарызының құрылымының қатысты көрсеткіштері :
2011:
5. басқа да кредиторлық ... ... ... ... ... ... қарыздың өсу қарқыны:
2010: 2011:
2012:
7. кәсіпорын активтерінің құрылымындағы дебиторлық ... ... ... :
2010: 2011:
2012:
Құрылымның қатысты көрсеткіштерін есептеу мәліметтерінен 2012 жылы 2010 жылмен салыстырғанда дебиторлық қарыз 19651 мың ... ... екі есе, ал 2011 ... салыстырғанда 29881 мың теңгеге немесе үш есе ... ... ... есеп шоттар бойынша дебиторлық қарыз 2012 жылы 2010 ... ... 3780 мың ... ... 8 есе - 4307 мың ... 527 мың теңгеге, ал 2011 жылмен салыстырғанда 3029 мың теңгеге немесе 3,5 есе ... ... ... ... 2010 ... ... 16,53 %-ке кеміген, ал 2008 жылмен салыстырғанда 9294 мың теңгеге немесе 23,68 %-ке артқан; АҚ-ның туыс және тәуелді ... ... тек 2011 жылы ... ... ... ... олардың үлес салмағы сәйкесінше 5,8 % және 9,02 % құрайды; 2012 ... ... да ... ... 2010 ... салыстырғанда 22018 мың теңгеге немесе 4 есе - 7410 мың теңгеден 29428 мың ... ... 2011 ... ... 25004 мың ... ... 6 есе ... Дебиторлық қарызда басқа да дебиторлық қарыздың үлес салмағы жоғары - 2010 жылы - 37,81 %, 2008 жылы - 47,22 %, 2009 жылы - 74,98 %, ал одан соң ННК ... ... - 2010 жылы -40,21 %, 2012 жылы - 23,68 % ... Жалпы дебиторлық қарыздағы осы екі статья бойынша үлес салмақ 2012 жылы 2010 ... ... 78,02 %-тен 98,66 %-ке ... ЖШС-нің қарастырылып отырған жылдардағы дебиторлық қарызының құрамы мен оны ... ... №3 ... ... ... ... ... динамикасы мен құрылымын және кредиторлық қарызды қарастырайық. Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... резервтік қор, арнайы бағыттағы қорлар (жинақтау қоры мен тұтыну қоры), мақсатты қаржыландырулар мен ... ... ... ... пайда, құрылтайшылардың салымдары. Мақсатты қаржыландырулар мен түсімдер мақсатты бағыттағы ... ... ... (мысалы, балалар бақшасын қамтамасыз ету) негізделген кәсіпорын қаражаттарының көздерін ... ... ... ... ... ... айналым қаражаттарының қолма-қолдығында орын алған өзгерістерге аса мән беріледі. Меншікті айналым қаражаттарының мөлшерін ... үшін ... ... ... ... ... 1-ші бөлімі қорытындысын алып тастау қажет. ЖШС-нің кәсіпорынының меншікті айналым қаражаттарының қолма-қолдығы №5 кестесінде көрсетілген мәліметтермен ... ... ... ... ... ... 2010 жылдан 2011 жылға дейін өскенін, ал 2011 жылдан 2012 ... ... ... ... ... ... ... байқалатынын көрсетеді. Бұл келесі факторлардың әрекет етуі нәтижесінде туындаған:
* 2011 жылы бөлінбеген пайда сомасының 17947 мың теңгеге артуы меншікті ... ... 18476 мың ... , яғни 2010 ... 2835 мың ... 2011 жылы 15641 мың ... дейін өсуіне әсер еткен.
* Негізгі қорлар құны 2010 жылдан 2011 ... ... 529 мың ... (3326 мың ... 2797 мың ... дейін) төмендеп, меншікті айналым қаражаттарын 529 мың теңгеге арттырған, ал 2011 жылдан 2012 жылға дейін ... ... ... 174293 мың теңгеге өсуі орын алып (2797 мың теңгеден 177090 мың теңгеге дейін), ол меншікті айналым қаражаттарының 174293 мың ... ... әсер ... талдаудан және №5 кестесінің мәліметтерінен мынандай қорытындыға келуге болады: ЖШС-нің меншікті айналым қаражаттарының жетіспеушілігі байқалады. 2010 және 2012 ... ... ... ... қаражаттарының есебінен қалыптасқан, ал 2011 жылы ағымдық активтерді ... ... ... үлесі 91,21 %, меншікті қаражаттар үлесі 8,79 % құраған.
Сонымен қатар, меншікті ... ... ... атап айтсақ жалпы сомадағы меншікті айналым капиталының үлесі мен меншікті негізгі капитал үлесі есептеледі. Меншікті ... ... оның ... ... ... деп ... ... меншікті қаражаттарын қолданудағы жеткілікті икемділігін қамтамасыз ету үшін бұл коэффициент барынша жоғары болу қажет.
ЖШС-ні үшін ... ... ... ... ... ... ... :
(22)
2010 жылға
2011 жылға
2012 жылға
2010 және 2012 ... ... ... ... ... ... маневрлік коэффициенті теріс таңдалы болып, меншікті қаражаттарды қолданудағы жеткіліксіз икемділікті көрсеткен. 2011 жылы маневрлік ... мәні ... ... ... ... ... ... Оның мәліметтері 2.4 кестесінде көрсетілген.
Кесте 2.4.
ЖШС кредиторлық қарызы
мың теңге

Кредиторлық қарыз
2010 ... ... ... есеп шоттар мен вексельдер
3400
2443
1700
2
Алынған аванстар
23
3
Салық бойынша қарыздар
31881
5397
8768
4
Филиалдар мен ӨМТ-ға қарыздар
138585
447422
5
ННК кәсіпорындарына қарыздар
8
6
Еншілес ... ... да ... қарыздар
1278
1710
Барлығы
45942
147788
460608
Кесте мәліметтерінің негізінде төмендегілерді есептеу қажет :
* жылдар бойынша төлемге ... есеп ... мен ... ... ... ... :
2010: 2011:
2012:
2. 2011 жылы алынған аванстар құрылымының қатысты көрсеткіштерін:
3. салықтар бойынша қарыздың қатысты көрсеткіштерін :
2010: 2011:
2012:
4. 2011 және 2012 ... ... мен ... ... қатысты көрсеткіштерін :
2011: 2012:
5. ННК кәсіпорындарына қарыздарының қатысты көрсеткіштерін :
2012:
6. ... ... ... ... ... ... 2011 және 2012 жылдардағы басқа да кредиторлық қарыз құрылымының қатысты көрсеткіштерін :
2011: 2012:
Жасалған есептеулердің мәліметтері 2012 жылы кредиторлық ... 460608 мың ... ... яғни 2010 ... салыстырғанда 414666 мың теңгеге, ал 2011 жылмен салыстырғанда 312820 мың теңгеге артық болғанын көрсетеді. 2010 жылы ННК ... ... ... ... (кәсіпорынның барлық қарызының 0,01 %-і), ал еншілес кәсіпорындар алдында ... жоқ. Есеп ... ... арналған есеп шоттар мен вексельдер төмендеп, жалпы көлемнің 0,37 %-ін ... ... 7,03 %-ке ... ал ол 2001 жылы 7,4 % және 2002 жылы 1,65 % ... ... қатар, бюджет алдындағы салықтар бойынша қарыздар азайған. 2012 жылы 2011 жылмен ... 1,75 %-ке, ал 2010 ... ... 67,49 %-ке ... ... 2012 жылы ... да ... қарыз үлесі төиендеген : егер олардың үлес салмағы 2011 жылы 0,86 % құраса, онда 2012 жылы 0,37 % ... ... 2012 жылы ... мен ... ... қарыз өсіп, 447422 мың теңгені құраған немесе кредиторлық ... ... ... ... үлес салмағы 97,14 % құраған, яғни 2011 жылға қарағанда 308837 мың теңгеге артық. Жоғарыда айтылғандай, бұл өсу негізгі құралдардың артуынан ... ... ... мен ... ... ... орын ... Егер, 2010 жылы ол негізінен бюджетке салықтар бойынша қарыздан (69,39 %) және еншілес кәсіпорындарға қарыздардан (23,21 %) тұрса, келесі жылдары ол ... ... мен ... ... ... (2011 жылы - 93,77 % және 2012 жылы - 97,14 %).
... ... қарызының құрамы мен құрылымын талдау №6 кестесінде ... ... ... ... ... ... және ... кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын қатысты көрсеткіштерді зерттеу негізінде қаржылық жағдайдың жалпы сипаттамасынан кейінгі ... ... ... міндеті - кәсіпорынның қаржылық жағдайын оның тұрақтылық дәрежесі бойынша жіктеуге мүмкіндік беретін ... ... ... қаржылық жағдайының тұрақтылығын запастар мен шығындар құнының (З) ... және ... ... ... ... ретінде анықтайды. Запастар мен шығындардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуі кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының мәні болып табылады.
Запастар мен ... ... ... ... үшін ... ... қамтудың әртүрлі дәрежесін бейнелейтін келесі абсолюттік көрсеткіштер қолданылады:
1) меншікті айналым қаражаттарының қолма-қолдығы (ЕС);
2) алдыңғы ... ұзақ ... ... мен қарыз қаражаттарының сомасына арттыру арқылы алынатын, запастар мен шығындарды қалыптастырудың меншікті және ұзақ ... ... ... ... ... ... және ... мерзімді несиелер мен қарыз қаражаттарының сомасына тең запастар мен шығындардың қалыптастырудың негізгі ... ... ... ... мен ... ... меншікті және ұзақ мерзімді қарыз көздерінің қолма-қолдығы көрсеткішінің атауында шарттылық бар. ... ұзақ ... ... мен ... ... ... ... салымдар мен негізгі құралдарды сатып алуға жұмсалады, сондықтан Едс ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін бейнелейді. Демек, атауы тек меншікті айналым қаражаттарының бастапқы ... Ес ұзақ ... ... мен ... қаражаттарының сомасына артқандығын көрсетеді. Нақты түрде, бұл кәсіпорын үшін екі көрсеткіш те ... тең ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді міндеттемелері жоқ.
Осылайша, ЖШС-ні үшін меншікті айналым құралдарының қолма-қолдық көрсеткіші мен запастар мен шығындарды қалыптастырудың ... және ұзақ ... ... көздерінің қолма-қолдығы көрсеткіші мынаны құрады:
2010 жылға ЕС=ЕДС=-2835 мың теңге
2011 жылға ЕС=ЕДС=15641 мың ... мың ... ... ... ... ... мен ... қалыптастырудың негізгі көздерінің жалпы мөлшері төменде көрсетілген :
2010 жылға Ео=-2835+111069=108234 мың теңге
2011 ... мың ... ... мың ... ... көздерімен қамтамасыз етілуінің үш көрсеткішін есептеу кәсіпорынның қаржылық жағдайын оның тұрақтылық дәрежесі бойынша келесі төрт ... ... ... ... :
* ... ... ... тұрақтылығы;
* қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығы;
* тұрақсыз қаржылық жағдай ;
* дағдарысты қаржылық жағдай.
Қаржылық жағдайдың абсолюттік тұрақтылығы жағдай теңсіздікпен сипатталғанда орын ... :
З < ... > ... ... ... ... мен шығындар таза айналым капиталымен толықтай жабылатынын, яғни кәсіпорын сыртқы несиелерге тәуелді емес екендігін көрсетеді. Мұндай ... өте ... ... ... ... жағдай ретінде қарастырылмайды. Себебі, ол әкімшіліктің негізгі қызмет үшін ... ... ... ... ... ... келмейтінін немесе пайдалану мүмкіндігі жоқ екендігін білдіреді. ... ... ... кәсіпорындардың көпшілігі үшін меншікті айналым қаражаттарының (таза айналым капиталының) тауар запастарындағы үлесі 50 %-тен сәл ... ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылық мына теңсіздікпен сипатталады :
ЕДС < З < ... ... ... ... ... кәсіпорынның өз запастары мен шығындарын жабу үшін ... ... ... ( ... және ... ... ... сәйкес келеді.
Қалыптасқан жағдай келесі теңсіздікпен сипатталғанда тұрақсыз қаржылық жағдай орын алады :
З > ЕО ... ЕО < ... ... ... өз ... мен ... бір бөлігін жабу үшін емес, яғни негізделмеген қосымша қаржы көздерін енгізуге мәжбүр болу жағдайына сәйкес келеді.
Дағдарысты қаржылық ... ... ... ... ... ... қайтарылмаған несиелер мен қарыздарға, сондай-ақ мерзімі өткен кредиторлық және ... ... ие болу ... ... Нарықтық экономика жағдайында, бұл жағдай қайталанып отырса кәсіпорын банкрот деп есептелу керек.
ЖШС-нің ... ... ... дәрежесі бойынша анықтайық. Кестеден көрініп отырғандай, талданып отырған кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығы 2010-2012 жылдары қалыпты болған. Себебі, кәсіпорынның запастары мен ... (З) ... мен ... ... ... және ұзақ ... ... мөлшерінен (Едс) артық, бірақ запастар мен шығындарды қалыптастырудың қалыпты көздерінің жалпы мөлшерінен (Ео) кем ... 2001 жылы ... мен ... ... ... және ұзақ ... ... қолма-қолдығы запастар мен шығындардан 91470 мың теңгеге кем болған, ал запастар мен шығындарды қалыптастырудың қалыпты көздерінің ... ... Едс= -2835, З=88635 және ... ... 19599 мың ... ... ... 2011 жылы запастар мен шығындарды қалыптастырудың меншікті және ұзақ мерзімді көздерінің қолма-қолдығы запастар мен ... 151304 мың ... кем ... ал запастар мен шығындарды қалыптастырудың қалыпты көздерінің жалпы ... Едс= 15641, ... және ... ... 10900 мың ... ... болған; 2012 жылы запастар мен шығындарды қалыптастырудың меншікті және ұзақ ... ... ... ... мен ... 433410 мың теңгеге кем болған, ал запастар мен шығындарды қалыптастырудың қалыпты көздерінің жалпы мөлшері 42062 мың ... ... ... ... тұрақтылығын запастар мен шығындар деңгейін төмендету, мерзімі өткен дебиторлық қарызды жедел қайтару және кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметінің тиімділігін ... ... ... ... ... Кәсiпорынның ағымдық және перспективтi
төлем қабiлеттiлiгiн талдау
Кәсіпорынның қаржылық жағдайының, яғни бухгалтерлік ... ... ... бірі ... қабілеттілікті бағалау болып табылады. Төлем қабілеттілік дегенде кәсіпорынның өзінің сыртқы міндеттемелерімен есептесу ... ... ... ... ... ... ... мен түсімін өлшеу жолымен жүзеге асады. Ағымдық және күтілуші ... ... ... ... ... қабіліттілік балансты құру мерзіміне анықталады.
Егер жабдықтаушыларға, банк несиелері және басқа есептесулер бойынша мерзімі ... ... ... ... төлем қабілетті болып есептеледі.
Күтілуші (болашақтағы) төлем қабілеттілік нақты алдағы мерзімге кәсіпорынның төлем құралдарын оның осы мерзімдегі жедел ... ... ... ... төлем қабілеті төлем қабілеттілік коэффициенті арқылы бейнеленеді. Төлем қабілеттілік ... ... бар ақша ... белгілі бір мерзімдегі немесе алдағы кезеңдегі жедел ... ... ... ... ... ... коэффициенті 1-ге тең немесе артық болса, онда бұл кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... коэффициенті 1-ден кем болса, онда талдау процесінде төлем құралдарының жетіспеу себептерін ... ... ... ... ақша ... ... мерзімді бағалы қағаздарды жатқызған дұрыс. Өйткені, олар тез ... және ... ... қайтарылуына деген сенім бар дебиторлық қарыз бөлігі болып табылады. Жедел міндеттемелерге ағымдық пассивтер, яғни қайтарылуы тиіс ... мен ... ... ... ... ... кредиторлық қарыз және басқа да пассивтер жатады.
Осылайша, ЖШС-нің төлем қабілеттілік ... ... ... ... ... жылға
Талданып отырған кәсіпорынның төлем қабілеттілік коэффициенті ЖШС-де ақша қаражаттарының ... ал ... ... ... ... өсу ... ... көрсетеді.
Кәсіпорынның төлем қабілетін сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің бірі оның несие төлеу қабілеті. Кәсіпорынның несие төлеу қабілеті дегенде оның ... алу ... және оны ... ... қабілетінің болуын түсінеміз. Қарыз алушының несие төлеу ... оның ... ... ... есептесудегі мұқияттылығымен, оның ағымдық қаржылық жағдайымен және өзгеру болашағамен, қажет болса әртүрлі көздерден жұмылдыру қабілетімен сипатталады.
Банк, несие ... ... ... алушының өзіне алуға дайын қауіп-қатер дәрежесін және беруге болатын несие ... ... ... беру ... ... келесі сұрақтарды қарастыруды білдіреді:
* бұрын алған несиелерімен дер кезінде есептесуімен, ұсынылатын есептерінің сапалығымен, басшылықтың жауапкершілігімен және жете білушілігімен сипатталатын ... ... ;
* ... ... бәсекелесуге қабілетті өнім өндіру ;
* . Бұл жерде қарыз алушының нақты шығындарын несиелеу барысында банктің орташа табыстылығымен салыстырғанда алынатын ... ... ... ... Банк ... деңгейі несиелеу кезіндегі қауіп-қатер дәрежесімен үйлестірілу қажет. Банк қалыпты қаржылық қызметті жүзеге асыру барысында банкке ... ... ... ... ... ... алушының табатын пайдасының мөлшерін бағалайды;
* несие ресурстарын қолдану ;
* несие ;
* . Бұл ... ... ... ... ... беру және ... ... пайдалану есебінен қайтарылуын талдау жолымен жүргізіледі;
* несиені , яғни банктің берген қарызы үшін кепілдік алу ... ... ... бойынша жарғы мен нұсқауларды қарастыру.
Несие төлеу қабілетін ... ... ... ... ... өтімділігі дегенде оның өз қарыздарын тез қайтару қабілетін түсінеді. ... ... ең ... ... ... есептелетін ақшаларға айналу қабілеті ретінде анықтауға болады. Өз мәні бойынша кәсіпорын өтімділігі оның балансының ... ... ... өтімділігі кәсіпорын міндеттемелерін оның активтерімен қайтару дәрежесімен бейнеленеді. Бұл активтердің ақшаға айналу ... ... ... ... ... ... Өтімділік кәсіпорынның сөзсіз төлем қабілетін білдіреді және активтер мен міндеттемелердің жалпы сомасы бойынша да, мерзімі бойынша да тең ... ... ... ... ... ... ... жағдайында қаржылық шектеулердің күшеюімен және кәсіпорынның несие төлеу қабілетіне баға беру қажеттілігінен пайда болған.
Баланс өтімділігін талдау ... ... ... ... және ... кему ... ... актив қаражаттарын, қайтару мерзімі бойынша топтастырылған және мерзімінің өсу тәртібімен орналасқан пассив ... ... ... ... дәрежесіне, яғни ақша қаражаттарына айналу жылдамдығына тәуелді кәсіпорынның активтері келесі топтарға бөлінеді.
А1 - аса ... ... ... ... ... ақша ... және қысқа мерзімді қаржылық салымдар жатады.
ЖШС-нің жылдық балансының мәліметтері ... аса ... ... келесілерді құрайды:
2010 жылы А1=1500 мың теңге
2011 жылы А1=2813 мың теңге
А2 - жылдам таратылатын активтер. Олар дебиторлық қарыздан және ... да ... ... қарыз 2010 жылы 19598 мың теңге; 2011 жылы - 9368 мың ... 2012 жылы - 39249 мың ... ... ... жылдам таратылатын активтері келесілерді құрайды:
2010 жылы А2=19598 мың теңге
2011 жылы А2=9368 мың теңге
2012 жылы А2=39249 мың теңге
А3 - баяу ... ... Оған ... 2-ші ... статьялары жатады.
Баяу таратылатын активтер мыналарға тең:
2010 жылы А3=88635 мың теңге
2011 жылы А3=166977 мың ... ... мың ... - қиын ... активтер. Бұл негізгі құралдар, материалдық емес активтер, аяқталмаған күрделі салымдар, қондырылатын жабдықтар.
2010 жылы А4=3326 мың теңге
2011 жылы А4=2797 мың ... ... мың ... ... ... төлеу жеделдігінің дәрежесі бойынша топталады:
П1 - аса ... ... ... ... қарыз және басқа да пассивтер жатады.
ЖШС-нің аса жедел пассивтері келесілерді құрайды:
2010 жылы П1=111069 мың ... ... мың ... ... мың ... - ... мерзімді пассивтер. Олар қысқа мерзімді несиелер мен қарыз қаражаттарын қамтиды.
ЖШС-нің қысқа мерзімді пассивтері келесілерді ... 2010 ... ... ... - ұзақ мерзімді пассивтер. Оларға ұзақ ... ... және ... ... жатады.
Ұзақ мерзімді пассивтер келесілерді құрайды:
2010 жылы П3=0
2011 жылы П3=0
2012 жылы П3=0
П4 - ... ... ... 1-ші ... ... жатады.
Тұрақты пассивтердің сомасы мынаған тең:
2010 жылы П4=491 мың теңге
2011 ... мың ... ... мың ... ... ... үшін ... және пассив бойынша келтірілген топтардың қорытындыларын салыстыру қажет. Баланс абсолютті өтімді болып есептеледі, егер: ... ... ... ... 2001 ... ... ... көреміз: 2010 жылы: ... ... ... ... ... ... көрініп отырғандай, аса өтімді активтер аса жедел пассивтерден артық болуы тиіс бірінші теңсіздік орындалмайды. Сонымен қатар, 2010 және 2012 ... ... ... қиын ... ... ... болуы тиіс төртінші теңсіздік орындалмайды. Осылайша, ЖШС-нің балансының өтімділігі жоғары дәрежеде баланстың абсолютті өтімділік мөлшерінен ерекшеленеді.
Активтердің бір тобы ... ... ... ... ... ... ... орны толтырылады. Бірақ бұл тек құндық мөлшері бойынша ғана, өйткені нақты төлемдік жағдайда аз ... ... аса ... ... толтыра алмайды.
Кәсіпорын өтімділігін абсолютті өтімділік коэффициентінің көмегімен анықтауға болады. Бұл коэффициент кәсіпорынның қысқа мерзімді қарыздарын қайтару үшін ақша қаражаттарын жұмылдыру ... ... Бұл ... ... ... болса, қарыз алушы соғұрлым үмітті болады. Осы коэффициенттің 0,2-0,5 мөлшерінде кәсіпорын өтімді болып есептеледі.
ЖШС-ні үшін бұл ... ... ... ... ... жылға
2012 жылға
Талданып отырған кәсіпорынның абсолютті өтімділік коэффициенті нормативтен алыс, сондай-ақ ол 2012 жылы ... ал бұл ... ... ... ... артқанын және кәсіпорынның жақын арада кредиторлық қарыздарының тек аз ғана ... ... ... ... коэффициенті кәсіпорынның дебиторлармен есептесулерді дер кезінде жүргізу ... ... ... ... бейнелейді, яғни ағымдық міндеттемелердің қандай бөлігі тек қолма-қол ақшалардың есебінен емес, сондай-ақ өткізілген өнімдерден, орындалған жұмыстардан, көрсетілген қызметтерден ... ... ... ... сипаттайды. Бұл көрсеткіштің қалыпты мәні 0,5-0,8 болып табылады.
Талданушы кәсіпорындағы аралық өтімділік коэффициенті ағымдық міндеттемелер сомасының ... ... өте ... ... ... уақытында есептессе де, өз міндеттемелерінің сомасын жаба алмайды ... ... ... ... ... ... қандай қысқа мерзімде ағымдық активтер қысқа мерзімді міндеттемелерді қайтаратынын анықтауға мүмкіндік береді және кәсіпорынның төлем мүмкіндіктерін ...
... үшін ... төлем қабілеттілік коэффициенті келесілерді құрады:
2010 жылға ... ... ... ... ... ... ... жағдай бойынша талданушы кәсіпорынның өтімділігі қанағаттанарлықсыз, ал кәсіпорынның ... ... ... емес. Ағымдық өтімділік коэффициенті өтімді қаражаттардың қысқа мерзімді міндеттемелер сомасын жабу мүмкіндігін анықтауға ықпал етеді, сондай-ақ баланс құрылымының тұрақтылық дәрежесін және ... ... ... ... тез ... ... ... жылға
2011 жылға
2012 жылға
2.3. Кәсiпорынның табыстылығын талдау
Кәсіпорынның тұрақты әрекет етуі оның ... ... ... көлемін әкелу қабілетіне тәуелді болады. Бұл қабілет кәсіпорынның ... ... әсер ... кез-келген кәсіпорын қызметінің нәтижелігін абсолюттік және қатысты көрсеткіштердің көмегімен бағалауға болады. Осылайша, ... топ ... ... ... ... ... пайда көрсеткіштерінің (баланстық, өнім, жұмыс, қызмет тарату) динамикасын талдауға болады. Мұндай есептеулер ... ... ... ... ие болады.
Қатысты көрсеткіштер инфляцияның әсеріне ұшырамайды, себебі, пайда мен жұмсалған капиталдың (меншікті, инвестицияланған, қарыз т.с.с.) әртүрлі арақатынасын білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір бизнеске меншікті қаражаттарды жұмсау туралы шешім қабылдауға ықпал етеді, компания қызметінің мақсатқа сәйкестілігін сипаттайды және оның ... ... ... ... ... көрсеткіштер мәнінің экономикалық мазмұны (рентабельділік көрсеткіштері) олардың кәсіпорынға салынған қаражаттардың әрбір теңгесінен ... ... ... білдіреді.
Сондай-ақ, қызмет тиімділігінің көрсеткіштер жүйесі де қолданылады, атап айтсақ, барлық қолданылушы активтердің рентабельділігі немесе ... ... ... (Ра), ... ... (Ри), ... ... рентабельділігі немесе қаржылық рентабельділік (Рмк), өткізілген өнім ... ... ... ... ... табыстылығын талдауды бастамас бұрын, кәсіпорынның жалпы рентабельділігін (Рж) есептеу қажет. Кәсіпорынның жалпы ... ... ... пайданың негізгі өндірістік қорлардың және мөлшерленген айналым құралдарының орташа жылдық құнына қатынасын түсінеміз.
ЖШС-ні үшін жалпы ... ... ... ... ... ... ... жалпы рентабельділігінің мәні өндірілетін өнім құрылымының, технологиялық схемалардың, шоғырландыру дәрежесінің және баға жүйесінің әртектестігіне байланысты құбылып отырады. ... ... ... ... ... экономикалық белсенділік коэффициенті келесілерді құрады:
(27)
2011 жылы
2012 жылы
Бұдан, ... ... ... ... ... әрбір теңгеден 2011 жылы 8 тиын мөлшеріндегі пайда алғанын, ал 2012 жылы 5 тиын ... ... ... ... өз ... болашаққа негіздесе, онда ол инвестициялық саясатты (бұл жерде, инвестициялау дегенде тұрақты және ұзақ ... ... ... ... ... Кәсіпорынға инвестицияланған қаражаттар туралы ақпарат баланс мәліметтері бойынша меншікті капитал мен ұзақ ... ... ... ... ... активтердің жалпы сомасы мен қысқа мерзімді міндеттемелердің айырмасы ретінде анықталады. Инвестициялардың ... ... ... ... шетелдік тәжірибесінде инвестицияларды басқару бағалау әдісі ретінде қарастырылады. Компания басшылығы пайдаға салынатын салық мөлшеріне әсер ете ... ... ... ... дәл ... үшін ... салық төленгенге дейінгі мөлшері қолданылады.
Талданып отырған кәсіпорын үшін инвестициялар рентабельділігі мыналарды құрайды :
2011 жылы
2012 жылы
Бұл кәсіпорын үшін ... ... мәні өте ... кәсіпорынға өз қаражаттарын осы инвестициялардан пайда табу ... ... ... да, ... ... бойынша, қаржылық қызмет нәтижелерін ең жақсы бағалау, салынған капитал пайдасының қолма-қолдығы болып табылады.
ЖШС-ні үшін қаржылық рентабельділік мәні келесілерді ... ... ...
2012 жылға
Коммерциялық рентабельділік ... ... ... ... ... ... пайда табатынын көрсетеді. Ол өнімнің бәсеке қабілетін бағалауға негіз бола алады. Себебі, өткізілген өнім рентабельділігінің төмендеуі оған деген сұраныстың да ... ...
ӨФ-ы үшін ... өнім ... немесе коммерциялық рентабельділік келесілерді құрады :
(29)
2011 жылға ... ... ... ... ... ... ... талданып отырған кәсіпорындағы сатылым бағаларының төмендеу запасы (қажет болса бәсеке жағдайында ) немесе өндірістік шығындардың өсу ... өте ... ... табыстылығын талдау 2.5 кестесінде көрсетілген.
Кесте 2.5.
Мүлікті пайдалану тиімділігінің көрсеткіштері
Көрсеткіштер
2011
2012
Жалпы рентабельділік
10,5
6,62
Активтер рентабельділігі
8,6
5,09
Инвестициялар рентабельділігі
97,33
80,95
Меншікті капитал рентабельділігі
68,08
56,67
Өткізілген өнім рентабельділігі
4,42
1,55
ЖШС 2012 ... ... ... қанағаттандырарлық нәтижелер көрсетіп отыр.
Сатылымның коммерциялық рентабельділігі 1,55 % құрады; меншікті қаражаттар 56,67 % мөлшеріндегі жылдық ... ... - бұл ... ... ... (12-20 % ... салымдармен салыстырғанда бизнес 2 еседен аса ұтымды) ; кәсіпорын активтерінің әрбір теңгесі 5 тиын мөлшеріндегі пайда әкеледі.
Жоғарыда көрсетілген талдау нәтижелерін бір ... ... ... ... ... ... өзара байланысты екендігін және олардың бірінің жақсаруы екіншісінің құлдырауына әкелуі мүмкіндігін ескеру ... ... ... ... енгізу меншікті капиталдың рентабельділігін арттырады, бірақ компанияның қаржылық тұрақтылығын төмендетеді;
* айналымдылықтың артуы айналым ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді несиені енгізу қысқа мерзімді несиелеуден бас тартуға мүмкіндік береді - ұзақ ... ... ... ... өтімділік жақсарады.
3. Кәсіпорындардың қаржылық ресурстарын басқаруды ... ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылығын көтерудің негiзгi бағыттары
Нарықтық үнемі өзгерісі мен ... ... ... ... етеді;
* Тұтынушылардың сұранысына сай тауарлардың сапасын жақсартуға жұмыстану;
* Жаңа жетістіктерге жетуді көздеу;
Сапалық және қатыстық ... ... құру ... ... туындайды.
Ұйымдасқан жүйені тағайындау, мекемелердің біріккен басқару жүйесінің шарттарына орай ... ... ... ... жаңаша дамуына екі ерекшелік қажет;
1) Бірінші басқару жүйесіндегі қиындықтарды жинақты жүйелі түрде шешу. Басқару жүйесінің элементтерін бірқалыпты ... ... ... мен ... ... ... жүйесі мен заңдылығы шешім қабылдау тәсілдері мен басқару әдістері.
2) Екіншісі ... және ... ... туғызатын басқаруды іске асырудағы сұрақтар сол себепті бұл сауалдардың шешімі әдіскер мамандардың көмегігін қажет етеді және ... ... сол ... ... саласындағы білгір мамандар, мекеме ұйымдары, кибернетиктер, системотехниктер және т.б
Жаңашыл бағыттардың бірі ... ... ... ... ... ... процесстердің жеке түрлерін біріктіреді.
Негізгі бастама тұтынушылардың қажеттілігін қанағаттандыруға маркетингтік бағыт алады.
Жобаны басқару өзіне топталған әдістер мен жасалынған кестелерді қамтиды,қаржыны бөлу және оның ... ... ... ... мақсатқа бағытталған жобалар түсіндіріледі, бұрын қолданылған және өзгеріске ұшыраған жүйелер, өздеріне интеграциялық және координаталық іскерлігі бар процеске қатысты ... ... ... пен ... жобаның орындалуын уақытты үнемдеу арқылы жүзеге асыру қаржы мәселесі және техникалық тапсырмалар, сол сияқты бұл басқарудың өзгеруі.
Іскерлікті басқарудың негізгі ... ... ... ... ... ... бөлу және ... адамдарды тағайындау);
* Ұйымдастыру мен орындау;
* Оперативті басқару, жұмыстың координациясына бағытталған;
* Бақылау (көрсеткіштерді салыстыру фактілерге қарай отырып ... ... ең ... ... ... ... қоғамның өндірістік-техникалық тұғыры сақталып жұмыс іскерлігі арта түспек.
Берілген статистика көрсетеді, мекемелердегі қаржы өндірісінің ... ... ішкі ... ... сол ... ... ... да, олардың іскерлігіне қатысы жоқ.
Бірінші мақсат іскерліктің жасақталуы мен ... ... ... ... үшін екі ... шешу ... Мекемелердегі бәсекелестік пен іскерліктің дамуына бағытталған құрылыс жобасын қалай іске асыру керек.
* Қаржы ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымдық және перспективалық дамуының анализі (сараптамасы) мынаны көрсетеді: өндірістік диверсификациялық бағыттарының бірі ... ... мен ... көрсетуді ұлғайту.
Акционерлік қоғамның негізгі мақсаты бәсекелестік пен жұмыспен ... ... ... ... байланысты.
Акционерлік қоғам қомақты қаржы ресурстарына ие және оны жұмсау жылдарына да қатты көңіл бөледі, ... ... ... ... ... ... компаниялар үшін тамаша болды.Тамашалылығы сол осы акционерлік компания өз бәсекелестіктерінен күшті және өзіндік ... ... ... ... ... ... сонда, қазіргі кезеңде күшті өндірістік базасы бар, оны бәсекеге қабілетті өнімдер шығаруға және тұтынушылар ... ... ... екі ... ... ... - бұл ... етудің жолы, таңдауға түскен және мекемелерге қажет таңдаулы стратегия. Бастысы бұл жеке ... ... ... ... аз ғана маңызға ие, мекемелердегі аз ғана қателліктерге байланысты.
Бұдан басқа да стратегияны талдау үшін әлеуметтік аспектілерді білуі керек ... ... ... қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталған және Ақтау қаласының тұрғындарын ҚР-н заңына сәйкес қанағаттандыру.
Өндірістік дамуына үлес қосатын негізгі фактор - бұл ... ... ... ... ... технолгиялық деңгейі экономикалық көрсеткіштерге елеулі әсер етеді (пайда өнімінің сапалылығы).
Өндірістік ұйымдар - бұл ... ... бір ... ... және ... тараптарына қолданылуы.
Өндірістің қалыптасуы оның мамандандырылған бағытында қалыптасуы тиіс (әр ... ... ... ... ... әрбір бөлігінде орындалады), ұзақ концентрацияда (өндірісті көрікті масштаб көлеміне ... ... ... ... және автоматизация процессін және оларды басқару.
Еркін бәсекелестік шартында өнімнің бағасы, мекемелерде фирмалар арқылы автоматты түрде теңстіріледі.Оған нарықтық баға заңы әсер ... жылы ... ... пікірлер шығарды, нормативтік және методологиялық базаларға қатысты тарифтік саясат және ... ... ... ... ... Магистралды құбырларға мұнайды тасымалдауға арналған тарифтік есепке арналған толықтырулар мен енгізулер қосылды.
* Магистралды құбырларға мұнай тасу қызметіне байланысты ... ... ... ... құру ... ... жаңа ... жүйе бойынша мұнайды тасымалдау магистралды құбыр арқылы, сол сияқты инвестициялық ... ... ... ... ... ... заң жобасына транзиттік бәсекелестік және ұзақ мерзімді тарифтерді құруға сәйкес пікірлер енгізілді.
Өндірістік мекемелерді кеңейтудің бір қиындығы, банкрот және тақырға ... ... ... ... ... ... қаржы негізін қамтамасыз етеді, нарықтық мекемелердің іскерлігінің өсуіне септігін тигізеді.
Өндіріс тиімділігі ... ... оның ... ... ... етуінің соңғы нәтижелерімен анықталады және ұйымдық - басқару қызметінің деңгейін бейнелейді.
Өндіріс тиімділігін арттыру - төмендегілер ... қол ... ... ... өндірістің технологиялық базасын дамыту;
* өндірістегі инновациялар;
* өнім өндіру шығындарының ... ... ... ... ... ... өндірістік жүйе құрылымын жетілдіру.
Фирма қызметін соңғы нәтижелер бойынша бағалау өте қиын іс, ... ол ... ... ... және нәтижелерді әрбір бөлімше бойынша жеке-жеке бағалауды білдіреді. Кәсіпорын қызметінің соңғы ... ... ... ... ... ... төлем қабілеті мен рентабельділігі жатады.
Кәсіпорындағы қаржылық қатынастарды басқаруды жақсартудың маңызды бағыттарының бірі айналым қаражаттарын тиімді ... ... ... ... бір мезгілде өндіріс процесінің әртүрлі сатылары мен айналым сферасында және ... ... ... ... ... ... ... айналымдылығына әртүрлі жолдармен қол жеткізіледі. Айналым ұаражаттарын пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады:
* өндірістік циклдың ұзақтығын қысқарту;
* қойма запастарын азайту;
* материалдық ресурстарды пайдалануды жақсарту;
* материалдық-техникалық жабдықтауды ... есеп ... ... ... ... ... ... айналым қаражаттарын пайдалануды жақсарту мүмкіндіктерінің көпшілігі өндіру сатысында орын алады.
* Кәсіпорынның айналым қаражаттарының ... ... ... ... түрінде болады. Сондықтан, оларды барынша қысқарту айналым қаражаттарын пайдалану тиімділігін анықтайды. Өндірістік запастардың ерекше белгісі олардың қатаң бағыттылығы ... ... ... ... тек осы ... ... ... қойма бөлімшелері ғана қолдана алады.
* Айналым қаражаттарын пайдалану тиімділігін арттыру және олардың айналымдылығын жеделдетудің ... ... бірі - ... ресурстарды үнемді пайдалану бойынша жұмыстарды жетілдіру. Аталған ... ... ... ... және ... ... жетілдіруге бағытталған жобалау шешімдерін жетілдірумен байланысты шаралар есебінен жүзеге асыруға болады.
* Материалдық - ... ... ... ... ... ... мөлшері, өндірістік процестің қалыптылығы және өндірістік бағдарламаның орындалуы тәуелді болады. Бұл ... ... ... ... материалдық-техникалық жабдықтаудың озат нысандарын енгізуді, ресурстарды пайдалануды есепке алу және бақылауды жетілдіруді, материалдық ресурстары қоймалау және ... ... ... ... ... әсер жақын орналасқан жабдықтаушылармен тікелей транзиттік байланыстарды енгізу есебінен алынуы мүмкін.
* Айналым сферасындағы ... ... ... ... ... ... әсер етеді, атап айтсақ, күрделі құрылысты қаржыландыруды ашу үшін ... ... ... ... ... материалдық құндылықтарды жеткізу шарттарына дер кезінде отыру және орындалған жұмыстар үшін банкпен есеп айырысуды уақытында құжаттандыру; құжат айналымын жақсарту және ... ... ... ... ақша ... есеп беруде жатуын қысқарту; есеп айырысуларды және дебиторлық қарыздарды күнделікті бақылау және ... ... ... ... ... үшін ... алу мүмкіндігіне ие болу өте маңызды. Бұл кәсіпорынның қаржылық және ... ... ... оның аса ... ... ... ... етуге мүмкіндік береді. Себебі, банктер және басқа да ... ... үшін ... ... (төлем қабілеті) аса маңызды.
Нарықтық шаруашылықтың негiзгi категорияларының бiрi банкроттық болып табылады. Ол сот ... ... ... ... ... тыс ... кредиторлар келiсiмi бойынша шешiлген қарызгердiң төлем қабiлетсiздiгi, ол оның жойылуына негiз бола алады.
Қазақстан Республикасының 07.04.1995 жылы ... №2173 ... ... банкроттық дегенiмiз қарызгердiң ақша мiндеттемелерi бойынша, енбекақы төлеу бойынша, бюджетке және бюджеттен тыс ... ... ... ... ... алмауы. Басқаша айтсақ, шаруашылық субъектiнiң банкроттығы дегенiмiз - мүлкiнен мiндеттемелердiң асып кетуiне байланысты немесе қарызгердiң баланс құрылымының қанағаттанарлықсыз болуымен байланысты, ... ... және ... ... ... ... ... оның тиiмсiз бағалық, инвестициялық, қаржылық саясатының нәтижесi болады.
Кәсiпорын банкроттығының пайда болуының негiзгi себептерiнiң қатарына келесiлердi жатқызуға болады:
1. Шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... салық, жүйелерiнiң, экономиканы қайта құрудың нормативтi, заң базасының дұрыс жетiлмеуi;
- инфляцияның жоғарғы деңгейi;
- кәсiпорынның құнды қағаздарының нарықтық ... ... ... ... деңгейi және осының негiзiнде қалыптасқан, өндiрiс шығындарының сәйкес төмендеуiсiз өнiмге бағалардың түсуi.
2. ... ... ... ... себептер:
- банкроттықты болжау және оны болашақта болдырмау қабiлетiнiң ... ... ... ... ... ... құрылымының, жарнаманың болмауының нәижесiнде сату көлемiнiң төмендеуi;
- ... ... ... ... ... ... өнiмнiң төмен рентабельдiлiгi;
- өндiрiс циклының өте үлкен болуы;
- үлкен қарыздар, бiр-бiрiне төлемеушiлiктер т.б ... ... ... ... терiс әлеуметтiк нәтижелерге әкеледi, сондықтан нарықтық экономика дамыған елдерде кәсiпорындарды күйзелiстен қорғау механизмi жасақталған.
Бұл механизмнiң негiзгi элементтерi келесiлер болып ... ... ... реттеу;
- кәсiпорындардың қабiлетсiздiгi (банкроттығы) туралы шешiм қабылдау және оларға акт жасау ... ... ... ... - ... ... ету;
- перспективтi тауар өндiрушiлердi сақтау мақсатында, төлем қабiлеттiлiгi жоқ кәсiпорындарға мемлекеттiк қаржылық ... ... ... жою және қайта құру шараларын қаржыландыру;
- банкроттық процедурасының барлық қатысушыларының мүдделерiн экономикалық ... ... ... жоқ ... ... еңгiзу, банкроттық жөнiнде ақпаратты жариялау.
Кәіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың логикалық ... - ... ... ... жою жолдарын іздеу болып табылады.
Жағымсыз жағдайлардың ауқымына байланысты кәсіпорын жағдайын жетілдіруге қажетті іс-әрекеттер көлемі анықталады. Жеңіл ... ... ... ... ... ... бірыңғайлау, яғни ақша қаражаттарының кірістері мен шығыстарын үйлестіру жеткілікті. Ал терең қаржылық дағдарыс ... ... ... ... ... ішкі және ... ... қолдануды қажет етеді. Кәсіпорынның жағдайы аппаттық деңгейге жеткенде қаржылық ... ... ... іздестіру қажет, ал табылмаған жағдайда кәсіпорынды жою туралы шешім қабылдауға мәжбүр болады [24].
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын тұрақтандырудың ішкі ... ең ... ... ағымдағы төлем қабілеттілігін қалпына келтіруге бағытталуы тиіс. Ағымдағы төлем қабілетсіздікті жою мақсатында ... ... ... ... ... оперативтік шаралар жүргізу, яғни ағымдағы шығыстарды азайту және кейбір активтерді сату қажет. Осыдан кейін алдағы кезеңде ... ... ... ... етуге бағытталған тактикалық шаралар жүргізілуі қажет. Кәсіпорынның толық қаржылық тұрақтылығының негізгі ... ол - ұзақ ... ... ... ... ету ... табылады. Сондықтан кәсіпорынның стратегиялық шаралары қаржылық тұрақтылықты ұзақ ... ... ... сақтап тұруға бағытталуы тиіс. Кәсіпорынды дағдарыстан алып шығу үшін қаржылық жағдайды тұрақтандырудың ішкі және сыртқы ... ... ... ... сауықтыру бойынша бизнес - жоспар жасалынады. Кәсіпорынның ... ... ... ... ... (сурет-5). ... ... ... ... ... азайту мақсатында жаңа акциялар мен облигациялар шығаруы мүмкін. Бірақ жаңа акцияларды ... ... ... төмендеуіне алып келуі мүмкін. Сондықтан батыс елдерінде көбіне облигацияларға көп жүгінеді.
Кәсіпорынның банкроттығының алдын алу жолдарының бірі ол - ... ... ... ... ... ... ... уақытша бас тарту. Бірақ бұл шараны іске асыру үшін кәсіпорын акционерлерін қаржылық ... ... ... беретіндігін және болашақта дивидендтер көлемінің өсетендігіне сендіру қажет [24].
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын сауықтырутырудың маңызды көзі - ... яғни ... ... дебиторлық борыштары бойынша талап ету құқықтарын банке немесе факторинг компанияларға сатуы болып табылады.
Кәсіпорынның материалдық ... ... ... ең ... ... бірі - ... Ол инвестициялаудың бір түрі болып табылады. Лизингтік операциялар бойынша жедел амортизацияны пайдалану ... ... ... ... ... отыруға мүмкіндік береді.
Кәсіпорынға үлкен табыс әкелетін тиімді жобаларды іске асыру мақсатымен кредиттер тарту да кәсіпорынды сауықтырудың негігі бағыттарының бірі ... ... ... капиталдың жетіспеушілігін азайтудың бір жолы ол - оның айналымдылық жылдамдығын ... ... ... ... ... ... ... арттыру жолдары:
- тұрақты шығындар сомасын азайту;
- айнымалы шығындар сомасын азайту;
- жедел амортизацияны пайдалану;
- пайдаланылмайтын мүліктерді сату;
- ... ... және тағы да ... ... бас ... инвестициялық белсенділікті төмендету.
Сурет 3.1. Қаржылық сауықтырудың негізгі бағыттары.
Кәсіпорынды ... ... ... ... бірі өндіріс табыстылығын арттыратын ішкі резервтерді іздеу болып табылады. Оған өндіріс қуаттылығын толық ... ... ... мен ... ... арттыру, өзіндік құнды азайту, материалдардық, еңбек және ... ... ... пайдалану жатады [24].
Тәжірибеде кәсіпорынның қаржылық жағдайына әсер ететін негізгі үш ... ... ... ... ... яғни ақша ... ... Бұған кәсіпорынның кредиторлар, жұмысшылар және бюджет алдындағы мін-деттемелерін өтеуге ... ... ... бола ... ... ... мүдделерін толық қанағаттандырмау. Бұған меншік иелері алатын табыстарының олардың салған салымдарына қарағанда әлдеқайда төмен болуы дәлел бола ... ... ... ... ... ... төмендеуі.
Тәжірибеде қаржылық тұрақтылықтың төмен болуы болашақта міндеттемелерді өтеу бойынша қиыншылықтар тудыруы мүмкін, ал бұл өз ... ... ... ... болуына алып келеді. Жоғарыда жасалынған талдау негізде біздің кәсіпорында алғашқы екі ... (өте ... ... ... және ... ... ... келсек, ол ұзақ мер-зімді қарыздардың жоқ болуы және кәсіпорын ... ... ... ... қаржыландырылуына байланысты кәсіпорын кредиторларға тәуелді емес, яғни қаржылық тұрақты. Талдау барысында анықталған кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының әлсіз жақтары ... ... пен ... төмен болуынан туындап отыр. Осыған байланысты біз кәсіпо-рынның қаржылық тұрақтандыру үшін төлемқабілеттік пен рентабельділікті арттыру жолдарын іздеу керек деген қорытындыға ... ... ... мен ... талдау кезінде ұзақ мерзімді міндеттемелерді алу қажет пе деген сұрақ туындайды. Бір ... ұзақ ... ... ... ... ... тұ-рақтылығын, яғни тәуекелсіздігін білдірсе, екінші жағынан, ұзақ мерзімді мін-деттемелер кәсіпорынның төлемқабілеттігі мен рентабельділігін арттыруға кө-мектеседі. Бұл жағдайда біз "тәуекел-табыс" деген екі ... ... ... кеткен жөн. Бұл модельдің негізгі қағидаты - тәуекелсіз табыс та жоқ. Яғни тәуекел мен табыстың қолайлы ... ... жөн. ... ... қа-ражаттарын пайдалану қажеттілігі болмайды егер кәсіпорын өз пайдасын өзін-дік құнды төмендету негізінді арттырса.
Сонымен кәсіпорынның қаржылық жағдайын жақсартудың бірнеше жолдарын атап ... ... ... ... азайту қажет. Ол үшін өзіндік құнға факторлық талдау жасау, оның өсу ... ... және ... ... ... ... ... Материалдық, еңбек және қаржылық ресурстарының тиімді пайдалануына көп көңіл бөлу қажет [30].
Негізгі көзі ... ... ... ... ... салымдарын азайту не боламса ұзақ мерзімді қарыз қаражаттарын немесе лизингті пайдалану.
Капитал салымдарын ... бір ... ... ... ... ... ... береді, алайда бұл капитал салымынан мәңгі-бақиға бас тарту қажет ... ... ... ол үшін ... ұзақ ... несиелер алуы немесе лизингті пайдалануы қажет. Сонымен қатар жаңа техникалар ... ... - ... ... - конструкторлық және технологиялық жұмыстар жүргізуді ұмытпаған жөн. Бұл ... ... ... ... ... ... ... арттырады.
Жоғарыда айтылғандарға қосымша кәсіпорынның өндірістік қуаттылығына талдау жасау, олардың 100 % пайдаланылуын қамтамасыз ету және олардың қолданылмайтын бөлігін сату ... ... беру ... ... ... жоспарлардың жасалуы мен орындалуына көп көңіл бөлген жөн [27].
Әр түрлi шаруашылық саласындағы және қызмет сферасындағы кәсiпорындардың алдында тұрған банкроттық ... ... ... ... ... табылады.
Баскару процесiне қазiргi кезде, кәсiпорын көлемiнiң ұлғаюымен, технология күрделiлiгiмен, ең күштi баскарушылық тәжiрибенi үйрену қажеттiлiгiмен сипатталады.
Қаржылық, басқарушылық және ... да ... ... ... шешiмдер басқаруды ұйымдастыру сферасындағы iскер адамдармен дайындалып ... және олар оның ... ... ... ... ... ... өз кәсiпорында өндiрiстiк шығындар денгейiн анықталған шектеуден төмен түсiру мүмкiн емес болғандықтан, кәсiпорындар өз табысын көбейтудiң басқа жолдарын ... ... егер ... ... ... ... ... және бизнестi басқару жүйесiнiң басқа да негiзгi аспектiлерiн қолға алса, осы жұмыста ұсынылған шараларды қолданса, ... ... ... ... ... қана ... сонымен бiрге қаржылық жағдайын жақсартуға мүмкiндiгi болады.
3.2. ... ... ... қызметі көбінесе таңдаған қаржылық стратегиясына тәуелді болады. Қаржылық стратегия қаржыларды қалыптастыру, оларды жоспарлау және қамтамасыз ету сұрақтарын ... ... ... нарықтық жағдайында кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету міндеттерін шешеді. Қаржылық стратегия теориясы шаруашылық жүргізудің нарықтық жағдайының объективті заңдылықтарын зерттейді, ... ... ... дайындау мен жүргізудің жаңа жағдайында өмір сүрудің әдістері мен нысандарын өңдейді.
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясы кәсіпорын қызметінің барлық жақтарын ... атап ... ... және ... ... ... пайданы бөлістіру, қолма-қолсыз есептесулер, салық және баға саясаты, бағалы қағаздар ... ... ... мүмкіндіктерін жан-жақты ескере отырып, ішкі және сыртқы факторлардың сипатын қарастыра отырып, қаржылық стратегия кәсіпорынның қаржылық-экономикалық ... өнім ... ... ... сәйкес келуін қамтамасыз етеді. Басқаша жағдайда, кәсіпорын банкротқа ұшырауы мүмкін.
Жеке мақсаттарға жету стратегиясы басты стратегиялық ... ... ... ... ... ... қаржылық операцияларды ұтымды пайдалануды білдіреді.
Қаржылардың басты стратегиялық ... ... ... және ... қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету болып табылады.
Кәсіпорынның қаржылық стратегиясы басты стратегиялық мақсатпен сәйкес мыналарды ... ... ... ресурстардың қалыптасуы және оларды орталықтан стратегиялық басқару;
* шешуші бағыттарды анықтау және олардың орындалуына барлық күш жігерді жұмсау;
* міндеттер тізімін ... және ... ... жету;
* қаржылық әрекеттердің кәсіпорынның экономикалық жағдайы мен материалдық мүмкіндіктеріне сәйкес келуі;
* кәсіпорынның жылдағы, маусымдағы және айдағы ... ... мен ... ... жағдайын объективті есепке алу;
* стратегиялық резервтерді қалыптастыру және дайындау;
* кәсіпорын мен оның ... ... және ... ... ... алу;
* бәсекелестер тарапынан басты қауіп-қатергді анықтау, оны жоюға күш салу және қаржылық әрекеттер бағытын дұрыс ... ... ... озу үшін күрес жүргізу.
Негізгі стратегиялық мақсатқа жету үшін ... ... және ... ... сәйкес кәсіпорынның негізгі қаржылық стратегиясы өңделеді. Негізгі қаржылық стратегияда орындаушылар мен ... ... ... ... ... ... ... және бөлістіріледі.
Қаржылық стратегияның міндеттері:
* шаруашылық жүргізудің нарықтық ... ... ... ... мен ... зерттеу;
* кәсіпорынның тұрақсыз немесе дағдарысты қаржылық жағдайындағы оның қаржылық ... ... және ... ... ... ... варианттарын дайындау шарттарын өңдеу;
* жабдықтаушылармен, барлық деңгей бюджеттерімен, банктермен және басқа да қаржылық институттармен қаржылық өзара қарым-қатынастарды ... ... ... және ... ... ... ... негізгі қорлар мен айналым қаражаттарын аса ұтымды пайдалану үшін жұмылдыру;
* кәсіпорынды шаруашылық-өндірістік қызметке қажетті қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету;
* кәсіпорынның ... бос ақша ... ... ... табу мақсатындағы тиімді салымдарын қамтамасыз ету;
* жемісті қаржылық стратегия жүргізу және ... ... жаңа өнім ... ... пайдалану, кәсіпорын кадрларын шаруашылық жүргізудің нарықтық жағдайында жұмыс жасауға жан-жақты дайындау, олардың ұйымдық құрылымы мен ... ... ... ...
* ... қаржылық стратегиялық көзқарастарын, экономикалық және қаржылық мүмкіндіктерін зерттеу, қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету ... ... ... және ... асыру;
* дағдарыстық жағдайдан шығуды дайындау тәсілдерін, тұрақсыз немесе дағдарысты қаржылық жағдайда кәсіпорын кадрларын басқару әдістерін өңдеу және оны жоюға барлық ұжым ... ... ... ... барысында ақша табыстарын анықтауға, ішкі ресурстарды жұмылдыруға, өнімнің өзіндік құнын барынша төмендетуге, ... ... ... және ... ... қаражаттарына қажеттілікті анықтауға, кәсіпорын капиталын ұтымды қолдануға ... ... ... ... ... ... ... инфляция өсімін және басқа форс-мажорлық жағдайларды ескере ... ... Ол ... ... сәйкес келу керек, қажет болса түзетілуі және өзгертілуі тиіс. Қаржылық стратегияның жүзеге асуын бақылау табыстардың түсуін тексеруді, ... ... және ... ... қамтамасыз етеді. Өйткені, жақсы жүргізілетін қаржылық бақылау ішкі резервтерді анықтауға, шаруашылық рентабельділігін арттыруға көмектеседі.
Қаржылық стратегияның маңызды бөлігі шетелдік компаниялар тәжірибесінде ... ... ішкі ... ... ... ... пайданы бөлістіру бағыттары анықталады) өңдеу болып табылады.
Осылайша, кәсіпорынның қаржылық стратегиясының жетістігіне қаржылық стратегия ... мен ... ... ... ... стратегиялық басшылықты қатаң орталықтандыру арқылы қаржылық стратегиялық мақсаттар нақты экономикалық және қаржылық мүмкіндіктерге сәйкес келгенде кепілдік беріледі.
Қаржылық талдау ... ... ... төлем қабілетсіздігі анықталды. Қалыптасқан жағдайдан шығу үшін қаржылық ... ... ... ... ... нәтижелері бойынша кәсіпорынның қалыпты қаржылық тұрақтылық деңгейінде тұрғандығы анықталды.
Қаржылық стратегияны қалыптастыру ... ... - ... ... ... ... шығару. Бұл үшін келесі шараларды өткізу қажет :
* ... ... ... ұзақ ... және ... ... ... қарыздың бір бөлігін алу, себебі, кәсіпорынның АҚ-ы алдындағы қарызы өте көп және қайтару мерзімі келсе кәсіпорын оны ... ... ... айналым қаражаттарын меншікті капитал үлесін көбейту есебінен арттыру. Бұл үшін кәсіпорын пайдасын арттыру қажет. Бұған бір құбыр ... 30000 мың ... 34000 мың ... дейін жоғарылатқанда ғана қол жеткізуге болады, себебі, нарықтағы ... ... 36000 мың ... баға қойғандықтан, бір ұңғы бағасын 4000 мың теңгеге өсіру тапсырыс көлемінің төмендеуіне ешқандай да әсер ... ... ... ... ... ғана ... таза ... 123874 мың теңгеге дейін арттыруға және кәсіпорынның кредиторлық қарызын 195472 мың теңгеге дейін азайтуға болады. Таза ... бір ... ... ... ... ... ... ал бір бөлігін кәсіпорынның ақша қаражаттарын қалыптастыруға бағыттауға болады. Таза пайда есебінен меншікті капитал үлесінің өсуі кәсіпорынның қаржылық жағдайы ... ... ... әсер ... Бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының жақсарғанын көрсетеді.
Қаржылық стратегияға ұсыныстарды орындау барысында кәсіпорынды сандық бағалау ... ... ... ... ... қаржылық жағдайдан шығару мүмкіндігін көрсетеді. Қаржылық стратегияны қалыптастыруға ұсыныстарды орындау барысында кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ал кәсіпорынның төлем қабілеті жақсарады, бірақ абсолютті өтімділік деңгейіне жетпейді.
Бұл шараларды жүзеге асыру көбінесе сыртқы жағдайларға, атап ... ... ұзақ ... ... ... ала алу ... тәуелді болады. Аталған стратегияны болашақта дұрыс жүзеге асырса, кәсіпорын абсолютті өтімділік және абсолютті қаржылық тұрақтылық деңгейіне қол ... ... ... қаржылай шешімі түскен пайданың ақысымен сипатталады.Пайданы мекеме өнімді өндіру жолымен алады,сонымен қатар ... да ... ... ... ... жалға беру,қаржы және валюта биржасындағы коммерциялық іскерлік т.б ).
Өндіру мен ... ... ... ... ... ... өндірістік снабжениялық,маркетингтік және қаржылай іскерлігіне байланысты атап айтқанда,бұл көрсеткіштер шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... да ... қиындықтарына ықпалы бар.
Жоғары пайданы алу өндірістік белгілі бір көлеміне сәйкес,өнімнің бағасы мен өндірісте тұрып қалуы да,таратылуы да әсерін ... ... ... өнімді тарату көлеміне,өндіріс пен таратудың кідіріп қалуына,кіріске байланысты.Енді қаржыны бөлу ... ... ... ... тоқталайық.Қаржыны бөлу механизмінің қалыптасуынағы негізгі бағыттарының нәтижесін бірнеше топтарға біріктіру,берілген механизмінің құрылысынан шыққан,сол секілді оның ішкі және ... ... ... ... ... мен ... мекемелерінің басқару жүйесін де топтастыру.
Жүргізген талдау қорытындылары кәсіпорын қызметінің рентабельсіз екенін анықтады . ... ... ... жүргізілген уақытта таза табыс таппай отыр. Бірақ та уақыт өте келе кәсіпорынның шығындылығы аз да ... ... ... ... ... болмайды.
Кәсіпорын активтері рентабельді болуы үшін ең бірінші табыс табуы және оны арттыруға тырысуы қажет. Сатудан түскен түсімді арттыру үшін және ... ... алуы үшін ... сату ... көп ... ... ... қатар кәсіпорын:
- өнімнің өзіндік құнының құрылымын қайта қарап, шығындардың артуының себептерін анықтап, оларды азайту жолдарын іздеу ... баға ... ... ... яғни өнім ... қосылатын рентабельділіктің пайыздық мөлшерін арттыру.
Өнімнің өзіндік құны - кәсіпорын ... ... ... болып та-былады.
Соңғы жылдары өнімді өндіру мен сату шығындарының өсуі байқалады. Өзіндік құнның өсуіне шикізаттардың, материалдардың, көлік қызметтеріне тарифтердің қымбаттауы алып ... ... ... ... ... ... амортизациялық аударымдар сомасының артуы, жалақы бойынша шығындардың ... ... ... ... ... ... ... табылады[29].
Кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттырудың ең бір маңызды жолы - өзіндік құнды азайту болып табылады. ... ... ... төмендетудің бірден бір жолы - өндірілетін өнімнің көлемін арттыру болып табылады, өйткені бұл жағдайда өнім бірлігіне келетін тұрақты шығындардың мөлшері ... ... ... көлемінде, өткізуден түскен табыс өнімнің толық өзіндік құнына тең болатын және табыс та, ... да ... ... ... ... қалай қол жеткізеді деген сұрақ туады. Егер өнімді ... ... ... ... оның ... ... құнынан жоғары болса, онда кәсіпорын ұшрайды. Сондықтан кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттыру мақсатында ... ... ... ... ... ... ... әдіс қолданылады.
Оның негізгі мақсаттары:
- Өндірістің қаупі көлемін анықтау;
- Өнім өткізуден түскен табыстың қаупті көлемін анықтау;
- Тұрақты шығындардың қаупті деңгейін есептеу;
- ... ... ... ... ... ... шегі" - кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... ... ... бірі болып табылады. Сонымен қатар оны өнімнің рентабельді ассортиментін қалыптастыруда, баға белгілеуде және тиімді баға саясатын әзірлеуге пайдалануға болады.
Осылайша, бұл ... ... ... ... үшін ... қаупті көлемін анықтауға және өткізудің қаупті бағасын есептеуге өте қажетті болып табылады.
Кәсіпорынның ... ... - бұл ... ... ... ... ... қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін сақтай отырып, табысты ... ... ... тарату мен пайдалану арқылы кәсіпорынның дамуын көрсететін қаржы реурсының жағдайы. Ол ... ... ... ... ... ... нәтижелерімен тығыз байланысты. Өндіріс көлемінің азаюы, өнімнің өте жоғарғы өзіндік құн кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының төмендеуіне алып ... [31]. Оған ... ішкі және ... ... әсер етеді.
Ішкі факторлар кәсіпорынның өзінің жұмысын ұйымдастыруына ... ... ал ... ... ... еркіне бағынышты емес. Негізгі ішкі факторларды ... ... ... ең ... ... ... ... байланысқан өндірілген өнім мен көрсетілген қызметтің құрамы мен құрылымына тәуелді. Сондай-ақ, тұрақты және ... ... ... ... ... ... ...
Кәсіпорынның өндірілетін өнім және өндіріс технологиясымен тығыз байланысқан қаржылық тұрақтылығының маңызды факторларының бірі - ... ... ... мен ... ... кәсіпорынның басқару стратегиясын дұрыс таңдап алуы болып табылады. Ағымдағы активтерді басқару өнері - кәсіпорын шотында оның ағымдағы жедел ... үшін ... ... ... ең ... сомасын ұстаудан тұрады. ... ... ... ... ... бірі - бұл ... ресурстарының құрамы(мен құрлымы, оларды басқару стратегиясы мен тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. Кәсіпорынның өз ... ... ... ... таза табысы қаншалықты көп болса, соншалықты ол өзін жайлы сезіне алады. ... ... тек таза ... ... ғана ... сонымен қатар оны тара-ту құрылымы, әсіресе өндірісті дамытуға бағытталған бөлігі де өте маңызды бо-лып табылады. ... ... ... қарыздық капиталдар нарығы әсерін тигізеді. Кәсіпорын ақша қаражаттарын қаншалықты көп тартатын болса, оның қаржылық мүмкіндіктері де соншалықты жоғары болады, алайда, ... ... ... ... те ... - яғни ... өз ... уақытында есептесе ала ма, жоқ па? - деген қауіп туады.
Және де бұл жерде кәсіпорынның төлеу қабілеттілігінің қаржылық ... бір түрі ... ... үлкен роль берілген. ... ... ... келе, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына әсер ететін мынадай ішкі факторларды атап көрсетуге болады:
:: ... ... ... ...
:: ... ... (жұмыс, қызмет) құрылымы және оның жалпы төлем қабілеттілігі бар ... ...
:: ... ... ... ...
:: ... ... ... ... табыспен салыстырғандағы динамикасы;
:: ... мен ... ... ... мен ... қоса алғандағы мүлік пен қаржы ресурстарының жағдайы; ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайының әсері, қоғамда үстемдік етуші техника мен технология, төлеу қабілеті бар сұраныс және тұтынушылар ... ... ҚР ... салық және несие саясаты, кәсіпорынның қызметін бақылау жөніндегі заң актілері, сыртқы экономикалық байланыс және тағы ... ... ... ... ... ... жетілдіру бойынша мынайдай ұсыныстар жасауға болады: ол ... ... ... ... ... ... ... капиталдың үлесін арттыруға негізделеді.
Айта кеткен жөн, қажылық тұрақтылықты қалыпты жағдайда ... тұру үшін ... ... Стратегияда кәсіпорынның мынадай негізгі мақсаттарды, яғни алдағы уақыттағы кәсіпорын қызметінің бағытын, өндірілетін өнім (көрсетілетін қызмет, атқарылатын жұмыс) сапасын арттыру, аз ... ... ... ... ... ... ету, ... құнды төмендету және рентабельділіктің қажетті деңгейін қамтамасыз ету жолдарын анықтау қажет.
Меншікті капиталдың рентабельділігін арттыру ... ... ... ... қажет. Ал қарыз қаражаттарының негізгі көзі коммерциялық және банктік несиелер болып табылады [26].
Стратегиямен байланысты шешімдер қабылдағанда мыналарды ескерген жөн: ... ... ... ... ... іске асыруға қажетті қаржы қаражаттарының бар болуын және олардың мақсатты пайдаланылуын, сондай-ақ тәуекел деңгейін.
Кәсіпорынның стратегиясы ... ... оның ... тиімділігі мен қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ететін іс-шараларға бағытталуын қамтамасыз етуі тиіс [28].
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігін талдау оның өз ... ... ... ... іскерлік белсенділігі қаржылық жағдайында ең алдымен оның қаражат ... ... ... ... белсенділікті талдау, кәсіпорынның өз қаражатын қаншалықты тиімді пайдаланғанын анықтауға мүмкіндік беретін, әртүрлі қаржылық ... ... ... мен ... зерттейді.
И.А.Бланк өз еңбегінде іскерлік белсенділікті арттырудың мынадай жолдарын атап көрсетеді:
1. ... ... ... ... яғни бұл ... ... ... бағытталады. Осы мақсатта шығындардың қалыптасуына үнемі бақылау жасалынып отырады.
2. Активтердің айналымдылық жылдамдылығын арттыру, яғни кәсіпорын қызметінің ... ... ... ... ... ... ... қаржы нәтижесіне кіреді:
* Оптимизациялық жүйенің салық пайдасы, пайдаға байланысты жеңілдіктер мен ставкілердің жүйесін ... ... таза ... қалыптастыратын, ең алдымен өндірістікк базасының жекелей дамуы мен іске ... ... емес ... өтеу ... ... болдырмауға бағытталған штрафтар мен өсімдерді біртіндеп төмендету мақсатындағы бюджет және бюджет емес ... ... ... ... және тарату.
* Таза пайданы оптимизациялы түрде тарату, мекемеде қалып қойған таратылымдарды тұтыну және ... ... ... ... ... мен ... қорларын мақсатты қолдана білу.
Мекемелердегі қаржылау механизмінің іске асуындағы шараларды басқару құжаттарынан қажетті түрде көрсету, сол сияқты жүйелік бөліміндегі қаржы ... ... ... ... ... ... қаржы мекемелерін жетелеу.
Қаржы шартының қалыптасуы реконструкция мен өндірістік базаның техникалық ... ... сол ... ... ... ... негізін де байланысты.
Әдіс тәсілдердің бағасы, пайданы оптималды таратудың келесі бөлімдері мыналар;
* Тәсілдер жиынтығы мен жүйелердің кірісі жөніндегі мәліметтер
* ... ... ... тәсілі.
* Қаржы шешімін жоспарлау кезеңіндегі оптималды тәсілдерді тарату.
Осылайша,берілген тәсіл (методика) жаңа ... ... ... ... ... жүйесі мен бухгалтерлік есептің жүргізілуін біріктіруі қажет. Ол экономикалық жағдайлардың ... жол ... ... ... ... ... ... оптималды нұсқасын табу керек, экономикалық есептерге негізделген.
Пайда жөніндегі жоспардың негізділігін тексеру пайданы тұтынудың максималды нормасының есебінен ... ... ... ... ... ... ... тудырады, өндірісте жоспарланған жұмыс көлемінің жетіспеушілігі мен нәтижелігі бұзылған жағдайда.
Кейбір жағдайларда ұжым басшылары жинақтау мен тұтыну қорларына нормативтік ... ... ... ... саясатының есептік жағдайларын қарастыру да қамтамасыз етілуі мүмкін.Егер де ... ... ... мен ... ... қанағаттандырмаса,онда жұмысты белгілі тәсіл аясында жалғастырады,соңында,оптималды шешім табу керек.
Есептеу орталығы АҚ ... ... ... филиалы 2007 жылы автоматты жүйенің техникалық және кірме көмегімен іске асырды,ресурстық ... ... SAP ... жүйе ... ... АҚ -- ң ... барлығын қамтиды.
Автоматтандырылған есепке мынадай процесстер ауыстырылған мұнай тасымалдау бухгалтерлік есеп, материалды - техникалық жабдықтау (снабжениялар), экономикалық талдау және ... ... ... есепке шығын мен кіріс түрлерінің барлығына жеке есеп жасақталған;
* ... ... ... жеке МВЗ ... шығу ... ... жекешеленген тұтынушылар есебі жеке кіріс бойынша қаралады
Бағалау тәсілі мен қаржы ... ... ... ... ... ... етеді, сол секілді анализдің тереңдігі мен сапалығын көрсетеді, бұлардың барлығы қаржы - ... ... ... ... ... қатаңдығына негіз болады,
Пайданың жоғарлылығы шаруашылықтың қандай да болсын қиындықтарына ықпалы бар.
Жоғары пайданы алу өндірістік белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... қалуы да, таратылуы да әсерін тигізеді.
Жоғары пайда өндірістің өнімді тарату көлеміне,өндіріс пен таратудың кідіріп қалуына,кіріске байланысты. Енді қаржыны бөлу ... ... ... ... ... Қаржыны бөлу механизмінің қалыптасуындағы негізгі бағыттарының нәтижесін бірнеше топтарға біріктіру, берілген механизмінің құрылысынан шыққан, сол секілді оның ішкі және ... ... ... ... ... мен қаржы мекемелерінің басқару жүйесін де топтастыру.
Қорытынды
Кәсіпорынның қаржы ресурстары өте ... ... ... мәні ... ... ... айқындалады. Кез келген қаржы қатынасының материалды сипаты болып кіріс, аударымдар мен түсімдер түріндегі ақшалай қаражаттар арқылы сипатталады.
Кәсіпорынның қаржысы - кәсіпкерлік ... ... мен ... ... тиімді форма.
Қаржы реурстары бөлу процестерін теңдестіреді. Қаржы ресурстарында қаржыға тән екі қызмет, олар: бөлу мен ... ... ... ... басқару объектісі бола отырып басқарудың құралы да болады. Кәсіпорынның қаржы ресурстарының осы ... ... ... ... басқару жүйесі ретінде қарастырудан шығады: бірішіден, басқару объектісі болып ақша айналымы мен құн айналымының жүзеге асырудың ... ... ... екіншіден қаржы ресурстары мен кәсіпкерлік капитал. Осылайша қаржы ресурстарының мәні олардың қаржы менеджментінің объектілерімен үйлесетіндігінен және ... ... ... екі ... ... ... ... басқару кешеніндегі басты мәселе кәсіпорынның қаржы ресурстарын ... ... ... бойынша және қалыптасу қайнар көздері бойынша қатынасы болып табылады. Кәсіпорынның қаржы ... ... ... ... бағыттары осы жағдайлар арқылы анықталады:
* қаржы ресурстарының оңтайлы құрылымын анықтау;
* қаржы нарығындағы жағдайларды есепке ала ... ... және ... ... ... ... өзгерістерді есепке алу;
* қарыз мүмкіндіктерінің резервтерін анықтау.
Қаржылық ... мен ... ... қаржыларын зерттеудің басты объектісі болып табылады. Реттелетін нарық жағдайында түсінігі қолданылады, ол қаржыгерлер үшін фирманың жаңа кірістерін алу ... ... әсер ... ... ... ... болып саналады. Осы сапада капитал тәжірибелік қаржыгер үшін - өндірістің ... ... ... ... - ... ... ... салынған және осы айналымнан кіріс әкелетін қаржы ресурстарының бөлігі. Осы мағынада капитал қаржы ресурстарының айналған формасы ... ... ... ... капиталы ақшалай нысанда ұзақ уақыт бойы қала алмайды, өйткені ол жаңа ... ... ... ... ... немесе оның банктегі есеп айырысу шотында ақшалай қаражаттардың қалдығы ретінде ақшалай нысанда бола отырып, ол фирмаға ... ... ... тіптен кіріс әкелмейді.
Құрылатын тауардың материалды негізін шикізаттар, материалдар, сатып алынатын комплектілеу тауарлары және жартылай ... ... ... ... құндары басқада материалдық шығындармен, негізгі өндірістік қорлардың тозуымен, жұмысшыларға төленетін жалақымен қатар өзіндік құн формасында ... ... ... ... ... ... ... Түсім түскенге дейін бұл шығындар кәсіпорынның ... ал ... ... ... ... есебінен қаржыландырылады. Тауарды өткізуден түсім түскеннен кейін айналым қорлары ... ... ал ... өндіріс бойынша шаққан шығындарының орны толтырылады.
Қаржы ресурстарын анықтаудағы ең қолайлы негізгі принцп болып, оларды ... ... ... ... яғни ... ... ... өте отырып жиынтық қоғамдық өнім өткізілетін форма: амортизациялық аударым, ... ... ... айналым қаражаттарының қалыптасқан артық көлемі, тұрақты пассивтер және т.б, сонымен қатар олардың кәсіпорынның қаражаттар айналымы процесіндегі ролін нақты айқындау ... ... ... біздің пікіріміз бойынша, үш негізгі топқа бөлу экономикалық тұрғыдан дұрыс ... ... және ... ... ... есебінен қалыптасқан қаржы ресурстары;
* қаржы нарығында мобилизацияланған ресурстар;
* қайта бөлу есебінен түскен ресурстар.
Жеделдетілген амортизациямен қатар соңғы жылдары негізгі ... ... ... да үлкен мәнге ие болып отыр.
Қайта бағалаудың мақсаты - негізгі активтерді жаңалау үшін керекті ақшалай қаражаттар қорын ... ... ... мүлікт бағалау және тозуды есептеу үшін ... ... ... ... ... ... бағалауға барлық негізгі қорлар жатады, оның ішінде әрекеттегідері және консервацияланғандары, резервтегілері мен запастардағылары, аяқталмаған ... ... ... ... пайдалануға берілгендері, списанияға шығаруға дайындалғандары, бірақ өшіруге акт ... ... жаңа ... ... елдің экономикасында нарықтық механизмдерді активизациялауда кәсіпорынның қаржы ресурстарын ... ... ... ... ... емес ... ... үлкен мәнге ие.
Қазіргі кезде кәсіпорын қаржылық жұмысты ұйымдастыру кезінде үлкен қиыншылықтармен қақтығысады. Жеңісті жұмыс істеп жатқан фирмалардың тәжірибесі осы ... ... ... жолының кәсіпорын басшыларының қолында екендігін көрсетті. Қазіргі ... ... ... ... ... ... екі тәсілі кеңінен қолданылады:
- егер де басшы - кәсіби қаржыгер болса, ол ... ... ... ... өзі ... Бұл ... ... бірақ отандық тәжірибеде көп кездеспейді;
- фирманың қаржы қызметінің тапсырмалары мен қызметтерін түсінетін ... ... осы ... ... ... ... ... қаржыгер болмаса, тәжірибеге қаржы жұмысын ұйымдастырудың керекті моделін қою мен енгізу үшін сыртқы ұйымды тарту.
Қызметтің ерекшеленген ... бір ... ... ... ... негізгі тапсырмаларды да анықтайды. Осы тапсырмалардың құрамы келесі түрде бөлшектенеді.
Бірінші бағыт шеңберінде жалпы бағалау жүргізіледі:
- кәсіпорынның активтерінің және ... ... ... көздерінің;
- кәсіпорынның қол жеткізген экономикалық потенциалын ұстап тұруға және оның қызметін кеңейтуге ... ... ... мен құрамы;
- қосымша қаржыландырудың қайнар көздерінің;
- қаржы ресурстарын пайдаланудың жағдайы мен тиімділігін бақылау жүйесінің.
Екінші бағыт бөлшекті бағалауды ... ... ... ... ресурстарының көлемінің;
- оларды ұсыну формаларының (ұзақ мерзімді немесе қысқа мерзімді несие, нақты ақша);
- қол ... мен ... ... ... ... қол жеткізу мүмкіндігі келісім шарт арқылы анықталады; қаржыға керекті көлемде және кереті ... қол ... алу ... ресурстардың осы түрін иелену құнының ( пайыз ставкалары, қаражаттардың осы қайнар көздерін ұсынудың басқалай формальды және формальды емес ... ... осы ... ... тәуекел (яғни, меншік иелерінің капиталы қаражаттардың қайнар көзі ... ... ... ... ... аз ... болады).
Үшінші бағыт инвестициялық сипаттағы ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді шешімдердің талдауы мен бағасын қарастырады:
- қаржы ... ... ... қаржы салымдарының тиімділігі.
Қаржылық шешімдерді жоғарыда аталған бағалауларды ... ... ... ... ... ... және тиімділік талаптары арасындағы компромиссті есепке алатын, альтернативті шешімдер нәтижесінде орындалады.
Қаржы ресурстарын басқару кәсіпорынды басқарудың жалпы жүйесінің маңызды тармағы ... ... ... ... ... ... ... сақтаумен байланысты нәтижелер мен шығындарды анықтауға және запастар мен шығындардың дұрыс балансын жүргізуге ... ... ... айналымын жеделдету үшін кәсіпорындарда төмендегі жұмыстарды жүргізген жөн:
- керекті материалдарды сатып алуды жоспарлау;
- қатаң өндірістік ... ... ... ... сай ... қолдану;
- сұранысты болжауды жетілдіру;
- шикізат пен материалдарды тез жеткізу.
Қаржы ресурстарын басқару бойынша негізделген шешім қабылдау үшін ең алдымен ... ... ... ... ... типке жататындығын анықтау керек. Оларды 4 топқа бөлуге болады:
* ... ... ... ...
* ... ... ... кәсіпорын;
* нашар тұрақты жағдайдағы кәсіпорын;
* дағдарысты қаржылық жағдайдағы кәсіпорын.
Инвестициялар ... ... ... ең ... және сол уақытта кәсіпорынның қаржы ресуртсарын басқару процесінің алғашқы құрамдастары болады, өйткені олардың маңызды көлемін айналымнан ұзақ уақыт аралығына ... ... ... ... басқарудың тиімділігін бағалау маңызды дәрежеде активтерге инвестициялаудың тиімділігін бағалаумен ұштасады, өйткені бұл ... ... ... - ... және ... ... қамтамасыз етіледі. Және керісінше, қаржы ресурстарының мәнінен олардың негізгі тағайындалуының - қайта өндірістің қажеттіліктерін тұтас қаржыландыру мен бөлшекті ... ... ... ... ... болып табылатындығын көреміз. Сондықтан ойлап қарасақ ... ... ... ... ... ... ... шартталғанын байқаймыз. Басқаша айтқанда инвестициялар қаржы ресурстарының мәнін сипаттайтын процессретінде, ... ... ... ... ... қатынастардың метриалды ұстаушылары ретінде болады. Қаржы нарығының тұрақтылығына, маңызды қаржылық ... ... ... ... ... ... инвестицияның тиімділігін бағалаудың тәсілдері Қазақстанда бірқатар ерекшеліктерге ие болды, олар әрекеттегі пайыздық ставкалар, кәсіпорынның капитал құрылымының әр түрлі ... ... ... бірқатар факторлар қатынасында инфляция көрсеткіштерін есептеуде есепке алудың қажеттілігімен байланысты.
Қазіргі кезде қаржылық болжау процесінде алғдыңғы қатарға ақша ағынын ... ... ... ... ... қаржылық жоспарында ақша ағынын дисконттау және модельдерді есепке алуды құрастырудың ... ... ... ... ... ... болжау кезінде көрсетілетін шығындардың көп бөлігі төлемдер тәртібіне әсер етпейді. Мысалы, шаруашылық субъектілерінің айналым қаражаттары оның ... ... ... және ... ... түскенге дейін төленеді. Осыған байланысты, төмендегідей тұжырым жасауға болады: пайда есепті шотта немесе кассадағы ақшалай қаражаттардың ... ... ал ... ... ... көлемі өз кезегінде кәсіпорын пайда алып жатыр дегенді білдірмейді. Кәсіпорынның төлем қабілетсіздігі жағдайында бұл ... ... ... ... ... нақты ақшаның артық көлемі пайдалы жұмысты сипаттамайды. Кейінге ... ... ... ... ... иеленгенде кәсіпорын маңцызды қаржылық қиыншылықтарға ұшырауы мүмкін, өйткені кредиторлардың қысымы дебиторлық қарызды алғанға дейін, кәсіпорын қызметіне кері әсерін ... ... Ақша ... болжам моделін жасаудың негізгі тапсырмасы ақша қаражаттарының түсімі мен шығындалуының ... ... ... болашақтағы өтеулілігін бағалау, болып табылады және осылайша қабылданған басқарушылық шешімдердің тиімділігін арттыру.
Кәсіпорындарда есеп айырысуды жетілдіру ... ... ... жүргізілуі керек - кәсіпорынның қаржы ресурстарының жалпы ... ... ... ең ... деген есеп айырысу формаларын пайдалану және керісінше - айналымнан қаражаттарды ... ... есеп ... ... бас ... мұнда кәсіпорын операцияның кредиторы қатынасында қатысады. Есеп айырысу операцияларына ... ... ... сенімділігі, есеп айырысу механизмінің құқықы және инфрақұрылымын қамтмасыз ету сияқты факторларына да көңіл аудару керек.
Әдебиеттер тізімі
* Н.Назарбаев. ... 2003 ж. 17 ... №1096 ... ... ... ... ж Заңы - 1998 ж,24,25,27,28 шiлде.
* Заң күшi бар ... ... ... ... , 1995 жыл ,30 ... ҚР-ның туралы, ҚР-сы территориясында шаруашылық қызметтi айқындайтын Заңдар Пакетi, 1992 ж, II ... ... ... ... ... ... предприятия (Учебно- практическое пособие.) ДиС,2009г.
* Баканов М.И, Шеремет А.Д Теория ... ... ... ... ... Л.И, ... С.И ... анализ предприятий.-Екатеринбург;2007 г
* Балабанов Д.Т. Основы финансового менеджмента: Учеб.пособие.-М.: Финансы и статистика,2004 г.
* Богдановская Л.А., Виноградов Г.Г.,Мигун О.Ф. ... ... ... в ... ... ... 2000г
* Дүйсенбаев К.Ш. Алматы - 2001
* ... К.Ш., ... С.К. ... ... ... предприятия: Справ.серия/ Бюллетень бухгалтера, ноябрь,№21-22 (64-65).
* Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения предприятия: Учеб.пособие/ А.: Экономика,1998 г.
* Ілиясов Қ. , ... - ... ... Б. , ... - 1999 ж.
* Ковалев В.В.Финансовый анализ:Управление ... ... ... и статистика,2007 г.
* Кеулімжаев К.К. Алматы - 2001
* Любушин Н.П, Лещева.В.Б, Дьякова В.Г. Анализ ... ... ... ...
* ... Л.У. // ... № 1, 2004 ... Мұханбетова Э.С. //Хабаршы № 4, 2003 ж.
* Назарбаев Н.А. ... Ел ... ... ... ... Алматы
* Радостовец В.К.Финансовый и управленческий учет на ... ,1998 ... ... ... В.А ... ... субъекта хозяйствования.-Мн.:Выш.шк.,1997 г.
* Савицкая Г.Л., Анализ хозяйственной деятельности - М.:Инфра,2009г
* Шеденов Ө.Қ., Комягин Б.И. , ...
* ... ... ... қаржысы- Қаржы-қаражат, 2010
* Экономика предприятия.Под ред. Горфинкеля В.Я. Купрякова ... ... 2009 ... ... ... Под ред. ... В.Я .,Швандара В.А.,М: Юнити,2010 г.
* Любушин Н.П, Теория экономического ... ... ... г.
* ... А.Д, ... Р.С ... ... анализа.-М.: ИНФРА 2009г.
* АҚ-ның бухгалтерлiк балансы 2007-2009 ж.ж
* АҚ-ның өндiрiстiк-қаржылық қызметiнiң нәтижелерi ... ... 2007 -2009 ... ... А. ... және ... салу. Алматы 2006ж.
* Бекболсынова А. С. Салық жүйесінің негіздері. Астана 2007 ж.
* Берстембаева Р.К. Организация государственных ... в ... ... ... ... 2010 г
* ... Р.Л. ... налогообложение. - Москва, ЮНИТИ, 2009
* Ильясов К.К., ... Э.К. ... ... ... ... Алматы, 2008 год.
* Русакова И.Г. Налоги в развитых странах. - М., ... 2008 ... ... Л.А., ... О.В. ... и ... ... Англии., М., Прогресс
* Налоги и налогообложение-учебник под. ред. Юткиной Т.Ф.-М.: Юнити, 2009 г.
* Налоги и налогообложение - ... ... ... ... А.С.- ... 2008 г.
* Налоговое право- учебник под.ред. Пепеляева С.Г.-М.: ИД ФБК ПРЕСС, 2007 г.
* Налоги-учебник под ред. Д.э.н., профессора Черника ... ... и ... 2010 г.
* Құлпыбаев С. К. Қаржы. Оқу құралы. Алматы, 2011ж.
* ... В.Д., ... К.К. ... ... для ... Алматы: Фин Эко, 2012 г.
* журнал общественного Фонда
* Сейдахметова Ф.С. Налоги в ... : ... ... / ... Ф.С. - ... : "LEM", 2012

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұнай сферасындағы маркетинг131 бет
Автоматты технологиялық және химиялық реакторлы процесс51 бет
Актас мұнай кен орнын игерудің оптималды жобалық шешімін анықтау67 бет
Мұнай газ өндіруші өнеркәсіп және оның Қазақстан Республикасының әлеуметтік экономикалық дамуындағы ролі70 бет
Мұнайдың физика-техникалық және реологиялық қасиеттері57 бет
Мұнайтранспорт кешенінің тиімді қызмет ету негіздері17 бет
«БИАР» ЖШС-нің АҚША ҚАРАЖАТТАРЫ МЕН ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ БӨЛУ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ75 бет
Ауыл шаруашылығының өндірісіндегі бухгалтерлік есеп3 бет
Вирустардың организмге таралуы, енуі, орналасуы.Инфекцияның түрлері және оларға сипаттама. Иммунитеттің механизмдері7 бет
Тұқым қуалаушылықтың молекулалық негіздері8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь