Тауке ханның ішкі және сыртқы саясаты


Жоспары

1. Тауке ханның ішкі және сыртқы саясаты 2
2. Тауке ханның «Жеті жарғысы» 8
Қолданылған әдебиеттер тізімі 14
1. Тәуке ханның ішкі және сыртқы саясаты

Тәуке хан қазақ елінің қасиетті қаласы Түркістанда ақ киізге көтеріліп, бүкіл үш жүздің ханы болып сайланғаннан кейін қазақтың сол заманындағы қоғамының ішкі және сыртқы саясатына ерекше көңіл бөліп, сол кезеңнің өзінде-ақ ұлт мемлекеттілігін халықаралық деңгейге, биік дәрежеге көтеруге аянбай күш салады. Атап айтатын болсақ, Тәуке хан қазақ мемлекеттілігін нығайту үшін ең алдымен бет-бетімен ру-руға бөлінген, бір-бірімен қырылысып жатқан елінің ұлттық бірлігін сақтауға аянбай күш салады. Елдің басын біріктіру мақсатында ру басшыларының алауыздылық қимыл-әрекеттерін қолдағы бар тәсілдің бәрін қолданып, тыюды мақсат етті.
Тәуке хан ішкі саясатында қолдағы бар мүмкіншіліктерді пайдалана отырып, қайткен күнде де ру арасындағы алауыздықты тыю үшін сонымен қатар ел басқару ісін жақсартуды күн тәртібінде қойды. Бір орталықтан басқарылатын қазақ мемлекеттілігін құру үшін бірінші санатта тұрған мәселе Шыңғыс хан ұрпағынан тараған, сұлтан, төрелердің және ерекше статусқа ие болған қожалардың, қазақ қоғамындағы құқықтық жағдайларын өзгертуге ден қояды. Ондағы мақсаты мемлекеттік басқару ісіне әр ортадан шыққан қабілетті, туа біткен дарынды адамдарды тарту еді. Қазақ қоғамында Шыңғыс хан заманынан қалыптасқан дәстүр бойынша ел басқару сұлтан, төрелердің маңдайына жазылған қағида болды, Соның нәтижесінде елді билеген сұлтандар басқару ісін өнер, ақылдылық, беделдік парасатпен емес, жиі-жиі жағдайда тек тұқым қуалаған атағымен алып отыратын болған.
Тәуке хан қолдағы бар мүмкіншіліктерді пайдаланумен халықтың, ел басшыларының санасына ел арасында өзінің ақыл-парасатымен, батырлық әрекеттерімен ел басқару ісіне бейімі бар дарынды тұлғаларды тарту қажеттігін сіңіруді саясатының ең басты мақсаттарының бірі деп таныды. Салыстырып байқайтын болсақ, Тәуке ханның бұл саясаты I Петр жүргізген саясатпен ұштасады. Бұл шаралар өзінің нәтижесін де берді. Қазақ қоғамының саяси аренасына осындай саясаттың негізінде халық арасынан шыққан дарынды билер мен елдің тәуелсіздігі мен бостандығын қорғауда ерлік танытқан батырлар көтеріле бастайды. Мемлекеттік аппараттың құрамында үлкен өзгерістер болды. Атап айтатын болсақ, басқару процесіне бүрын беймәлім болған «Билер кеңесі» енгізілді. Бұл мемлекеттік орган қазақ мемлекеттілігінің саяси жүйесінде үлкен құқықтарға ие болумен қатар, ішкі, сыртқы саясатты жүргізуде орасан зор рөл атқарды. «Билер кеңесі» сайланған алқалық орган ретінде талқыланған, қаралған мәселе бойынша қайта айналып қарауды қажет етпейтін шешім қабылдау дәрежесіне дейін көтеріле алған.
«Билер кеңесі» өзінің мемлекеттік функцияларын тұрақты түрде атқарып отырды. Үш жүз рулар арасындағы шиеленісті дауларды шешуде, сепаратистік қимыл-әрекет жасаған сұлтандарды және жалпы трайболизмді тежеуде өлшеусіз рөл атқарып отырды. «Билер кеңесінің» нақтылы мәселе бойынша қаралған істерінің шешімдері заң күшіне еніп, ханның өзі оны жоққа шығара алмағандығын айта кеткен жөн. Бұл мемлекегпк органның құрамына непзінде ру, ел басшыларының (ақылгөй ақсақалдардың) жиналысында бата алған, яғни сайланған от ауыз, орақ тілді шешендер, аймаққа танымал болған беделді адамдар және ұрыстарда ерлік танытқан батырлар енген. «Ханда қырық кісінің ақылы бар» деген сөз содан қалса керек. «Билер кеңесінің» құрамына атақты Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке, Досай, Едіге, Сырымбет, Қабек Даба Есейхан Жалған Ескелді, Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым сияқты дарынды қайраткерлер мен батырлар кірген. Бұл органның қазақ қоғамында беделінің артқаны сонша, тіпті Тәуке хан оның келісімінсіз, бекітуінсіз мемлекеттік маңызы бар шешім қабылдауға құқы болмаған. «Билер кеңесі» өзнің мемлекеттік статусы бойынша ханның билігін шектеу құқына ие болған, көшпелі қазақ қоғамының тұрмыс-тірлігіне сай қалыптасқан ұлы даланың сол кездегі парламент және ең жоғарғы сот органы ханның ішкі және сыртқы саясат мәселелері бойынша шешім қабылдауы «Билер кеңесінің» құптауын талап еткен. Бір сөзбен айтқанда, қазақ қоғамында атқарушы билік ханның қолында шоғырланған «Билер
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

2. Т. Жұмақанов, Т. Шаңбай, Б,Жұматаев. Ежелгі Қазақстан: Алматы. «Аруана» баспасы, 2002 ж.
3. Байпақов К.М. Ортағасырдағы Қазақстан. Алматы, 1998 ж.
4. Байпақов К.М. Ежелгі Қазақстан. – Алматы: «Аруана LTD», 2005.
5. Байтанаев Б.А. Ескі Испиджаб. Шымкент-Алматы, 2003 ж.
6. Жолдасбайұлы С.Ж. Жетісу тарихы (XVI – XVIII 5ғ.ғ.) (Тарихи және палеоэтнологиялық зерттеу), Алматы, 1996 ж.
7. Қазақстан тарихы. Т.1 Алматы, 1996 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспары

1. Тауке ханның ішкі және сыртқы саясаты 2
2. Тауке ханның Жеті жарғысы 8
Қолданылған әдебиеттер тізімі
14
1. Тәуке ханның ішкі және сыртқы саясаты

Тәуке хан қазақ елінің қасиетті қаласы Түркістанда ақ киізге
көтеріліп, бүкіл үш жүздің ханы болып сайланғаннан кейін қазақтың сол
заманындағы қоғамының ішкі және сыртқы саясатына ерекше көңіл бөліп, сол
кезеңнің өзінде-ақ ұлт мемлекеттілігін халықаралық деңгейге, биік дәрежеге
көтеруге аянбай күш салады. Атап айтатын болсақ, Тәуке хан қазақ
мемлекеттілігін нығайту үшін ең алдымен бет-бетімен ру-руға бөлінген, бір-
бірімен қырылысып жатқан елінің ұлттық бірлігін сақтауға аянбай күш салады.
Елдің басын біріктіру мақсатында ру басшыларының алауыздылық қимыл-
әрекеттерін қолдағы бар тәсілдің бәрін қолданып, тыюды мақсат етті.
Тәуке хан ішкі саясатында қолдағы бар мүмкіншіліктерді пайдалана
отырып, қайткен күнде де ру арасындағы алауыздықты тыю үшін сонымен қатар
ел басқару ісін жақсартуды күн тәртібінде қойды. Бір орталықтан
басқарылатын қазақ мемлекеттілігін құру үшін бірінші санатта тұрған мәселе
Шыңғыс хан ұрпағынан тараған, сұлтан, төрелердің және ерекше статусқа ие
болған қожалардың, қазақ қоғамындағы құқықтық жағдайларын өзгертуге ден
қояды. Ондағы мақсаты мемлекеттік басқару ісіне әр ортадан шыққан
қабілетті, туа біткен дарынды адамдарды тарту еді. Қазақ қоғамында Шыңғыс
хан заманынан қалыптасқан дәстүр бойынша ел басқару сұлтан, төрелердің
маңдайына жазылған қағида болды, Соның нәтижесінде елді билеген сұлтандар
басқару ісін өнер, ақылдылық, беделдік парасатпен емес, жиі-жиі жағдайда
тек тұқым қуалаған атағымен алып отыратын болған.
Тәуке хан қолдағы бар мүмкіншіліктерді пайдаланумен халықтың, ел
басшыларының санасына ел арасында өзінің ақыл-парасатымен, батырлық
әрекеттерімен ел басқару ісіне бейімі бар дарынды тұлғаларды тарту
қажеттігін сіңіруді саясатының ең басты мақсаттарының бірі деп таныды.
Салыстырып байқайтын болсақ, Тәуке ханның бұл саясаты I Петр жүргізген
саясатпен ұштасады. Бұл шаралар өзінің нәтижесін де берді. Қазақ қоғамының
саяси аренасына осындай саясаттың негізінде халық арасынан шыққан дарынды
билер мен елдің тәуелсіздігі мен бостандығын қорғауда ерлік танытқан
батырлар көтеріле бастайды. Мемлекеттік аппараттың құрамында үлкен
өзгерістер болды. Атап айтатын болсақ, басқару процесіне бүрын беймәлім
болған Билер кеңесі енгізілді. Бұл мемлекеттік орган қазақ
мемлекеттілігінің саяси жүйесінде үлкен құқықтарға ие болумен қатар, ішкі,
сыртқы саясатты жүргізуде орасан зор рөл атқарды. Билер кеңесі сайланған
алқалық орган ретінде талқыланған, қаралған мәселе бойынша қайта айналып
қарауды қажет етпейтін шешім қабылдау дәрежесіне дейін көтеріле алған.
Билер кеңесі өзінің мемлекеттік функцияларын тұрақты түрде атқарып
отырды. Үш жүз рулар арасындағы шиеленісті дауларды шешуде, сепаратистік
қимыл-әрекет жасаған сұлтандарды және жалпы трайболизмді тежеуде өлшеусіз
рөл атқарып отырды. Билер кеңесінің нақтылы мәселе бойынша қаралған
істерінің шешімдері заң күшіне еніп, ханның өзі оны жоққа шығара
алмағандығын айта кеткен жөн. Бұл мемлекегпк органның құрамына непзінде ру,
ел басшыларының (ақылгөй ақсақалдардың) жиналысында бата алған, яғни
сайланған от ауыз, орақ тілді шешендер, аймаққа танымал болған беделді
адамдар және ұрыстарда ерлік танытқан батырлар енген. Ханда қырық кісінің
ақылы бар деген сөз содан қалса керек. Билер кеңесінің құрамына атақты
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке, Досай, Едіге, Сырымбет, Қабек Даба
Есейхан Жалған Ескелді, Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым сияқты дарынды
қайраткерлер мен батырлар кірген. Бұл органның қазақ қоғамында беделінің
артқаны сонша, тіпті Тәуке хан оның келісімінсіз, бекітуінсіз мемлекеттік
маңызы бар шешім қабылдауға құқы болмаған. Билер кеңесі өзнің мемлекеттік
статусы бойынша ханның билігін шектеу құқына ие болған, көшпелі қазақ
қоғамының тұрмыс-тірлігіне сай қалыптасқан ұлы даланың сол кездегі
парламент және ең жоғарғы сот органы ханның ішкі және сыртқы саясат
мәселелері бойынша шешім қабылдауы Билер кеңесінің құптауын талап еткен.
Бір сөзбен айтқанда, қазақ қоғамында атқарушы билік ханның қолында
шоғырланған Билер кеңесі шығарған заңдар мен шешімдерді хан іс жүзіне
асырып отырған. Хан билік жүргізуді мұрагерлік жолмен қабылданғанмен
мемлекеттік маңызы бар мәселелер бойынша Билер кеңесінің ұйғаруынсыз
шешім қабылдай алмайды. Тек тығыз мәселе бойынша тез арада шешуді талап
ететін жағдайда хан өз тарапынан батыл қимыл-әрекеттер жасауға құқылы.
Билер кеңесі Тәуке хан құрған мемлекеттілікті нығайтуға өлшеусіз
үлес қосты. Халық мүддесіне қызмет еткен, ішкі және сыртқы саясат жүргізуде
тиімді даналық қызмет атқарғанына тарихтың өзі куә. Билер кеңесі
негізінде Сырдарияның бойында орналасқан Әңгірең Түркістан мен Сайрам
жерінде орналасқан Битөбе, Мәртөбе сияқты жерлерде шақырылып тұрған.
Тарихтан мәлім Тәуке ханның тұсында әсіресе 1698—1717 жылдар аралығында
қазақ елінің территориясына жоңғар феодалдары баса-көктеп кіріп, бейбіт
өмір сүріп жатқан көшпелі қазак, халқының кең даласын қанға бояды. Дәл
осындай қиын-қыстау кезеңде Тәуке ханның ірі қолбасшылық реформаторлық
қасиеттері айқын көріңді. Ішкі әскери стратегиялық саясатта Тәуке хан қазақ
даласында шайқастың бірнеше тактикасын ойлап, тауып, жаудың қарулы күштері
мен жасақтарын әлсіретіп барып ойсырата соққы беруді дағдыға айналдырды.
Қазақ әскері негізінде Шыңғыс хан құрған әскери басқаруды қайта
жандандырды. Әскерде басшылық ету Онбасы, Жүзбасы, Мыңбасы болып
қалыптасты. Мыңбасын Тәуке ханы ұсынысымен Билер кеңесі аса ерлік
көрсеткен, ақылгөй батырларды бекіткен. Бас қолбасшылық Тәуке ханның
қолында болған. Тәуке ханның әскерінің жалпы саны соғыс жылдарында 80 мың
сарбазға жетіп отырған. Ал бейбіт өмір сүрген кезеңде, қыс мерзімдерде хан
ордасында негізінде 500—1000-ға жуық тұрақты жасақтар ғана болған. Олардың
негізгі функциялары хан ордасын ішкі бүлікшіліктен қорғау және ханның
қауіпсіздігін сақтаумен шектеліп отырған.
Тәуке хан әскердің соғысу қабілетінің күшті болуына ерекше назар
аударған. Соғыс өнерінің әр саласынан хабары бар адам дар жауынгерлерді
арнайы дайындықтан өткізуді мақсат еткен. Дайындық барысында жауынгерлер ат
үстінен садақпен оқ ату аттан аударып түсіру, арқан тастау сияқты соғыс
өнерін жетік меңгерген болған.
Сыртқы саясатта Тәуке хан ең әуелі жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беру
мақсатында көрші мемлекеттермен қатынасты нығайтты. Ең алдымен Тәуке хан
діні бір, тілі бір тілдес көрші орналасқан Бұхарамен дипломатиялық
қатынастарды биік дәрежеге көтерді. Екі ел арасында негізінде қақтығыстар
бір бірінің керуендерін тонаудан болып тұрды. Тәуке хан өзінің ар найы
жарғысымен қазақ жерінен өткен Бұхара елінің керуен саудагерлерін тонауға
тыйым салды. Бұдан былай ондай әрекеттер болған жағдайда кінәлі адамдар
қатаң түрде жазаға тартылға еді. Бұхарада Тәуке ханның бұл қадамдары жылы
қабылданды, қазақ еліне жасалынып жатқан шабуылдар пышақ кескендей
тоқталды. Бірақ Тәуке ханның Бұхара басшыларын Жоңға шапқыншылығына қарсы
бірге күреске шақыруы ешқандай қолдау таппады, не болса да соғыстың артын
бағу саясатын көздеге еді.
Тәуке хан 1686—1693 жылдар аралығында Ресейге өз елшілер жібереді.
Ондағы мақсаты - қазақ қоғамымен, оның ба мәдениетімен орыс елін таныстыру,
екі ел арасындағы сауда қатынастарын жандандыру еді. Ал, кейінірек, 1714
жылғы жоңғарларды қатты соққы алып, жеңілгеннен кейін Тәуке хан Ресеймен
достқ қатынастарды нығайтуды және онымен одақтасуды өзінің сыртқы
саясатының ең маңызды мәселесі деп таниды. Жоңғарлар басып алған қазақ
жерін азат ету үшін I Петр патшадан көмек сұрауға дейін барады.
1694 жылы Тәуке хан Түркістанда Феодор Скибин, Матвей Трошихин деген
орыс елшілерін сән-салтанатпен қабылдап, қазақ елінің әскери күшін көрсете
отырып, келіссөз соңында оларға батыл түрде: Түрік сұлтанының немесе
Қызылбас (Парсы) шахының менен, Тәуке ханнан несі артық? Олар да мен сияқты
ғой деп сөз қайтарған екен. Бір сөзбен айтқанда, ол қазақ елінің сол
кездің өзінде барлық елдермен тең құқықтық жағдайда болуға талап еткен,
отарлық саясаттың қандай түріне де үзілді-кесілді қарсы тұрған. Тіпті қазақ
пен орыс халықтарының арасындағы қақтығыстар болып қалған жағдайдың өзінде
ез халқының ұлттық ар-намысын аяққа бастырмауға тырысқан. Осыған бір дәлел
1714 жылы Ресейде Кондратий Булавиннің патшаға қарсы жасаған көтерілісі
жеңіліске ұшыраған соң, оның туының астында болған мыңдаған орыс қазақтары
I Петрдің жазаға тарту саясатын қашып, Дон өзенінен өткен соң қазақ
даласына қарай бет алады. Бұлардың көбісі баукеспе қарақшылар, орыс
өкіметінің заң алдында жауапқа тартылуы қажет, бірақ қолға түспей қашып
кеткен қауіпті қылмыскерлер тобы болған. Соның нәтижесінде бүкіл қарақшылар
Еділ мен Жайық өңірінде қоныс теуіп отырған қаз халқына қырғидай тиеді.
Қазақ елінің қонысын ғана тартып алып қоймай, бейбіт өмір сүріп отырған
қазақтарға қарсы айуанды бассыздық, зорлық-зомбылық әрекеттер жасайды.
Мылтықпен қаруланған орыс казактары көшпелі елдің өміріне ойран салып,
еркін даланы қанға бояйды. Мұндай әрекеттерді естіген Тәуке хан тез арада
Билер кеңесін шақырып, орыс қашқындарын бассыздық әрекеттерін тыю
мақсатында Әбілқайыр сұлтан мен Бөгенбай батырды 30 мың сарбазбен жорыққа
аттандырады. Бұл жасақ өзінің алдына қойған міндетін ойдағыдай орындайды.
Көп шығынға ұшырамай, қысқа мерзім ішінде бассыздыққа жол берген
қарақшыларды күл-талқан етеді. Қалған аз ғана құрамы Еділ өзенінің арғы
жағына өтіп, әрең дегенде қашып құтылады. Оның нәтижесінде қазақ елінің
Ресей жағындағы шекарасы онда жылдарға дейін берік болып тұрған.
Сыртқы саясатта Тәуке хан қазақ халқы мен діні, тілі және салт-санасы,
генетикалық тамыры бір көршілес қарақалпақ және қырғыз халықтарына да
ықпалын тигізіп отырған.
Тәуке ханның тұлғасын, халық үшін атқарған өлшеусіз қызметін, зерттеу
барысында біз мынадай қорытындыға келдік. Тәуке хан қазақ елінің бір туар,
данышпан қайраткерлерінің бірі. Xандық билік жүргізген аралықта бұрын
бытыраңқы жағдайда жүріп, қайсыбір мемлекеттерге жем болған, қазақ ұлдарын
құлдық, қыздарын күңдікке ұшыратқан үш жүздің ел басыларын орталықтан
басқарылатын мемлекеттіліктің астына топтастыра алды деп айтуға ғылыми
негіз бар. Бұл сол заман талабына сай қабылданған, бір орталықтан
басқарылатын мемлекеттің тиімді құқықтық негізі ретінде танылған
мемлекеттің тәуелсіз қазақ елінің тұңғыш хартиясы, әрі негізгі ата заңы
ісеттес болған Тәуке ханның Жеті Жарғысы, жаудың қандай да болса
шабуылына күшті әскер және халықты әрбір қимыл-әрекеттерге жұмылдыра
білетін, саяси билік жүргізе алатын басқару жүйесі еді. Көптеген
зерттеушілеріміз осы факторларды зерттеу барысында ескермеген сияқты.
Біздің мұндай тұжырымымыз ойдан туған қияли пікір емес зерттеу барысында
жан-жақты талдау жасаудың қорытындысы және бірнеше ғалымдардың еңбектеріне
сүйенген қорытынды деп айтуға болады.
Сонымен қатар, Тәуке хан елге билік жүргізген кезеңде бір орталықтан
басқарылған мемлекеттің құрылғанын С.Мұқанов та мойындайды. 1948 жылы
басылып шыққан Абай шығармаларының топық жинағына жазған алғы сөзінде
мынандай қорытындыға келеді Бұрын ұсақ хандықтарға бөлінген қазақ
руларының XVI ғасырда тұтас бір мемлекет болуы тарихтан мәлім. Осы мемлекет
1718 жылы Тәуке хан өлгеннен кейін әлсіреп, Үш жүз атанған қазақ үш
хандыққа бөлініп кетті. Қазақ халқының бұлайша ыдырауымен, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тәуке ханның ішкі және сытқы саясаты
Тәуке хан және оның ішкі сыртқы саясаты
Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты
Абылай ханның сыртқы саясаты
Тәуке ханның тәуелсіз саясаты туралы қазақша реферат
Тәуке ханның «Жеті жарғысы»
Жәңгірханның ішкі және сыртқы саясаты
Тәуке ханның өмірі
Үндістанның сыртқы және ішкі саясаты
Әбілхайыр мемлекетінің ішкі және сыртқы саясаты
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь