Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм

Қазіргі әдебиет ұраншыл әдебиет болып табылмайтыны мәлім. Бұл да тәуелсіздіктің демократиялық ұстанымдары әперген бағалы жетістік саналса керек. Әдеби үдерісте бұрыннан бері үстемдік етіп келе жатқан реалистік, романтикалық әдістер модернистік және постмодернистік, неореалистік бағыттармен толыса бастады.
Әр ұлттың әдебиетінде көркемдік әдіс, бағыттар, ағымдар әр кезеңде әр түрлі жағдайда өзгеше қалыппен пайда болып, дами бастайды. Қайсыбір әдіс, бағыттар басқа топыраққа тамыр жібермей жатады. Ол тарихи-әлеуметтік жағдай, әдеби-ин теллектуалдық орта табиғатына байла-нысты. Мәселен, Абай сыншыл реалист пе? Жоқ, ағартушы реалист пе деген мәселе әлі анықталмады. Бізде рыцарлық (сыңар термин де қабылданбады. – Б.М.) романтизм, сакральды аллегоризм, манъеризм, барокко тәрізді көркемдік бағыт, ағымдар болған, болмағанын іздестірмейміз де. Имажинизм, дадаизм, акмеизм, футуризм, лучизм ағымдары хақында, әрине, ауыз ашпаймыз. Мүмкін, олардың қайсыбір жұрнақтары табылар. Көркем әдеби үдеріс өзге әде биеттерді қайталау, соған еліктеу міндетін алға қоймаған. Географиялық, эконо ми калық, мәдени-эстетикалық ахуалдарда тұрмыс-тіршілік, салт-дәстүрдегі айырма шылықтар өз үстемдігін жүргізген. Ол үшін қынжылу тіпті де қажет емес.
Ал, қазіргі дәуірдегі модернизм мен постмодернизмнің қазақ әдебиетіндегі көріністері тұтас бағыт деңгейіне көте рілмеген, олар өзара ара-жігін де ашып дараланбағандықтан, бүгінгі күн бедерінде көркем-әдеби ағым ретінде өмір сүруде. Орнына қарай дәстүр, үрдіс, көрініс, стиль тер миндері қолданылуы мүмкін. Біз бұл үде рісті жылдамдатуға да, кідіртуге де құқылы емеспіз. Тақсыр уақыт пен әдеби тә жірибе негізгі сөздің тұтқасын ұстамақ.
Постмодернизмді қоғамдағы ірі сіл кіністер дүниеге әкелетіні белгілі. Өткен ғасырдың 70-80 жылдары әлем әдебиетінде осындай дүрбелең тудырды. Жаһандану дәуірінің ақпараттық жүйесі арқылы одан өзге халықтың мәдениеті мен өнері жете хабардар болып жатты. Постмодернизмдегі ең үлкен дүниетанымдық ерекшелік – керітартпа романтиктердегі сияқты өзіне таныс өмір сиқынан түңілушілік. Олар айналаны өзгертуге де тырыспайды. Бәрін шарасы таусылған көзбен, тіпті бей та рап тықпен, қажыры кетілген, көбінесе өзіне қаратылған ащы мысқылмен (самоирония, тіпті самопародия) топшылайды. Үкім айтуға ұмтылмайды. Сырт қарап қана ілбіп отыратындай. Шын мәнісінде бұл сияқты бет-перденің (маска) ішінде керемет қарсылық тулап жатады. Олардан сыншыл сарын, реалистік элементтерді таба алмаушылық қателікке ұрындырар еді. Өз басымыз, әсіресе, қазақ әдебиеті жағ дайында модернизм мен постмодернизмді реалистік әдістің жаңғырған, өзгеше кескін алған, танымастай өзгерген, бірақ түпкі мақ саты алшақтамаған нәсілдік туысы са науға бейімбіз.
        
        Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм
Қазіргі әдебиет ұраншыл әдебиет болып табылмайтыны мәлім. Бұл да тәуелсіздіктің ... ... ... ... ... саналса керек. Әдеби үдерісте бұрыннан бері үстемдік етіп келе жатқан реалистік, романтикалық әдістер модернистік және постмодернистік, неореалистік бағыттармен ... ... ... әдебиетінде көркемдік әдіс, бағыттар, ағымдар әр кезеңде әр түрлі жағдайда өзгеше қалыппен пайда болып, дами бастайды. Қайсыбір әдіс, бағыттар ... ... ... ... жатады. Ол тарихи-әлеуметтік жағдай, әдеби-ин теллектуалдық орта табиғатына байла-нысты. ... Абай ... ... пе? Жоқ, ... реалист пе деген мәселе әлі анықталмады. Бізде рыцарлық (сыңар термин де қабылданбады. - Б.М.) романтизм, ... ... ... ... ... ... бағыт, ағымдар болған, болмағанын іздестірмейміз де. Имажинизм, дадаизм, акмеизм, футуризм, лучизм ағымдары хақында, әрине, ауыз ашпаймыз. Мүмкін, олардың ... ... ... ... әдеби үдеріс өзге әде биеттерді қайталау, соған еліктеу міндетін алға қоймаған. Географиялық, эконо ми ... ... ... ... салт-дәстүрдегі айырма шылықтар өз үстемдігін жүргізген. Ол үшін қынжылу тіпті де қажет емес.Ал, қазіргі дәуірдегі модернизм мен постмодернизмнің қазақ әдебиетіндегі ... ... ... деңгейіне көте рілмеген, олар өзара ара-жігін де ашып дараланбағандықтан, бүгінгі күн бедерінде көркем-әдеби ағым ретінде өмір ... ... ... ... ... көрініс, стиль тер миндері қолданылуы мүмкін. Біз бұл үде рісті жылдамдатуға да, кідіртуге де құқылы емеспіз. Тақсыр уақыт пен әдеби тә ... ... ... ... ... ... ірі сіл кіністер дүниеге әкелетіні белгілі. Өткен ғасырдың 70-80 жылдары әлем ... ... ... ... Жаһандану дәуірінің ақпараттық жүйесі арқылы одан өзге халықтың ... мен ... жете ... ... ... Постмодернизмдегі ең үлкен дүниетанымдық ерекшелік - керітартпа романтиктердегі сияқты өзіне таныс өмір сиқынан түңілушілік. Олар ... ... де ... Бәрін шарасы таусылған көзбен, тіпті бей та рап тықпен, қажыры кетілген, көбінесе өзіне қаратылған ащы мысқылмен (самоирония, ... ... ... Үкім ... ұмтылмайды. Сырт қарап қана ілбіп отыратындай. Шын мәнісінде бұл сияқты бет-перденің (маска) ішінде керемет қарсылық ... ... ... сыншыл сарын, реалистік элементтерді таба алмаушылық қателікке ұрындырар еді. Өз басымыз, ... ... ... жағ ... ... мен постмодернизмді реалистік әдістің жаңғырған, өзгеше кескін алған, танымастай өзгерген, бірақ түпкі мақ саты алшақтамаған нәсілдік туысы са науға бейімбіз.Тәуелсіздік ... ... ... зор қуаныш әкелді. Алайда, барлық ұлт, барлық әлеуметтік топтың өкілдері одан күткен олжасын ... ... ... ... Та биғатымызға жат нарық экономикасының ауыр талаптары жұртшылық көңілінен шыға бермеді. Ақын Темірхан Медетбек: - ... (). ... ... ... мәдени артефактілердің (тіл мен діл) біршама аянышты халін әсірелеп көрсетеді әрі сал ... ... ... Екінші син тагмадағы эпитеттер субъектіні жасырса да, оны адресаттың қиялмен топшылайтындай мүмкіндігі бар. ... же ... ... ... ... құрылған метафоралар бүтін мен бөлшекке тән құбылыстардың орнын алмастыру ар қылы бейнелі сурет кестелейді. 9-9-10 жолдан тұратын шумақтарда ырғақ өз ... буын ... ... 5-5-6-4 іс п етті тың ... түзеді. 5- және 9- тармақ тардың ұйқасы екі сөйлемдегі ортақ пікірдің сипаттамасы нәтижесінде тұтастығынан ... ... ... ... ... бірақ серпінді дауыс құйылыстары назар ауқымындағы құ былыстардың әсемдік қасиеттен алыс ... ... ... мазмұнға қарай пішіндік құрылымға жігер, ыза, наразылық эмоцияларын сыйдырған. Постмодернистік бейтараптық реалистік дәлдік, роман тикалық ой белсенділігіне жол ... ... ... ... толмау, торығу сарыны өзге көркемдік әдіс, бағыттардағы үміт шілдік интонацияға жақындамайды.Соларды ойласам,Санам сарсылып,Жан-жүрегімАлақұйынДауыл боп кетеді.Бәрінен безініп,Төсегіме құласам - ... ... ... ... ... боп ... ... бойкүйездікке ұла сады. Қоғамда белең алған өтірік, қатыгездік тәрізді келеңсіз психология ақын ... ... ... ... ... зар ... ақындарын ке рітартпа (консервативтік) романтизм өкілдеріне жатқызатын. Ал, итальяндық семиотик және постструктуралист Умберто Эконың әрбір көркемдік дәуірдің өз постмодернизмі бар ... ойын еске тағы ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ әдебиетіндегі постмодернистік дү ние қабылдау мезеттерімен едәуір дәрежеде ұштасады. Шортанбайлар, сонда, - ... ... ... ма еді. Ал, ... өз ... ... яғни жаңа лықты құбылыс болғаны анық.Біз, әйтеуір, постмодернизмді табу үшін күреспейміз. Әйтсе де, Т.Медетбек, Ә.Қай ран, Т.Әбдікәкімұлы, Ж.Бөдеш, Б.Сарыбай, Б.Қарағызұлы, ... ... т.б. ... ... дәл ... дағыдай дүние сырын қорытудағы оқшау көзқарасты аңғарамыз. Біз жан ... ... ... нәзік суреттейтін Н.Оразалин, Ұ.Есдәулет, Е.Раушанов немесе модерниз м нің импрессионистік тармағына хас эсте ... сай жыр ... ... М.Райымбек, З.Елғондинова, Ж.Әскербек, Т.Толқын, Ж.Қадырованы т.б. айтып отырға мыз жоқ. Ал, Т.Медетбек, Ж.Бөдеш, Ә.Қай ранның мейлінше таза реализм не оның ... ... ... ... ... да мол ... ... шығармаймыз. Ешбір көркемдік әдіс, ағым, бағыт туралы әлем әдебиетіндегі басым ... ... ... жөнін көре алмаймыз. Мәселен, Дж. Фаулз өзін реалистпін деп есептесе, зерттеушілер оны ... ... ... ... ... ... ... не постмодернист екенін ажырату қиын. Ол реалистік стильден ада емес. Постмодернизм ешқашан мо дернизмді толық тәркілемеген, өзі оның ... ... ... ... ... ... көру ... арқылы дамытып отырған. Ал, постмодернизм қазіргі уақытта үлкен дағдарысты бастан кешуде. Алдағы көркемдік әдіс немесе ... ағым дар ... ... Ол ... ... теориялық анықта малар беруге асығудың қажеті шамалы. Постмодернизмді құбыжық көрудің реті болмаса керек. Оны осы дәуірдің бірден-бір көркемдік әдіс, ... ... ... да жағдайды дұрыс пайымдауға апара бермесе керек. Мәселе - қандай қаламды не компьютерді ... да, ... ... ... ... ... дүние жаза білуде.Қазіргі қазақ поэзиясында тотемдік ар хетиптердің семиотикалық мәнін бүгінгі шындықты шендестіріп бейнелеуге пайдалану үрдісі қанат жайған. ... ... атты ... ... ... ... жағдай үшін әдеттегідей қартайып не ауырып өлу үдерісін терең аллегориялық образға айналдырады. Қатыгез де қайсар аңның ... ... ... () ... () тарихи уақыт пен кеңістіктің философиялық мәселесіне айналады.Құдай-ау,Қасқыр дегенМұндай өлімгеКөнбейтін еді ғой...Қасқыр деген - Қақпанға түссе де! - ... еді ... ... заңдылықтардың бұ зылуына қарсы. Оның ойынша кінәлі - адамдар. Бұл контексте дала көкжалының өзгелерге қатысты зорлығы емес, Тәңірден ... ... ... ... Марапат кішірейту тәсіліне кереғар бағытта дамуымен қызықты. Бір қасқыр емес, осы тұқымдас нысан ықылым заманалар ау қымында сарапталып, ... ... ... ... Дағдылы реалистік машықтан пішін тұрғысында өзгешелік қарастырылған. Бір-ақ фраза, қандай тұлғада болғанына қарамастан, тұтас тар маққа иелік ... ... ... ... ... сөз ... пауза арқылы экспрессивті-семантикалық жі гермен қаруланады. Көп нүкте, леп белгісі, сызықша дәстүрлі қызмет атқарса да, ырғақтық реформа тұтқынындағы мағы наны ... әрі ... ... же ... міне,Соңғы ретМына дүниегеАзуын ақситып,Көзі қанталапЖеріп қарады.Қайран,Көк бөрінің ұрпағыТемір тордың ішінде, - ... да ... - Өліп ... деген бір кездегі сән-салтанатты сөз бетін әжім шимайлағанмен, сырын тас тап, ... ... ... ... Сол ұғым ... де, тіпті, айқын ойды тәрк етуге құмар (сөз жүзінде) постмодернистердің өнерінде де кәрі ененің сыншыл назарындай боп көрегендігін ... Осы ... ... ... негізгі пікір - қоғамдағы демократизм ұстаным дарының жемісі. Тоталитарлық жүйеде еркін сілтеуге мүмкіндік жоқ еді. ... - ... ... бағдарламаларына сай шықса да, шықпаса да, аталған романтикалық дүниетанымның белгілері мына дүниеден айшықты бедер тапқысы келмейтін постмодернистік өкінішке нәр ... Ал, оны біз ... те ... ... ... ... еңсесін биік санап, қазіргінің шаңырағын аласа көру сезімі әр кезде жоғалып кетпейді. Байырғының парасатын ... ... да - ... ... толымсыздығы. Бұл дүниесезінудегі өз гешелік, ойлау стиліндегі тосындық. Оны қателікке қосып, айыптау тұрпайы социо логизмнің ауылынан бірақ шығарар еді.Бәрінен ... ... ... ... ... ықыласы азаттық аңсау мұратымен сабақтас. Ол - мейлінше максималист. Тәуелсіздікті барлық түкпірден ... ... ... ... бұл құ ... ... ... түсіндірер еді. Постмодернистік аяда (біз Т.Медетбекті ылғи да постмодернист ретінде қабыл дамаймыз. - Б.М.) ... ... ... ... ... ... шындық есебінде пайымдалады. концепті күллі түркі жұртының арқасын шымырлатады. Алайда, солардың бәрі дерлік өзін бар құнды лығынан ... ... ... ... ... ... поэтикасы ұлттық намыс конфедерациясын қалыптастыру үшін еңбек сіңіреді. Кері әсірелеу. Көркемдік шарттылық зор. Зоопарктегі қасқырға ерлігі (бұл да ... ... - Б.М.) ... ... ... шәк келтіру қиын.Негізінен реалистік арнада жыр тол ғайтын Жүрсін Ерман поэзиясынан да, көк бөрі ... ... ... желі бой ... ... деп Сіз ... ... келгенде қарайып әліСабақ алатын жақсыныСабай аламыз.Өтірік! Жалған - ... ... ... ... қасқырды ембеген:Қақпанға түссе, тірсегін қиып кететінБөрінің серті сондықтан дәстүрге енбеген!(). Мұнда да бөрі культінің әсері анық байқалады. ... өлең ... ... - ... ... ... еске ... шартты тәсіл орын алған. Мұнда да бүгінгі күйге көңілдің толмаушылығы шектен шықпаса да, поэтикалық әсірелеуден ада емес. Интертекстік үлгі Абай ... ... ... ... ... заматтарына көмкерілген. Постмодернис терге тән бері мысқыл (самопародия) элементтері бой көтереді. туралы мифологема ат ойнатып, найза ұштаған ... ... ... ... налу ... ... Опа сыздық, ұсақтық іспетті осы уақыт пен кеңістікке хас мінездер алыстағы тарихи мекеншақ аясында әспеттелген батырлық, мәрттік, адалдық ұғымдарымен ... ... ... Жыр ... ... концептуалдық драматизм шешімін таппайды. деп шіміркенетін шайыр дың қайсыбір бетін бояған шындыққа ... ... ... де, шы ... ... ... өлеңдегі ойындық табиғатпен астасып жатқаны аңғарылады. Қазіргі келеңсіздіктердің әрекеттік, нәтижелік тұрғыдағы бет-бейнесіне тән теріс сипатты эволюция те х ... ... ... салтынд а ғы өрескел ілгерілеумен сабақтас. Қулық пен айла анағұрлым жіңішкеріп, жүзіктің көзінен өтердей қалыпқа түсуі эт ... ... ... ық ... ... ... ... құбылыстарға мегземек.Қазіргі қазақ ақындарынан постмо дерндік ағымға мейлінше жақын тұрған - Тыныштықбек ... Оған өлең ... мен ... ... ... ғана ... ... жүйесі куәгер.:Алтын тәжді күн - анау,Қызыл түкті құлағы неткен ұзын.Жердің милығына дейін,Судың құйрығына дейін ... ... ... ... - мынау,Ақ тырнақты аязымен алып түсердейбет терісін!Алаштың несін айтасың,Ата тілі отыз тіске қамаулы,Ата Мекені обалсыздарға ... ... ... табу ... ... ... ... көк итке айналдырды, тәңірлікКөк Бөрісін...Т.Медетбек, Ж.Ерманмен ортақ мотив тотеміне ғана аңғарылмайды. ... де, бұл жолы ... ... ... ... Т.Ме ... ; ... Ж.Ерманда тәрізді, Әбубәкір Қайранда бұлардың ... ... ең не ... ... ... кеткен құмардың Иттер кетіп бара жатыр дәмемен () сияқты тармақ, шумақтар логикалық, семасиологиялық қайшы - лықтардан ірілік пен ... ... ... ... Ж.Ерманның ғана табиғат идиллиясына ұқсас суретте неғұрлым ... ... ... ... мақұлық қылығын әр күйлі жағдайдағы субъектілер әрі түрлі ... Ит - ... ... ... иесіне жағынады. Бұл тұрмыс, шаруа үшін ыңғайлы болғанымен, поэти калық сана философиясы одан ... ... ... ... сан ... ... ... жақтырмауға ықыласты. Осыдан кейін мұндай түсінікте романтикалық эстетика түйірі жоқ деп айта алмаймыз. Қасқырдың анасы - ... Ол - ... арғы ... ... ... ... тұрақты са ғынышымыз. Бөрі - біздің тотеміміз. Адам ның ой астарында ұжымдық бейсаналық күй-хикметтер осындай ежелден ... ... ... ... жігерлі кейіп алуға ұмтылады. Ақындар логиканың өзін шарттылыққа бағындырады. Әйтпесе, нәпсі құмары иттердің ғана үлесіне жатпайды. ... нені ... ... де ... ... ... жырында М.Әуезов қас - қырдың қарсыласы да түр-тұрқы жағынан барынша кесек. Алайда аяулы бөрібасар әдейі еске ... Ақ ... - ... ... Басқа үйре тін ділердің дала тағысынан жеңілуі заңды. Әдеттегі ит - ... ит - ... ... - ... ... - ... саятын тезис терден бірінші және төртінші ұйғарым ғана поэтикалық шарттылық заңына сәйкес бөлек ... Бұл ... осы ... ... тарғыл пішінін күйзе ліспен жырлау парызына оңтайлы.Поэзия арқылы көрініс табатын адам психологиясындағы шындық қоғамға тән таңбалық маңызды бейнелеуге ... Әлеу ... ... ... бір ... осы ... ойланса, оны бекерге шығару қате. Ақындар тең емес ... ... ... ... жүк ... ... мей ... ұнамды қасиетке иеленуі жоғарыдағы контекстерде реалистік дүниетанымнан гөрі дүниені қатып қалған күйде емес, протоплазма қалпында танығысы келетін пос т ... ... ... ... ерекшеленеді. Көк бөрі архетипі басқа мәтінде өзгеше реңкпен, тіпті патриоттық пафоспен де жырланып жатқанын ... ете ... ... ... қа зақ ... ... көңіліне толмау сарыны бәрінен басым. Лирикалық кейіпкерлер тартысты ғұмыр кешеді. Әлем дегі ... ... ... жылы ұшы рай ... ... ... ... лықтардың жойылып бара жатуына на разылық күшті. Тәркі дүние соққыларына төтеп беру ... Олар ... ... - ... ... де, ... бағдарда, уа қыт пен кеңістікті сезінбейтіндей жағ дай да шарасыздық ... ... ... бет алады. Бұл ахуалдың шынайылығын то лығымен теріске ... ... ... ... ... еді.
Бақытжан Майтанов,М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтыТәуелсіздік дәуірдегі әдебиет ... ... ... ғыл. докт., профессор.
("Қазақ әдебиеті")

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Бақытжан Қаратевтың қоғамдық-саяси қызметі10 бет
Көркем шығармалардағы психологизм18 бет
Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау43 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
М.Мақатаев поэзиясындағы анафора мен эпифора34 бет
ХХ ғасырдың ұлы жырауы16 бет
Аслан Жақсылықовтың өмірі мен шығармашылығы40 бет
Көркем шығармадағы психологизм10 бет
Постмодернизм ХХ ғасырдың ағымы27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь