Қазақ драматургиясы туралы

Кiрiспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.4

I тарау. Шерхан Мұртаза драматургиясы ... ... ... ... ... ... ... 5.31

II тарау. Драмадағы мiнез бен тартыс ... ... ... ... ... ... ... ... 31.47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48.50

Әдебиеттер тiзiмi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51.52
Қазақ драматургиясы бүгiнгi күнi жан-жақты даму үстiндегi жанр. Арнайы зерттеу нысанасына және жекелеген белгiлi драмашыларымыздың шығармашылықтарын қарастыруда бiрнеше құнды еңбектер жазылды.
Қазақ драматургиясының даму, толысу және көркемдiк жетiстiктерiн байыптау үшiн өзге де қаламгерлердiң пьесаларымен қатар, халық жазушысы мемлекеттiк сыйлықтың иегерi Ш.Мұртаза драматургиясы жан-жақты сөз болуы қажет.
Ш.Мұртаза прозасының шеберлiгi әдебиеттану ғылымында әр қырынан зерттелiп келе жатыр. Дегенмен, суреткердiң екiншi бiр шығармашылық саласы – оның драматургиясы.
Шығармашылық тынымсыз iзденiстiң нәтижесiнде өз тақырыбын тапқан тарлан суреткердiң бiрi – Ш.Мұртаза десек, жарасымды. Қаламгердiң бұл күнде өзiнiң тақырыбын тауып, оны қай қырынан болса да, игере алатын, түрлендiре, құбылта алатын дәрежеге көтерiлген кемел шағы. Жазушы өзiнiң суреткерлiк, азаматтық жолында халқын айтсам, жеткiзем деген негiзгi ой-шумақ неғұрлым әсерлiрек, тиiмдiрек ыңғайда қалайда ойландырарлықтай дәрежеде шыққанын қалап, ұдайы iзденiс үстiнде қайсарлық танытып келедi.
Ш.Мұртазаның қазақ прозасы мен драматургиясына өзiндiк жол мен үмiт қосып келе жатқан суреткер екенi белгiлi. Кез-келген драматургтiң пьесалары театрдың жақсы репертуары болуымен, шығармашылық өнерi бойынша шын бағасын алады. Соңғы 20-25- жылдары ғалым, сыншылардың пiкiрiнен Ш.Мұртаза пьесалары республика театрларында кезiнде табысты қойылымына айналғанын, көпшiлiктiң ықыласына ие болғанын аңғарамыз.
Дипломдық жұмыстың басты мақсаты – Ш.Мұртаза драматургиясының бүгiнгi әдебиетте алатын орны, драматургтiң суреткерлiк шеберлiгiн айқындау.
Сондай-ақ, Ш.Мұртаза пьесаларындағы мiнез бен тартыс мәселелерiн қарастыру.
1. Алдабергенов Қ., Нұсқанбайұлы Ж. Алты алаштың ардақтылары. А., Жазушы, 1994.
2. Әдебиеттану терминдер сөздiгi. А., Ана тiлi, 1998.
3. Бердiбай Р. Тарихи роман. А., 1997.
4. Бадыров Қ. Естен кетпес есiмдер. А., Өнер, 1981.
5. Жұмабек С. Жұлдызы нұрлы суреткер. Қазығұрт, 2002.
6. Зауал. Жинақ. А., Жазушы, 1991
7. Қирабаев С. Шындық және шеберлiк. А., 1981.
8. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұловтың қоғамдық саяси және мемлекеттiк қызметi. (Автореферат). А., 1997.
9. Мұртаза Ш. Алты томдық шығармалар жинағы. Том IV. Қазығұрт, 2002.
10. Мұстафин Ғ. Ой әуендерi. А., Жазушы, 1984.
11. Мамасейiт Т. Шерхан Мұртаза. Астана, Елорда, 2002.
12. Нұрғали Р. Драма өнерi. А., Санат, 2002.
13. Нұрғали Р. Трагедия табиғаты. А., Жазушы, 1968.
14. Нұрғали Р. Арқау. Том I. А., Жазушы, 1991.
15. Нарынбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдiк кепiл: Әдеби мақалалар. А., 1989.
16. Ордалиев С. Конфликт и характер. Зерттеулер. А., Жазушы, 1970.
17. Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркi. А., 1964.
18. Пiралиева Г. Iшкi монологтың кейiпкер психологиясын ашудағы көркемдiк қызметi. (Автореферат). А, 1994.
19. Сарбалаев Б. Ақиқат алдында. А., 1994.
20. Сманов Б. Кейiпкер бейнесiн талдау. А., 1990.
21. Сөзстан. Ғ.Мүсiрепов: ”Жұлдыз көпiр және Тұрар”. Жинақ. Жетiншi кiтап. А., 1986.
22. Тәжiбаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. Том IV. А., Жазушы, 1981.
23. Шераға. (Қазақстан халық жазушысы Ш.Мұртаза – 60 жаста). А., 1991.
24. Халық перзентi. (Т.Рысқұловтың туғанына 100 жыл толуына орай әдiстеме-библиографиялық құрал). А., 1994.

Мерзiмдi баспасөздер:
25. Аупбаева Ж. ”Шераға”. // Халық кеңесi. 1994, 29-маусым.
26. Әшiмханұлы Д. // Түркiстан 2002, 26- қыркүйек.
27. Елубай С. ”Қызыл жебе”, ”Жұлдыз көпiр” романдарын оқығаннан кейiнгi ой. // Парасат 1992, ғ9
28. Елеукенов Ш. ”Сен қылыш құсап кесiп сөйлейсiң, Шерхан шерi…”. // Жас алаш 2002, 28-қырқүйек.
29. Кекiлбайұлы Ә. ”Кесек суреткер, кемел қайраткер, асқақ азамат, қазақтың Шерханы”. // Егемен Қазақсатан 2002, 4-қазан.
30. Мәмет С. ”Қазақтың намысынан жаратылған”. // Егемен Қазақстан 2002, 8-қазан.
31. Лившитц О. ”Елдi аштық жайлағанда” (Шерхан Мұртаза мен Тұрар Рысқұлов жайлы әңгiме). // Өркен 1988, 16-шiлде.
32. Мамасейiт Т. // Арқа ажары. 2002, 28-қыркүйек.
33. Мақұлова А. ”Образ жасаудағы авторлық шеберлiк”. // Iзденiс 2001, ғ2.
34. Сүлейменов Ж. ”Тұрар және Шерхан”. // Ақиқат 1994, ғ9.
        
        Мазмұны:
Кiрiспе…………………………………………………………………..3-4
I тарау. Шерхан Мұртаза драматургиясы…………………….…5-31
II тарау. Драмадағы мiнез бен тартыс…….…………………….31-47
Қорытынды…………………………………………………………..…48-50
Әдебиеттер тiзiмi………………………………………………………51-52
Кiрiспе
Қазақ драматургиясы бүгiнгi күнi ... даму ... ... ... ... және ... белгiлi драмашыларымыздың
шығармашылықтарын қарастыруда бiрнеше құнды еңбектер жазылды.
Қазақ драматургиясының даму, толысу және ... ... үшiн өзге де ... ... ... ... ... сыйлықтың иегерi Ш.Мұртаза драматургиясы жан-жақты сөз ... ... ... ... ғылымында әр қырынан
зерттелiп келе жатыр. ... ... ... бiр шығармашылық саласы
– оның ... ... ... ... өз ... ... ... бiрi – Ш.Мұртаза десек, жарасымды. Қаламгердiң бұл ... ... ... оны қай ... болса да, игере алатын, түрлендiре,
құбылта алатын дәрежеге көтерiлген кемел шағы. ... ... ... ... халқын айтсам, жеткiзем деген негiзгi ой-шумақ неғұрлым
әсерлiрек, тиiмдiрек ыңғайда қалайда ойландырарлықтай дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... қазақ прозасы мен драматургиясына өзiндiк жол мен үмiт
қосып келе жатқан суреткер екенi белгiлi. ... ... ... ... ... ... шығармашылық өнерi бойынша шын бағасын
алады. Соңғы 20-25- жылдары ... ... ... Ш.Мұртаза
пьесалары республика театрларында кезiнде табысты қойылымына айналғанын,
көпшiлiктiң ықыласына ие болғанын ... ... ... ...... ... бүгiнгi
әдебиетте алатын орны, драматургтiң суреткерлiк шеберлiгiн айқындау.
Сондай-ақ, Ш.Мұртаза пьесаларындағы мiнез бен ... ... ... ... ... ... бейнесiнiң жазушы
шығармашылығанан алатын орнын аңғарту, кейiркерлерге мiнездеме беру, оның
характерлерiнiң ерекшелiктерiн анықтау.
Ш.Мұртаза драматургиясы жайлы қазiргi ... ... ... ... ... ... ... зерттеушiлерiмiздi атап айтуға болады.
Ұлттық әдебиеттану, өнертану ғылымының ... ... ... ... ... ... және т.б. ... әр кезде жазылған сын-мақалалары мен ... ... ... айналды.
Дипломдық жұмыстың негiзгi материалы ретiнде Ш.Мұртазаның ”Сталинге
хат”, ”Бесеудiң хаты” пьесалары және драматургтiң еңбектерiнен сөйлеген ... ... ... ... ... ... жүйелеу, талдау әдiс-
тәсiлдерi қолданылды.
Дипломдық жұмыс кiрiспеден, екi ... ... ... әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
I тарау. Шерхан Мұртаза драматургиясы
Халық жазушысы Шерхан Мұртаза соңғы он-он бес ... ... ... де ... ... етiп, ... тағдырындағы, замана
танымындағы аса бiр зәру мәселелерге жан сала қалам ... ... ... дөп басып айта бiлген, жеткiзе бiлген қаламгердiң еңбегi
жұрттың ықыласына, құрметiне ие болуда.
Жалпы, ... ... ... стильдiк, көркемдiк,
шеберлiк драматургиялық туындыларына да тән деуге ... ... ... ... ... шымыр сюжет, нақты да қысқа
ойлы сөйлемдер, бұл ... да ... ... ... ... ... бұл шеберлiк нағыз драматургияға керек нәрсе емес пе? Себебi, мұнда
оқиға шұбалаңқылығына, басы ... ... езбе тiл, ... ... жоқ екенi белгiлi. Ал, Шерхан Мұртаза қаламы мұндай қарадүрсiндiктен
әуелден-ақ аулақ. ... да, ... мол ... қаламгердiң
драматургиялық шығармалары жанр заңдылықтарына толық жауап беретiн, шынайы
шеберлiкпен дүниеге келген туындылар болып табылады.
Драма саласында ... ... ... ... iрi ... бар. ... жебе”, “Сталинге хат”, “Бесеудiң ... ... ... ... ... ... ... басы сыймаған”
пьесалары өз тақырыптарын ашып, көрермендерiн қызықтыра бiлген. Әр ... ... ... сомдай бiлген. Оның мiнезi арқылы заманның
көрiнiсiн ... ... ... туған “Жалғызүйлi зiлзала” пьесасы
бiтiсiмен, iле-шала сахнада жарқ ете ... ... ... атындағы
мемлекеттiк академиялық жастар театрында пьеса тағы да ... ... ... ... арқауына Алматыда, Астанада өзiмiз күнде мың ... ... ... ... ... ... зары; өздерiнiң конституциялық құқығы
аяққа тапталып жүргендердiң, баспанасыз жүрген ... ... ... ... ... ... басынан кешпеген бiрде-бiр қазақ
баласын таппайсыз. Әрине, бұл арада бiз ... бар, киiз ... ... ... бiр ... ... ... санарлықтай,
жұқалтаң бөлшегiн айтып отырғанымыз жоқ. ... ... ... ... ... ... қауым - қарапайым халық
мүддесiнен гөрi, өз ... ғана ... ... ... ... ... ... пьеса тамаша әшкерелеген.
Тағы да жазушының “Жетiм бұрыш” драмасы бүгiнгi қала ... ... ... ... ... өзi ... өмiр өзi
қойып отырған уақыттың ащы ... мен ... ... ... ... көз ... өтедi. Ата-бабасы көшпелi болған ... ... ... жазылғандай, ел аман, жұрт тынышта “жаяу
көшпелi” атанып, ... ... ... ... ... ... ... жоқтың күйi жоқ. Үйi жоқ адам ... Күйi жоқ адам ... ... ... ... ... Күйi жоқ әлсiз адам амалсыз
кiрiптарлыққа барады. Бұдан өткен қорлық бар ма? ... үйi ... ... бытпылдық” дегендей өз қағынан өзi жерiп, ... ... ... ... қайдан шығып жатыр дейсiз?! Баланы қолдан
жасап ... ... ... атақ-мансапты ойлап, “е-е,
бала керек болса, көремiз ... деп ... ... ... соққан
кеуделерiндегi мазмұнсыз мұңдарын қалай түсiнемiз. Мiне, ... ... ... ... ... ... толғандырады.
Зауалдың түп-тамырын iздейсiң. Оның ... ... ... ... ... деуi, бiр ... ұшығы. Он жылдан берi пәтер ... ... ... ... ... ... ... амалының таусылғанынан милиция полковнигi Малқарға кiрiптар
болуы, ақыры өмiрiнiң ... ... ал, ... бар, бәрi
жеткiлiктi, тұрмысы жақсы Мүнираның жаны жаралы, көңiлi ... ... ... ... айтақшысы, екiжүздi, сатқын Малқардың екi
оттың ортасында ... ... ... - ... де ... анық.
Драмадағы Албасты бейнесi де зерделi көрермендi үлкен ой-толғанысқа
жетелейдi. Өмiр-тiршiлiкке деген ... ... ... ... жоқ, ... ... ... жандарды, тiршiлiк ... ... үстi, ... ... ... келетiн пенделердi
жын иектегендей үйiрген албастының әзәзiлдiгi небiр қылмысқа, қара ниеттi
жолға түсiрiп ... ... ... адамның жанына жақсылық,
iзгiлiк себуге ұмтылған перiштелердiң ... өзi ... ... ... ... ... ... қиянатынан жүзеге аспай, отқа ... ... ... ... ... Албасты бел алмағанда, қайтедi?…
Тоғышарлық жайлаған әдiлетсiз ... ... ... ... ... ... аз. Қоғамдағы осы дерттiң ... ... ... ... ... ... қайдан шығып, неден
өрбiген?! Драма авторы осыған жауап iздейдi. Арғы-бергiге көңiл бұрғызады.
Өткенiңдi ойландырады, ... ... ... пе, өксiк пе, жайсыз
бiрдеңе кеудеңдi тырналайды, өзегiңдi өртейдi. ... ... ... ба?… ... қалай болады?…
Мiне, мәселе қайда ... ... сан ... ... ... мен балалар ... ... ... ... ... ... ... жүгi салмақты, айтар ойы салиқалы “Жетiм бұрыш”
трагедиясынан бiз ... ... ... ... ... ... ... адамгершiлiк қарым-қатынастардың қалыпты өлшемдерiнiң
бұзылып, қасаңдана бастағанын, соның ... ... ... ... түскенiн көремiз. Сөйтiп, адамдардың өмiрден, қоғамнан
торыға, тiптi ... ... ... ... Мұның зардабы күнi
бүгiнде, тәуелсiз алған тұсымызда да ... ... ... ... ... көрсеткен драмалық туындыдан қаламгер ... ... пен ... байқалады.
Шерхан Мұртазаның драматургия саласындағы тағы бiр күрделi туындысы
Сәкен ... ... ... ... театры сахнаға шығарған
“Домалақ ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан
таныс едi. Кеңестiк кезеңнiң 70-iншi жылдарында ... орыс ... ... ... ... негiзiнде жазылған пьесасы қойған болатын.
Ал, ... ... осы ... “Сталинге хатты” қойған. Ендi, ... ... ... де, ... анамыз туралы жазылған “Домалақ
ана” тарихи ... ... ... отыр. Халық жазушысының
шығармашылығында ... да Ана ... ... орын алып ... ... ... жазылған “Мылтықсыз майдан” повесiндегi
Арай ана, 2000 жылдары ... ... “Ай мен ... ... ... ... Аналар образы ... ... ... Ендi, мiне, ... ... – „Домалақ ана” аталған Нүрила
ана бейнесiн сомдаған.
Шығармадағы шым-шытырық оқиғалар мен тартыстар осы ... ... ... ... ... ... ... нәзiк те, пәк, аңғал
Нүриланың ақыл-парасатының, жан сұлулығының ... ... ... ... ... ... өсу, толысу жолдарын адам ретiндегi iшкi
толғаныстарын табиғи бейнелеп, шынайы ... ... бұл ... ... ... ... да,
байыпты Нүрила тағдырдың жазуымен ел қорғаны, ... ... ... Пiрi солай аян берген. Сол аянды пiр тұтқан ... де, ... ... ... кете ... ... да, осы
қасиеттердi сақтап қалады.
„Қай заманда да, адам өмiр тiршiлiгiнде көре ... ... ... пен ... ... ... ... Нүриланы да көре
алмаушылар табылды. Қызғаныштан Нүриланың жас сәбиiне қастандық жасалды.
Қарғыс айтып, қан ... ... ... ... ... ... дарыған Нүриланың көз жасын Құдай көрiп, Алла
қолдап, ... ... ... аман ... Ал, ... ... итi iшiн
тырнап”, астамсыған Марау бәйбiшенiң тоғыз ұлы бiрдей жау қолында мерт
болады. Бәйдiбектiң жау ... ... бар малы ... ... ... ... - деп Нүриланың бейнесiн автор осылай суреттейдi [9, 248].
Мiне, құдiреттiң шеберлiгi. Мiне, әруақтың ... ... ... ... ... ауысты. Осылай драмадағы бәйбiше ... де ... ... ... ... ... ... iрi тұлға, күрделi образ
кепiлi болып танылады.
Оның да адам ретiндегi iшкi арпалас-күйзелiстер шеберлiкпен ашылған.
Шығармадағы ендiгi ... ... бiрi - ... би. ... ел ... ... ғана ... ақыл-парасаты мол, көңiлi дархан,
жаны таза, айналасына байсал-байыппен ... ... ... ... ... Бұл автордың табысы деуге лайық образ.
„Дүниедегi анадан ардақты, анадан қасиеттi ешнәрсе жоқ. ... ... арақ iшiп, ... ... ... маралға
оқ атуы, Анаға оқ атуы едi. Оларға бұл дүниеде қасиеттi еш ... ... ... ... ... Анаңды сыйла, қасиетiңдi
қадiрле, киеңдi пiр тұт, аруақты ұмытпа, тағзым ет”,- ... [9, ... ... ойлы ... бай, iрi табыстармен
шамырқанған ... толы ... ... ... ... ... халық өмiрiндегi әйелдiң, ананың ролiн ... ... ... Аналыққа көтерiлген, ел Анасына ... ... ... еткiзедi. “Ұрпақ үшiн қызғаныштың қызыл итiн құрбандыққа
шалдым”, - дейдi Нүрила [9, 380]. Мiне, ұлы Ана ... ... ... ... осы. ... ... ел ... жұрт тұтастығын ойлаған
Нүрила осылай „Домалақ ана” атанады.
Өйткенi, ... ай мен ... ... ... ... Ал, Ай ... де ... Ендеше, Домалақ ана да барлығына бiрдей Күн сияқты ... ... ... ... ... түңiлумен аяқталады. Мазарларды талқандап кеткен
әулекi ұрпақты көзiмен көрген шырақшы: “Ендi шырақты қайда жағамын?!” –
дегенде, ... ана: ... ... ... ұрпақ болмақ… Шырақты әуелi
адамдардың жүрегiне жақ”,-дейдi сенiм арта [9, 394].
“Шiркiн-ай! – ... бiз де, - ... ... ... ... ... ұрпақ тезiрек келсе екен!”[5, 94].
Мiнекей, ұрпағымыздың болашағын ойлаған ұлы Ана тағлымы. Халқының
келешегiн ... ұлы Ана ... ... ... азамат Шерхан Мұртаза
шығармасының тәлiмi.
Сонымен, “Домалақ ана” тарихи драмасы автордың да, театр ... ... ... ... анық.
Халық жазушысының көрермен жылы қабылдаған күрделi драматургиялық
шығармасының бiрi – Жамбыл облыстық ... ... ... ... басы
сыймаған” драмасы.
Иә, бұл өмiрдегi қарапайым қалыпты тiршiлiкке мойынсұнбаған, кешегi
кеңестiк дәуiрдiң “тәртiптi” қалыбына сыймай ... бiр адам ... ... ... ... ... Бауыржан Момышұлы едi. Осы бiр,
халқымыздың бiртуар перзентi, ардақ ... ... ... ... жолы да қайшылықтарға толы болды. Қаламгер халық батырының ... ... ... ... ... бiр шырғалаң оқиғаны шығармасына желi
етiп алады. Өмiрде ... ... не ... не ... ... Бiрақ, адамның басына осындай iс түскен кезде, ... ... ... ... нағыз бет-пердесi ашылатын
сияқты. Бауыржан Момышұлының басынан да осындай қилы хикая өтiп, ... ... ... ... ... ... бiр жағдай
болған. Бiр жақсы түйiн - ... ... ... бойындағы
қайсар рухының мұқалмауы. Ерлiк ерiк-жiгердiң ... Өмiр ... ... ... ... ... айбынды азамат анау-мынау ұсақ-
түйектiң ... биiк ... ... ... тiк ұстап, асқақ
көрiнедi. Бiзге Бауыржан Момышұлы осынысымен қымбат.
Автор ... ... бұл ... ... мәнi, адамның
тiршiлiктегi орны, бағасы ... ... ... ... ... ... қай ... болсын, тақырыбын тартқан таланттың тасы
өрге домалайды, бағы ... ... ... ... ... ... осы тақырып төңiрегiнде жатса керек. Тақырыбыңды
таба алмасаң ... ұзақ ... шыға ... ... ... жағдайда, көңiл көншiтер, жан сүйсiнтер ... ... ... ... Яғни, айтқанда, шығармашылықтың арылмаған соры – осы
тақырыбыңды таба ... ... күн ... ... ... ... өз тақыбырын тапқан
тарлан суреткердiң бiрi - ... ... ... бұл ... ... ... оны қай ... болса да, игере алатын, ... ... ... ... ... шағы. Жазушы өзiнiң
қаламгерлiк, суреткерлiк, азаматтық ... ... ... ... деген
негiзгi ой-шумақ неғұрлым әсерлiрек, тиiмдiрек ... ... ... ... шыққанын қалап, ұдайы iзденiс үстiнде
қайсарлық танытып келдi.
1985 ... ... ... ... ... құру ... пен
жариялылық кезеңнiң ... ... лебi, ... ... ... ... ... енгiздi. Жаңаша ойлау
жүйесi мен бәз-баяғы қатаң ... ... ... ... ... мен ... ... көз алдымызда ... әр ... ... өтiп, ... ... ... айналып
кеттi. Үш ұйықтаса ойға кiрмейтiн санаулы ... бой ... ... ... ... қойған мақсаттарына қинала-қинала iлгерi
жылжи түстi. Мұның бәрi қаламгер үшiн ... ... ... ... ... болған едi.
Кеңес дәуiрiндегi тоқырау кезеңiнде, қалың бұлттан жылт етiп күн
көрiнгендей болған, жариялылық пен ... құру ... ... ... ... үшiн ... ұлтты оятуды Шерхан Мұртаза өз шығармашылығында
сәтiмен, орайымен пайдалана бiлдi. Тұрар ... ... ... ... ... ... айналдырады. Сөйтiп, „Қызыл жебе”, „Сталинге хат”,
„Бесеудiң ... ... ... ... ... шеберлiгiн, соны бiр
қырын Шерхан Мұртаза осылай ... ... ... ... жол
салғандай болып, дәл мұндай халықтық ... жазу ... ... келе ... оңай ... емес ... өзi ... iзденiс пен шеберлiктiң шексiздiгiн таныта
отырып, жазушының суреткерлiк маңызды ... ... ... ... ұғындыру керектiгiн байқатса керек. Драматургияға ат басын бұруда
алдына негiзiнен осындай ... ... айта ... ... Мұртаза былай
дейдi: „Колбиннiң заманы. „Сталинге хатты” жазып бiтiп, өнердiң ... ғой деп ... ... ... едiм. ... өттi, ... өттi. ... не жарамайды деген тырс еткен хабар жоқ. Ақыры алып ... ... ... тiптi ... өзiн әзер тауып бердi. „Не жаза қояр
дейсiң” деген болу керек. Қарамаған, көңiл бөлмеген.
Сонда сол ... ... ... Сейтметовтың кезесе кеткенi.
Сәлемдесуден ... ... ... Мен не ... жүргенiмдi айттым.
Қолжазбаны көрсеттiм. „Мен оқып көрейiн” деп сол күнi Райымбек пьесаны алып
кеттi.
Сонымен қатты ұнатып, ... ... ... ... еш өзгерiссiз
сахнаға қойды.
„…Айналайын балам, - дедi спектакль соңынан көрермендердiң ... ... ... ... ... апай, - Тұрар атаңның әруағы разы. Көкең
тура осындай болған,-деп ... ... ... ... ... ... сол күнi Райымбек кездеспегенде, қайтiп драматургияға барар ма
едiм, бармас па едiм, құдай бiледi. ... де ... ... ... өзi де сол едi. ... ... ақтаңдақты көрсету,
зобалаңды сезiндiру, жұртты серпiлту, ояту… Әйтпесе, драматургиямен атымды
шығару деген ой жоқ” [5, ... ... ... ... ... ... ... бұл драмалар дегенмен де кезiнде сахнаға шығарылып, шын ... ... ... түрлеуiмiзге үлкен қозғау салғаны
анық. Мың рет естiгеннен, бiр рет көрген артық деген сөз бар ғой. ... ... ... 1932-33 ... ... ... қазақ елiнiң
басындағы айтып болмас ауыр ... ... ... ... ... ... жас үйiрiлдi. Намыстары оянды, рухани серпiлдi. Бұл
драмалар сол ... ... ... дүниесiне тың серпiлiс әкелгенi де
белгiлi. Көрермен бiрiнен-бiрi естiп, театрға сыймай кеттi…
Бiр ... ... ... хат”, “Бесеудiң хаты”
драмалары халықтық трагедияны ... ... екi ... тұлғалардың
iс-әрекетi арқылы көрсетуге арналған. Олар – Тұрар ... пен ... ... және 1933 ... ... ... жыл бойы ... Голощекин
басқарды. Кеңес өкiметiне ... ... ... ... есiн ... қазақ халқының басына қара бұлт үйiрiлдi. „Кiшi Октябрь” дауылы
Қазақстанды жанай ... ... әлi ... ... ... ... ... коммунистер де жоқ екен. Сондықтан Қазақстан
“Кiшi ... ... ... ... ... ... тазарту керек деген теориясымақ ашып, ... сол ... ... ... ... ... коллективтендiру жүргiзiлдi. Малынан
айрылған халық ... ... Мiне, осы ... ... сiлтеу
болмасын, аша тұяқ қалмасын” ... ... ... ... саяси Бюроға, Қазақстан Өлкелiк комитетiне
хат жазған ... ... ... сын ... ... ... ... халқына араша тiлеп, шыбын ... ... ... Сталиннiң
өзiне Рысқұлов хат жазды. Тұтас ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Лениннен кейiн бар билiктi қолына алып, ақ дегенi алғыс, қара
дегенi ... ... ... ғана ... ... бере ... тұста
Рысқұловтың осындай батылдыққа баруы теңдессiз ерлiк едi.
Осы зұлмат тұсында ... деп ... ... адам ... ... Халық басына түскен осы ... ... ... ... Қуанышев, Алтынбеков, ... ... ... хат ... ... 1933 жылы ... ... бастаған топтың
хаттарынан соң Голощекин орнынан алынып, халық басынан қайғы бұлты ... ... ... хаты” драмалары отызыншы жылдардың
ойранды оқиғасын, ... ... ... алып ... ... болды. Алғашқысында, ... пен ... ... ... ... көрiп, тыңдау мүмкiн емес. Шиыршыққан
тартысты, желiдегi характерлер қақтығысы бiрден селт еткiзедi.
„Сталин: Сен ... ... ... ... Өмiр-бақи қайтпауға келiсемiн. Қазақстан аман болса, халқым
аман болса, өле-өлгенше ... ... Сен аман бол! ... болуға мен
дайын. Ал зор қатенiң құрбаны болғандар! ... ... ... ... ... күнi ... шыға ... сақтасын тағдыр…”
[11, 214].
Тұрар осылай дейдi. Арыстанның ... ... ... ... дауыс ырғағы, сөйлеу мәнерi барша жан-дүние ... ... ... ... бiр бөлек. Көзбен көрудiң әсерiн айтсаңыздаршы!
Көрермен ризашылығында шек жоқ. ... ... өнер ... театр сахнасынан өзiнiң аяулы да, асыл азаматымен, бiртуар
перзентiмен халық қайта қауышты. Тура өзiн ... ... ... ... ... ... Мүсiреповтың азаматтық тұлғасын
көрсеттi. Бұл пьесада ... ұлы ... ... ... ... ... ... Халық перзентi болған, суреткердiң азаматтық-
қаламгерлiк болмысы ... ... ... сүйген жаны таза азамат сол халқының басына күн
туғанда ... жата ... ... ... қиын шақта халқы үшiн
шырылдап ... ... бiрi – ... болатын. Халық басындағы
ауыр жағдайды жасырмай, бес автордың бiрi және ... ... ... ... Одан кейiн де 1933 жылы “Шығарма бәйегi” атты мақаласында: “Өлкелiк
партия ... ... ... басқарушылардың соңғы жылдары ұлт
өзгешелiгiн ескермеу, колхоз құрылысы мен ... ... ... ... ... жолын ғана қолданып, iрi-iрi қателер
жасады. Ол қателер iрi-iрi кедергi, ... ... ... ... деп
батыл айыптады [11, 214].
Бұлай айту да сол заманда екiнiң бiрiнiң батылы бара бермейтiн ... ... ұлы ... ... ... сүйiктi
перзентi болуға лайық. Ал, шынайы жазушы ... ... ... ... ... қалай қалыс қалады?! Мiне, Ғабит ... ... осы ... ... Нағыз азаматтық белсендiлiк
танытқан.
„Тегiнде тектiнi-тектi, азаматты-азамат қана танып, ... ... ... ... ... Ғабит пен Шерханда бiр ұқсастық бар сияқты
көрiнедi. Екеуi де ойындағысынан бүгежектемей ... ... ... ... бар. ... ... мiне, ... Мүсiрепов болмысындағы
осы қайсарлық, азаматтың бесеуiнен де көрiнiс бередi. Ұлы ... ... ... тiптi ... ... ... Сол арқылы Ш.Мұртазаның да
қаламгерлiк қайраткерлiгi, суреткерлiк азаматтылығы ... ... ... Олай ...... әлi ... алмай тұрған, заман
әлдеқандай бола ма деп әртүрлi ... бой ... ... ... ... ... ақтаңдақтардың ақиқатын айтуы – халық
сүйген қайсар азаматтың ғана қолынан ...... -деп сыр ... 144].
Жалпы, “Сталинге хат”, “Бесеудiң хаты” трагедиялары халық тағдырының,
ел тарихының айтылмай, жазылмай ... ... ... ... шығармалар екенiн айтқан абзал.
Трагедия дегеннен шығады, көркем ... ... ... ... ... мән-маңызының жоғары екендiгi белгiлi.
Өйткенi, трагедияның негiзiнде шындық жатады ғой. Сондықтан да ... шыңы ... деп ... ... Ш.Айтматов сөзiнде үлкен мән
жатса керек [9, 89].
Сонымен “Сталинге хат”, “Бесеудiң ... ... ... ... ... ... өнерiне үлкен серпiлiс әкелумен бiрге, Шерхан Мұртаза
шығармаларының да соны бiр қырын танытқан туындылары болды.
Әр заманның өзiндiк ... зәру ... бар. Сол ... ... алдына көлденең тартқан, ... да ... ... адам-пенденiң тiршiлiгiн қақпалап, тiптi адам тағдырын ... ... ... ... ... ... өмiр ... озады, шыдамаған бордай тозады. Тағдырдың тайғаны-ақ жолдарында
бiреулер ... ... ... ... ... ... ... жүр.
“Бiреу тоңып секiредi, бiреу ... ... құру мен ... ... ... лептiң тұрлаулы нышанын бiр
негiзiнен ең әуелгi публицистика пен ... ... ... ... ... ... ... Бесеудiң хаты”, Қалтай
Мұхамеджановтың “Бiз перiште емеспiз”, Баққожа ... ... ... ең ... ... едiк. Бұл орайда, көпшiлiгiмiз үшiн прозашы
Ш.Мұртазаның драматургиядағы қадамы ... ... ... ... ... келтiргенi, кездейсоқтыққа баланғаны рас. Бұған оның
Қалихан Ысқақовпен бiрлесiп жазған “Қызыл ... ... ... ... отқа май құя ... бәрiмiзге де мәлiм. Ал, “Сталинге хат”
пьесасын жеке бiр ... деп қана ... ... ... ... ... қосылғанда, бұрынғы пiкiрлерiмiзге ендi өздерiмiз ... ... ... Оның үстiне ... ... екi ... зор табысы да ел аузында болып, ... ... ... жоқ. ... ... ... ... ат басын
кенеттен драмтургияға бұруына, менiңше, жаңа жанрда күш ... көру ... ... ... ең ... себеп-ғажайып драматизмi мен шырғалаң
трагедиясы мол ... ... ... ... ... ... ... да едi.
Мәселен, Тұрар Рысқұловтың Сталинге жолдаған хатын прозада көркем
документ-дерек ... оқу бiр ... те, ... ... жәйттердi
сахнадан көру және бiр ... Өзiн ... мен ... ... екi ... ... Оқырман ретiнде романда мысалға ... ... ... ... мен ... ащы ... толғана –
тебiрене отырып, налумен ғана шектелер едiңiз.
Ендi Тұрар Рысқұлов ... ... ... ... кезiнде архив
материалдарымен танысып, елеусiз қалып келген деректерге ұшырасты. ... ... тидi. ... лаңы туралы С.Мұқанов “Өмiр
мектебiнде” бiр ... ... ... бұған назар аударып, зерттеуге
тырысқан тарихшылар болған жоқ. Осы ... ... ... ... белгiсiз болып келуi тарихшыларымыздың ... ... ... ... жанындағы Партия тарихы институтының ... ... ... деп ... Ал архив қызметкерлерi мұндай құнды
материалдарды не өздерi жарияламайды, не қолға бермейдi. Жалпы, Т.Рысқұлов
Сталинге екi рет хат ... ... 1932 жылы жаз ... ... ... ... Бiрiншi хат ... ... ... Ал,
екiншi хаттан кейiн Голощекин ... ... Сол ... ... ... жалпы мазмұны мынадай:
Т.Рысқұловтың И.В.Сталинге екiншi хаты.
Орталық Комитетке И.В.Сталин жолдасқа
Көшiрмесi: Молотовқа, Кагановчике
Қазақтардың бiр ... ... тыс ... ... ... 1931 жыл аяғында басталып, ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде олардың бiр бөлiгi 1932
жылдың жазында керi оралған-ды) қазiр қайта үдей түстi. Аштық пен ... ... ... аудандары мен қонысаударушылардың арасында өлiм-
жетiм етек алып ... ... ... ... шұғыл араласуы
қажет. Мұндай жағдай - ... ... ... бiр ... ... ... ... қазiргi жағдай өзге өлкенiң, не ... орын алып ... жоқ. ... ... ... бiрге көршi
өлкелермен Ташкент, Сiбiр, Залотоуст темiр жолдары бойына iндет ... ... ... атап ... ... ... ... Советi
тарапынан белгiленген iшiнара шаралар мәселенi шеше алмайды. Орталық
Комитеттiң ... дер ... ... ... азық-түлiктiң едәуiр
бөлiгi көздеген жерге жетпеуi (Оның себептерi төменде айтылады). ... ... зор ... ... осы хатпен танысуыңызды және
аштан өлу қаупiне душар болған көптеген адамдардың ... ... қалу ... iске ара түсуiңiздi өтiнемiн.
1. Қазақтардың қоныс аударуының ауқымы туралы мәлiметтер және олардың
жағдайы.
Қазақстанмен көршiлес жатқан ... ... ... ... түскен соңғы, шамамен алынған ... ... ... ... бойында –40 мың, Қырғызстанда – 100 мың, Батыс ... – 50 ... – 20 мың, Орта ... – 30 мың қазақтар бар екен. Қоныс
аударушылар тiптi шалғайдағы Қалмақ автономиялы ... ... ... және т.б. ... көшiп барған. Байлар бастаған
халықтың бiр бөлiгi Батыс ... өтiп ... ... ... ... ... ... аударуы Қазақстанда алғаш рет болып отыр.
2. Мал басының кемуi
Қоныс аудару мен шаруашылықтың iргесi шайқалуының ... ... – мал ... ... Мен ... ... атыңызға жазған 1932 жылы
29 сентябрь күнi мәлiмдемемде Қазақстанда мал ... ... ... баяндап және оны қалпына келтiру шараларына тоқталған
болатынмын. 1932 жылы февраль ... ... және ... рет ... ... мал санағы бойынша, 1923-29 жылдары 40 миллион
бас малдан ... ... ... 5,397 мың бас қана ... ... мал ... 85,5 ... қысқарғаны мәлiм болды. Соның iшiнде, 1931
жылдың февралынан 1932 жылдың февралына дейiнгi аралықта мал басы ... ... ... сiлтеушiлiк пен көзбояушылық.
Жергiлiктi жерлерде партияның ... ... ... бiрқатар
нұсқаулары өрескел бұзылып, жөнсiз асыра ... жол ... ... ... және ... қоныс аударуына әкеп соқты. Мұндай ... ... ... мыналар: коллективтендiру мен малды
қоғамдастырудағы процент қуушылық; ТОЗ-дарды (жердi ... ... ... мал ... ... ... және кейде коммуналар
ұйымдастыру, iрiлеген колхоздар ұйымдастыру (Келес ауданында 142 колхоз –
35 ... Арыс ... 138 ... - 67 ... ... ... киiз үйдi бiр ... зорлықпен жинап, қалашық құру (Талас ауданы),
қазақ колхоздарын орыс колхоздарына күшпен қосу ... және ... ... ... ... ... аударып кеткен бай
элементтердiң есебiнен кедей шаруаларға ... ... ... ... ... революциялық заңдылықтың жаппай бұзылуы (ұрып-
соғу, қамауға алу, мүлiктi бас пайдасы үшiн тартып алу және ... ... ... үшiн ақы ... ... жете бiлмеу,
егiстiктiң көлемi мен мал санын шатастыру және ... ... ... ... орындау барысында) түсiнiспеушiлiктер және т.б.
4. Қазақ шаруашылықтарындағы егiс туралы
Қазiр Қазақстандағы барлық документтер мен ... ... ... ... меншiктi үлесi 1931 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстандағы
жалпы егiс көлемiнiң 50 процентi деген цифр жиi жазылып, айтылып жүр. ... ... ... 1932 жылы 17 ... ... ауыл
шаруашылығы, соның iшiнде, мал шаруашылығы туралы” қаулысына да осы ... ... ... бұл цифр ... ... оның ... қазақ органдары
1931 жылы өлкедегi барлық тракторлардың 55 процентi қазақтардың қол астында
жұмыс iстедi деп көрсеткен.
5. Қазақтарды отырықшылыққа көшiру ... ... ... ВКП (б) ... ... 1932 жылғы 17
сентябрдегi қаулысында ... ... ... мың ... ... көшiру жұмысы жүргiзiлген, ал iс жүзiнде оның 100 мыңы ... [6, 57]. ... ... ... ... ... Исаевтiң Орталық Комитеттiң аталған қаулысынан кейiн СССР
Халық комиссарлары Советiне берген мәлiмдемесiнде 200 мың ... ... ... ... әлi ... атап ... ал ... отырықшылыққа көшiрiлмеген шаруашылықтар бұдан әлдеқайда көп.
Қолда бар нақты мәлiметтер мен облыстық және аудандық ... ... 1931 жыл мен 1932 ... ... ... көп жерде нәтижесiз аяқталған, талай қаражат босқа ысырап болып,
талан-таражға ұшыраған, қаржының едәуiр бөлiгi сол күнi ... ... ... ... жаңадан салынған көптеген үйлер құлап қалған.
6. Қоныс аударушылар мен қазақ жұмысшыларына қатысты ұлт саясатының
бұрмалануы жөнiнде
Қоныс аударушылардың ағылып ... мен аш ... ... малын, азық-түлiктерiн ұрлауы күшейе түсiуiнiң салдарынан дұшпан
элементтер қоздырған ұлттық ... ... ... ... ауып
келген Орта Волгада, Батыс Сiбiрде, Төменгi Волгада, ПЧО-да және тағы ... ... ... ... ... алу, ... алу және ... бүкiл тобымен жұмыстан себепсiз шығарып жiберу, ... ... және ... орын алғандығы анықталады. Қазақстанның өз iшiндегi
кәсiпорындарда да қоныс аударушыларға деген көзқарас ойдағыдай ... ... мал ... оны ... түрде қазақтардан көретiн ескi әдет
бiрқатар жерлерде қайта ... ... ... антогонизмдi ушықтыруға кулак,
байшыл элементтердiң жетекшiлiк етiп отырғаны да күмәнсiз.
ҰСЫНЫСТАР
1. ВКП (б) ... ... ... ... ... ... ... комитеттерге және өлкелердiң, республикалардың облыстық
комитеттерiне қазақтарды әзiрге Қазақстанға керi ... ... ... кәсiпорынға және ауыл шаруашылығына жұмысқа орналастыру (сонымен
қатар, ... ... ... орналастыру) жөнiнде шұғыл нұсқау
берiлсiн. Онымен бiр мезгiлде Еңбек ... ... ... ... өзге ... де ... ... жайғастыруды ұйымдастыруға
ұсыныс жасалсын және СССР Халық Комиссарлары Советiне қазақтар ... ... ... ... жәрдем ретiнде азық-түлiк қорын босату
тапсырылсын (РСФСР Халық Комиссарлары Советi тарапынан ... ... ... өлкелiк комитетiне тұрғындардың Қазақстаннан тыс аймақтарға
қоныс аударуын ... ... ... ... бұл Дайындау
комитетiнен қалған 400 мың пұт астықты (рұқсат етiлген бiр мың пұт ... март ... ... ... ... ... ... тұрғындарға тез жеткiзiлуiн қамтамасыз ете отырып, қоныс
аударғандар мен ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсiп және ауыл шаруашылықтарын кулак,
байшыл бүлдiргi элементтерден тазарта отырып, сонымен бiр мезгiлде, қоныс
аударған қазақтарды Қазақстандағы ... ... ... ... және өзге де ... ... (ағаш дайындау,
далалық жұмыстар және т.б.), осымен қатар, ... ... ... де
кеңiнен тарату шараларын ұйымдастыру тапсырылсын.
3. Үстiмiздегi жылы ... ... ... ... ... және ... ... және өзге де кәсiпорындарға жақын
орнығуға жұмсауға, қаржының қалғанын жаңадан түрлi поселкiлердi сала ... ... ... ... ... ... ... олардың мал және өзге де өндiрiстiк құрал-жабдықтарын сатып алуына
жұмсауға бағыттау үшiн, ... ... ... ... ... ... өлкелiк комитетiне бiр айдың iшiнде орталық Комитетке
қоныс аударған қазақтардың одан әрi орналастырылуын қарастырған ... және осы ... ... мал ... ... ... зерттелген жоспары (Өлкедегi мал өсiретiн совхозды қырсыздықтан орын
алып, малдың шығынға ... ... ... тапсыру мiндеттелсiн.
5. СССР Халық шаруашылығының есебiнiң Орталық басқармасына үстiмiздегi
жылы негiзгi қазақ аудандарындағы халықтың ... ... ... ... жүргiзуге және сонымен қатар, егiн шығындылығын
тексеру комиссиясымен бiрiге отырып, көктемгi егiс ... ... ... ... ... ... ... ұсыныс жасалсын. [6, 28-38].
Т.Рысқұлов.
Осы хат секiлдi, ашаршылық жылының ащы шындығын айтып Ғ.Мүсiрепов
бастаған бiр топ ... да ... ... хат жолдағаны белгiлi. Әйгiлi
„Бесеудiң ... ... ... жат аузында жүргенi болмаса, хат Қазақстан
Райкомынан аспай, архив шаңына көмiлiп қалған. Жариялау ... бұл ... ... тиiс. ... ... де ... ... хат жазған
деген сөз бар. Анық-қанығы белгiсiз.
„Сталинге хатқа” ... ... ... хат ... ... көшiрме емес, тарихи шындықтың көркемдiк шындыққа ұласуы. Жалпы,
Т.Рысқұлов Сталинге ғана хат ... ... ... ауа көшкен,
босқын қазақтарға қол ұшын беруiн, көмектесуiн, қорлыққа ұшыратпауын сұрап
сол кездегi ... ... ... ... хаттары да бар.
Сiбiрдегi, Ресейдiң Саратов, Орынбор, Волга бойындағы партия ұйымдарының
басшыларына жолдаған хаттары бар. ... ... ... бiр ... арқау
ету мүмкiн емес, мiндет те болған жоқ. Ал, ... ССР ... ... ... ... ... бұған байланысты көш
басын салдырмай отыр десек, бұл – орынсыз өкпе арту емес.
Т.Рысқұловтың халық үшiн атқарған қызметi ретiнде ... ... ... ... ... ой ... ... сүзгiсiнен өтiп әбден
бабына келгенiн байқау қиын емес. ... ... ... ... – халық
басына түскен қиыншылық, жай ғана қиындық емес, нәубет жылдар ... ... ... ... ... қорғаған үлкен еңбегi баяндалады.
Бұдан бұрын жастар мен балалар театры „Қызыл ... ... ... ... ... барлау жасаған болатын. Мынау соның заңды
жалғасы iспеттi. Тұрар мұнда азаматтың тұлғасымен танылады.
„Спектакльде ... ... ... қақтығыстарына құрылған диалогтар
мол. Әсiресе, Сталин мен Т.Рысқұлов арасындағы диалогтар өте ... ... ... ... ... ... да ... көптеген
спектакльдердегiдей емес, мұнда ... ... ... су ... ... ... иiрiмдер жасауға алып барады. Терең трагедияны ашу
үшiн тер ... ... ... ... жаны қалай ауырса, сондай
күйдi актер де, ... ... ... де ... кешедi”- деп сыр
шертедi [6, 84].
Соңғы шешiмнiң өзi ... ... ... ... ... едi.
Бiрақ, алда Рысқұловты 1937 жылдың трагедиясы күтiп тұрғанын ... ... да қара ... екi ... ... ... -
Т.Рысқұловтың жазықсыздан-жазықсыз жала құрбандығы болғандығын көрермендер
есiне салуды дiттейдi.
Менiңше, „Сталинге хат” спектаклi тек авторлар ... ... ... десек қателеспеймiз. Спектакль көрермендер ықыласына бөленген, мәдени-
әдеби зор ... ... ... ... ... ... болғандай
сезiндiру құдiретi мен күйiнудiң тоғыз баллдық сiлкiнiс тудыратыны ... ... ... ... лажың жоқ. Сондықтан, „Сталинге хат”
атты халықтың трагедиядан өмiрлiк әрi көркемдiк шындықтарды сахнадан көрген
жандардың күйзелмеуi, „аһ” ұрмауы, ... еш ... ... ... 1932 жылы ... елi мен даласын жайлаған ... екi ... да ... етiп ... соны екi түрлi ситуацияда
қарастырған. Екi туынды драма-дилогия деуге негiз бар.
„Сталинге хат” ... бұл ... ... ең ... ... ... ал ... хаты” пьесасында тап осы жайт республикалық
деңгейде, Қазрайком бюросында талқыланды.
„Сталинге хат” пьесасының бүкiл ... ... мен ... өзегiн-
негiзiн сөз жоқ, Сталин мен Тұрар Рысқұловтың диологы ұстап ... ... ел ... ... шым-шымдап көлденең тартылады.
Қазақстандағы ашаршылық жағдайын Сталин Рысқұловтан емес, Голощекиннен
бiлгiсi келедi. ... ... ... онда Қазақстанда „ашаршылық жоқ,
ел тоқ”. „Көсем” Рысқұловқа сенсе, онда республикада ... ... ... 6 миллион халықтың жартысы апат болған. Бiр ... үшiн, соны шешу ... ... мен ... ... ... осылайша шынайы көрсетiлген. Егер нақты мысалдар
келтiрер болсақ, онда бүкiл пьесаны көлденең ... едiк. ... ... ... шектеп беру обал болғандықтан, ... ... бас ... Дәрiптеуде, қаралауда жоқ. Тек нақты сөздiң, ... ... ... ғана бар. Бәрiн көрермен өздерi талқылайды.
„Бесеудiң хаты” ... ... ... хат ... тартпасынан
бiр-ақ шығады. Төтенше шақырылған бюро Ғабит Мүсiрепов бастаған бесеудiң
Сталинге жетпей қалған, жолдан ұсталған хатын ... ... ... ... „Кiшi Октябрь” жемiсiн Ғ.Мүсiреповтың суреттеуiмен көз ... бiр ... ... ... „Бесеудiң хаты” пьесасы
Ғ.Мүсiреповтың „Шұғыла” атты әңгiмесiмен, Нұрхан ... ... ... одан әрi ... дамытқан, жаңа бағытқа
көтерген.
Драма-дилогиямен ... ... мен ... ... ... ... позицияға құрылған диологтардан нақты
аңғарылады. Коммунистiк идеяға қызмет ету барысындағы ақыл-ой парасаттары
сынға түскен ... ... ... шындығынан суарылған жайттар ғана
үнемi жеңiске жетiп отырады. ... екi ... ... де ... ... ... ... бел алып, үстем болып отырады. Өмiр
шындығының алдында әдiлетсiздiктiң құрығында үнемi әшкерелеп, ... ... де, ... де ... тiзе бүккенiн байқамай қалады.
Драма-диологияның Сталин, Голощекин, Рысқұлов, Мүсiрепов тәрiздi басшы
кейiпкерлерi нақты iс-әрекет үстiнде шыншыл ... ... ... ел ... ... мен ... басты қателiгi әкiмдiк
бұйрықшылдық жүйесiнiң саяси-ұраншылдық ... ... ... ... ... ... ... өткiр диологтар мен нақты өмiрлiк деректер;
айшықты-ажарлы теңеулер мен тарихи салыстырулар; қитұрқы ... пен ... ... ... ... пен ... ... халық болмысы мен болашағы туралы философиялық қанатты тiркестер
ақыл-ой парасатының драмасына, трагедиясына құрылған ... ... ... ... әрi даралай түскен. Бұған нақты мысалдар тұнып
тұр. Драма-диология әлеуметтiк көркемдiк ... биiк ... ... ... мен қоғам қойып отырған талаптарды әдебиет пен ... ... ... ... ... пен ... әрқашан қажетсiнiп
отырады. Мұндайда әдебиеттiң, публицистиканың поэзиясы, драматургиясы жедел
iс-әрекеттер жасап белсендiлiк танытқаны бар. ... ... ... ... ... ... талай-талай ақтаңдақтардың
шындығын ашуға, небiр асыл ... ... ... қайта
қосылып, өзiне лайықты төрдегi орыннан алдына ... ... ... ... жақсы бiледi.
Мiне, осы кезеңде дүниеге келiп, сахнаның шынайы мазмұны мен сәнi
болған „Сталинге ... ... ... атты ... ... зор құбылыс болғанын ешкiм жоққа шығара алмайды. Сондықтан шығар,
бұл туындылардың заманмен мейлiнше ... ... ... ... да ... жұлдызы мейлiнше жарқырап, биiктей түскенiне,
жұртшылықтың сүйiспеншiлiгiне бөленгенi белгiлi. Жоғарыдағы екi туындысы
арқылы драматургиямен театр атты ... ... ... ендi ... ... ... да кеттi. Ал, мұның өзi де сирек ... ... ... бақ пен бап ... ... ... ... зор табыстары Шерхан Мұртазаны одан
сайын қанаттандырып, одан сайын шабыттандырып жiбердi.
II тарау. ... ... бен ... ... хат”, „Бесеудiң хаты” пьесаларындағы образдардың
жасалу жолына, олардың қаһармандық санасына баса назар аударады.
Әдеби характер мәселесi – ... ... ... ... және
ойландыра беретiн күрделi мәселелердiң бiрi. Ол қоғамның, ... ... ... ... әр ... әртүрлi жағдайда көрiнедi, қилы-
қилы өзгерiстерге ұшырайды, қарама-қайшы бағаланып та жатады.
ХХ ғасырдың басында ... ... ... жеке ... қарастырыла бастайды. Өйткенi, сол ... ... ... ... негiзiн айқындауға төрт нәрсе тәуелдi болғаны
жасырын емес. Төңкерiстен ... ... ... ... ... мiнез
мәселесi көбiнесе, эпикалық шығармалар негiзiнде игерiлдi. Оның өзiндiк
себептерi бар ... ... ... ... ... авторлар
қаһармандықтың таптық-әлеуметтiк қырларына баса назар аударады. Бұл ... ... ... ... ... ... Ал, ... өзiне тән дәстүрлi мазмұны мен ... ... ... Бұл ... сол ... ... туралы жарық көрген
Р.Нұрғалиев, Ә.Тәжiбаев, С.Ордалиев еңбектерiнде мiнездiң ... ... ... ... ... ... ... Аталмыш
зерттеулердiң негiзiнде мынаны баса көтеруге ... ... ... жасауда ұлттық ерекшелiктерге және қоғамдық-әлеуметтiк ... Оған ... ... ... ... жаңа ... сәйкес
пайдалануға тырысқан. Эпостар мен аңыздардың қаһарман ... ... ... көп ... ... ... Жас қазақ
драмасы қаһармандықты суреттеуде көбiне өз ... бай ауыз ... ... ... ... ұмтылғаны белгiлi.
Әр кезеңдегi сөз өнерiндегi мiнездiң табиғатын ... ... ... заңдылықтарын тереңiрек ашуға жекелеген суреткерлердiң
идеялық көркемдiк ... ... ... мүмкiншiлiктер беретiнi
даусыз.
Ш.Мұртазаның драмалық шығармаларын зерделей келе ... ... ... ... аударғаны аңғару қиын емес. Оның үстiне ұзақ
шығармашылық жолда ... ... ... ... ... ... де зерттеудiң қажеттiлiгi бар. Сондықтан бiз оның драмасында
мiнездiң қалыптасу, даму, өзгеру сапасына ... ... ... Ш.Мұртазаның
жазушылық қырларына, көп сөз болмаған тұстарына ерекше ... ... ... ... зер ... ... ... драмалық шығармаларын жазуға бiраз тәжiрибиеленген. Яғни, проза
жанрларында күрделi ... ... ... ... ... ... хат” пьесасындағы қарсылас екi жақтың жекпе-жегi, бұл
арумен ғана күрес емес, олармен ... келу - ол ... ... мен ... ... Автор бұрын әдебиетiмiзде бейнеленбеген
өмiрлiк ... дәл ... өз ... сәтiмен ала бiлген.
Сталин, Тұрар ... ... ... ... ... ... қақтығыстар арқылы қаһармандықтың кезеңдiк мәнiн ашуға көп
көңiл бөлген. Қаһармандықтың ... ... ... ... әрекет пен
әлеумет тағдырын көздеген iс-қимылмен ... ... ... ... ... етiп ... өту ... драманың шығармада көтерiлген тартыстың шындық тұрғысынан
көтерiлуi ондағы ... ... ... ... [4, 87] ... ой өрбiруге тиiмдi екенi сөзсiз.
Драмалық шығарма үшiн күштi құрылған конфликтi де, шебер жасалған
характер де ... ... - ... ... ... ... сөз емес.
Оны портрет жасағандай жасауға болмайды. Ол ... ... ... ... көрiнедi. “Сталинге хаттағы” қай кейiпкердi алсақ та,
ақыл-ой, iс-қимыл, әрекет тұрғысынан ... ... ... ... Шерхан Мұртаза драмасында персонаждардың мiнездерi әртүрлi
жағдайларды сабақтастыра, тiркестiре, ... ... ... ... бiрте-бiрте ашады. Драматург кейiпкер бейнесiн ... ... ... бас ... ... ... көтерiлуiнiң себеп-
салдарлық негiзiн нанымды ... ... Ол ... жеке-басының
тiлектерiмен тап тiлегiн, еңбекшi табының мүддесiн жоғары бағалайтындай
дәрежеге жетедi. Оған жаңа атақ пен ... iс, ... сөз ... ... үшiн ... ... терең әсер етедi. Тұрар сияқты қайратты,
қажымайтын, ... ... ... ... сапаға жеткiзу үшiн
автор түрлi амалдар қолданған. Елдегi жағдай, ашаршылық, түрлi ... ... ... жаңа ... ... ... болады. Бұрын көптiң бiр
болған қарапайым ... ... күн ... халықтың дәстүрлi
қайтпас, қайсар, өр мiнездi бейнелерге ұқсастықтарын көрсете бiлдi. Шерхан
өз ... ... ... ... ... ... отырып, қаһармандыққа тән дәстүрлi қасиеттерге сүйенедi.
Пьесадағы мiнезiмен ерекшеленетiн кейiпкердiң бiрi - Ғабит Мүсiрепов.
Ысылған, табанды, күрескер Ғ.Мүсiрепов ... жас ... ... ... етедi. Ғабит алғашқы күресте-ақ өз идеясына берiк, кiрiскен
iсiне адал характер екендiгiн дәлелдеп бердi. Осы ... ... ... үшiн ... заңға айналған „ақылшы ағаның” ықпалында ... тұр. ... ... ... тек ... ... ... емес, көп мәселеге ойлана қарайтын, тiптi көлеңке тұстарына да үңiле
алатын адам етiп ... ... ... ... аз ... ... де ... даму жолымен жасалған. Алғашқы көрiнiсте
өз iсiне ... ... ... ... ... көрiнiсте
Ғ.Мүсiрепов әр нәрсеге сақтықпен қарайтын, алдағы күннен күдiк күтетiн адам
болып көрсетiлген.
Патриоттық сезiмдер ... ... ... таланты,
күрескерлердiң өсуiнiң сенiмдi негiзi болып қызмет ... ... ... ... ... да тән. Күрес барысында
кейiпкерлердiң патриоттық адамгершiлiк ... ... ... өтедi.
Пьесадағы басқа кейiпкерлер басты образ - ... ... ... үшiн ... екен деп ... ... Мұндағы кейiпкерлердiң
барлығы да өз алдына жеке ... ... бiр ... ... екiншiсiне әлсiретпейдi, қайта қым-қиғаш ... ... ... ... ашып көрсетудi мақсат еткен.
Шерхан Мұртаза характердi ашуда дәстүрлi тәсiлдердi дамытуға ... ... баса айту ... ... ... сындардан
өткiзiп, түрлiше сынап ... ... ... ... ... ... адамдарға қарсы тұрған топтың әрекеттерiң автор қанша ... олар шын ... ... Сырт ... тұтас көрiнетiн
жуандар тобы, қысылтаяң кезде бiрiне-бiрi тап ... ... ... ... ... ... қым-қиғаш күрестi көрсете отырып,
басты образдар арқылы кезеңнiң қаһармандық мiнезiн жасайды. ... ... ... ... ... ...... көзқарасты
көрсетедi. “Сталинге хат”, “Бесеудiң хаты” пьесалары қаһармандықтың
дәстүрлi сапаларын ... ете ... жаңа ... тән ... ... ... қым-қиғаш тартыс үстiнде сынайды.
Сонымен бiрге, қаһарман бойындағы пайда болған жаңа ... ... ... Сол ... да, ... ... ... оқиғаны күрделi
қоғамдық мәселеге әкелiп тiрейдi. Оған қоса, ... ... ... талай мәрте таңдау жасаудың ... ... ... ... ... байланысатын көптеген көрiнiстерден
тұрады. Бiр оқиғадан бiр оқиғаның өрбуi, ... ... ... ... тағы бiр ерекшелiгi, ол сонымен қатар, қатысу
кейiпкерлердiң тiзiмiн жасағанда, ... ... ... ... отырған. Мәселен:
”Сталинге хатта”: Тұрар Рысқұлов – РСФСР Совнарком ... ...... ...... ... ...
Рысқұловтың әйелi; Әрифа – Рысқұловтың енесi; Нұрбедел – Түйметайдың үлкен
баласы; ...... ... 12 ... ... ... – Әрифаның
балалары, 14-12 жаста; Иман – колхоз бастығы.
”Бесеудiң хатында”: Ғ.Мүсiрепов – ... ...... ... ... – Крайкомның екiншi секретары; ... ... ... – бюро ... ... – ақын; Күләнда – елдегi
қыз; Балым – Амангелдiнiң жесiрi; Сталин – Генсек; Рысқұлов – ... ... ...... ... ... – тамұх итi;
Қарабай – сатқын.
Бұл мiнездемелер кейiпкерлердiң автор баса ... ... ... үшiн ... Пьесада полилогтар, монологтар кездеседi. Драмадағы
мiнез синтездiк тәсiлмен ашылған, ... ... ... ... ... тезiне сала отыра, оның адамгершiлiк мұраты мен ... ... ... ... ... ... ... ашылады.
Пьесада кейiпкерлердiң көпшiлiгi өмiрде болған, белгiлi адамдар.
Сондықтан да, шығарма оқиғаларының ... ... ... ... ешуақытта өмiрдегi бар ... ... бола ... жүр. Осы ... ... адамдардың бейнесiн суреттегенде,
жазушының өзiндiк фантазиясын дамытуға мүмкiндiк ... да ... ... адам ... ... документтерi өзiнен-өзi сол адамның
көркем характерiн айқындайтын негiз бола бермейтiнiн есте ... ... ... кейiпкерлер образын жасауда деректiк ... ... ... ... ... фантазиясына сүйенген. Сондықтан,
Тұрар және басқа да пьеса кейiпкерлерi көркемдiк тұрғыдан жаңа ... ... ... атап өту ... ... қарама-қарсы
қойылған характерлердiң iс-әрекетiнен тартыстың мәнi, маңызы байқалады. Ал,
адамдар арасындағы әртүрлi ... ... ... Ол ... өзегi
болып табылады.
Әр алуан характерлер арасындағы тартыс – пьесаның қозғаушы күшi ... ... ... көзқарастың көрiнуiне жағдай жасайтын тұлға. Ол
негiзiнен барлық көрiнiстерге қатысады, ... ... ... ... ... композициясының - сюжеттiк құрылымында басты орын
алады. Оның қаһармандығы жеке басының қасиеттерiне ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... үйретуде.
Ш.Мұртаза жалынды күрескерлердiң образын жасауда көп қиналған жоқ
деуге болады, өйткенi, ең ... ... үшiн ... ... ... Тұрар өмiрiнiң қыр-сырынан мол мағлұмат беретiн ... ... ... ... тағы бар. ... ... сәттi шығуы негiзiнен
осылармен байланысты болса керек. Дегенмен, ... ... ... ... оның ... бейнесiн көркем шығарма арқылы сомдап,
оны өз биiгiнде көрсету үшiн қаншама шығармашылық азапты басынан кешкенiн
көруге ... мол. ... ... ... ... алдында
жауапкершiлiгi мол iс тұрды, себебi Тұрар көптiң бiрi емес, ол сол кезең
сипатын ... аты ... ... iрi ... болатын.
Ш.Мұртаза пьесаларында мiнез жасауда қарама-қайшылықты үдете көрсету
негiзгi тәсiлдердiң бiрi болып табылады.
Пьесадағы келесi бiр ...... ... ... ... азаматтарын, жалпы қазақ атаулыны нәсiлдiк тұрғыдан кемсiтiп, ... ... ... түтiп жеуге бар.
Тұтас бiр халыққа тiл тигiзе сөйлеу, оны адам ... ... ... ... тудырған идеялогияның бiр көрiнiсi. Қазақтың ... ... тең ... сөйлесу түгiл, оларды мазақ етiп, күлкi
қылу Голощекин сияқты топас, надандардың қолынан ғана келмек.
Драматург Голощекин бейнесiн ... ... оның ... ... ... лайық бояумен көрсеткен. Голощекиннiң бет-
бейнесi әртүрлi орта өкiлдерiмен сөйлескенде, қарым-қатынас ... ... Ол ... ... үстем, күштiнiң алдында жалтақ.
Сөйтiп, автор барлық кейiпкерлерiне өз бойына ықшам әрекет ... ... сай сөз ... ... қарсы топтың қаталдық себептерi
қызықтырады. Олардың жеңiске деген сезiмдерiн күшпен ғана ... ... де ... ... Тек ... ғана ... ... төтеп бере бiлдi.
Сұрапыл уақытта, ауыр сындарда ... ... ... деген үмiт пен сенiм
сақтап қалды, ал оның болмауы адам тағдырлары мен мiнездерiн шайқалтты.
Қиын ... ... ... ... ... ... ... жемiстi түрде шешкен.
Драмадағы тартыс табиғатына келетiн болсақ, осы „Бесеудiң хаты”,
„Сталинге ... ... ... табиғаты, оны ұйымдастырудағы
драматург iзденiстерi сөз болады.
Драма үшiн ең қажеттi нәрсе - ... пен ... ... ... ... жанр табиғаты турасында азды-көптi сөз бола қалса, осы ... ... ... ... өзiне тән болып танылатын тартыс
та, пьесаның ... ашу ... ... орны да ... қимыл
әрекет үстiнде ашылатыны даусыз.
Идея да авторлық ... ... де тек ... әрекет негiзiнде
арналады. Осыдан келiп, драмадағы негiзгi талап бас көтередi. Бей-берекет
қозғалыс, сюжет шығармашылығы авторға абырой ... аян. Осы ... ... ... ... ... тартыс деген ұғым бар.
Табиғаты тылсым дерлiк бұл термин жайындағы бұрын-соңды айтылған пiкiрлердi
жүйелеу ... ... ... ... мағынасындағы драмалық дегенiмiз – индивидтардың мүдделерi ... және ... мен ... айырмашылығында”-деп Гегельдiң
анықтамасын келтiредi [16, 141].
Гегельдiң бұл ... ... ... ұғым ... ... болып табылатын тартысқа сиятын тәрiздi. „Драмалық ... ... ... мен ... ... түрiндегi бейнелеме конфликтi”,-
дейдi белгiлi драма зерттеушiсi ... [31, 47]. Оның бұл ... мен ... арасындағы байланысты басты нәрсе ретiнде қарайды ... ... де ... ... ... қосады.
Қазақ драмасының теориялық мәселелерiне тереңдей енген ... ... ... ... пiкiр ... ... ескертiп өтедi:
“Конфликт - өлеңдi ... ... ... ... негiзгi компонентi. Драмалық шығарманы анықтап, прозаны
поэзиядан бөлшектеп тұратын ... ... - ... ... [22,
25].
Белгiлi әдебиет зерттеушiлерi ... ... ... ... ... ... пiкiрлер айтқаны мәлiм. ... ... ... ... ... ең ... тартыстың терең,
айқын болуына, драманың түйiнiнiң ... ... ... сөз ... ... жүретiн, байланысы байқалатын қарама-
қайшылық, қақтығыс, ... ... ... бар. ... ... ... желiсi болса, түрлi қақтығыстар тартысқа
әкелетiн жол. Ал, ... ... ... өмiрiндегi қысылтаяң шақ,
оқыс ... ... ... ... - ... ... ... сол
драмалық түйiндi шешуге бағытталған ... ... ... ... ... түп ... болып табылатын тартыс өмiрдегi
қарама-қайшылық негiзiнде қалыптасады.
Қарама-қайшылық пъесадағы қаһарманнан батыл шешiмдi ... ... ... ... ... ... ... келiссе, яғни,
шындыққа мойын ... онда ... ... де жоқ. Ал, ... ... ... ... өз мiнезiн көрсетсе, көзқарасын
айқындаса, онда ... ... ... ... ... Оған ... белгiлi бiр шешiм қабылдау кезеңi қарама-
қайшылықтан тартысқа өтуi кезеңi болып табылады.
Сонымен қатар, ... үшiн ең ... ... ... пен ... ... ... зерттеулерде дәлелденген. Қалыптасқан
дәстүр бойынша драматург ... ... ... жай баяндап қана
қоймай, оларды ... ... ... ... Бұл қай ... болмасын негiзгi талаптарының бiрi болмақ.
Әрекеттен ... ... ... ... де жиi ... ... мәнi бар. Демек, ... ... ... бола
қоймайды, оны тудыратын әлеуметтiк, қоғамдық қарама-қайшылық болуы ... ... ... ... ... тартыс-құрылым бар. Бiрақ
бұдан көркемдiк тартыс нақты өмiрдегi ... ... ... ... керек. Бұнда өмiрлiк процестер мен құбылыстардың ... ... ... ерекшелiгi мен қиындығы жатыр. Қоғамдық тартыс
қалыптасқан идея сияқты объективтi түрде өмiр ... және ... ... ... дүниеге деген сан-қилы ... ... ... ... бола отыра, ол суреттер ... ... ... бередi. Көркемдiк бейнелеудiң құрылымына кiргiзiлетiн адамдар
саны, олардың оқиғалардың ... ... ... ... ... өзiнiң талай мәндi үлгiлерiн тудырады. Шындық өмiр
қайшылықтары ... ... ... айналған құрылымы мен ... ... ... ... өмiрдi, оның қарама-қайшылықтарын бейнелеудiң ең маңызды
құралы ... ... ... - ... ... мен ... ... қоса дамиды. Әрбiр қоғамның ... мен ... ... ... тән ... бар, сондықтан, тартыстың
пайда болуы мен ... өту ... ... де ... ... ... қарама-қайшы көзқарастардың мүдделерiнiң күресi
түрiнде анық ... ... ... ... көп байқалмай, қаһарманның
жан-дүниесiнiң терең түкпiрiнде де өтiп ... ... ... тартысқа құрылған пъесалардың қатарына Шерхан
Мұртазаның “Сталинге ... пен ... ... ... ... Нақты өмiрдегi жайттарды талап, елеп-екшеу, ой ... ... ... ашу - ... ... ... ... құбылыстың терең тамырларын ... ... ... ... ... ... ... таластарды пъеса негiзi
етiп алу – оның ... ... керi әсер ... ... ... құруда өзiндiк iзденiс ... ... ... ... - ... өмiрi ... келе ... драматург аса маңызды мәселелердi өз ... ... ете ... Жазушының тартыс құрудағы, ... ... ... шешудегi ұстанған тұрғысының даму ... ... ... бiрi. ... ... хат”, “Бесеудiң хаты”
пъесаларындағы тартыс сол ... ... үшiн ... ... бұл ... ... өмiрiнiң сан-қилы
оқиғаларға толы жекелеген ... ғана ... ... сол ... ... тереңiрек көрсетудi мақсат етiп ... ... ... ... ... конфликтiнi пъесаның
соңына дейiн бәсеңдетпей, шиеленiстiрiп отырады. Негiзгi ... ... ... ... ... Өзi әлi ... ... Тұрар туралы әңгiме, сөз оны сырттай бағалау, даттау молынан
жүрiп жатады. ... ... ... ... ... ... көзқарасын, ұстанған бағытын бағымдауға болатындай. Пъесадағы
шиеленiскен iрi тартыс болса ғана, адам ... ... ... екенi
тағы да алдан шыққандай. Тек сол ... ғана ... ... өз
дәуiрiнiң, өзi өмiр сүрген әлеуметтiк ортасының сыр-сипатын ... ... ... Тұрар өмiр сүрген орта қайшылыққа толы
болды. Қараңғы қапас ескi дүниемен ... ... бар ... ... кейiпкерiнiң өмiрi тартысқа толы ... ... ... қарама-қайшылық, ескi дүниедегi келеңсiз
жағдайлар ... көп ... ... ... толы
болғандықтан, Тұрар арманының орындалуына кедергiлер көп ... ... ... ... ... ... ... қосымша тартыстар да болады. Олар ... ... ... дамиды, оның шиеленiсуiне жағдай жасайды, яғни, негiзгi тартыстан
барлығы сол ... ... ... етуi қажет. “Сталинге хат”,
“Бесеудiң хаты” пъесаларындағы ... ... ... - ... жалғыз алысқан Тұрар тағдырына құрылған. Iс-әрекет
бiрлiгiн берiк ... ... ... бiр ... бағындыру –
драматургтен ... ... ... ... ... ... осы
талаптар қатаң сақталған.
Драмалық тартыстың негiзгi бағыты алғашқы көрiнiстен-ақ аңғарылады.
Пъеса Тұрар мен Сталин арасындағы ... ... ... ... қарсы жақтың әрқилы бiтiм-болмысы бар.
”Голощекиннiң сөздерiне құлақ түрсеңiз, инабатты, ... ... ... кең ... ... Бiрақ, бұл олардың сыртқы ... iшiне ... ... ... Тек өз ... өз ... ... Iштей қазақ халқын жұрт санатына қоспайды, ... ... Сол ... ... ... ... өрлеуiн қаламайды. Қазақ
даласына билiк жүргiзушiлердiң ойлағандары - ... ... отар ... өз ... өзi ие азат ел ... Ретi ... ... тұқыртып,
кемiтiп бағуда”-дейдi [33, 25].
Пъесаларда iс-әрекеттiң барлығы бiр мақсатқа ... ... ... алып ... әрқайсысының көздеген өз мақсаты
бар. Тұрар халқының ауыр тұрмысын жақсартқысы келiп, өзi өмiр ... ... ... шығады. Голощекиндер болса, қазақ елiн бодандықта ұстауды
мақсат етедi.
”Сталинге хат” пен ... ... ... драматургиясының өркендеу
жолындағы зор табыс. Автор театр ... ... ... да, ... ... ... әдебиеттiк образдар көрмесiне Тұрар ... ... ... [27, 4].
“Сталинге хат”, “Бесеудiң ... ... ... ... екi адам ... ғана өтiп ... сияқты. Ал, iшiне үңiлсек,
саяси-әлеуметтiк зор тартысты көремiз. ... жаны ... ... қызу ... ... ... астасып, қабындап,
өрбiп жатқан оқиға. Пъесада ... ... өз ... жету ... ... ... кесе-көлденең тұрып, қарсылық етушi күш
неғұрлым зор ... ... ... ... ... ... 44]
деген зерттеушi пiкiрiне көз жiберсек, осы айтылғандардың ... ... ... ... ... ... ... деген сұрақ
туындайды. Жалпы бұл драмаларда қызу ... ... ... ... ... ... ... бiр сарында, қауiптi
жағдайда өтiп жатқандай, бiрақ, iштей ... ... ... бас ... Тұрар алдына қойған мақсатына жету үшiн күреседi.
Оның жолында кесе-көлденең ... ... ... күш – ... ... мен ... арасындағы қайшылық өсе келе шиелiнiсiп, өзiнiң шарықтау
шегiне жеткен.
Шерхан Мұртаза драматургиясындағы мiнез бен тартыс мәселесiн қарастыру
шығармашылық процесс пен ... ... ... бола ... ... аударуға мүмкiндiк бередi. “Сталинге хат”, “Бесеудiң
хаты” пъесаларын автор еңбегiн сараптау барысында ... ... ... қаһармандық сапасына ерекше мән ... Оған ... осы ... ... ... сананың ғұмыры,
ұлттық сөз өнерiндегi орны мен ... ХХ ... ... ... даму, тоқырау, өзгеру сәттерiн нақтылай түсетiн көркем
материал екенi ... ... ... ... табиғаты сол кезең
драматургиясы үшiн бiршама қасиеттермен ... ... ... ... ... өрбитiн тартыс көбiнесе
белгiлi жүйеге құрылатыны белгiлi. Ал, осы ... ... ... бен ... жаңа ... бередi. Автор орталық пен ... ... ... ... ... деп ... халықтың өзiн-өзi тануы, дамуға ... ... ... пәлсапасына баса назар аударады.
Пъесадағы мiнездерге байланысты мына жайттарды ... ... ... едi: ... ... қалыптасқан мiнез жасаудағы эпикалық
дәстүрдi Шерхан Мұртаза ... ... ... ... ... образдың жаңа заманға сәйкес мазмұнын таптық ... ... күш ... ... ... саяси маңызы жағынан аса
күрделi, ... ... ... ... ... ... көп
оқиғаларды қамтитын бұл пъесалардағы мiнездер де сан-алуан.
Пъесаның көркемдiк, идеялық ... ... ... ең ... бен ... ... айқын болуына, драмалық түйiннiң берiктiгiне
байланысты. ... ... ... оның ... бағасын
анықтауда, мiнез бен тартыс мазмұны жетекшi орын ... ... ... ... осы ... ... беретiнiне дәлел мен
дерек ... ... ... алар орны ... Оның ... шығармаларымен қатар, пьесаларының да мазмұны құнды.
Ш.Мұртаза жазушы, аудармашы, драматург, публицист, журналист, қоғам
қайраткерi сияқты сан-салалы ... еске ... ... соның өзi бiр
сом дүние.
Прозада кемелiне келген суреткердiң ат басын кенеттен драматургияға
бұруына менiңше, жаңа ... күш ... көру ғана ... ... ... ең
басты себеп - ғажайып драмтизмi мен ... ... мол ... ... ... ... ... тұрғаны едi.
Ш.Мұртаза драматургияда қалам тартқан шығармаларының ... та, ... ... ... қиын ... ... ... – тарихымыздың ақтаңдақтары. ”Домалақ анадағы” Нүрила бейнесi,
”Ноқтаға басы ... ... ... ”Сталинге хаттағы” мен
”Бесеудiң хатындағы” Тұрар, Ғабит бейнелерi - осының дәлелi.
Жалпы, ”Сталинге хат” ... ... ... жеке бiр ... ... Бұған iле-шала ”Бесеудiң хаты” қосылғанда, бұрынғы пiкiрлер
одан арыға кеттi.
”Сталинге хат”, ”Бесеудiң хаты” ... ... ... ... айтылмай, жазылмай келген беттерiн толықтырған алғашқы сахналық
шығармалар екенiн айтқан ... ... ... ... бiр ... ...... образы.
Соңғы жылдары мерзiмдiк басылымдарда Сталин туралы материалдар ... де қиын ... ... ... ... ... өнер ... өзгеше айтары бар. Сталин образы адам тағдырына, халық ... ... ... ... ... ... бiр биiк ... ол халқымыздың белгiлi, қадiрлi ұлы алыптарының
бiрi - ... ... ... ... адамзатты адамзат қана танып, бағалай ... ... ... ... Ғ.Мүсiрепов пен Ш.Мұртазаның бiр ұқсастығы
бар сияқты көрiнедi. Екеуi де ... ... ... ... де ... бар. ... ... мiне, Ғ.Мүсiрепов
болмысындағы қайсарлық, азаматтық ... ... ... ... ұлы ... ... тiптi iрiленiп, асқақтай көрiнедi.
Ендi бiр шығармадағы iрi тарихи тұлға, әрi шығарманың өзегi осындағы
барлық тартыстың туып отырғаны, ... ... оның ... ... ... ... деген ойын көрсетiн отыр.
Т.Рысқұлов – халқымыздың маңдайына бiткен жарық жұлдыз, кесек тұлғалы,
дара саяси қайраткердiң бiрi. Оның ... ... ... ... ... оның ... атын ... қаралайтын, жаладан аяусыз баттастыра
жағылған қара күйеден арылту iсi сондай қиын.
Бұл пьесалар ... ... ... ... десек, қателеспеймiз.
Пьесамен танысқан ... адам ... ... ... болғандай
сезiндiру құдiретi мен күйiнудiң тоғыз баллдық сiлкiнiс ... ... ... ... ... ...... басына түскен қиыншылық, жай
ғана қиыншылық емес, нәубет жылдар оқиғасы. Сол ... ... ... ... қорғаған үлкен еңбегi.
Осындай тарихи тұлғалардың асқақ образдары бейнеленген шығармалар
әдебиеттiң қай ... ... ... ... драматургия саласында қаламынан тамған әр шығармасында
өзiндiк мiнез, әрi қайшылыққа толы ... ... ... ... мiнез бен тартыс мәселесiн қарастыру, шығармашылық процесс
пен жазушы ... ... бола ... ... ... ... бередi. Пьесалардағы мiнез бен тартыс драматургия
үшiн бiршама қасиеттермен ерекшеленедi. Қалыптасып ... ... ... ... ... ... бен ... көбiнесе белгiлi
жүйеге құрылатынын белгiлi. Оған қоса, осы ... ... ... ... ... сөз ... даму, тоқырау, өзгеру сәттерiн
нақтылай түсетiн көркем материал.
”Тоқсан ауыз сөздiң тобықтай түйiнiн” айтар болсақ, Ш.Мұртаза ... ... ... ... ... ... ұшырасатын, сирек
бұйыратын қаламгерлiк бақ пен бапты меңгерген, ”мiнездi” драматург.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... Қ., ... Ж. Алты ... ... А., ... Әдебиеттану терминдер сөздiгi. А., Ана тiлi, 1998.
3. Бердiбай Р. Тарихи роман. А., 1997.
4. Бадыров Қ. Естен ... ... А., ... ... ... С. ... нұрлы суреткер. Қазығұрт, 2002.
6. Зауал. Жинақ. А., Жазушы, 1991
7. Қирабаев С. Шындық және шеберлiк. А., 1981.
8. Қоңыратбаев О. ... ... ... ... және мемлекеттiк
қызметi. (Автореферат). А., 1997.
9. Мұртаза Ш. Алты томдық шығармалар жинағы. Том IV. Қазығұрт, 2002.
10. ... Ғ. Ой ... А., ... 1984.
11. Мамасейiт Т. Шерхан Мұртаза. Астана, Елорда, 2002.
12. Нұрғали Р. Драма өнерi. А., Санат, 2002.
13. Нұрғали Р. ... ... А., ... ... ... Р. ... Том I. А., Жазушы, 1991.
15. Нарынбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдiк кепiл: ... ... ... ... С. ... и ... ... А., Жазушы, 1970.
17. Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркi. А., 1964.
18. Пiралиева Г. Iшкi монологтың кейiпкер психологиясын ... ... ... А, ... ... Б. ... алдында. А., 1994.
20. Сманов Б. Кейiпкер бейнесiн талдау. А., 1990.
21. Сөзстан. Ғ.Мүсiрепов: ”Жұлдыз көпiр және Тұрар”. Жинақ. ... ... ... ... Ә. Бес ... шығармалар жинағы. Том IV. А., Жазушы, 1981.
23. Шераға. (Қазақстан халық жазушысы Ш.Мұртаза – 60 жаста). А., ... ... ... ... туғанына 100 жыл толуына орай әдiстеме-
библиографиялық құрал). А., 1994.
Мерзiмдi ... ... Ж. ... // ... кеңесi. 1994, 29-маусым.
26. Әшiмханұлы Д. // Түркiстан 2002, 26- қыркүйек.
27. Елубай С. ”Қызыл жебе”, ”Жұлдыз көпiр” романдарын оқығаннан ... ... ... 1992, ... ... Ш. ... ... құсап кесiп сөйлейсiң, Шерхан шерi…”. // ... 2002, ... ... Ә. ... ... кемел қайраткер, асқақ азамат, қазақтың
Шерханы”. // ... ... 2002, ... ... С. ... ... жаратылған”. // Егемен Қазақстан 2002, 8-
қазан.
31. Лившитц О. ”Елдi аштық жайлағанда” (Шерхан Мұртаза мен ... ... ... // ... 1988, ... Мамасейiт Т. // Арқа ажары. 2002, 28-қыркүйек.
33. Мақұлова А. ”Образ жасаудағы авторлық шеберлiк”. // Iзденiс 2001, ... ... Ж. ... және ... // ... 1994, ғ9.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар поэзиясы мен драматургиясы26 бет
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар180 бет
Қазақ драматургиясы71 бет
Драмадағы тарихи тұлға.Қазіргі қазақ комедиясы6 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
Драманың өзіндік ерекшеліктері мен сипаттамасы30 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі жайлы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь