Дәрістер жинағы

Лекция 1. Адамның эндокриндік жүйенің жалпы сипаттамасы.

Ішкі секреция бездері (ІСБ) жайлы түсінікті ең алғаш қалып-тастырған И.Мюллер (1830). 1849 жылы неміс физиологы Адольф Бертольд тарттырылған (кестірілген) қоразға басқа қораздың ата-лығын (семенник) отырғызғанда, ол бастапқы қасиетін қайта қа-лыптастырады. Сондықтан да тарихта осы күнді эндокринологияның дүниеге келген күні деп есептейді. 1889 жылы Браун – Секар өзіне тәжірибе жүргізгені жайлы мәлімдеме жасады. Жануарлардың ұрық клеткасынан сығып алған сұйықтың 72 жастағының ағзасына жастық шағындағы әсеріндей өзгеріске уақытша да болса әсер еткені байқалған (2-3 айға ғана). Осы фактілердің барлығы осы ғылым саласының тез дамуына үлкен ықпалын тигізген.
Орыстың зерттеуші ғалымы Л.В.Собелев ұйқы безінен биология-лық активті зат бөліп шығатындығын, осы заттың 1921 жылы Ф.Бантинг пен Ч.Бест инсулинге ұқсас екендігін дәлелдеді.
1902 жылы Старлинг және Бейлис ұйқы безі сөлі секрет бөлуді жүргізетінін айтқан болатын. Осыдан бастап эндокринология қарқын-мен дамып келе жатыр. Қазіргі таңда барлығы да анықталып, физиоло-гиялық активті заттардың өнімдері тек ішкі секреция бездерінде ғана емес, басқа да мүшелерде болатындығын дәлелдеді. Мысалы, қарын, ішек, бүйрек, бауыр, т.б. мүшелерде.
Англия гистологы Пирс өткен ғасырдың 50-жылдары барлық клетка-лар сырттан келген амин қышқылдарын сіңіріп, болашақ гормондардың негізін құрайды, оларды декарбоксиялау арқылы ыдыратып, қалдықта-рынан гормондарды синтездейді деген қорытынды жасады. Ол осы процесті “Амине Прекурсор Аптейк энд декарбоксилейшин” деп атап, осы сөздің басты төрт әріпінен қысқартып АПУД деген аббревиатурасын құрады (1968 жылы). Ал клеткаларды “апундоциттер” деп атап кетті. Қазір осындай 50-ге жақын апуд клеткалар бар. Олар 50-ге жақын гормондарды синтездейді – серотонин, мелатонин, адреналин, гистамин, инсулин, гастрин, секреті панкреозитин (холеутстокин) вазо активті интестиналды гормон, бамбезин, энкефалин, эндорфин, т.б.

Лекция 2. Гормондар, гормондардың биосинтезі мен секрециясы.

Гормондардың химиялық табиғатына байланыстылығы 3 топқа бөлінеді: а) белок пептидті, б) стероидты, в) амин қышқыл-дардың туындылары.
Бірінші топтағы гормондар протейдтер (күрделі белоктар). Бұлар глюкопротейдтер. Бұған жататындар: ТТГ, ФСГЛГ. Екінші топтағылар пептидті гормондар: олар 30–90 амин қышқылы қалдықтарынан тұрады. Оған жататындар: АКТГ-СТТ, меланин жасаушы гормон, пролактин, паратгормон, инсулин, глюкогон. Мысалы, АКТГ-да 39 амин қышқылы қалдығы бар. СТГ-да 191, пролацин – 198.
Үшінші топтағы белокты гормондар, бұлар олигопептидтер. Бұл гормондарда амин қышқылы қалдықтары өз мөлшерде: бұлар либериндер, статин, асқазан ішек гормондары. Мысалы, самотоста-тинде 14 амин қышқылы, гонадолибиринде 10, окситоцин 9 амин қышқылы қалдықтарынан тұрады.
Бұл жерде тағы да бір айта кететін маңызды қасиеті белоктық гормондар, біріншіден, гидрофильді, сондықтан да фосфолипидті кедергі (плазматикалық мембранасы) арқылы өте алмайды, екіншіден, олар гидрофильді болғандықтан өз бетінше қан арқылы тасымал-данады, себебі олар қанда жақсы ериді.
Стериодты немесе липидті гормондар – олар холестериннің туындылары (холестерин прогненолға ауысып, осыдан негізгі сте-риодты гормондар пайда болады). Олар: кортикостерон, кортизол, альдесторон, прогестиндер, эстрадиол, эстриол, эстрон, тестостерон, витамин Д. Бұдан басқа да осы топқа жататын арахидон қышқылы және оның туындылары – простогландиндер, простаулклиндер, тром-боксалдар, лейкотрейндер. Бұл гормондардың барлығы гидрофобты. Сондықтан да синтизделінген жерінен клетка мембранасы арқылы оңай өтеді, басқа жерге кедергісіз жетеді (қан, клетка арқылы кеңіс-тіктер). Қанда арнаулы тасымалдаушылар бар.
Амин қышқылдарының туындыларына жататын гормондар тобы: адреналин, норадреналин, дофамин, тиронды гормондар, барлығы да тирозии амин қышқылының туындылары. Серотонин- триптофан, гистамин-гилидинин тек тиреоидты гормондар ғана клетка мембранасы арқылы өте алады, ал қалғандарды өте алмайды.
        
        Лекция 1. Адамның эндокриндік жүйенің жалпы сипаттамасы.
Ішкі секреция бездері (ІСБ) ... ... ең ... ... (1830). 1849 жылы ... физиологы Адольф Бертольд тарттырылған
(кестірілген) қоразға басқа қораздың ата-лығын (семенник) отырғызғанда, ол
бастапқы қасиетін ... ... ... да тарихта осы күнді
эндокринологияның дүниеге келген күні деп ... 1889 жылы ... ... ... ... жүргізгені жайлы мәлімдеме жасады. Жануарлардың ұрық
клеткасынан сығып алған сұйықтың 72 жастағының ағзасына ... ... ... ... да ... әсер ... байқалған (2-3 айға ғана).
Осы фактілердің барлығы осы ғылым саласының тез дамуына үлкен ... ... ... ... ұйқы ... ... активті
зат бөліп шығатындығын, осы заттың 1921 жылы Ф.Бантинг пен Ч.Бест инсулинге
ұқсас екендігін ... жылы ... және ... ұйқы безі сөлі ... ... жүргізетінін
айтқан болатын. Осыдан бастап эндокринология қарқын-мен дамып келе ... ... ... да ... физиоло-гиялық активті заттардың
өнімдері тек ішкі секреция ... ғана ... ... да ... ... ... ... ішек, бүйрек, бауыр, т.б. мүшелерде.
Англия гистологы Пирс өткен ғасырдың 50-жылдары барлық клетка-лар ... амин ... ... ... ... негізін құрайды,
оларды декарбоксиялау ... ... ... ... ... қорытынды жасады. Ол осы процесті “Амине Прекурсор Аптейк
энд декарбоксилейшин” деп атап, осы сөздің басты төрт ... ... ... ... ... (1968 жылы). Ал клеткаларды
“апундоциттер” деп атап кетті. Қазір осындай 50-ге ... апуд ... Олар 50-ге ... ... ...... мелатонин,
адреналин, гистамин, инсулин, гастрин, секреті панкреозитин (холеутстокин)
вазо активті интестиналды гормон, бамбезин, энкефалин, эндорфин, т.б.
Лекция 2. Гормондар, ... ... мен ... ... ... байланыстылығы 3 топқа бөлінеді: а)
белок пептидті, б) стероидты, в) амин қышқыл-дардың ... ... ... протейдтер (күрделі белоктар). Бұлар
глюкопротейдтер. Бұған ... ТТГ, ... ... ... ... олар 30–90 амин қышқылы қалдықтарынан тұрады. Оған жататындар:
АКТГ-СТТ, меланин жасаушы гормон, ... ... ... ... АКТГ-да 39 амин қышқылы қалдығы бар. СТГ-да 191, ... ... ... ... ... бұлар олигопептидтер. Бұл гормондарда
амин қышқылы қалдықтары өз ... ... ... ... ... ... Мысалы, самотоста-тинде 14 амин қышқылы, гонадолибиринде 10,
окситоцин 9 амин ... ... ... ... тағы да бір айта ... маңызды қасиеті белоктық гормондар,
біріншіден, гидрофильді, сондықтан да фосфолипидті ... ... ... өте ... ... олар гидрофильді болғандықтан өз
бетінше қан арқылы ... ... олар ... жақсы ериді.
Стериодты немесе липидті гормондар – олар ... ... ... ауысып, осыдан негізгі сте-риодты гормондар пайда
болады). Олар: ... ... ... ... эстриол, эстрон, тестостерон, витамин Д. Бұдан басқа да ... ... ... ... және оның ... – простогландиндер,
простаулклиндер, тром-боксалдар, лейкотрейндер. Бұл ... ... ... да ... ... ... ... арқылы
оңай өтеді, басқа жерге кедергісіз жетеді (қан, ... ... ... ... ... ... бар.
Амин қышқылдарының туындыларына жататын гормондар тобы: адреналин,
норадреналин, дофамин, ... ... ... да тирозии амин
қышқылының туындылары. Серотонин- ... ... ... ... ғана ... ... ... өте алады, ал қалғандарды
өте алмайды.
Сондықтан да ... ... ... ағзада болатын күрделі
процестердің жеке-жеке кезеңдерін, нысана мүшеге жету, әсер ету деңгейін
анықтауға мүмкіндік ...... ... ... ... ... ... болған және
белгілі бір мақсатпен қызмет атқаруға бағытталған арнаулы өнімдердің ... ... күйі ... ... ... саны мен
сапасына қарай анықталады (ас қорыту, тер ... ... ... ... секреттердің химиялық табиғаты әр түрлі болады:
белоктар, липопротейдтер, мукополисахаридтер, тұздар-дың ертінділері,
негіздер мен ... ... ... ... ... ... жағынан бір
түрлі немесе әр түрлі, бір ғана немесе ... ... ... және
бөліп шығаруы мүмкін.
Секреция бөлудің көп функционалдылығы немесе бірнеше қызметі
Экзо және эндосекреция процестерінде бірнеше қызмет атқары-лады. Мысалы,
ас қорыту бездері ... ... тері безі ... сүт ... ... ... ішкі ортасының тұрақтылығын сақтап тұрады.
Эндосекреция өнімдері зат алмасу, т.б. қызмет ... ... ... ... қан ұю, ... бөлу ... дегеніміз – секрет бөлу клеткаларының күйінің белгілі
бір кезеңмен өзгеруі: секрет өнімдерінің ... ... одан ... келуі. Секрет бөлу процесінің бірнеше ... ... ... Өнім ... бастапқы заттардың клеткаға ... ... ... тасымалдау арқылы және ... ... ... шығатын
өнімдер.
Бөлінетін секреттердің типтеріне байланысты олар ... ... ... және ... деп ... ... ... тесік арқылы,
мембрана арқылы).
Гормондарды синтездеу және тасымалдау
1. Белокты гормондар. Гормондардың негізін құраушы (прогор-мон) ... ... ... жасау жолымен түзіледі.
Ереже бойынша эндокриндік клеткадағы, бұдырлы тордағы рибо-сомаларда
синтезделеді. Синтезделу принципі мынадай жолмен ... ... ... ... ... ... ... Содан кейін
20-25 амин қышқылының қалдықтары бөлініп, осындай түрде түзілген прогормон
ретикулюма-дан ... ... де, ... ... ... ... ... алдынан зат босап, амин қышқылындағы артық ... ... ... ... ... ... ... везикул түрінде плазматикалық ... ... ... ... ... ... жеті-ліп, мысалы, ацетилделінуі
аяғына дейін жетеді. Везикулалар клетка ... ... ... ... гормон айналасына тарайды. Содан соң экзоцитоз
құбылысы ... Осы ... ... ... ... ... алып
көрсетсек, ол былай жүреді. Ретикулюмның мембранасында ... ... ... 109 амин ... қалдығынан тұратын проин-сулин түзіледі.
Осы жерде, ретикулюмда, олардан гидрофобты фраг-менттері ажырап, 23 ... ... ... проинсулин қалады. Проинсулині бар везикула
Гольджи аппаратына өтіп, мембра-надағы протеиназа ... ... 31-65 ... ажыратып, екі тізбектен А және В ... ... ... арқылы байланысқан инсулин түзеді. Осы ... ... ... ала ... ... ... ... оған қоса
цинк ионында қосып алады.
Везикулалар плазматикалық мембранамен қосылғаннан кейін оның ішіндегі –
инсулин – клетка аралық ... ... ... 1-2 ... жүрсе,
проинсулин ретикулюм Гольджи аппара-тын тасымалдауға ... ... ... ал ... ... ... пісіп жетілуі Гольджи аппаратынан
мембранаға дейін 1-2 ... ... ... ... ... ... болу орнынан әсер етуіне
дейін 1-3 сағат ... ... Бұл ... ең бір ... жері – ... яғни ... тордан плазма мембра-насының аралығы. Сондықтан
да қандағы гормонның ... ... ... ... ... іске асыруы
болып табылады. Синтезделу кезеңі басты реттеуші ... деп ... ... да болады.
Белокты гормондар өзінің гидрофилді қасиетіне қарай қанда жақсы ериді,
сондықтан да оларға ... ... ... жоқ. Олардың қандағы,
жеке тканьдердің бұзылуы нысана клетка-сынан арнаулы ... іске ... ... ... ... ... ... окситоцин окситоциноза ферменті арқылы бұзылады. Қандағы жартылай
кезеңдік тіршілігі 10–20 мин.
Стериодты гормондардың синтезделуі. Барлық ... ... ... ... ... ... ... жағдайда холестерин май
қышқылымен байланысты. Сондықтан да синтезделудің ... ... ... ... ... май ... ажыратудан басталады. Бос
холестерин митохондрияға түсіп, осы жерде прегненолонға айналады. Оның түзі-
луіне ... Р450, ... және ... да ... ... ... прегненолон митохондриядан эндоплазмалық торға және микросалаларға
түседі. Осы ... ... ... ... де, одан ... ... ... түзіледі. Олар-дың бір жолында – прогестерон
кортикостероид пен альдостеронға, екінші жолымен кортизолға, ал одан ... ... ... одан ... ол ... ауысады.
Осындай өзгеріп бір-біріне ауысудың басты мәніне, былайша айтқанда,
холестериннің өзгерісінен бастап прегненолон ... ... ... өтуі ... ... ... ... Ал осы процестер арнаулы фермент-тер гидроксилаза мен оксидазаның
әсерінен іске ... ... Бұл ... ... амин ... ... ... ДОФ-ға (диокси фенилаланин) дофамин, норадреналин,
адреналинге ... ... ... ... ... өзгеруі
фермент тирозин гидроксилазаның ... ... ... ... Бұл ... ... баяу кезеңі
инсулин, глюкартикондар, ацетилхолин, осы ... ... ... ... ... ДОФ ... дофаминге
айналады. Дофамин арнаулы везику-лаларға еніп, ... ... ... және кофактордың әсерінен норадреналинге ... ... ... ... ... ... Ол арнаулы гранулаға
(везикула) кіріп, арнаулы ... ... ... ... ... ... қандағы активтілігі 1-3 минут. Катехоламиндер қанда белоктармен
қосылып, буферлік жүйенің қызметін реттейді.
Лекция 3. Гормондардың әсер ету ... әсер ету ... (1989) ... ... ... әсер ... ... бар:
1) Гормондық әсері немесе тек ... ... ... ... ... ... ... қанға келіп, қанның ағысымен нысана мүшеге
келіп немесе қашықтан келіп әсер ... ... ...... ... жерінен клеткаға сыртқы
кеңістігіне өтіп, сол ... ... ... ... тигізу арқылы таралуы.
3) Изокринді әсері – гормон өндіруші ... мен ... ... өте ... ... ... – медиаторлардың әсеріне ұқсас.
5) Аутокринді әсері – клетка гормонды өзі ... ... ... ... ... ...... өндіруші.
Гормондардың рецепторлары. Гормондардың рецепторлары нысана клеткаларының
мембраналарында, ал кейбіреулері клетка ішінде ... ... ... 60-қа ... ... Клетка мембранасынан өте алмайтын
гормондардың рецепторлары клетканың беткейінде болуы тиіс. Плазматикалық
рецепторлары бар ... ... – ТТГ, ФСГ, ЛГ, СТГ, ... ... ... клетка ішіндегі рецепторлары арқылы стериодты гормондар қызмет етеді:
глюкартикондар, минералкортикондар, ... ... ... үш иод тиронин.
Бір клеткада немесе бір мембранада рецепторлардың ... типі ... ... ... әсер ету үшін ... осы рецепторға жақын болу
керек.
Гормондардың әсер ету ... ... ... ... ... әсер ету ... бір-неше
кезеңдерден тұратындығы көрсетілген. Бірінші кезеңі – гормон-дардың өзі
әсер етуші ... ... ... ... спецификалық
гормондардың нысана клеткасындағы рецепторлармен байланысқа түсу кезеңі.
Сондықтан да нысана клеткаға ... ... ... ... үш түрлі
әсер ету жолын айтуға болады.
1. Мембрандық процеске тура тигізуші әсері.
2. “Екінші ... ... ... ішілік жүйелер.
3. Клетка ядросына әсер ету жолы.
Нысана клеткадағы рецепторлық ... ... ... ... спецификасына байланысты.
Рецепторлар – бұлар белоктар гормондармен байланысқа түсу ... ... ... ... ... ... түсу ... деп атайды. Гормондардың өзінің рецепторлармен байланысқа түсуін
кілт пен құлыпқа ұқсастыруға бо-лады. Ол нысаны ... ... ... ... беткейінде немесе клетканың ішкі ортасында
болатындығы-на қарай болады.
Ал белок пептидты гормондар үшін ... ... ... өту ... да ... ... ... ішіне енгеннен кейін болатын процесс.
Ал стероидты гормондар клетка мембранасынан оңай өтеді де, (диффуздық
жолмен) оның нысаны ... оңай ... 4. ... ... үш ... тұрады – алдыңғы, аралық және артқы. Бұлардың
әрқайсысы өз ... ішкі ... ... ... ... ... нерв талшықтарымен өте бай қамтамасыз етілген, гипоталамуспен өте
тығыз байланысты, сондықтан да оны ... деп те ... Ал ... ... деп атайды.
Гипофиздің алдыңғы бөлігі
Аденогипофиз (АГ) 55–60% хромфобты және ... ... ... ... хромофильді клетканың 30-35% ацидо-фильді және 5-10% базафилді
клеткалардан тұрады. Хромофобты клеткалар гормонды шығармайды, хромофильді
клетканың ... ... деп ... ... ... ... және ... шығарады. АГ гормондарының барлығы
бе-локты заттардан тұрады. ... ... ... және ... ... ... гормондар (СТ) немесе өсу гормоны соматропин мүшелер мен
тканьдерде ... ... және жас ... ... әсер ... гормондардың, ағзалардың түріне сәйкес ерекшеліктері бар. Мысалы,
өгізден және ... ... ... ... адам мен ... ... ... тигізбейді.
Төменгі сатыдағы маймылдардың соматропині ... әсер ... ... және ... ... ... ... гормон
төменгі сатыдағы маймылдарға әсер етеді.
Соматропин РНК биосинтезін жоғарылатады. Аминқышқылының қаннан клеткаға
тасымалдануын ... ... ... ... ... ... төмендейді. Ағзада азот (азот балансы оң жаққа қарай
ауысады), фосфор, кальций, натрий-дің алмасуы кідіріске ұшырайды.
Соматотропиннің ... ... ... ... ... күшейту
көмірсулар мен инсулиннің қатысуымен жүреді. Егер ұйқы ... алып ... ... ... ... қоспағанда, гормонның әсері тежеледі.
Соматроп үздіксіз өмір бойы бөлініп отырады. Оның бөлінуі ... ... ... ... ... арқылы тежеледі. Бұл екеуі де
гипотала-мустың нейросекреттері болып ... ... ... қызметі төмендесе, өсу процесі ... ... ... деп ... Мұндай адамдардың дене тұлғасы
салыстырмалы түрде бірдей болғанмен де ... ... ... ... мүшелері дұрыс жетілмеген. Ауру өте қиын өтеді. ... ... ... ұрықтануға қабілеттілігі жоқ. Жас кезінде
бездің қызметі жоғарыласа, гипер “алыптық” болады. Бойы 240–250 см, ... кг. Егер осы ... ... ... болатын болса, бойы өспейді, тек
дене бөліктерінің мөлшері үлкейеді (аяқ, ... ... ... ... ... кеуде клеткасы, құрсақ). Бұл ауруды акромегалия дейді. Бұл
ауру ұйқы безінде де әсерлеп, қант ауруын ... ... ... ... ... тұратын алдыңғы ... ... ... ... алдыңғы бөлігіндегі базофилді
клеткаларда жасалынатын фолликул жандандырушы (ФЖГ) және ... ... ең ... ... жыныс клетка-ларының қалыптасуына әсер етеді.
ФЖГ-гипофиздың бөлінуі гипоталамус нейросекреттері арқылы болады. Қанның
құрамында еркектерде андрогендердің, әйелдерде эстрогендердің ... ... ... ... ... және ет ... ... Бұл кері
байланыс ағзадағы жыныс гормондарының деңгейін реттеп отырады.
Гипофиздің алдыңғы ... ... ... ... ... пролактин немесе лютетропин сүт бездерінің қызме-тін күшейтіп,
сүттің түзілуіне және сары ... ... ... ... ... ... Алдыңғы бөлігіндегі базофилді клеткада да
жасалады. Басты рөлі қалқанша бездің қызметін ... ... ... ... ... ... жоғарылатудың
нәтижесінен тироксин мен тироглобулин-нің қанға бөлінуін күшейтеді.
Сонымен бірге ТТГ иодтың қалқанша безде жинақталуын қамта-масыз етеді,
тағы да бір ... ... ... ... ацивтілігін күшейтіп,
олардың санын көбейтеді.
ТТГ-ны қанға енгізгенде қалқанша безінің өсуі байқалады, ал гипофизді жас
жануарлардан алып тастаса, оның өсу ... ... ... ... Ал ... енгізсек бұл қызметі қайта қалпына келеді.
Егер ұзақ уақыт бойы тироксиннің жоғарғы ... ... ... ... оларда базеда ауруына ұқсас белгілер байқала бастайды.
Тиротропин аз мөлшерде үздіксіз бөлініп ... Оның ... ... ... іске асырылады. Ал тиротропиннің деңгейі қандағы
қалқанша безінің мөлшеріне ... Егер оның ... ... ... ... ... төмендейді, керісінше қалқанша безінің гормоны
аз мөлшерде болса, тиротропин-нің бөлінуі жоғары ... ... бұл ... ... механизмі басты рөл атқарады.
Ағзалардың температурасы төмендегенде тиротропиннің бөлінуі мен қалқанша
бездің гормонының мөлшері ... ... жылу ... процесі
жоғарылайды немесе жылу пайда болады.
Егер ағзаға екінші рет суық әсер ... ... онда ... ... сигнал басталысымен бөлініп, шартты рефлекстің қалыптаса
бастағанын ... ... Осы ... ең бір ... жәйт, мидың қыртысты
қабатынан келген нұсқау тиротропин гор-монының бөлінуіне ықпалын тигізеді.
Осы фактор ... ... ... ... ... ... әсер етуші
деп қорытындыға келуге болады.
Адренокортикопты гормон (АКТГ). Әр түрлі ... ... және ... ... ... да әр ... ... болады.
АКТГ бүйректің қыртысты қабатының шашақты және торлы айма-ғы көлемінің
өсуіне, ... ... ... Ал басқа аймақтарына әсерін тигізбейді.
Ағзалардың қалыпты жағдайдан ауытқуының салдарынан, әсіресе стресс
факторлардың әсерінен ... ... ... ... ... құбылыс рефлекторлы түрде бүйрек үсті ... ... ... ... көп ... ... ол өз ... кортикотропты
бөліну факторының процесін күшейтеді. Бұл зат гипоталамус пен ... ... ... ... нәтижесінде оның алдыңғы бөлігіндегі
клеткаға дейін ... ... ... ... ... Ал АКТГ бүйрек
үсті безіне әсер ете ... ... ... ... ... ... қолайсыз факторларына қарсы тұру қабілетті-
лігін күшейтуші), сонымен қатар минералды кортикоидтардың ... ... ... ... ... гипофиздің алдыңғы бөлігінен оқшаулау болғанмен де артқы бөлігіне
бітісіп орналасады. Мұның гормоны интермедин ... ... деп те ... ... Оны ... таза ... ... алуға болады.
Ондағы аминқышқылдардың құрамы мен оның орналасу реті де ... ... ... байланысты екі түрде ... ... оның ... ... және ... ... ... түсін қара түске өзгертеді, оның басты себебі
пигменттік ... ... ... ... ... ... дәндерінің кең таралуының салдарынан деп айтуға
болады. Мұндай құбылыс адамдардың да терісінде байқалады.
Интермединнің ... ... ... реттейді. Мысалы, көзге жарықтың
әсері. Жануарлар мен адамдарда көздегі қара ... ... ... ... отырады.
Гипофиздің ішкі секрециялық бездерді реттеуі. Бұл без көпте-ген бездердің
қызметін реттеумен қатар (жыныс, бүйрек үсті, ... өзі де ... ... ... байланыста болады.
Мысалы, қандағы андроген мен экстрогеннің, глюкокартикоид пен тироксиннің
жетіспеуінен гипофиздегі гонодотропты, адреноген, ... ... ... ... ... ... Керісінше, осы
бездердегі гормондардың мөлшерінің көбеюі гипофиздің тропты ... ... да ... ... ... ... қосы-лып, кері өзара
байланыс принципі бойынша қызмет атқарады.
Гипофиздің алдыңғы ... ... ... ... рөл ... оның
қан тамырлары мен қамтамасыз ету ерекшеліктері, атап ... ... ағып ... қан ... қан тамырына келіп ... жуып ... ... осы ... ... нерв
торлары болады, олар нерв клеткасының өсінділерінен тұрады. ... да ... бір ... ... ... Осы ... гипоталамус клеткасындағы нейросекаретер қанға келіп, ағыны арқылы
гипофиздің алдыңғы бөлігіндегі клеткаға жетіп, оның қызме-тін өзгертеді.
Лекция 5. ... ... ... ... артқы бөлігі (нейрогипофиз) глия ... ... ... ... ... ... Бұл клеткалар гипофиз
аяқтары арқылы жүретін нерв талшықтары мен ... ... ... ... табылады.
Гипофиздің артқы бөлігі функциясының төмендеуі қантсыз зәр бөліну ... ... ... ... ... диабет). Соның салдарынан аурудан
зәр өте көп мөлшерде бөлінеді, (кейде тәулігіне 10 ... ... ... ... ... адам көп шөлдегіш келеді. Егер препаратты енгізсе,
зәр шығару бұрынғы қалпына келеді.
Екі препарат ... ... ... ... ... немесе
зәрдің бөлінуі төмендейді, қан қысымын жоғарылатады, екін-шісі вазопрессин,
окситоцин ... ... ... күшейтеді.
Вазопрессиннің әсерінен бүйректің жинағыш түтікшелерінің ... ... ... ... ... ... қантамыр-ларының бірыңғай салалы
еттерінің жиырылуын реттейді, соның салдарынын ... қан ...... ... ... ... жиырылуын күшейтеді,
әсіресе бала туар кезде. Сүт бөлінуді реттейді. Бұлардың химиялық құрамы
толық зерттеліп біткен. ... ... ... де ... ... ... 8 ... және ам-миактың үш молекуласы болады. Егер
осылардың ішінде 6 аминқыш-қылы екеуінде де ... ... ал ... әр ... ... – лейцин және изолейцин болса,
вазопрессинде – ... және ... ... да ... алдыңғы бөлігіне қарағанда онша күрделі емес полипептидтерге
жатады.
Ал гипофиздің артқы бөлігі гипоталамустың ядроларымен тура ... ... ... ... ... ... нәтижесінен
гипоталамус ядросында пайда болады.
Вазопрессин – супроптикалық ядрода, ал окситоцин правенитри-кулярлы
ядросында пайда ... Нерв ... ... ... гормондар
гипофиздің артқы бөлігіне келіп түседі.
Лекция 6. Қалқанша без
Қалқанша без ... және ... ... тұрады.
Фолликулдардың іші толған жоғары гормондық активтілігі бар қоймалжың
сұйықтық. Қабырғасы эпителийлі ... ... ... Без қан және ... өте бай ... Бір ... ... безге 3-7 есе өзінің
массасынан артық қан ағып өтеді.
Без қызметінің жас балада төмендеуі кретинизм ауруына шалдықтырады. Бойы
өспейді, дене ... ... жоқ, ... нашар дамыған. Тілі
аузына симай шығып тұрады.
Егер осындай жағдай ересек ... ... ... онда мик-седема деген
ауру болады. Зат алмасу 30–40%-ға төмендейді. Миксе-дема ... ... ... ... деп ... без гормондары. Қалқанша без ткані йод бөледі, ол осы ... ... ... ... ... ... Мұндағы без
клеткаларының ерекшеліктерінің бірі йодты сіңіру қабілеттілігі ... оның ... ... ... қан плазмасына қарағанда 300
есе көп.
Йодтың концентрациялық градиентіне қарсы тұрып клетканың ішіне ... ... ... және оның ... көп ... ... ... “йодтық насосқа” байла-нысты. Сондықтан да йод ионын
пәрменді тасымалдауға энергияны ... ... ... без ... ... ... ... бездің тканьдері үлкейіп, зоб пайда
болады.
Безде йодтық қосылыстар синтезделеді: монойодтирозин, дийод-тирозин. Олар
без клеткасындағы ... ... ... ... ... түзеді
– тиреоглобулин.
Қалқанша бездің диаметрі 0,1 мм, көптеген фолликуладан тұрады. ... ... ... ... ... тұратын глико-
протеинтиреоглобулинмен толтырылған. ... ... ... ... куб ... ... тұрады.
Йод қалқанша безге ион түрінде, ... ... ... ... ... фолликула клеткалары арқылы активті түрде ... ... ... бұл ... пероксида-заның көмегімен молекулалы йодқа
дейін тотығып, молекула йод ... ... ... ... ... реакцияға түседі.
Тирозиннің йодпен қосылуы осы екі негізгі тиреоидты гор-мондарды ... ... ... безде мынадай мөлшерде болады.
МИТ – 23,8 % (монойодтирозин)
ДИТ – 32,2 % (дийодтирозин)
Т3 – 7,4 % (үшйодтирозин)
Т4 – 35,6 % ... ... ... жағдайда бос тироксиннің деңгейі адам қанынан орташа 3 нг/100мл
→Т4. Ал Т3- 1,5 нт/100 мл ... ... ... 66%-ы ... 30%-ы преальбуминмен, 10%-ы, альбуминмен ... ... ... ... ... 80 мкг, ал Т3 – 40-50 мкт.
Фермент протеазаның әсерінен ажырап, олардың ... ... ... ... және ... немесе тироксин деген
гормондар түзіледі. Бұл екі ... ... ... онда қан плазмасы
белоктарымен қосылысқа түсіп, тироксин байланыстырушы глобулин (ТБГ) және
тироксин байланыстырушы преальбумин ... ... ... болып
есептеледі. Тканьде бұл қосылыстар ыдырап, тироксин мен ... ... ... тироксин гормонның мөлшері белоксыз шамамен 0,1-ге тең.
Тек осы белокпен байланыспаған тироксин ғана өзінің физиологиялық ... ал ... түрі ... ... ... ... гормон
осылардан түзіледі. Тироксинге қарағанда трийодтиронин 20 есе пәрменді.
Қалқанша без ... тән ... олар ... ... Егер тироксинді енгізетін болсақ, 24 сағаттан кейін энергия 12
күнге дейін ... ... ... Ал ... енгізгенде 6-12
сағаттан кейін, егер үшйодсірке ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесіне қарай зат алмасудың тез үдеуі,
басты ... ... ... деп ... ... ... ... үшйодсірке қышқылы және басқа да қалқанша
безде синтезделінетін йодты қосылыстар тотығу-тотықсыздандыру процесін
үдетуші деп ... ... Оның ... ең көп ... ... ... арқылы клеткадағы энергия алмасуды күшейтеді. Негізгі алмасудың
күшеюі, оттегінің жұмсалуы ... ... ... ағза оттегінің
жетіспеу-шілігін жылдам, тез сезінеді. Сондықтан да жоғарғы биіктікте бол-
ғанда нашар сезінеді.
Жылу нормадан тыс бөлініп, ... ... ... көп ... ... ... ... көмірсулардың және белоктардың тез жұм-салуын
күшейтеді. ... ... ... ... ... тканьдер көп
пайдаланып, адам тез арықтайды. Оның ... ... және ... ... толтырып отырады. Тироксинді енгізгенде майлардың тез
жұмсалуынан тыныс алу ... ... Ал ... тез ... ... азоттың мөлшерін
және аминқышқылдардың бауырда ыдырауын күшейтеді.
Қалқанша без гормондары ағзаның дамуына әсерін ... ... ... ... күшейтеді. Йодты гормондар ми бағанасындағы ретикулярлы
формацияда жинақталып, мидың жоғарғы ... оның ... ... ... ... ... 7. ... үсті безінің қыртысты бөлігі (қабаты)
Бүйрек үсті безінің қыртысты бөлігін (қабатың) үш аймаққа бөлуге болады:
сыртқы – шумақты ... ...... ... және ішкі – ... аймақ.
Бұл қабаттан
50-ге жақын кортикостероид гормондар бөлінген, бірақ олардың тек сегізі
ғана физиологиялық пәрменді. Бұл ... ... ... ... “қола түсті ауру” немесе Аддисон ауруы ... (1855 ж. ... ... ... ... ... түсі қолаға ұқсас.
Бүйрек үсті безінің ісік ауруына шалдыққанда (гипернефрокс) гормондардың
бөлінуі жоғарылап, сапасы өзгеріске ұшырайды, ең ... екі ... ... аталық және аналық. Олар кәдімгі жағдайда өте аз ... ... ... ... ... ... ... 3-4
жастағы ер балаларда болса, олардың жыныстық ... ... ... мұрты
пайда болады, жыныс түктері шығады. Олар қыз балаларда болғанда менструация
процесі тоқталып, сақалы пайда болып, дауысы ер ... ... Егер ... алып ... ... ... бұл ... қалпына келеді.
Қыртысты қабаттың гормондары. Бұл қабаттан гормондардың үш тобы ... ...... ... ... ... және ... заттардың алмасуын реттейді; ...... ... және ... ... ... Көмірсу, май және белоктардың алмасуын реттеп ... ... ...... ... ... бұлар торлы
аймақтан бөлініп шығады.
Глюкокортикоидтың (кортизон, ... ... ... ең
бір белсендісі – кортизон. Бұлардың аталуы да ... ... ... ... ... ... оның ... гидрокортизонды ағзаға енгіз-генде,
тіпті тағамда белоктық зат жеткілікті мөлшерде болғанмен де азот ... кері ... ... оның ... ... ... оның синтезделуіне
қарағанда жоғары. Бұлардың өзгеруі әр тканьде әр түрлі: мысалы, ... ... ... ... ... синтезделуі нашар, бауырда
белок синтезі жоғары, ерекше фермент үдемелі болады.
Майларға да ... ... ... ... қорынан шығару ... ... ... әр ... ... пайда-ланады.
Сондықтан да бұл гормондар көп түрлі әсерін тигізеді. Зат және ... және ... ... де ... ... қоздырып, ұйқы процесіне әсер етеді, эйфория, жалпы қозу. Еттегі
белоктардың ыдырауынан және қандағы Са ... ... ... еттерді нашарлатып, тіпті қаңқа ... ... ... ... ... ... ... дамуын, бітуін тежейді. Кортизон
гиалурон ... және ... ... ... фибробласты (дәнекер
тканьдер талшықтарын активтілігін және өсуін, ... ... ... ... ... заттарының азаюында босаңсып, қатпарлар пайда бола
бастайды.
Глюкокортикоидтардың бөлінуі жеткіліксіз ... ... ... орталық факторларына төзімділігі нашарлап, жұқпа-лы аурулар мен тез
ауырғыш, ауру өте қиын өткізеді. ... ... ... ... ... отырады. Сондықтан да өкпе ауруларына,
ревматизм, т.б. ауырғанда клиникада гликокортикоидтарды пайдаланады.
Аурудың әр ... ... ... сезу, қанды көп
жоғалтқанда, артық ыстықтық жағдайда, артық суықтықта, жұқпалы ... ... ауыр ... ... ... күшейеді.
Осы жағдайда адреналиннің де бөлінуі рефлек-торлы жүреді. Қанға ... ... әсер ... олардың кейбір клеткаларында полипептид-
кортикотропин бөліп ... ... ... гипофиздің алдыңғы
бөлігінде АКТГ пайда болуына мүмкіндік жасайды. Ал бұл гормон өз ... үсті ... ... ... секрециясына әсер
етеді.
Гипофизді алып тастағанда шашақты ... ... ... ... ... күрт төмендейді.
Қолайсыз факторлардың әсерінен пайда болатын құбылыс және АКТГ ... ... ... бөлінуін канадтық патофизиолог Г.Селье
“стресс” деген атпен атады.
“Стресс” дамуы үш кезеңнен немесе фазадан тұрады: 1) ... ... ... салдарынан АКТГ және глюкокортикоидтар көп бөлінеді; 2)
төзімділік, серпімділік ... ... ... мөлшерінің
жоғарылауы, ағзаны қолайсыз жағдайдың фактор-ларына төзімділігін ... ... ... бүйрек үсті безі глюкокартикоидтардың керекті мөлшерінен
төмен бөлінуінің ... ... ... ... ... гормондардың)
ағзаның қызметі нашарлайды.
Сонымен, бүйрек үсті ... екі ... ... гормон-дардың
атқаратын қызметінде, жалпы кейбір ұқсастығы болатынды-ғын байқауға болады.
Бұл гормондар әр ... қиын ... ... төтенше жағдайларда,
ағзаға қауіп төнген кездерде басты ... ... ... ... ... ... ... мен эстро-гендер. Олар
жас бала кезде жыныстық мүшелердің дамуына үлкен рөл атқарады.
Ересек адамдарда бұл гормондардың маңызы жоқ. ... адам ... ... ... ... ... қайтадан бөліне бастайды.
Лекция 8. Жыныс бездері
Сперматазоидтар мен жұмыртқа клеткалардың пайда болатын жері – ... Сол ... ішкі ... ... ... Себебі қанға жыныс
гормондарын бөледі. Оның екі тобы бар: ... ... ... де ... және ... жыныс бездерінде түзіледі. Бірақ оның
мөлшерлері бірдей ... ... ... ... рөлі ... ... ... Осы гормондардың жетілуінен екінші жыныстық
даму белгі-лері байқалады. ... және ... ... ... ... алып ... ... піштіру – кастрация). Бұларды
көбінесе жануарларға, кейде адамдар ... да ... жас ... ... ... ... қарауылдауға кестірген.
Ал Еуропада үлкен ... Рим ... ... әнші ... кейінде жыныс гормондары андроген мен экстрогендер қанға
бүйрек үсті безінің ... ... ... түседі, бірақ аз мөлшерде. Бұл
өз кезегінде кейбір өзгерістерге ... Егер ... ... ... сылып тастаса, онда жыныстық жетілу тоқталады, жыныс аспабы өспей
жыныс безі жатыр жетіспей солып ... да ... ... жыныстық белгілері
де дамымайды.
Ал піштіру жыныс бездері жетіскеннен кейін ... ... ... аз ғана ... ... ... ... сақталады.
Адамдарда кестіргеннен кейін қаңқа құрылысы оның ... ... ... ал ... ... ... жіңішке дауысы, жүндері,
әйелдерде емшектері, ол белгілері толық жойылып кетеді. Егер ол ... ... ... немесе жыныс тұқым беру белгілері жойылады. Бұл
белгі жыныс бездерінің ішкі секрециялық қызметіне байланысты ... ... ... ... ... осы гормондардың аз бөлінуінен
интерсексуалдылық ауруы пайда болады. Еркектерде әйелге тән ... ... ... ал ... ... тән қасиет пайда болады.
Интерсексуалдылық кейбіреулерде жиі кездеседі, бірақ деңгейі онша жоғары
емес, ол өте анық ... ... ... ... ... ... бір жағында аталық екінші жағында аналық белгілері бар.
Жыныс бездерде гормондардың ... ... ... ... тестестерон
интерстициалды клеткада пайда болады. Мұны мынадай ... ... Егер ... ... ... байлап тастасақ, тұқым жасаушы
түтікше дәнекер тканін ... ... ... ал ... ... ... ... әрмен қарай функциясын жоймай, тіпті өсуі
де, кеңеюі де мүмкін. Сондықтан да бұл тканьді пубертатты без деп ... ... ... без. Ал ... клеткасында дәнді фолликул-
дарда және графов көпіршіктерінде, сонымен ... ішкі ... ... эстриол, эстродол) пайда болады. Жұмыртқаның
құрылымдарында андрогендер де пайда болуы мүмкін.
Жыныс ... ... ... ...... мен
дезоксикортикостерондар (бүйрек үсті безіндегі қыртысты қабатындағы).
Жұмыртқа сары денесіндегі фолликулланың ... ... ... ... ... екі қабаттылықтың дұрыс өтуін
қамтамасыз етеді.
Жыныс бездерінің ... ... ... ... ... – нерв жүйесі,
гипофиз және эпифиз.
Жұмыртқа басты бездер афферентті және ... ... ... Жыныстық циклдың қалыпты қызметін ОНЖ реттейді.
Жыныс бездерінің қызметін реттеуде ең ... ... рөлі ... ... ... ... болатын гормондар – ... ... ... атап айтуға болады. Егер осы гормонды өсіп
келе жатқан жас организмге енгізетін болса, жыныс ... және ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Жоғарыда айтылып өткендей гонодотропиннің үш түрі болады: ... ... және ... ... фолликул жасаушы гормон
аналықтардың жұмыртқасының немесе аналық без-дердің ... ... ... ... ... ал ... ... түтікшесінде ұрықтың дамуына әсер етеді және қуық түбі безінің дамуына
ықпалын тигізеді. Лютеин-деуші гормон аталық ұрық және ... ... ... ... ... ... ... жыныс бездерінің
(андроген мен экстроген) пайда болуын күшейтеді.
Ал аналық клетканың аналық ... ... ... ... және ... ... ... жерінде сары денешік пайда болуына әсер етеді.
Ол өз кезегінде прогестерон гормонын бөліп шығарады.
Пролактин немесе ... ... ... екі ... ... ... ... және емшек сүтінің пайда болуына себеп болады.
Гипофизді әлі жыныс бездері жетілмеген жануарлардан алып тас-тасақ, жыныс
бездерінің дамуы тоқталады. Жыныс аппараттары да ... ... ... ... ... ... ... гипофизді жыныс бездері жетілген ересек жануарлардан алып тастасақ,
ұрық түзейтін түтікшеге семіп, интерстициалды тканьдер және фолликул, ... ... ... ... ... ... ... жыныс бездерінің активтілігін және дамуын
тежейді.
Адамның жыныстық жетілуі
Бес кезеңнен тұрады: ... ... ... кезең, бозбалалық, кәмелеттік
кезең және жыныстық қызметтің сөну кезеңі.
Балалық шақ ... үшін 10, қыз ... үшін 8-ге ... осы ... ... ұрық ... ... әлі жақсы дамымаған, қысың-қы тек бір қабатты
клеткадан тұрады, интерстициалды ткані толық дамымаған. Қыз ... ... ... ... даму ... фолликулалары жай,
баяу дамыған. Сыртқы қабат-пен қапталған фолликулалары аз, ... әлі ... ... (ер ... 10-14 жасқа дейін) балаларда 9-12 жасқа
дейін. Осы ... ұрық ... тез ... екі есе ... ... есе ... ... жасайтын клеткалар дамып, өсе бастайды. ... ... ... ... тез өсіп ... саны көбейіп,
сыртын қабық қаптап, көптеген көпіршікті фолликулалары пайда бола ... мен ... ... ... ... бас-тайды.
Жастық шақ (ер балаларда 14–18, қыз балада 13–16). Екінші жы-ныстық
белгілері пайда бола бастайды.
Әйелдерде 45–50, ... 60 ... ... ... ... бездер
өзінің қызметін азайта бастайды. Әрине, кейбір белгілері жеке адамда әр
түрлі.
Лекция 9. ... ... үсті ... екі ... ... – бозғұлт түсті сұр қабат ... ... ... ... ... және бөлінетін гормондарына
қарай әрқайсысы өз алдына жеке бездердің қызметін атқарады.
Бүйрек үсті безінің бозғұлт ... ... ... даму ... нерв ... ... хромаффинді клетка-дан ... ... ... сары-бозғұлт сұр түске боялатындықтан да
оларды хроммафинді клеткалар деп атаған. Мұндай клеткалар бұл ... ... ... ... да ... ... күре ... жамбастағы
симпатикалық түйін клетка-ларында, тіпті симпатикалық түйіндердің ішкі
ганглияларында кез-деседі. Сондықтан барлық ... ... ... ... олар ... ... оған жақын физиологиялық активті
заттар ... ... ... ... ... ... аминқышқылының туындысы.
Сонымен бірге бұл қабатта норадреналинде синтез-деледі. ... нерв ... ... бөлінетін медиатор болып есептеледі.
Химиялық құрылысы жағынан ол диметилді адреналин, әсері адреналинге ... және ... ... ... жалпы атпен
біріктіріп те атайды. Оларды тағы да симпатомиметті ... деп ... ... ... ... әсері симпатикалық нервтердің әсеріне
ұқсас болады. Бұл аминдер моноаминоксидаза және катехоламин метилтранфераза
ферменттерінің әсерінен ажырап кетеді.
Адреналин адам ағзасының көптеген ... ... ... Гликогеннің
ыдырауын күшейтіп, олардың еттегі, ... ... ... ... ... қарама-қарсы әсер етеді.
Адреналиннің әсерінен бұлшық еттерде гликогенолиз процесі ... және ... сүт ... ... әкеледі. Бауырда
гликогеннен глюкоза құрылып, ... ... ... ... ... ... мөлшері жоғарылайды. Сонымен, адреналин бірқалыпты
жұмыс ... үшін ... ... ... ... ... Оны ... жұмысына пайдаланады.
Адреналин жүректің жиырылуының жиілігін ... ... ... ... ... кезеген нерв ядросының тонусын күшейтіп, жүректің
жиырылуын баяулатады. Әсіресе, жүректің жұмы-сы нашарлағанда қолайлы жағдай
жасау арқылы ... әсер ... ... мен ащы ... жиырылуын нашарлатады. Бронхтың еттері
де баяу жиырылады. Көздің радиалды еттеріне әсер етіп, оның ... ... ... үлкейеді. Әсіресе, терінің бірыңғай салалы
еттері жиырылып, түктері тік тұрады ... ... ... ... төтенше жағдайларда қайта құрылымдарын ... оның ... орта ... ... ... оңай ... ету
мүмкіндігін жасайды.
Норадреналинде адреналин сияқты әсері болады, бірақ бірдей емес. Мысалы,
норадреналин жатырдың жиырылуын, әсіресе ... ... ... ... болса, адреналин, керісінше баяулатады.
1910 жылы М.Н.Чебоксаров бүйректің жұмысын ... іш ... ... оның ... күшейген, ол осы нервті кесіп ... ... ... Осы ... арқылы дәлелделінген мәселе –
хромаффинді тканьдегі гормондардың түзілуі іш ... ... нерв ... ... болатындығы. Ол нерв ... ... ... болатын құбылыстар симпатикалық нерв жүйесін
қоздырғандағы әсерге ұқсас болатындығын байқауға болады.
Адамның көңіл-күйінің өзгеруі ... ... де ... көп ... ... ... ... құрамын-дағы глюкозаның
көбеюі және оның зәр арқылы сыртқа шығуы, әсіресе емтихан алдында, немесе
спортшылардың ... ... осы ... ... байланысты.
Лекция 10. Натрий мен калийдің концентрациясының гормондық реттелуі.
Минерал картикондтар Na+ және К+ иондарының қандағы ... ... ... ... ең бір ... ...... Бүйрек
каналшаларының клеткасындағы эпителияла-рында фермент ... ... ... ... әсерін күшейтеді. Осының
салдарынан бүйрек каналдарында Na+ және Сl+ қайта сіңуі жоғарылайды және Na
мөлшері ... ... ... және лимфада көбейіп, калийдің қайта
сіңуін төмен-детеді. ... ... ... ішек, сөл және тер безінің
клетка эпителияларында да болады. Сөйтіп, альдостерон Na+ ионы ... ... ... ... ...... ... каналдарында Na қайта сіңуі төмендеп, организм Na көп мөлшерде
жоғалтады. Минерал – ... ... ... Na және К ... ... ... Na ... мөлшері азайып, альдостеронның көп
бөлігіне жетеді.
Лекция 11. Кальций мен ... ... ... Бұл ... ... ... кальцийдің мөлшерін
төмендетеді. Осы гормонның әсерінен сүйек тканін ... ... ... ... да бұл ... кальций ионын қанның
плазмасына ... ... ... құрылымын сақтап отырады. Бұлар қалқанша
безінің безсіз бөлігіндегі парафолликулар-лы клеткаларда түзіледі. Олардың
эмбриалды шығу тегі өзгеше адам мен ... осы ... ... ... ... безі
Мұндай без адамда төртеу, екеуі қалқанша бездің артында, екеуі оның
төменгі ... ... Бұл ... ... ... 100 мг. Егер ... алып ... ... аяқ-қолдары тартылып, “тетания” деген ауру
пайда болады.
Бұл без болмаса ... алу ... ... өліп ... Тетания-ның басты
себебі – қандағы және жұлын сұйықтығындағы кальций мөлшерінің ... ... ... ... ... ... улы зат ... қышқылды
аммоний пайда болады.
Егер балаларда бұл бездің туа біткен жетіспеушілігі болса, ... Са2+ ... ... ... тісі және шашы өспейді,
бұлшық еттері ұзақ уақыт бойы ... ... ... (иық, ... ... ... Са мөлшері қанда жоғары болып, неоорга-никалық
фосфат саны азайып, “остеопороз”, былайша ... ет ... ... ... аяқ-қолдары, жотасы сырқырап ауырады. Әрине, бұл ... ... ... болады. Ал ісікті алып ... ауру ... ... ... гормонын паратгормон деп атайды. Бұл ... ... ... Са+ ... ... көбейеді. Остокластардың
қызметін пәрмендейді.
Лекция 12. Ұйқы безі және оның гормондары.
Бұл ... ... ... ... секреторлы эпителий
клеткаларымен қатар ас қорыту ... ... ... ... ақшыл
эпидермоциттері болатындығы (Лангерганс аралшықтары – осыны ашқан
зерттеушінің ... ... Бұл ... ... шығатын
өзектері болмайды, өздерінің секретін бірден қанға бөледі.
Иттерге жасалынған тәжірибенің (ХІХ ғасырдағы) нәтижесінде осы безді алып
тастағанда, 4-5 ... ... ... ... қанттың болатындығын
дәлелдеді. Қанттың мөлшері күрт ... ... ... шығады. Қанттың
азаюы, ағзаның тез арықтауының әсерінен суды көп ішуіне қомағайлық таныту
белгілері байқалады. Осы ... ... адам қант ... ... ... ... ... 10 ммоль/л (200мг%), қалыпты
жағдайда 4,4+- моль/л немесе 120 ... ... ... ... гормонының жетіспеуінен туатын ауру біздің
эрамызға дейінгі 1500 ... ... ... жылы қант ... ... ... анатомы, дәрігер Томас Уиллис толық
айтып берді.
1889 ж. Мерринг және Минковский ... ұйқы ... алып ... онда ... пайда болатындығын анықтады. 1921 ж. Фредерик Бантинг және Чарлз Бест
ұйқы безінен ерекше зат бөліп алып, оны ... алып ... итке ... ... ... болатын-дығын көрсетті. Кейін осы екі ғалым Нобель
сыйлығына ие ... 1922 ж. ұйқы безі ... ... ... ... ... ... қалған.
1926 жылы инсулин кристалды түрде алынды. 1955 ж. оның ... ... Оны ... 1963 жылы іске асырылды (11-сурет).
Инсулин – полипептид, жеке-жеке орналасады. Екі аминқышқылы тізбегінен
тұрады (А және Б). Олар ... ... ... ... 21, Т тізбегі 30 аминқышқылынан тұрады. Адам инсули-нінің (мол
салмағы 5734) басқа сүтқоректілер инсулинінен өзгеше, ... ... ... (А) және 30 ... (Б) ... қышқылдарына байланысты.
Бета клетканың эндоплазматикалық торында синтезделіп ... Ең ... ... ... ол ұзын ... ... қандағы мөлшерінің жоғарылауы, демек шумақтағы сүзілуінің
нашарлауынан бүйректің эпителиалды ... қант ... ... ... ... көп ... бөлінеді. Соның нәтижесінде зәрдің құрамында
қант көбейеді. Зәрдің мөлшері көбей-еді. Оның басты ... ... ... ... ... каналдарына қайта сіңбеген қант
зәрдің осмостық қысымын ... ... ... суды өзіне көбірек
ұстап тұрады. ... ... адам ... ... ... ... адам
суды көп ішеді. Қанттың зәрмен сыртқа көп бөлінуі, майлар мен ... ... ... көп ... жұмсалуына мәжбүр етеді. Ал
майлар мен ... ... ... ... ... алу ... ... (0,7-ге дейін).
Ағзада майлардың толық тотықпауынан пайда болған зиянды заттар кетонды
денелер – β-оксимай және ацетатсірке қышқыл-дарының өнімдері ... ... ... ... ... ... ... және майлардың
ыдырау өнімдері) пайда болуы қанның реакциялық ортасының ... ... ... мен ... ... ... болуына әкеледі (ауру есінен
танып, тыныс алу, қан айналу процесі нашарлап өліп ... де ... ... ... ұйқы безінің ... ... ... ... жағдай.
Ұйқы безі гормондары
Ақшыл өсінділі эпидермоциттер немесе Лангерганс аралшықтары үш түрлі
клеткадан тұрады: α,β,γ-клеткалар. Бұлардың ... ең көп ... ... β-клетка (итте 75%). Мөлшері онша ... емес ... ... ... бөліп шығарады (латынша инсулин – аралшық), α – клетка
аралшығынан глюкагон гормондары бөлінеді.
Кейбір авторлардың зерттеуіне ... ұйқы ... ... ... ... гормоны бөлінеді.
Осы бездердің құрамында тағы екі гормон табылған: ваготонин ... ... ... ... полипептидтерге жатады. Трипсиннің әсерінен тез бұзылады.
Бұл гормонды 1922 жылы Ф.Бантинг және ... ... осы ... ... де ... ... ... атағын алды. Бұл гормон химиялық жолмен
синтездеп алынған. Бұл ең бірінші ағзадан тыс ... ... ... ... ... ... алынған инсулин әр түрлі. Ол аминқышқылының
молекула-дағы орналасуына байланысты. Инсулин молекуласында цинк жоқ, ... ... ... бар. ... ... инсулиннің әсері ұзақ
уақытқа жетеді және ... ... ... үшін ет және ... ... өткізгіштігін күрт жоғарылатады. Осының
салдарынын глюкозаның клетка ... ену ... ... ... ... ... 20 есе артық.
Глюкозаны ыдыратуға әкелетін ферменттің реакциясы – ... ... ... ішінде гликогеннің пайда болуы.
Инсулин белоктың, майлардың алмасуына үлкен әсер етеді.
Глюкагон. Ұйқы безінің ... ... α ... ... ... ішіндегі активсіз фосфорлазаның активті түріне ауы-суына әсер етеді.
Соның салдарынан гликогеннің ыдырауын күшейтіп, ... ... ... ... ... ... амин-қышқылдарынан гликогеннің
синтезделуін қамтамасыз етеді. Глюка-гон бауырдағы май қышқылдарын ... ... ... Ал ол ... өз кезегінде майлардың
ыдырауын қамтамасыз етеді (11-сурет).
Лекция 13. Гормоны желудочно-кишечного тракта.
Лекция 14. Тканьдік гормондар.
Биологиялық активті заттар арнаулы ішкі ... ... ғана ... әр ... ағзаларда да түзіледі. Мысалы, полипеп-тидті құрылысы бар
гормондардың бүтіндей бір тобы ас ... ... да ... Олар ... ... ... бөлуіне, асты ... ... ... ... Бұл гормон-дарға жататындар: ... ... ... ... (ГИП),
вазоактивті интерстициалды полипептид (ВИП), гастрин, ... ... ПП – ұйқы ... ... ... ... ... П, вилликинин, самотастатин, т.б. ... ОНЖ, ... ... ... де ренин және эритропоэтин болады. Жемсау безі, Т – лимфоцит
жасаушы және полипептидті гормон тимозин ... ... ... мен ... серотонин, гистамин және просто-гландин
деген ... ... ... ... – ОНЖ ... ... бөлінген серотонин қан тамырларының, бірыңғай салалы еттердің
жиырылуын қамтамасыз етіп отырады.
Гистамин ауруды сездіруші ... қан ... ... оның ... ... ... ... қанықпаған май қышқылдарының туындысы ... ... ... ... ... Бұл ... ... жарасын емдеуге пайдаланады, себебі пепсин мен тұз қышқылының
секрециясын ... ... ... ... ... ... сары денешік прогес-тронды бөлуін тез тоқтатады. Симпатикалық
нервті ... ... үсті ... ... ... де тканьдік гормондарға жатады, олар, көбінесе бас миында
түзіледі.
Лекция 15. Тимус, эпифиз.
Көпке дейін бұл бездің қыры мен сыры ... ... Тек ХVІІ ... ... бойынша, бұл без “жанның орналасқан жері” деп есептелген.
ХІХ ғасырдың аяғында, егер баланың безі жарақатталғанда, оның ... ... ... ... байқалған. Осыдан бұл бездің жыныс
аппаратына әсерін тигізетіндігін ... Бұл без ... ... ... ... Олай деп атауының себебі терінің пигменттеріне
әсерін тигізіп, түсінің өзгеруі байқалады.
Мелатониннің әсері интермединге қарама-қарсы. Бұл зат ... ... ... тигізеді, жыныс бездерінің дамуына кері әсер ... ... ... бездерінің азаюына экстралды циклдерінің
тежелуіне. ... ... ... ... ... ... да кейбір жануарлардың, оның ... ... ... жыл ... ... көктемде, жазда белсенді.
Эпифизде мелатониннің негізін жасаушы серотонин көп болады. Жарық көбірек
болса, эпифизде серотониннің ... де ... ... ... күн мен түннің ауысып өткізу кезеңіне
байланысты. Оның циклдік белсенділік қасиетін ағзаның өзіндік ... деп ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
Аналитикалық химия пәнінен дәрістер жинағы59 бет
Астрономия пәнінің оқу-әдістемелік кешені (дәрістер жинағы)80 бет
Ауылшаруашылықтық (аграрлық) құқық негіздері (Дәрістер жинағы)34 бет
Дәрістер жинағы туралы101 бет
Дәрістер жинағы. (Экономика.)87 бет
Кәсіпкерлік. Дәрістер жинағы56 бет
Салық (дәрістер жинағы)148 бет
Абайдың ақындық өнері22 бет
Абайтануға кіріспе13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь