Төле би

Жоспар

І.Кіріспе.

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Төле би шешендік өнері .
2.Төле би және қазақ шешендік өнері.

ІІІ.Қорытынды.
Кіріспе.
Төле Әлібекұлы (1663—1756) казіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Қазар шежіресінде: Дулаттан Жаныс, одан Жарылқамыс, Жарылқамыстан Жанту би, одан Жайылмыс би, одан Құдайберді би («Тоғыз ұлды Құдайберді» деп те аталады). Сол тоғыз ұлдың бірі Әлібектсн Төле би туады. Төле жастайынан ескіше оқып сауатын ашады. Арабша, парсыша тарихи кітаптарды, аңыз, хисса-хикаяларды көп оқиды. Бір жағынаң қазақтың аңыз-әңгіме, өлең-жырларын, шежіре-тарихтарын ел арасынан тыңдал, өзінен бүрынғы өткен шешен билер мен хандар, әсіресе өзінің бабалары Жанту, Жарылқамыс билердің кесімді тапқыр өнегелі накыл, шешен сөздерін ойында сақтап өседі. Төленің әкесі Әлібекте сөзге ділмәр шешен би болған кісі.Төле бала әкесіне еріп жүріп ел көреді, жұрт таниды. Он бес жасынан ел билігіне араласып, өзінің ақыл, парлсаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі.
Ол жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады.
Төле бала Әнет бабаға барыпты. Жасы жүзге келіп отырған Әнет баба ынтымақ ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Теле «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ» дегенді сұрайды. Сонда Әнет баба» әуелі жауап айтпас бурын бір бұма солкылдақ шыбық алдырады:
— Балам, мынаны сындырып көрші?
Төле буылган шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.
— Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы? — Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп пырт-пырт етіп оп-оңай сындырып береді. Әнет баба:
— Бұдан не түсіндің, балам? — дейді.Сонда Төле бала:
— Түсіндім, баба, бұл мысалыңыздың мәнсі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. «Сақ жүрген таяқ жейді» демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жауда, дау да ол-оңай алады дегеніңіз ғой.
— Бәрекелде, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін адымен елді ауыз бірлікке, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың ылтымаққа барамын» дегеннін мәнісі осы, депті.
Төленің жас кезі. Жотада мал бағып жүрсе, анадай жерде бес-алты аттылы кетіп бара жатады. Бала олардың алдынан шығып сәлем береді. Орталарыңдағы ақ-сақалды Қоңқа би деген жасы жетпістерге келген кісі екен.
— Балам, бұл қай ауылдың малы?-
— Әлібек бидің.
— Анау үйездеп жатқан жылқылар кімдікі?
— Ол Жыланкөз байдікі.
— Е,е, іздеп келе жатқанымыз сол Жыланкөз бай еді.
— Менің де сол ауылға барар шаруам бар еді, сіздерге ілесе барайын,— дейді Төле бала.
Әдебиеттер.
1.Қазбеков.М. Қазақтың шешендік өнері.-Алматы,1999.
2.Шешендік өнер.-Алматы,2001.
3.Шешендік шыиырлары.-Алматы,1998.
        
        Жоспар
І.Кіріспе.
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Төле би шешендік өнері .
2.Төле би және қазақ шешендік өнері.
ІІІ.Қорытынды.
Кіріспе.
Төле Әлібекұлы (1663—1756) казіргі Жамбыл облысы Шу ... ... ... ... ... шежіресінде: Дулаттан Жаныс, ... ... ... би, одан ... би, одан ... ... ұлды Құдайберді» деп те аталады). Сол тоғыз ұлдың бірі Әлібектсн
Төле би туады. Төле ... ... оқып ... ... ... ... ... аңыз, хисса-хикаяларды көп оқиды. Бір жағынаң қазақтың
аңыз-әңгіме, өлең-жырларын, ... ел ... ... ... ... шешен билер мен хандар, әсіресе өзінің бабалары Жанту,
Жарылқамыс ... ... ... ... ... ... сөздерін ойында
сақтап өседі. Төленің әкесі Әлібекте сөзге ділмәр шешен би болған кісі.Төле
бала әкесіне еріп жүріп ел ... жұрт ... Он бес ... ел ... ... ақыл, парлсаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге
түседі.
Ол жас ... ... жасы ... ... абыз ... ... ... алады.
Төле бала Әнет бабаға барыпты. Жасы жүзге ... ... Әнет ... ел ... ... ... ... отырады. Теле «Қалай еткенде бірлік
болады, оның күші қандай болмақ» дегенді сұрайды. Сонда Әнет ... ... ... ... бір бұма солкылдақ шыбық алдырады:
— Балам, мынаны сындырып көрші?
Төле буылган шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.
— Енді сол ... ... ... — Төле ... буылған
шыбықты шешіп, біртіндеп пырт-пырт етіп оп-оңай ... ... Әнет ... ... не ... балам? — дейді.Сонда Төле бала:
— Түсіндім, баба, бұл мысалыңыздың мәнсі: ... ... ... ... да, дау да ала ... «Сақ ... таяқ жейді» демекші, бірлігі,
ынтымағы ... ... дау да ... ... дегеніңіз ғой.
— Бәрекелде, балам, дұрыс таптың. Ел ... үшін ... елді ... ... шақыра біл. «Бақ қайда барасың ... ... ... осы, ... жас кезі. Жотада мал бағып жүрсе, анадай жерде бес-алты аттылы
кетіп бара жатады. Бала олардың алдынан шығып сәлем ... ... ... би ... жасы ... ... кісі екен.
Балам, бұл қай ауылдың малы?-
Әлібек бидің.
Анау үйездеп жатқан жылқылар кімдікі?
Ол Жыланкөз байдікі.
Е,е, іздеп келе ... сол ... бай ... Менің де сол ауылға барар шаруам бар еді, сіздерге ілесе барайын,— дейді
Төле бала.
Олар жүріп келе жатып сәске түс ... көп ... ... ... ... кіші бесінге дейін шетіне шыға алмайды. Сонда жол ... ... ... ... ... ... ... екен? Білесіз
бе? — деп сұрайды, Оған Қоңқа ... бұл ... ... ... ... –дейді.
Нысапсыз деген қандай бай?
— Балам, айтайын; нысапсыз деген, осы малды жия берген, жия берген. Бұл
нашарға, кедейге қайырымы жоқ, ат ... ... ... малы.
Олар одан әрі жүріп келе жатады. Кенет кең далада жайқалып өсіп ... ... ... ... ата, мынау қандай ... ... ... ... ... алып, жайқала өсіп тұр ... ... ... ... бұл егін ... ... ... ... деген бай ма? Қай ел болады, ата?
— О, шырағым, ... Бай бір өзі ... адам ... ... ... ... жұмыс істетіп, еңбегін бір ... Еңді ... ... ... ... Бастыртып, қамбаға құйды. Мұның
бәрін өзі істемеді, біреуге істетті. Сонан соң елде ... ... ... ... сатты. Өзі жан қинамай үйде
май шайнап ... ... жылы тағы егін ... екі есе адам ... Жылдан-жылға осылай кете ... ... ... жоқ. Ел ... ... Мұның
қайырсыз болатын себебі осы.
— Түсіндім, ата.
Екеуі келе жатса, бір ... көп адам ... көр ... ... О, ... дейді Қоңқа би,— анау жиналған топ адам кімдер? ... қой, ...... ... ... ... ... жер қазып жатқан көрінеді.
Ендеше, сен барып ... ... ... өлген адам ба, тірі адам ба ... ... ... да ... ... көр ... ... сәлем береді.
— Сіздердің жерлейтіндеріңіз өлген адам ба, тірі адам ... ... жаны ... ... біреуі:
— Не деп былшылдайды мынау? — Екінші бірі келіп,баланы ... ... ... ... ... не ... ... Бозбалалардың екеу-үшеуі оған жабыла
кетіп еді, бір қариялау кісі:
Тоқтаңдар,— дейді айқайлап. Әуелі жөн сұрайық.Қайдан келе жатқан бала ... ... ... сен не ... ... өлі адам ба, тірі адам ба? — ... осы сөзді өзің айтып тұрсың ба, жоқ басқа ... ... ма ... ... кісі бар еді. Сол ... ... едім. Ол кісі:
Аналардың жерлейін деп жатқаны өлген адам ба екен, тірі адам ... ... ... келші? — деп жұмсады.
Апырм-ай, мұны сұраған қария тегін адам емес ... Қой, ... ... ... бір мән бар. Сол ... барып ... ... ... ... ... ... ... бір қадірлі адамымыз қайтыс ... соны ... ... ... ... ... ... оқып аттаныңыз.—-. Қоңқа би:
Ә, ... ... ... деп ... ... ... әлгілерге
барады. Өлікті қойып болған соң ... ... келе ... ... Өзіңіз де бір қадірлі кісі көрінесіз.
Бұл кісі де қадірлі ... бірі еді. Мына ... ... ... Бала шауып келді де бізден:
Қойып жатқаң өліктеріңіз өлген адам ба ... тірі адам ба? ... Соны ... ауыр ... ... ... қол ... мұны қалай сұрадың, өзің бе, жоқ ... ... ме? — деп ... ... бар еді, сол кісі ... сұра
деп жұмсады» — деп шынын айтты. Тағы бір ... ... ... Сізден сұрайтыңымыз, мұны қалай айтгыңыз? Бұл өлі адам ба, жоқ ... ба ... ... ... ... оны дұрыс сұрайсыңдар. Тірі адам ба ... ... ... бар ма, ... ... мал-жаны бар ма дегенім. Ал өлі адам ... ... ... ... бала-шағасы жоқ болса,
ас-суың беретін мал-жаны жоқ болса, мұның аты шың өлік, шырақтарым. Осының
қайсысы екенін білгім келіп еді. Бұл өлік ... ... ата, ... ... бар, ас-суына жарайтын мал-жаны бар дәулетті кісі.
Қоңқа ақсақал құран оқып,бата қылады. Көпшілік.
Ауылға жүріңіз, ... ... деп ... ... ... қонуға болмайды. Мен түздің адамымын,—•
деп Қоңқа би атының басын бұрып ... ... ... келе ... тағы ... ... адамымын? — дегеніңіз қалай? — деп ... өзің ... бала ... ... атын ...... қарағым, түздің адамымын дегенім — көпшіліктің, халықтың адамымын
дегенім...
—- Бата ... сені ... ... ... ... Мен ... де өмірің түзде өтсін түздің адамы бол, ... деп ... ... би ... сол жол үстінде жолыққан Қоңқа қартты үнемі құрметтеп
еске алып, озіне ұстаз тұтқан екен.
Ертеде Шу ... ... ... жайылым алқабына үйсін мен арғын
тайпаларының белді бектері таласыпты. Екі жақтың да ... бас ... ... алмайды. Көпшілікке еріп барған он бес жасар Төле ... ... ... ... ақ деп бағалар!
О, игі жақсы ағалар!
Өзегі талса ел біткен,
Өзен бойын жағалар,—
деп сөз бастай бергенде:
— «Ата тұрып, ұл сөйлегеннен без, ана ... қыз ... без» ... Мына бала кім өзі? —• ... ... ... би. Төле қасқая қарап
тұрып:
—О, би аға, он үште отау иесі демес пе,
Кінәлімін бе, келіп қалсам он ... ... ... ... айыпқа,
Ала көз болу ағайын адамға лайық па? —
деп, бір тоқталады да, ... ... биге ... деп сауал қояды:
—О,игі асқар тауымыз,
Әділ ме осы дауымыз?
Жар астында тұрғанда,
Жасырынып жауымыз? —
Сонда әлігі би:
— Қой ... ... ... сақа ... кіші ... асса аға ... ғой, ... билікті саған бердім, — ... Бала Төле ... Сары ... ... ... ... ... маған берсеңіз, Шу
өзенінің оң жағын үйсін, сол ... ... ... ... ... ... дейді.
Бұл шешімге екі жақ та риза болып, бітімге келеді. Сонда төрдегі би:
Үй баласы ма деп едім,
Ел баласы екенсің.
Ай маңдайлы ... ... ... таңы бол,
Маңдайындағы бағы бол! —
деп бала Төлеге бата берген екен. Осыдан бастап Төленің аты ... ... ... ... ... ... ... айта бастапты:
Төле бала ауыл сыртында қозы бағып жүргенде, жанынаң етіп бара жатқан
қос аттының бірі: «Әлібек ... ... ... деп ... ... ... қалады. Төле олардың алдарынан ... ... ... Оу, ... әкем Әлібектің билігше ризамысыздар,жоқ наразымысыздар?
—дейді.
Наразымыз, балам. Әкең әділ ... ... ... жақ Әлібектің алдына қайта келгенде бала Төле:Ата, билікке екі жақ
бірдей риза болу керек. Әйтпесе, ол әділ ... ... ... жеңген де шыңдықты мойындауы керек,— дейді.
Олай болса, ... осы ... ... өзің ... ... әуелі таластың мәнін сұрайды. Сонда дауды бастаған жігіт ботасында
жоғалтқан түйесін жолда кезіккен ... ... ... Бұл ... ... ... ... керуенбасы саудагер. —. Ал, енді,
жігітім, «тапқан қуанады, таныған алады» ... сен ... ... қалай
таныдың?
— Менің танығаным,—дейді ол.—Түйем туар уақтысына ... ... ... Бір ... дейін таптырмаған түйем тау баурайында боздап,
ары, бері ... жүр ... ... ... жесе де, шала туса да кетпес
еді. Сонысына қарап, ботасын біреу алып кеткенін ... ... бері ... ... ... көз салып жүруші ем, көрген бойда
таныдым.
Төле ойланып отырып:
— Сол танып тұрған ... ... бар ма? — ... — Бар.
Төле қарсы жаққа қарайды.
— Иә, саудагерім, сөйле.
Бұл оз түйемнің ботасы. ... тура ... ... ... ботаны
танимын дегенге адам сене ме?
Енесі бар ма түйенің?
Туған ... ... Онда ... де ... алып ... екеу бесті
атандарының еңесін алдырады.
Төле:
Атанды тіздеңдер де ... кыл ... ... ... Жұрт ... орындайды. Бесті атанның тақымына қыл шылбырды ... ... ... ... ... көзінён жас парлап, мұрындығын жұла-жұла
бақырып жатқан ... ... түсе ... ... түйесі орнынаң қозғалмай, жайымен күйсеп тұра береді,
Ау, халайық, көріп ... Мына ... шын ... ... не ... Ә, ... ... хайуан да болса әділетің халықтың алдында
көрсетті. Атаңның кімдікі екеніңе халықтың көзі ... Сен енді ... ... Күнәні мойынға алған жеңіл. Мына халыктың алдына ... ... Оу, ... ... бес жыл ... жайлаудан қалаға қайтып келе
жатып, жапан ... бір ... ... ... ... ... ... аяқтана алмай, жығылып, тұрып жатыр екен. ... ... ... ... ел ... ... саудагер алып бара жатыр» дейді.
Мына ботаны алып кетсем ешкім білмейді. Алашаға ораймын да, ... ... ... Бір жылдан кейін түйе боп шыға келеді. Бір түйе ... аз ... деп сол ... алып ... ем. ... де, бас кессеңдер де өздерің
біліңдер,— деп мойындапты. Міне, Төле би дауды осылай ... ... ... 1740 жылы ... қалмақ билеушісі Қалдан сереннің қолшоқпарлары Ұлы
жүздің ханы Жолбарысты елтіреді. Төле би ... ел ... ... жағы ... ... ... ... тағайындайды. Бұл кезде Сыр бойы
қалаларының біразы жоңғарлардың қол астында қалады. Осы ... ... ... жиын ашылып, оған ел басылары түгел ... ... ... ... тізе ... ... амал жоқ,—деген пікір айтады. Қарабекке
ашуланған Төле би:
Атадан үл туса игі,
Ата жолын қуса игі.
Өзіне келер ... ... ... ... бұққан немені,
Ортасынан қуса игі! —
деп, шырық бұзғандарды жиыннан қудырып ... ... ... ... ... ... ... бар,
Ту көтерер ерің бар.
Қол боларлық елің бар,
Атадан қалған жолың бар,
Құлдық ұрсаң дұшпанға
Арылмайтын сорың бар...
Құлдық ұрсаң дұшпанға.
Еркек болып туды деп,
Мына сені кім ... ... ... ... осы ... сөзін өзгелер түгел құп алып, жауға
қарсы күш біріктіріпті деседі.
Жаңа жайлауға қоныстанған бір бай екі ... ... ... ... ... біткен соң жігіттер байдан ... ... Бай ...... екіншісіне қозы береді. Екінші жігіт оған иаразы болады.
Төлеге ... ... ... Төле ... құдық қазған екі адамның еңбегі
бірдей екенін айтады. Бірақ құдық иесі өз ... ... ... екі ... екі колының кайсысы кем? — дейді байға.
— Ешқайсысыныц кемдігі жок. Екеуі де бірдей. Сөзіңізге жығылдым, ... ... кой ... депті амалы құрыған бай.
Іргелес отырған Жаңту және Жантас аулының екі жігіті шабыңдыққа таласып
қалады. Ақырында бірін-бірі ... серт ... ... ат кекілін кеседі.
Ай өтеді, жыл өтеді. Бірақ екеуі татуласпай қояды. Әкелері мен ... ... ... ... би ... ... Төленің үйіне екі жақтан келген екі жігіт аттарын бір қазыққа
байлап үйге ... Тізе ... биге қол ... Би ... ... ... сыртқа шықса, екеуінің аттары бірін-бірі қасысып тұр дейді.
Япырм-ай, мына екеуінің татуын қарашы? — дейді. Төле ... ... ... ... де ... екен.
Бидің осы сөзінен екі жігіт кол ... ... ... болсын! — дейді оларға Төле би.
Той-тамашада бір жас келіншек ... ... өлең айта ... Еріне жаутаңдап қарай береді. Күйеуі жайсыз, оған өлең ... ... ... ... Қыз ... ... жан салмайтын әнші еді, енді суға түскен тауықтай
боп отырғаның— дейді Төлеге жакын ... ... ... ... түскен бұлбұлдан, еркің жүрген торғай артық,—дейді би.
Ол не дегеніңіз. ... ... ... ... сайрасын?
Мұны есіткен әлгі келіншектің күйеуі Төле бидін алдына келіп кешірім
сұрайды.
— Биеке, түсіндім сөзіңізге. Бұдан ... бұл міне ... ... беті ... ... мен ... елінің арасында біраз жылдан
бері бітімін таппай созылып келе жатқан жесір дауын ... ... ... ... Төле би ... ... өзенінен өте бергенде анадай
жерде келе жатқан бір топ кыз, ... ... ... ... кыз. келіншектер аттар ынан түсіп, олардың алдын ... ... ... ... ... Төле би оларға жакындап барады:
— Бәрекелде, өркендерін ессін, кай ауылдын балаларысыздар? Қыздардың
біреуі:
— Досай ауылынанбыз,— деп жауап береді.
—- ... өтіп ... ... ... ... ... неге
тостыңдар, бір шаруаларың бар ма еді?
— Шаруамыз жоқ, ... ... ... ... үлкен кісісілер айтушы еді,
кісінің алдын кесіп өтпе, оларға ізет ... ... бер — деп, ... ... ... ... қариялар бар шығар, жолын кеспейік,
аттан түсіп сәлем берейік деп, ... ... ... ... ... риза ... Теле би, енді ... аты,жөнін білгісі
келеді.
Қазақтың жауы көп болған ғой. Көбіне қорғанып жүрген. Жауға ... ... ... ... игі ... Төле биге ... бата
алады екен. «Төле биден бата алмаса, жол болмайды» деген мәтел содан шықса
керек. Төкеңнің бір ауыз сөзі ... ақ жол ... ... ... Бұғыбай жөнінде «Бұғыбай бастаған қол адаспайды»
деген сөз бар. Бұғыбай қараңғы түнде де ... ... ... ... ... адамдар: Төле би, Қазыбек, Әйтеке, Сырым батыр сияқтылар он бес
жасынан бастапақ адамшылығын жалпақ жұртқа таныта бастаған ғой.
Төле би ... ... ... ... ... таңыла бермейді, ісі әділ,
сөзі әділ, ел халық қамқоршысы болған адамға таңылады» дейтін. Төле ... ... ... адал адам болған. Егер ол адал ... ... ... ... ... бата ала ма, сауын айта ма? Елдің ... ... да, ... ... да, би ... да ... бата ... (Б. Адамбаев. Алтын сандык. 1989, 77-6.)
Төле бидің даналығы, шешендік тапқыр сөздері, мақал-мәтел, нақылдары ... мол ... Төле ... ... ел ... қызметі, ол айтып
кеткен билік сөздер жөнінде кезінде Шоқан ... ... А. ... ... А. ... және совет дәуірінде Б. Адамбаев, Ә. Мэметова, М.
Қалдыбаев және осы ... ... т.б. ... ... да
жинастырып, зерттёген. Қазақстапның ... ... мен ... қол жазбалар қорында ел арасынан жи-нақталған материалдар
баршылық. Халық аузында хатқа түспеген, жинала қоймаған Төле би ... де аз ... ... ... ... ... кітап етіп халықтың
өзіне қайта ұсыну болашақ міндетіміз.
Әдебиеттер.
1.Қазбеков.М. Қазақтың шешендік өнері.-Алматы,1999.
2.Шешендік өнер.-Алматы,2001.
3.Шешендік шыиырлары.-Алматы,1998.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
«Қазақстан Республикасы салық төлеушілерін тіркеу» мемлекеттік қызмет көрсетудің стандарты6 бет
Акциз салығын есептеу механизмі және төлену тәртібі3 бет
Акциз салығын есептеу механизмі және төлену тәртібі жайлы мәлімет5 бет
Акциз салығын төлеудің ерекшеліктері18 бет
Акциз салығын қазақстан республикасында төлеудің ерекшеліктері53 бет
Алымдар және оны төлеушілер8 бет
Алымдар және төлемдер32 бет
Алымдар, төлемдер және мемлекеттiк баждардiң мәнi мен өзiндiк ерекшелiктерi.20 бет
Ақша нарығының төлем құралдары және оның экономикадағы ролі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь