Төле би және оның дәуірі

Бұл қазақ қауымының өміріндегі ең ауыр да қасіретті кезең.Оны ұмытуға қақымыз жоқ ешқандай .
Бүгіннің биігінен қарап ,қаншама құбылтып , қақпақыл ойнатқанмен тарихтың аты тарих. Оны әрбір қоғамдық құбылыстың ығына жығып, қолжаулық етіп , қанжығасына байлап , қиянат құрығымен қылғындырып, қайта жазуға ешкімге де құқ берілмеген .Тарихтың тәлімін көкейге түйіп, ащы сабағын алмағанымыздың ықсуатын көріп, жазырын тартып келеміз. Оның боямасыз беттері талай шындықты алға тартып, келеңсіздіктерге көз жеткізеді. Сөз реті келгенде айтқан абзал, біз өткенімізді Батыс, араб-парсы мен қытай-жапон деректерімен салғастырып, бағалағанда ғана көп беймағлұм жайлардың ақтандары ашылады деп ойлаймын.
Бір кездері қыр үстін қаһарымен тітіреткен құдіретті қағанат пен хандықтар өзара іштей алауыздықтан әлсіреп тақ пен тәж үшін тайталас қырқыста титықтап, алты алаштың мызғымайтындай іргетасы сөгіліп ,жан-жақтан байтақ жеріне көз алартқан дұшпандарына айбарлы күш болудан қалды. Бірошақтың тұтас үш бұтындай болып, сүттей ұйып отырған ел-жұрттың шырқы бұзылып, тыныштығы тапталып, Шығыстан жөңкіген жоңғар-қалмақ қалын қолына төтеп бере алмай, аласапыран да жойқын
Бір кездері қыр үстін қаһарымен тітіреткен құдіретті қағанат пен хандықтар өзара іштей алауыздықтан әлсіреп тақ пен тәж үшін тайталас қырқыста титықтап, алты алаштың мызғымайтындай іргетасы сөгіліп ,жан-жақтан байтақ жеріне көз алартқан дұшпандарына айбарлы күш болудан қалды . Бірошақтың тұтас үш бұтындай болып, сүттей ұйып отырған ел-жұрттың шырқы бұзылып, тыныштығы тапталып, Шығыстан жөңкіген жоңғар-қалмақ қалын қолына төтеп бере алмай, аласапыран да жойқын шапқыншылыққа ұшырады. Ұлы далаға жасалған дүркін-дүркін шабуыл қазақтарға құрып кету қауіпін туғызды. Сөйтіп, 1723 жылғы жылан жылымен келген жеті ағайынды жұтпен бірге жүргізілген басқыншылық соғыс байырғы көшпелі ел үшін қанды кырғынмен аяқталып, тарихқа «Ақтабан шүбырынды, Алқакөл сұлама» деп енді. Бөрік астынан бөрі, жар астынан жау шығып, аяулы ер-азаматтар; кыз-келіншектердің басы бай-лауда, мал-жаны айдауда кетті. Өкшелей куған
        
        Төле би және оның дәуірі.
Бұл қазақ қауымының өміріндегі ең ауыр да ... ... ... жоқ ... ... биігінен қарап ,қаншама құбылтып , ... ... аты ... Оны ... қоғамдық құбылыстың ығына жығып, қолжаулық
етіп , қанжығасына байлап , ... ... ... ... ... де құқ берілмеген .Тарихтың тәлімін көкейге түйіп, ащы сабағын
алмағанымыздың ықсуатын көріп, ... ... ... Оның ... талай шындықты алға тартып, келеңсіздіктерге көз жеткізеді. Сөз
реті келгенде айтқан абзал, біз өткенімізді ... ... мен ... ... ... ... ғана көп ... жайлардың
ақтандары ашылады деп ойлаймын.
Бір кездері қыр үстін ... ... ... қағанат пен
хандықтар өзара іштей ... ... тақ пен тәж үшін ... ... алты ... мызғымайтындай іргетасы сөгіліп ,жан-
жақтан байтақ жеріне көз алартқан дұшпандарына айбарлы күш ... ... ... үш бұтындай болып, сүттей ұйып отырған ел-жұрттың ... ... ... ... ... ... қалын қолына
төтеп бере алмай, аласапыран да жойқын
Бір кездері қыр үстін ... ... ... ... пен
хандықтар өзара іштей алауыздықтан әлсіреп тақ пен тәж үшін ... ... алты ... ... іргетасы сөгіліп ,жан-
жақтан байтақ жеріне көз алартқан дұшпандарына айбарлы күш болудан қалды .
Бірошақтың ... үш ... ... ... ұйып отырған ел-жұрттың шырқы
бұзылып, тыныштығы тапталып, Шығыстан жөңкіген жоңғар-қалмақ қалын қолына
төтеп бере алмай, ... да ... ... ... Ұлы далаға
жасалған дүркін-дүркін шабуыл қазақтарға құрып кету қауіпін ... 1723 ... ... ... ... жеті ... жұтпен бірге
жүргізілген басқыншылық соғыс байырғы көшпелі ел үшін ... ... ... ... ... Алқакөл сұлама» деп енді. Бөрік
астынан бөрі, жар астынан жау шығып, ... ... ... ... мал-жаны айдауда кетті. Өкшелей куған өшпенді жаудан
ығысып, Алтай, Арқа мен ... ... ... қазақтар жолай
Қаратауға («Қаратаудың басынан көш келеді») аз ... ... ... соң Сыр ... сағалап, алдымен Жиделібайсынға, одан әрі Жайықка
қарай үдере өтіп кетті. Оқтын-оқтын оларға ... ... ... арқа ... ... Қоқан хандықтары да оңтүстіктен тықсырып, қоқан-лоққы көрсетіп
отырды.
Тап осы ... ... Төле би ... өмір ... шықты. Ол
туған халкының даналығы мен кемеңгерлігінің айнасы. Қазақтың бір-туар
перзенті негізгі ... ... ... Шу ... енді бірде Бадам
өзенінің жағасында өмірге келіп, қандай қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... үш ... Шыназда дүние салып,
өз өсиеті бойынша денесі Ташкенттегі Шайқантәуірде жерленген. Бұл кесене
Қарлығаш ... деп ... ... ... ... орнына айналды.
Әлі күнге, өкінішке орай, халқының зердесінде соншама өшпестей ... тау ... ... туған топырағы мен өскен ... ... бір ... жоқ. Қарт ... Ж. Рсымбетов Төлені Қазығүртқа
жақын Бадам өзенінің жағасындағы Бәйтік мекенінде ... ... 1751 ... ... Ташкентте өмірден өткенін («Оңтүстік Қазақстан», 1990 жыл, 15
қыркүйек) баяндайды. Ал К. Аманкелдиев оны Шу ... ... ... жылы ... ... 1756 жылы ... Ақбұрқан Ордада (Қазығүрт
қойнауы), тағы ... ... ... ... ... ... ... келтіреді
(«Қазак әдебиеті» 1991 жыл, 18 казан). Қалай дегенде де Төле ... ... пен ... көп ... рас. ... ... бір ... келсек, оның туған жылы 1663 жылы екені ақиқат.
Шынтуайтында, аталғандардан ... да ... ... ... ... ... көп ... Төлебитану (яғни халықтану
десек те болады) ғылымы бұл өзі аз ... ... Оны бір ... ... бір арналы жүйеге түсіру — келешектің міндеті.
Нақтылай кетсек, Төле би Жоғары Шыршық, Өгем мен Қаратау қойнауларын
ен жайлаған ұлы баба ... ... ... ... жұртының өнікті
бір бұтағы Жаныстың жетінші ұрпағынан ... ... одан ... Қожамберді, одан Құдайберді, одан Әлібек) өрбиді. Оның әулеті шынжыр
балақ, шұбар төстен емес, иіс ... ... үшін ... ... ... ... орта шаруа болса да сөз ұстап, аталастары
мен жамағайындары арасында аса ... кісі ... ... ... окығаны да, тоқығаны да қыруар мол. Ол туралы халық ... ... ... мен аңыз өте көп. Онда ... ... ... асқақ
қасиеттері аз айтылмайды. Төле би Асанқайғы, Қорқыт, Жиренше сықылды көсем
де шешен кісілердей бұқараға нағыз қамқор мен ... ... ... ... өз ... ... қана ... алты алаштың қаймағы
бұзылмай, тату-тәтті ақжарылқап заманда өмір сүруін аңсап өтті.
Ол сөздің бір ыңғайында шешесі Бөктектен: ... мен ... ... іші ... ... Ол немене еді?» дегенде анасы біраз ойланып,
былай жауап беріпті: — «Балам, үркіншілік себепті ... бояу бояп ... ... ... тағы бір аңыз бар. Бірде оның бала ... ... аян ... Бөз аласың ба, сөз аласың ба?—дегенде Төле: «Сөз ... деп ... ... Қайткенде де оған жастайынан сөз дарып, аруақ қонған жан
еді. Ол шырғалаңы мен ... көп ... ... ... ... ... Сан ... көп ғасыр бойғы тәжірибесіне
сүйеніп, даналыққа негізделген халық дипломатиясын жүзеге асырды.
Төле би аса ... ... ... Ол адам ... мен ... ... үнемі мінеп, шенеп, түзеп отырды. Өйткені келешекке ... өмір ... мен ... орта жолда тығырыққа тіреп алмай,
қалыптасқан құлдық сезімді мүлде мансұқ ... ... ... ... ағу ... ... бір аңыз ол туралы былай дейді.
Төле би қатты дертке ұшырап төсек тартып жатқан ауыр ... ... би ... бас ... Көкі би, Мәлік би мен Ержан би
аяқ жағында отыр екен. Үйге сәлем беріп жаксы ... ... үш ... ... көзі ... ... ... бас, үшіншісі доғал тұмсық
екен дейді. Әлгілер Төле биге: ... Үш ... ... ... ... сорлының ендігі бақыты қайда, ардақты еліңізге қандай ... ... ... ... Төле би ... көтеріп:
Жүзге бөлінгендердің жүзі қара.
Руға бөлінгендердің құруға асыққаны.
Атаға бөлінгендер адыра қалады,
Көпті қорлаған ... ... ... халық сатады,
Халық азса, хандыққа таласады,—
депті де: «Қазақ бақыты бұрын өзара достық, бірлік, ынтымақта болатын ... ... ... бақыты: «Таздың басында, соқырдың көзінде, пұшықтың
мұрнында калып тұр», —депті.
Ендігі ... оны ... ... өмір ... ... ... халқы басынан не бір қиын ... түс еді. Осы ... ол ... ... ... ... ... ұшымен де, қызыл тілдің ... де ... ... жат-жүрттық
басқыншылардан қорғауға белсене қатысқан.
Ел арасында Төле би айтты дейтін шешендік сөз үлгілерінің бір төркіні
былай ... ... 1740 жылы ... ... ... ... Ұлы жүздің ханы Жолбарысты өлтіреді. Төле би ... ... ... соң Жолан үйлі-баранды болып, одан тарап келе жаткан бір қауым ел
бір ... ... ... ... отыр. (Жаныс руының ішіндегі
Жоландар негізінен қазір Төле би ауданындағы ... ... ... ... үшін жанқиярлық танытып, өз балаларын да осылай оққа байлап
беруден де таймаған Төле би.
Бұнымен Төле би тек жалғыз Ұлы жүз ... ... ғана ... болмай,
бүкіл алаш азаматтарын желеп-жебеп, өміріне өріс, кеңіліне кеңіс тілеп,
батагөй болып жүргенін көрсетеді.
Атасы көз жұмарда ... ... ... ақын қыз ...... ... ма? — деп бақұлдасқандай болғанда, Төле би жастықтан аударылып түсіп
қиналыпты: — Шырағым, баласың-ау! Өзгелерден менде ... көп. ... ... бір ... ... ... араң ашық, болып, шілдей бытырап
тозып, енші ... ... ... өтіп ... тыс та: ... ... Төле би, ... хандыққа Есімхан жеткен»
десе: «Батырда Қаракерей Қабанбайдан асқан батыр жок,, Үйсін Төле ... би жоқ» деп ... сом ... ... барынша тануға себездеп
сәуле құяды.
Аңыздардың ар жағында да ... бар. ... ... барлығы асыл
бабаның биік болмысын түгел жарқыратып ашып бере алмайды. Ол — ... озық ... ... ... ... бұлақтар басынан тұнады. Билік пен ... ... ... ... келе ... ... еді. Тақыр жерге ... ... ... ... ... үш биі, үш ... ... Қазыбек пен
Әйтеке оны тек кана өнер деп карамай, қоғамдық-әлеуметтік сипат беріп, дала
демократиясын одан әрі ... ... ... пайдаланды. Рас,
шешендік пен ділмарлықты кәсіп етіп, бауырдың бүтінін емес, ауылдың түтінін
аңдып, ... кара ... ... ... ... аузы ... таппай,
тілін безеп, жағын сауған қу тұяқтар аз болған жок. ... иесі ... ... ... ... толығып, қүлпырып, жаңданып көшпелі
алтын сияқты сусып басқа біреуге ... да ... ... Төле ... Қазыбекке, әйтпесе Әйтекеге теліп жатса оның таңкаларлық ешқандай
айыпшамы жок.Оның дер кезінде хатқа түспегендіктен өзіндік сыры бар. ... қақ ... олар ... төрт көзі ... отырып бірге айтқан, не бір-
бірінің жан семіртер жақсы сөздерін үлгі-өсиет ретінде тәрбие үшін ... ... ... ... ... ... көкжиегі әрі кеңейе беретін ең кем дегенде бес ғасырдай
тарихы бар поэзияның ... ... ... мен ... даланың
қоғамдық өмірінде зор міндет атқарып, оған белсене араласып отырды. ... ... кай ... ... болса да естіліп тұр. Бүкіл түрік әлемінде
теңдесі жоқ ... ауыз ... ... ... ... жанр кұрады.
Бәйгеге жылқыдан тұлпар қосып, кұстан ... ... ... ... ең ... ... ... жайылым, қоныстарының тозып
кетпеуін қадағалайтын. Бұл үшін етек-жеңі жинақы коші-қон оңтайлы ... ... ... ... ... өткеріп, ұлттық қадір-
қасиетті, тұрмыс, салт-дәстүр, әдет-ғұрыпты тамаша түйсініп, көшпелі ... ... ... Төле оның ... мен ... ... ... Ырыс, құт, ынтымак пен берекенің ортаймас қара ... ... еді. ... Төле би ... ... диқандық пен қоленерін
кәсіп етіп, ғимараттар салып бір орталыққа топтасып, ... ... ... ... ... мінгеннен бала би атанса да Төленің ерте ... пен ... ... ... ... ... ... қасы. Бірақ оның айрықша
тұлғаланып көрініп, қауымдастык танытып, даналғымен де, кемеңгерлігімен де
көзге түсетіні Әз Тәуке ... ... ... тұс. ... ... дүниеге келетін кезі бұл. Төле би ... ... ... ... ... қатал заңын бір жүйеге ... оны ... түз ... ... бай ... мен түр ... қайта түзді.
Олар ескі сүрлеуге түсіп кетпей, ... көп ... ... ... жарғы» — өз заманында ілгерішіл үлкен маңыз ... ... ... келе ... дала демократиясы қатты ескерілді. Жаңаша
кезқараста жер мен ... ... ... мен ... құн және тағы ... ... әділ ... тапты. Қайткенде де оған ... ... ... ... ... көңіл аударғаны жайдан-жай емес.
Талай тайталас, дау-дамайдың ортасына түсіп, елдің, жұрттың ... ... ... ... ... биік парасатымен көзге түскен Төле би ақырғы
демі таусылғанша сол бекзаттығынан бұра тартпағандығы ... ... ... байырқалағанда оның бойы ортадан жоғары, жүзі ... ... ... кісі ... Төле би иісі ... тарихындағы ғажап қызық тұлға! Ол — үлкен қоғам
қайраткері әрі ақылман, әрі данагөй, рухани көсем. Оның уақыты аса ... ... ... ұлтының бойындагы ең асыл касиеттерін әспеттеп
еркебұлан өскен Төле хан, ... ... мен ... өзара
кырқысының ұлт тәуелсіздігі мен бостандығына ешнәрсе бермейтіндігіне ... соң ... ... оның от ... орақ ... ... ... жақтады. Соның арқасында алғаш рет уағдаластыққа қол жетіп, 1726
жылы үш жүздің жақсылары мен ... ... ... ... ... қарсы ақ ту көтеріп, елді сансыратқан соғысқа ... ... ... Бұл ... ... айтып, басы-қасында Ұлы
жүз Төле Әлібекүлы (1663—1756 жж.), Орта жүз ... ... (1667 ... жж.) және Кіші жүз ... ... Бәйбекұлы көшбасшылық етіп, тірлік
пен бірлік, қаһармандық пен ерлікке ұйтқы ... ... ... ... ... ол ... мен Қошқарата өзендерінің бойында жаттығулар
өткізіп жатты. Найза белдеуден ... ... ... қанжар қынынан
суырылатын кез таяу болатын. Енді құнарлы топыраққа түскен рух мен ... ... ... ... калған жұрттағы күл-қоқыстан өніп
шықпауы мүмкін емес еді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Халықаралық тасымалдарды рәсімдеу шарттары"3 бет
: резидент еместердің табыстарының салық есебі3 бет
Rixos Prezident Astanа қонақ үйі. Ұйымдық құрылымы22 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
«Erk–trust» ЖШС–де бюджетпен қарым-қатынас есебі49 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
«АТФБанк» АҚ банкі145 бет
«корпоративтік табыс салығы және Қазақстан Республикасында компаниялар қызметіне оның әсері (ауезов ауданының салық басқармасы мысалында)»85 бет
«Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының қаржылық жағдайын талдау97 бет
«Қазпочта» АҚ құрылымдылық ұйымы30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь