Патшалық өкіметтің Қазақстанда саяси билігінің орнығуы (1867-1891 ж.ж)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.7

1. ХІХ ғ. 60.70 жж. ПАТШАЛЫҚТЫҢ ҚАЗАҚСТАНДЫ
БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ӨЗГЕРІСТЕР
1.1 ХІХ ғ. 60 жылдарындағы саяси реформалар: енгізудің себептері, дайындық барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.13
1.2 1867 ж. реформа және жаңа билік жүйесінің Оңтүстік өңірлерге енгізілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.18
1.3 1868 ж. реформа және оның ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... 19.24

2. ХІХ ғ. 80.90 жж. ОТАРЛЫҚ ӘКІМШІЛІКТІҢ
НЫҒАЮЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ СИПАТЫ
2.1 1886.1891 жж. “Ережелер” және оның сипаты ... ... ... ... .25.32
2.2 ХІХ ғ. соңындағы отарлық қанаудың күшеюі (қоныс
аудару саясаты) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33.39
2.3 Отарлық басқару ережелері негізіндегі рухани өмірге
көрсетілген қысым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40.45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46.47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... 48.49
Тақырыптың өзектілігі.
Ресей мемлекетінің қазақ халқын саяси билігінен біржола айырып, өзінің толық отарына айналдыруға белсене кіріскен кезі ХІХ ғасырдың 60-шы жылдары болатын. Ғасырлар бойы Орта Азияны жаулап алуға ұмтылып келген патшалыққа әуелі осы бағыттағы тек экономикалық қана емес, стратегиялық пиғылдары тұрғысынан да сенімді плацдарм болып табылатын Қазақстанды империяның толыққанды отарына айналдыру қажет болды. Оған тек қазақ даласындағы әкімшілік басқаруды өзгерту арқылы ғана қол жеткізу мүмкін еді.
60-шы жылдардың ортасында Ресей Орта Азияны түгелге жуық, ал Қазақстанды толығымен өз иелігіне айналдырды. Енді Қазақстан үшін де империяның басқа ұлт аймақтарындағы сияқты өзіндік ерекшеліктері бар арнайы басқару тәртібі дайындалып, күшіне енгізілді. Бұл Қазақстанды Ресей империясының отары ретінде толығымен заңды түрде бекіткен 1867, 1868, 1886, 1891 жылдардағы әкімшілік басқару реформалары болатын.
Көп уақыт бойы патша үкіметінің қазақ халқына қатысты жүргізген саясаты туралы бірыңғай сыңаржақ көзқарастар үстемдік алып келгені белгілі. Ресей өзіне қосылған елдерге тек прогрессивті, оң ықпал етті деген тұжырымдамалар жасалды. Оның теріс, керітартпа, залалды зардаптары жасырылып келді, сөйтіп, пікір қайшылығы туындады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазіргі кездегі тарих ғылымына жаңа көзқарас тарихи шындықты, патшалықтың отарлау саясатын мойындатуға тырысқан революцияға дейінгі тарихнама мұрасын мұқият зерттеуді талап етеді.
Мәселенің тарихнамасы өз бастауын сол жылдары-ақ мерзімді баспасөз бетінде жарық көрген материалдардан алды. Әр түрлі бағыттағы газет-журналдарды “Уақытша Ереженің” негізінде қазақ даласында жаңа әкімшілік-басқару жүйесінің енгізіле бастауы туралы, оған қарсы 1869 жылы Орал, Торғай өңірінде етек алған бас көтерулер мен олардың себептері, басталуы және барысы жөнінде мағлұматтар үздіксіз жарияланып тұрды. Бұл хабарламаларда көтеріліс себептері “Хиуа ханының әзәзілдігімен”, “жаңа реформа бойынша бұрынғы билігінен айырылған жергілікті феодалдардың арандатушылығымен” немесе “христиан дінін күшпен қабылдату жөніндегі өсек-аяңмен” түсіндірілді /1/. Өйткені, оның шынайы себептері мен реформаның астарлы бағыттарын ашып көрсету сол кездегі мерзімді баспасөз материалдары авторларының мүддесінде емес еді.
1. Внутренное обозрение //Вестние Европы.-1869. –N 10. С. 86-91.
2. Венюков М. Россия и Восток. –СПб. 1877.
3. Собрание литературных трудов Гейнса А.К. –СПб., 1897.
4. Лобысевич Ф. Тургайская область и ее устройство //Военный сборник. –Т. 28.-1871. С. 275-284
5. Середа Н.А. Из истории волнении в Оренбургском крае //Русская мысль. –Кн. 7-10. –1891. С.78-116.
6. Терентьев М.А. История завоевания Средней Азии.-Т. 1,2. –СПб., 1906. –122 с.
7. Потто В. Из путевых заметок по степи //Военный сборник. –Т. 118. –1878. – с. 42-44.
8. Мачулин П. Экспедиция на Эмбу в 1871 году //Нива. –1872. – N3,7,9.
9. Юзефович Б. о быте киргизов Тургайской области //Русский вестник. Т. 14. –1880. –Апрель. –С. 799-832.
10. Лобысевич Ф. Киргизская степь Оренбургского ведомства. –М., 1891. 66 с.
11. Алтынсарин И. Очерк обычаев при сватовстве и свадьбе о киргизов Оренбургского ведомства //Записки Оренбургского отдела ИРГО. –Вып. 1. 1870. С. 72-81.
12. Седалин Т. О развитии хлебопашества по бассейну реки Тургая //Записки Оренбургского отдела ИРГО. –Вып. 1. 1870. С. 81-89.
13. Дауылбаев Б. рассказ о жизни киргиз Николаевского уезда // Записки Оренбургского отдела ИРГО. –Вып. 4. 1881. С. 89-117.
14. Словоохотов Л.А. Народный сут обычного права киргиз Малой орды //Труды Оренбургской Ученой Архивной Комиссии. –Т. 15. Оренбург, 1905. С. 5-15.
15. Крафт И.И. Принятие киргизами русского подданства //Известия Ор. Отд. ИРГО. –Вып. 12. Оренбург, 1897. –59с.
16. Добросмыслов А.И. Тургайская область: Исторический очерк // Сонда, Вып. 17. –Тверь, 1902. –С. 252-524.
17. Речь Крыжановского Н.А. // Записки Ор. Отд. ИРГО. –Вып. 1. Казань, 1870. С.13-30.
18. Баллюзек Л.Ф. Новое административное деление Тургайской области //записки Ор. Отд. ИРГО. –Вып. 1. С. 232-234.
19. Записки Чернова И.В. //Труды ОУАК. –Т. 18. –Оренбург, 1907. –224 с.
20. Иванов Н. Исторические миниатюры //Труды ОУАК. –Т. 23. Оренбург, 1911.
21. Исследования Н.Чернавского //Труды ОУАК. –Т.7,10 СПб., 1900. –213 с.
22. Букейханов А. Киргизы //Таңдамалы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1895. Б. 66-77.
23. Тынышпаев М. История казахского народа. Алма-Ата, 1993. –224 с.
24. Шонанұлы Т. Жер тағдыры, ел тағдыры. Алматы: Санат, 1995. –224 б.
25. Галузо П.Г. Национально-освободительное движение в Средней Азии в эпоху завоевания русскими. Ташкент, 1935. –222 с.
26. Сафаров Г. Колониальная революция: Опыт Туркестана. Алматы: Жалын, 1996. 271 с.
27. Вяткин М.П. Очерки по истории Казахской ССР. Л., 1941. –368 с.
28. Сулейменов Б.С. Подготовка реформы 1867-1868годов в Казахстане //Известия Каз. Фил. Ан СССР. –1946. N 2.
29. Сапаргалив Г.С. Карательная политика царизма в Казахстане. Алма-Ата, 1966. –375 с.
30. Бекмаханова Н.Е. Царское правительство и институт султана в Среднем жузе в ХІХ в. //Известия Ан Каз ССР. 1968. Оренбургского отдела ИРГО. –Вып. 1. 1870. С. 72-81. N 2.
31. Жиренчин К.А. Реформа управления 60-х годов ХІХ века в Казахстане и их политические и правовые последствия. Автореферат дисс канд. Алма-Ата, 1979.
32. Жақыпбек С.Қ. Қазақ қалай шоқындырылды //Ақиқат. 1997. N 3. Б. 46-49.
33. Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995. –368 б.
34. Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. Алматы: Санат, 1994. –136 б.
35. Абдрахманова Б.М. История Казахстана: власть, система управления, территориальное устройство в ХІХ веке. Астана, 1998.
36. Дулатова Д.И., Нуртазина Н.Д. К истории просвещения в Казахстане и в Средней Азии в ХІХ-начала ХХ веков //Казахстан в начале ХХ века: методология, историография, источниковедение. Алматы, 1994. С. 17-24.
37. Материалы по истории политического строя Казахстана.-т.1.- алма-атағИзд.Ан КазССР,1960.-442с.
        
        Әл-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
Қазақстанның жаңа және
қазіргі заман тарихы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Патшалық өкіметтің Қазақстанда саяси билігінің ... ... ... 5 курс
студенті
Дәулетбақова Ж.Р.
Ғылыми жетекші: т.ғ.к., аға оқытушы
Саржанова С.С.
Қорғауға жіберілді: “_____” _____________2006 ж.
Кафедра ... ... ... ... ... 2006
РЕФЕРАТ
Тақырыбы: Патшалық өкіметтің Қазақстанда саяси билігінің орнығуы
(1867-1891 жж).
Жұмыстың құрылысы: бітіру ... ... екі ... ... ... ... тұрады.
Жұмыстың мазмұны: ХІХ ғасырдың 60-шы жылдарының соңына қарай орнаған
әскери губернатор мен облыстық басқарма билік ... ... ... ... мен ... ... ... оларды түбегейлі
өзгертуге қажет ешқандай да даярлықтары болған емес. Жергілікті ... оның ... және ... ... ... ... оның
белгілі бір мақсатты әрекеті де байқалған жоқ болатын. Облыстық әкімшілік
құрамындағы межелеу және құрылыс бөлімдері олардың аты көрсетіп тұрғандай,
негізінен ... ... ... еуропалықтардың жағдайы үшін ашылған
бөлімдер еді.
1891 жылғы Ереже жер ... ... ... ... ... Дала тұрғындарының көпшілік бөлігінің, ... ... ... ... шаруашылық құрылымын негізінен
қалыптастырған көшпелі тұрмыс салты ... ... ... қауымдық меншіктің ерекше нысаны сияқты көрінетін жерге қатынасы
туралы қате түсінік ... 1891 ... ... ... ... ... ақша-рыноктық қатынастарға тартылуына байланысты
жерге меншік қатынастарының бұрынғы стихиялық көзқарасы күрт ... ұға ... ... Қазақстанда саяси билігінің орнығуы ұлттық
мемлекеттіліктің қалыптасуына жол бермеді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Патшалық ... 1867 – 1891 ... ... саясатын толық қамту жұмыстың мақсаты ... Бұл ... жету үшін алға ... ... ... ... ... енгізу /1867-1868/ үшін жүргізілген даярлықты
баяндау;
- 1867-1868 жж. реформаларды талдау және оған баға ... ... ... ... ... мен оның ... салдарын
айқындау, бұл тұста 1886-1891 жж. “Ережелеріне” сүйене отырып
баяндау.
Жұмыс көлемі: 49 ... ХІХ ғ. 60-70 жж. ... ... ... ... ХІХ ғ. 60 жылдарындағы саяси реформалар: енгізудің себептері,
дайындық барысы…………………………………………8-13
2. 1867 ж. реформа және жаңа билік жүйесінің Оңтүстік өңірлерге
енгізілуі……………………………………………………….14-18
3. 1868 ж. ... және оның ... ХІХ ғ. 80-90 жж. ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... жж. ... және оның сипаты……………..25-32
2. ХІХ ғ. соңындағы отарлық ... ... ... саясаты)……………………………………………………………33-39
3. Отарлық басқару ережелері негізіндегі рухани өмірге
көрсетілген қысым………………………………………………………40-45
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………………………………..46-47
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………48-49
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі.
Ресей мемлекетінің қазақ халқын ... ... ... ... ... ... ... белсене кіріскен кезі ХІХ ғасырдың 60-шы
жылдары болатын. Ғасырлар бойы Орта Азияны жаулап алуға ... ... ... осы ... тек ... қана ... ... тұрғысынан да сенімді плацдарм болып ... ... ... ... ... ... болды. Оған тек қазақ
даласындағы әкімшілік басқаруды өзгерту арқылы ғана қол жеткізу ... ... ... ... Орта Азияны түгелге жуық, ал
Қазақстанды толығымен өз иелігіне айналдырды. Енді ... үшін ... ... ұлт ... сияқты өзіндік ерекшеліктері бар
арнайы басқару тәртібі дайындалып, күшіне енгізілді. Бұл Қазақстанды ... ... ... ... ... түрде бекіткен 1867, 1868,
1886, 1891 жылдардағы әкімшілік басқару реформалары ... ... бойы ... ... қазақ халқына қатысты ... ... ... ... ... үстемдік алып келгені
белгілі. Ресей өзіне қосылған елдерге тек прогрессивті, оң ... ... ... ... Оның ... ... залалды зардаптары
жасырылып келді, сөйтіп, пікір қайшылығы туындады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазіргі кездегі тарих ... ... ... ... ... ... ... мойындатуға
тырысқан революцияға дейінгі тарихнама мұрасын мұқият зерттеуді ... ... өз ... сол ... ... баспасөз
бетінде жарық көрген материалдардан ... Әр ... ... ... “Уақытша Ереженің” негізінде қазақ даласында жаңа әкімшілік-
басқару жүйесінің енгізіле бастауы туралы, оған қарсы 1869 жылы ... ... етек ... бас ... мен ... ... ... барысы жөнінде мағлұматтар үздіксіз жарияланып тұрды. ... ... ... ... ... әзәзілдігімен”, “жаңа
реформа бойынша бұрынғы билігінен айырылған ... ... ... ... ... ... қабылдату жөніндегі өсек-
аяңмен” түсіндірілді /1/. Өйткені, оның шынайы себептері мен реформаның
астарлы ... ашып ... сол ... ... ... ... ... емес еді.
Орыс тарихнамасында Қазақстанның саяси-әкімшілік құрылымы жөнінде
бұрын соңды арнаулы еңбектер болған ... ... ... ... ... әкімшіліктің ұйымдастырылуы мен қызметіне қатысты кейбір
мәселелер шенеуніктердің, шығыстанушылардың еңбектерінде көрініс тапты.
Олардың арасынан ... /2/, ... /3/, ... ... Н.А.Середаның /5/ жұмыстарын атап өткен жөн. Бұл еңбектерді талдау
барысында, патша үкіметінің қазақ ... ... ... ... ... ... қабылдаудағы түпкі ... ... ... ... алу ... ... күрделі мәселелерге жауап
іздестірілді. Бірақ, ХІХ ғасыр тарихнамасында аталған мәселелерді жан-
жақты, объективті тұрғыдан талдау ... ... ... Дегенмен,
жалпы қалдырылған көптеген мәліметтер мен түрлі пікірлер бұл еңбектерге
ерекше ... ... және олар ... ... ... ... елеп-екшеп, байыппен, ғылыми түрде талдап
қарастыруды қажет ... ... ... ... әкімшілік шенеуніктері мен әскери
қызметтегі адамдар құрады. Олар ... ... ... ... ... халық жөнінде жеткілікті мәліметтер жинау үшін қазақ даласын жан-
жақты ... ... еді. Бұл ... ... ... ... “Орта Азияны жаулап алу тарихы” /6/ атты ... ... ... жөн. ... бұл ... Орта ... отарлық әкімшіліктің
қызметіне және оның жергілікті халықпен қарым-қатынасына көңіл бөле
отырып, ... ... ... ... ... ... ... қатал әскери шаралар мен басқару әдістерін қолдануға шақырды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс зерттеушілері В.Поттоның /7/,
П.Мачулиннің /8/, Б.Юзефовичтің /9/ және ... /10/ ... ... отырған мәселенің этнографиясына қатысты қызықты
мәліметтер береді.
Орыстың Императорлық Географиялық ... ... ... мен ... ... Ғылыми Архив Комиссиясының
“Еңбектерінде” жарияланған материалдар атап айтсақ, сол ... ... ... /11/, ... ... /13/ және ... /14/ мақалалары қазақ
халықтарының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, шаруашылығы, сот ісі ... ... ... ... ... сол сияқты, И.И.Крафттың
/15/, А.И.Добросмысловтың /16/ еңбектерінде де сөз болады. Н.А.Середа
еңбегінің өңделген нұсқасы ... ... ... ... өлке
қазақтарының тарихы жайлы материалдармен қоса, “Уақытша Ереженің” мәтіні,
және оған қарсы көтерілістің ... ... ... ... ... мен ... ... бетінен жаңа әкімшілік-
басқару жүйесінің құрылу барысы жөніндегі Н.А.Крыжановскийдің сөзі /17/,
Л.Ф.Баллюзектің мәлімдемесі /18/, И.В.Черновтың /19/ және Н.Ивановтың /20/
мақалалары, ол ... ... ... ... ... ... тұжырымдары бізге жаңа реформаның мақсатын, жергілікті әкімшілік
қызметінің отарлық мәнін және өлке халқына ... ... ... ... ... ... ... жартысында метрополия қазақ даласында мұсылман
дінін қудалап, православиелік миссионерлердің қызметін күшейте ... ... ... /21/ ... ... уағыздап, қазақтар
арасында православие дінін тарату қажеттілігін баса көрсетті.
Өздерінің өмірін ... ... үшін ... ... ... ... /22/, М.Тынышпаев /23/ патша үкіметінің отарлық
саясатын батыл әшкерелеген тұңғыш қазақ зиялыларының қатарына жатады. Олар
революцияға дейін-ақ ... ... ... - ... жерін тартып
алып, оларды әдет-ғұрпынан, салт-санасынан, ата-дәстүрінен ... ... ... берді.
Т.Шонанұлы еңбегі /24/ Ресейдің ... ... ... соның салдарынан көшпелі шаруашылықтың тығырыққа тірелуін
жаңаша зерделеуге ... ХІХ ... ... қазақ өлкесінің
әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктерін және ... ... ... ... ... ... ... еңбектер қатарынан
П.Г.Галузо /25/, Г.Сафаров /26/, М.П.Вяткин /27/ есімдерін ... ... ... ... дайындалуы, Қазақстандағы отарлық-
әкімшілік жүйенің саяси дамуы және қызметі, патшалықтың ... ... ... мен ... шаралары Б.С.Сүлейменовтың ... /29/ ... ... ... ... Қазақстандық тарихнамада патша үкіметінің оқу-ағарту,
орыстандыру бағытындағы саясаты қазіргі заман талабына сай сарапталып
зерттелуде. Бұл бағытта ... ... ... ... ... /31/, С.Қ.Жақыпбек /32/ еңбектерін ерекше атап көрсетуге
болады. Сондай-ақ М.Қ.Қойгелдиев /33/, С.М.Мәшімбаев /34/, Б.Әбдірахманова
/35/, Д.И.Дулатова /36/ ... ... жазу ... ... ... деректік негізі. Жұмыстың деректік негізін ХХ ғасырдың
басындағы жарық көрген газет, журнал, орыс ... ... ... ... ... ... жарияланған
мақалалары, ресми құжаттық материалдар/37/ құрайды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Патшалық Ресейдің 1867 – 1891 ... ... ... ... қамту жұмыстың мақсаты болып
табылады. Бұл мақсатқа жету үшін алға мынадай міндеттер қойылды:
- Саяси реформаларды енгізу ... үшін ... ... ... жж. ... ... және оған баға беру;
- Патшалықтың саяси билігінің нығаюы мен оның зардапты салдарын
айқындау, бұл ... ... жж. ... ... ... ... ... кіріспе, екі тарау, қорытынды, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ІХ ғ. 60-70 жж. ПАТШАЛЫҚТЫҢ ... ... ... ХІХ ғ. 60 ... саяси реформалар: енгізудің себептері,
дайындық барысы
ХІХ ғасырдың 60-шы жылдарының орта тұсында Ресей ... ... ... және ... ... ... ... біржола
ығыстырып тастап, бұл өлкені өзінің әкімшілік-басқару ... ... ... ... жылы ... ... қазақ даласы мен Түркістан өлкесіне ерекше
Дала Комиссиясы шығарылып, ол екі жыл ... соң бұл ... ... өз ... ұсынды.
1867 жылы наурызда император ІІ Александрдың үкімімен Ресейдің Орта
Азиялық иелігінде ... ... ... ... ... ... соғыс министрі Д.А.Милютиннің төрағалығымен Ерекше Комитет
құрылады. Оның құрамында Орынбор генерал-губернаторы ... ... ... ... граф Гейден, Азия департаментінің директоры
Стремоухов, Ішкі ... ... ... ... департаментінің
директоры Мансуров, генерал-майор Черняев, Дала Комиссиясының мүшелері
Гирс, Гутковский, Гейнс және ... ... ... бар ... ... ... түрлі ұсыныстарды талдай отырып және өлкенің сол
тұстағы саяси, әскери, шаруашылық және ... ... ... ... ... ... ... Түркістан облысын Орынбор генерал-губернаторлығынан бөлу және мұны
кейінге қалдырмастан іске асыру;
2) Батыс Сібір генерал-губернаторлығынан Семей облысының бөлігін, яғни
Тарбағатай ... оң жақ ... ... оны ... ... ... қосу;
3) Комитет белгілеген басты тұжырымдарды ... ала ... ... ... ... ... жобасын жасау;
4) Жаңа өлкеге әскери-округтық жүйелердің жалпысына бірдей дербес
әскери ұйымдық сипат ... жылы 11 ... ... Комитет ұсынған баяндаманы патша
бекітіп, ендігі ... Дала ... жаңа ... әкімшілік басқару
жобасын даярлауды, ал Бас Штабқа жаңа әскери округ жөнінде ереженің
жобасын ... ... ... жаңа ... ережесін даярлаушыларға мынадай екі
талапты негізге алуды тапсырады: “…әкімшілік және ... ... ... бір ... ... ... ... жоқ барлық ішкі
істерді сол халықтың өз ортасынан сайланғандарға жергілікті құқық ... сай ... ... жылы 11 ... ... ІІ Александр империя құрамында Түркістан
генерал-губернаторлығын құру жөнінде жарлыққа қол қояды. Осымен ... ... және ... ... ... ... ... генерал-губернаторлығы екі облыстан тұрды. Орталығы
Ташкент қаласы болған Сырдария ... және ... ... ... ... ... облысының оңтүстік-шығыс шекарасы Қытай мемлекетінің Шығыс
Түркістан ... ... ... ... ... облысының Әулие-Ата және Семей облысының ... ... ... ... құрғақтағы шекарасы және Балқаш көліне
дейінгі аралықты қамтыды.
“Ереже жобасы” бойынша губерниялық басқару “әскери-халықтық” аталды
да, оны жүргізу ... ... Ал ... немесе босату тек патшаның шешімі арқылы ғана жүрді./6/
Облыста басқару ісі әскери губернатор мен облыстық ... ... ... ... ... ... және ... жүктелді, ол сондай-ақ Жетісуда орналасқан казак әскерін оның
Наказной Атаманы есебінде ... ... ... ... міндеті жүктелді, ол губернаторлық ... ... ... ... ... басқару және басқа губерниялық әкімшілік және
сол мекемелер қызметін жүргізді. Облыстық басқарма әуелде, яғни 1867 ж.
уақытша ереже ... үш ... ... ... және сот) ... оларға құрылыс (1877) және межелік (1880) бөлімдер қосылды. Бұл
бес бөлімдердің тек соңғысы ғана облыстық ... ... ал ... ... есебінен қаржыландырылды.
Бұлардан басқа облыстық басқарма жанында облыстағы ормандардың
күтімі мен олардан ... ... ... ... ... ... қызметі (1870 ж., Түркістан генерал-губернаторы
белілеген) болды.
Облыстық басқарма өз ... ... ... жеке
бөлімдері үшін белгіленген талаптарды басшылыққа ала отырып, оларды ... ... ... ... ... тиіс ... Ал бұл ретте
соңғы шешімді әскери губернатор ... ... ... ... ... құқықтардан басқа Жетісу губернаторына
облыстық басқарма қабылдаған шешімдердің тек өзі ... ғана ... жол ... ал ... қатысты өз қалағандай шешім
қабылдап, ол жөнінде генерал-губернаторға жеткізіп отыруға тиіс болды, ал
генерал-губернатор ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ әскери губернаторға облыстық басқарма отырысында қаралатын
істердің арасында оның алдын ала өз шешімі болуға тиіс ... ... ... отырды. Мұндай құқын облыс ... ... ... ... ... және ... сот жүргізу заңы негізінде
орындалды, ал сот ... өз ... ... ... ... мен қылмыстық
және азаматтық соттар палатасы құқы ... ... ... ... ... істерді ол бастапқы айыптау камерасы деңгейінде ғана
қарап, ал біржола шешім қабылдауға облыстық әскер ... ... ... ... ... ... ... жүргізу ісі кейінірек Түркістан ... ... соң ... қарауына өтті, ал облыстық басқарма міндетінде: ... ... ... анықтау, қазыналық палатаға облыс бойынша
қазына есебіне ... тиіс жиын ... ... ... ... ... ісін
жүргізу және Верный уездік қаражат бөлімін тексеру қалдырылды. 1889 жылы
Омбы қазына палатасы ... соң ... ... ... ... қызметі
соның құзырына өтті.
Оқу бөлімі Жетісу облысы Далалық генерал-губернаторлығы құрамына
өткеннен кейінгі уақытта Батыс ... ... бас ... ал ... ... соң ... ... оқу округі қамқоршысы (попечителі)
қарауына ... ... ... буын оқу ... ... ... инспекторы үлесіне тиді. Облыстық басқарма қарауында Халық
Ағарту Министрлігі билігіне өтпеген, 1887 жылы ... ауыл ... ... ... құрылған қазақ интернаттары, оқушылар пәтері мен
бұратаналық ... ... ... ... ... ... ... мен жаңадан ұйымдастырылған мектептерге қаржы іздестіру ісі де
жүктелді./28/
Пошта ісі Жетісу облыстық пошта ... ... ... 1886
жылы Түркістан пошта-телеграф округі құрылғанда облыстағы пошта-телеграф
мекемелері соның қарамағына көшті. Ал облыстық басқарма міндетіне ... ... ... ету, ... ... ... ... басқа облыстық басқарма тау-кен істерімен де айналысты, металл
және басқа қазба байлықтарын ... ісін ... ... рұқсат
куәлігін берді. Облыс территориясындағы Бахты, Жәркент және Пржевальскі
мекемелері арқылы сыртқы сауда қатынасын бақылау ісі жүргізілді.
Облыстағы казак ... ... ... ісі ... ... ... ... болды, ал 1891 жылғы 3 маусым заңы ... ... ... өтті. Қалаларды басқару ісі 1892 жылы ... Қала ... ... ... ... алынып, жаңадан
ұйымдастырылған облыстық қала істері мекемелеріне берілді.
Жетісу облыстық басқару мекемелерін құру және ... ... ісі ... тұңғыш әскери губернатор қызметіне тағайындалған
генерал Герасим Алексеевич Колпаковскийдің есімімен байланысты. Генерал
Колпаковский 1868 ж. 17 ... N 1924 ... ... ... ... ... басқару мекемелерін ұйымдастыру
ісінің салбыр жүріп жатқандығын, сондықтан да оған ... ... өз ... және сәтті атқарылмай қалу” қаупі бар ... ... ... ... ... мазасыздыққа негіз бар еді.
Мәселен, 1867 жылдың қазан айынан бастап келесі 1868 жылдың 19 ... ... ... ... ... шейін барлық ұйымдастыру ісінің
ауыртпалығы әскери губернатор мен оның ... ... ... ... басқарма іске кірісіп кеткенімен де, оның белгіленген штаттық
құрамы біраз уақытқа шейін толық бола қойған жоқ-тын./22/
Облыс ашылған ... оның ... ... ... ... ... ... кеңсесі мен Сібір Казак әскери басқармасы қарауынан
өткен жерлер мен ... ... ... ... да ... Ал
1868 жылдың 1-ші қаңтарында Жетісу ... ... ... ... Округтік Приказдарының, Алатау Округтік Басқармасының сот және
шаруашылық іс құжаттары өтті. Анығырақ айтқанда облыстық басқармаға сол
мезгілге ... ... ... тән іс ... бірге әлі де толық
шешімін таппаған істер де ... ... ... ... жылы оның штат ... бар ... ... тұрды. Құжаттық материалдарда бұл берілген шенеуніктердің сапалық
(білім деңгейі) құрамы ... ... ... ... жыл ... ... жұмыс ауқымының өсуі кейінірек оның құрамында жаңа
бөлімдердің ашылуына, сондай-ақ жаңа штаттық қызметтердің ... ... ... ... 1877 жылы оның ... ... ... ал 1880 жылы
межелеу бөлімі ашылды. 1908-1909 ... ... ... ... ... ... өткен ревизия кезінде Жетісу
облыстық басқарма штатындағы шенеуніктердің құрамы мынадай көрсеткіштермен
сипатталған: Әскери губернатор, оның жанындағы ерекше тапсырма ... ... және кіші ... ... оның 2 ... ... ... 2 шенеунік, 4 іс қағаздарын жүргізушілер, олардың 4
көмекшілері, есеп істері бойынша ... ... ... және ... ... 3 ... ... мұрағатшы
(архивариус), облыс инженері, облыс архитекторы, кіші архитектор, хатшы
және құрылыс бөлімінің 2 ... ... ... ... ... ... мен оброктық статья бойынша шенеунік. Барлығы 39 штаттық
қызметкер.
Граф К.К.Паленнің ... ... ... ... ... ... ... мынадай фактілер келтіріледі. Вице-
губернатор, яғни облыстық басқарманың төрағасы уездік ... ... ... ... жоғары білімі бары – 8, орта ...... ... бары – 14, ... хат ... –5. ... ... барлары:
Облыстық басқарманың екі кеңесшілерінің бірі, аудармашылардың бірі, ... су ... ... ... ... ... ... бойынша кіші шенеунік, құрылыс бөлімінің бастығы және оброктық
статья бойынша шенеунік./35/
Басқармадағы 36 ... 14-і ... ... таныс болған.
Шенеуніктердің 28-і бұл ... 10 ... ... 3-і бес жылдан астам, ал 5-
і бес жылдан астам қызмет жасаған.
Шыққан тегі жағынан: дворяндардан,-3-, көпестерден-1, шенеуніктің
отбасынан-6, ... –7, діни ... ... ... ... ... ... бар болғаны –8,
олардың екеуі ғана ... ... ал ... өлкеден келгендері 28,
олардың жартысы, яғни 14-і ... мен Дала ... ... ... құрамы 1917 жылғы ақпан революциясынан
кейін, яғни патшалық билік жойылған сәтте жоғарыда көрсетілген құрамда
болғандығын байқаймыз.
Қорыта ... ХІХ ... 60-шы ... соңына қарай орнаған
әскери губернатор мен ... ... ... ... ... ... ... мен өміріне тереңдеп еніп, оларды түбегейлі
өзгертуге қажет ешқандай да ... ... ... ... ... оның экономикалық және мәдени жағдайын өзгертуге байланысты оның
белгілі бір мақсатты ... де ... жоқ ... ... ... ... және ... бөлімдері олардың аты көрсетіп тұрғандай,
негізінен қоныс аудара ... ... ... үшін ашылған
бөлімдер еді. Сондықтан да бастапқы кезеңдегі Г.А.Колпаковский сияқты жеке
тұлғалар ... ... ... өлкеге түбегейлі өзгеріс алып келуі,
әрине, екіталай нәрсе болатын.
2. 1867 ж. реформа және жаңа билік жүйесінің ... ... және ... ... ... негізін құрған заңды құжат
1867 жылы 11 шілдеде бекітілген “Жетісу және Сырдария облыстарын басқару
Ережесінің ... ... ... ... тұратын бұл құжатта облыс
шеңберіндегі жергілікті басқарудың барлық буынына ... ... ... ... Түркістан генерал-губернаторы К.П.Кауфман
1867 жылы 26 қазанда Жетісу облысының әскери губернаторы болып бекітілген
Г.А.Колпаковскийге жолдаған N12 ... ... оған ... ... ... ... ... ісіне кірісуді тапсырып, бұл
жұмысты жүргізудің реті мен орындаушыларына, аяқтау мерзіміне ... ... ... ... облыста бес, яғни Сергиополь, Қапал, Верный,
Ыстықкөл және Тоқмақ ... ... тиіс ... ... ... да
белгіленді. Сергиополь уезінің солтүстіктегі, батыстағы және ... ... ... ... ... ... бұл уезд Басқан өзені
арқылы Қапал уезімен шектесті. Қапал уезінің оңтүстіктегі шекарасы Іле
өзені болды. ... ... ... батыс шекарасы Балқаш көлі мен Шу
өзені арасын бөліп жатқан тау жоталары арқылы өтіп, одан әрі ... ... ... және Үлкен Кебін өзендерінің жоғарғы сағасын
бөліп жатқан таулармен жүріп, одан әрі ... оң ... ... ... ... ... отырып, Сантаж ауылына жетіп, одан Кеген
өзені бойымен жоғары ... ... ... ... ... ... Тоқмақ және Ыстықкөл уездерінің шеті ... ... Бұл екі уезд ... ... ... сол сағасын Ыстықкөлден бөліп
жатқан Алатау жотасымен, содай-ақ Шу өңірін Қошқар және Қаракөл өзендерін
сол сағасынан бөліп жатқан ... ... ... ... ... уезд ... міндетін атқарушыларға уезд
бастықтары тағайындалып, іске ... ... ... приказға
жүктелген іспен айналысу міндеттелді. Осы ұсыныс ... ... жаңа ... ... ... ... ... облыстағы
барлық сот істерін уақытша тоқтата тұруды тапсырады. Мұндай шара енді ғана
құрыла бастаған жаңа билік ... ... ... ... ... үшін қажет еді.
Уездердің ашылуымен бір мезгілде жергілікті халық арасында болыстық
және ауылдық басқару орындарын ... ... бес ... ... ... ... ... уезд бастығы міндетін атқарушыларға
жүктелді. Оларға көмекке бір әскери лауазымындағы ... ... ... ... ... ... үшін ең негізгі және біраз ... бар ... ... және ... ауылдарын әкімшілік бөліктерге (ауыл және болыс)
бөлу, сондай-ақ олар үшін ... ... ... құру ... ... ... құжаттарында жергілікті ауылдарды басқару ісін
жүргізетін орындарды “туземная ... яғни ... ... ... және ... басқару аппараты мен қызметін
сондай-ақ өзгеру эволюциясын мүмкіндігінше дәл бере алатын құжаттар өте ... ... 1867 ... соңы 1868 жылдың алғашқы жартысында, яғни,
бас-аяғы 7-8 ай көлемінде Жетісу өңіріне жаңа әкімшілік ... ... ... ... ... елубасы, онбасы./37/
Болыс басқарушысының кеңсесі өзінен басқа ... және ... ... ... ... Болыс басқарушысының жалақысы
болыстық тұрғындарының саны мен әл ... сай, ... 300 ... ... ... ... белгіленді. Аулынай мен оның көмекшілерінің жалақысы 200
сомнан аспауға тиіс болды. Билерге арнайы жалақы белгіленген емес.
1867-1868 жылдары қазақ жеріне орнатылған әкімшілік ... ... ... ... генерал-губернатор кеңсесінен бастап, оның ең төменгі
сатысы болыс басқарушы мен ауыл старшынына дейін бүтіндей ... ... ... тарихи эволюция нәтижесінде қалыптасқан басқару жүйесі
болатын. Жаңа ереже жобасы бойынша ... және ... ... сайлау, салықты ауыл және жеке отбасыларына бөлу және басқа
қоғамдық істерді атқару түгелдей бұрынғы ақсүйек, ... ... ... ... ... мен ... ... берілген-тін.
Жаңа тәртіптің ең түйінді жері осы тұс ... Орыс ... ... ... үшін ... белсенділікті өз қолына алуға тырысты./15/
Жаңа басқару жүйесін енгізушілер болыс басқарушысын, аулынай ... ... ... ... ... соққы беруден үміттенді. Халық
арасында басшы орындарға әділ, дұрыс адамдарды сайлап алуға мүдделілік
артады, ... ... жаңа ... орыс ... артықшылықтарына,
оны орнықтыратын әкімшілік жүйесінің келгеніне көзі жете бастайды деп
түсінді. 1870 жылы 5 ... ... ... ... ... жалпы
мәжілісінің хаттамасында: “Ереже” жобасы бойынша әкімшілік мекемелерінің
бәрі де рулық негізді жою бағытында құрылған: барлық ... ... бөлу және ... ... ... мен байларға емес, шаңырақ
иелерінің басым ... ... ... ... ... да орыс ... “Ереже” жобасының дәл қолдану барысын
қатаң бақылауы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... көрінісі болған ру басыларының өктем де әділетсіз билігі уақыт өте
жойылады”, -деп көрсетілді. Бұл ... ... ішкі ... ... және
дәл түсіне алмағандықтан, оны мағынасыз қарабайыр тіршілік деп танудан
туған ... ... ... ... ... ... ... алғашқы сайлау
нәтижелері соны көрсетіп берген еді. Оны ... ... ... ... ... ... халық тұрмысын бірден өзгерте алмайды,-деп
мойындады жоғарыда аталған облыстық басқарма мәжілісі. Рулық негіз халық
тұрмысы мен ... ... ... ... сақтай отырып, жаңа тәртіппен
айқасқа түсіп, мүмкін болған жерде оның сыртқы көрінісін өз ... ... ... ... ... жаңа ... ... басқарушыларының, оларға кандидаттардың, би және ауыл старшындарының
басым бөлігі бұрынғы ру басылары, манаптар, сұлтандар, ... ... ... болып шыға келді”./24/
Жаңадан енгізілген билік жүйесін рубасылары мен ... ... ... ... ... барлық қызметті өзара бөліске
салды. Мәселен, Қапал ... ... ... ... ... Танекин, ал оған кандидат болып әкесі Танеке, Томақ уезіндегі
Сарыбағыш болыстығының ... ... ... Жантаев, ал оған кандидат
болып інісі Мананай сайланған еді. Қайсібір екі ... одан көп ... ... ... басқарушысы болып ішіндегі ең ... ... ал оған ... ... ... ... ... басшысы сайланады.
Осылайша сайлау ісіне рулық мүдде тұрғысынан келу болыс, ... және ... ... ... емес ... келуіне жол ашты. Қарапайым
халық ... бұл ... ... ... міндетін түсіне
алмады, оларға артылған жүкті құрметті атақ деп ұқты.
1870 жылы ... ... ... ... ... уезіндегі халыққа “Ереже” жобасын түсіндіруге шыққан ... ... ... подполковник Рейнталь Тасбоқан өзені бойында
отырған Арғанаты болысындағы сайлаушылардан өз құлағымен ... ... ... ... Осы болыстың басқарушысы Тынысбай деген кісі
қызметтен кететінін ... оның ... ... алып, ал болысқа
кандидаттың орны бос қалады. Шілде айының орта тұсында ... ... ... кіші ... ... ... ... жинап,
кандидатты сайлау жөнінде айтып, бұл орынға ... ... ... ... ... ... ала ... қаулыға қол
қоюды талап етеді. Сайлаушылар уезд басшысы көмекшісіне қарсылық көрсетіп,
дауыс беруге шар-талап етіп, оның ... ... 12 ... ... ... мұндай сайлау тәртібімен келіспейтіндіктерін білдіреді.
Құнанбай Өскенбаев сайлаушылардың келтірген пікірлерін ... ... ... ... ... қол ... арасында міне осы сыңайдағы “Ереже” жобасында көрсетілен
заңдық ұстанымдарды өз мағынасы және ... ... ... еді. ... ... ауқымы мен міндетін тура ұғына алмаушылық
немесе оны жүзеге асыруда асыра сілтеушілік, әсіресе болыс ... көп ... ... ... ... ... барлық
істерді шешуге құқылы рубасыларындай сезінді. Билер ... ... ... ... тиіс ... салық бөлуге араласты. Олар
өздерінің негізгі “Ереже” жобасына сәйкес функциялық міндеті: а) ... ... ... пен ... ... ... жеке ... құқының бұзылуына жол бермеу; ә) ... және ... ... ... заңдары мен үкімдерін жұртқа жеткізіп, әрі
олардың ... ... ... ... ... 109); ... съездеріне қатынасып, тәртіп сақталуын бақылау (параграф-196),
билердің талап етуі бойынша жауапкерлер мен ... ... ... және сот ... ... ... ету (параграф-111) және
басқа сол сияқты екендігін ... ... ... басқарушылары
азаматтарды соттауға, сондай-ақ оларға салынатын салық ісіне араласуға
құқылы емес-тін./37/
Тура осы мазмұндағы ... ... ... ... да ... Мәселен соңғы екі қызметтегілер салық ісіне келгенде
өздерін полицейлер міндетін атқарушылар ... ... ... ... мен ... басқарушыларының бұйрықтарын орындады. Ал шын мәнінде,
сайлаушылардың ... мен ... ... ең төменгі буындағы
қызметкерлерді ... ... және би) ... ... мен ... жалақы көлемін анықтау және оны тұрғындарға шашу, ... ... ... ... бөлу ... ... ... 93, 100,
183, 257, 266, 269, 355) еді./35/
Осы мазмұндағы қайшылықтар билердің статусы мен қызметінде байқалды.
Мәселен, ... ... 183 ... ... ... ... бір ... сол бір құрамдағы сайлаушылар сайлады. Ал
сайлаушыларға аулынайлар мен болыстар өздеріне тәуелді адамдарды, сондай-
ақ өз ... жоқ ... ... ... ... ... ... билердің қатарына ескі қазақ билеріндей ешкімге жалтақтамай
әділ ... ... ... ... ... ... болыс бастығына
тәуелді, қабілетсіз адамдар сайланып жатты. Сөйтіп “халық ... ... ... ... ... айналды. Бұған қосымша
билер сотының өз үкімін іс жүзіне асыру құқы мен күші жоқ-тын. Сондықтан
да ... ... ... үкімді орындату үшін болыс бастығына өтінішпен
қайырылуға мәжбүр болды. Өз ретінде болыс бастықтары ел алдында ... ... ... ... өздерінің беделінің соған сай ... ... ... Міне бұл ... ... ауыл адамдары өз
мәселесін билерден гөрі ... ... ... ... ... ... жөн
көрді. Болыстар сот істеріне араласуға қатаң тыйым салған Ереже жобасының
196-параграфы билердің беделін ... ... ... ... ел
арасындағы беделі мен әділдігіне негізделген ... ... ... ... ... оның ... сайлану арқылы келген шенеуніктер
басты.
3. 1868 ж. ... және оның ... 1868 жылы 21 ... “Орал, Торғай, Ақмола және Семей
облыстарын басқару жөніндегі Уақытша Ережені” бекітті.
Министрлер Комитеті “мұндай істерде тек ... ғана ... ... деп ... ... Ережені” Орынбор және Батыс Сібір
территорияларына, 1869 жылдың 1 қаңтарынан бастап, 2 жыл ... ... ... ... ... Екі жыл бойы басқару орындары Министрлер
Комитетіне “Ереже” жобасына енгізілуге тиісті өзгерістер туралы мәлімдеп
тұрулары керек ... ... ... ... территориясы үш генерал-
губернаторлыққа және алты ... ... ... генерал-
губернаторлығының құрамына Жетісу және Сырдария облыстары, Батыс ... ... ... және ... ... ... және ... облыстары Орынбор генерал-губернаторлығының
құрамына енді. “Уақытша Ереженің” 3-4 баптарында “Орал облысы Орал ... ... ... ... ... ... бөлігінен және
орта бөлігінің біраз жерлерінен”, ал “Торғай облысы Орынбор ... ... ... және орта ... ... ... ... Орал облысының орталығы Орал қаласы деп белгіленді де, ... ... ... ... ... ... өлкесіндегі орталық әкімшіліктің ең жоғарғы өкілі болып –
генерал-губернатор саналды. Генерал-губернатор әрі ... ... бола ... өз ... ... және ... билікті де
толығымен жинақтады.
Облыс әкімшілігінің басында әскери губернатор ... ... да өз ... әскери және азаматтық билігі жүктелді.
“Орал облысының әскери губернаторы, сонымен қатар, Орал казак ... ... ... табылды”.
“Уақытша Ереженің” 26-бабына сай, Орал және ... ... ... ... мен ... ... ішкі губерниялары
губернаторлығының құқығы мен міндеттеріне теңестірілді. Облыстық, уездік
басқарудың барлық ... ... тек ... шенеуніктері, әсіресе
дворяндардан және казактардан шыққан офицерлер тағайындалды, облыс
территориясында ... ... ... ... ... ... болды./21/
Әскери губернатордың жанында облыстық басқармалар ашылып, оған вице-
губернатор төрағалық ететін болды. Ол да, әскери губернатор секілді Ішкі
істер ... ... және ... ... ... ... ... 4 уезге бөлінді. “Орал облысында уездердің басқару
орталықтары Орал және Гурьев қалаларында, Калмыков ... және ... ... ... ... ... көшіп жүрген халық үшін
ерекше кесте бойынша Маңғышлақ приставствосы құрылды” деп анықталды.
Ал “Торғай облысында ... ... ... ... ... ... Орал (Ырғыз деп өзгертілді) және
Орынбор (Торғай деп өзгертілді) бекіністерінде орналасады. Ырғыз ... қала ... құқы ... ... деп ... ... және ... аға көмекшілері, жоғарыда атап көрсеткеніміздей,
орыс шенеуніктері мен офицерлерінен тағайындалды да, кіші көмекшілері
болыстар, ауыл ... ... ... қазақтардан сайланатын болды,
ал бұл сұлтандардың саяси беделін ... ... ... ... ... Ереже” жергілікті басқаруға ерекше көңіл бөлді. ... ... ... ... принциптер бойынша бөлінді.
Болыстарға жалпы саны 1000-2000 ... ... ... ... ... ... болды. Аталмыш құжатта болыстардың
құрылу принципі былайша көрсетілді: “болыстар ... ... ... ... ... ... орналасқан
ауылдардан құралады”. Бір ауылдан екінші ауылға өту тек ... ғана ... ... Осылайша, “әкімшіліктің рулық белгілері
бойынша бөлініс жойылды және де ол ... ... ... ... ісіндегі қандай да болмасын дербестікті жоқ қыла отырып,
басқарудың территориялық принципімен ауыстырылды”/37/.
Қазақ даласының бұл ... сай ... ... ... ... ... ... бұзылуына, ірі рулардың
бөлшектенуіне, соның негізінде ру билеушілерінің ықпалының әлсіреуіне алып
келді. ... ... ... түрде бөлгенде патша үкіметінің нендей
дәлелді басшылыққа алғанын Түркістан өлкесінің ревизоры К.К.Пален ... ... ... рулық байланыс бойынша бөлу заңды түрде
жойылды, бұл шара үлкен рудың бір ру басының қол ... ... ... ... ... ... ... отыр”. Яғни,
өлкенің территориялық принцип бойынша қайта бөлінуі патшалықтың саяси ... ... шешу ... ... ... құрылымы жүйесіне де көптеген өзгерістер енгізілді. Әскери сот
және империяның жалпы заңдары ... ... сот ... Әскери
соттың билігі ұлғайтылды. Оларға тек “саяси” ... ғана ... ... жалпы мемлекеттік қылмыстар категориясына жататын істерді
де қарау тапсырылды. Оның есесіне, билер сотының қызметі ... ... ... қоғамының ішкі тұрмыстық ... ... ... ... ғана ... Ол, ол ма, ... соттар әкімшіліктің -
уезд бастықтары мен губернаторлардың бақылауына ... ал олар ... ... ... қайта қарауға жібере алатын болды. Билерді
сайлау тәртібі болыстарды сайлау тәртібімен бірдей және бір ... ... мен ауыл ... ... ... ... ... екі сатыда өткізу көзделді және бұл қызметтерге
“халық ... ... және ... ие ... адамдар сайлана алатын
болды. Әуелі әр 50 ... ... ... ... ... қатысуымен болыс және оның кандидаты сайланатын болды. Ал әр ... ... ... ... ... ... ауылнай
және оның кандидаты сайланды. Сайлау кезінде артық шарға ие болған ... ... ауыл ... ал одан кем шарға ие болған ... ... деп ... ... мен ауыл ... ... сайланды”. Болыс басқарушылары мен олардың кандидаттарын уезд
бастығы ... ... ... ... ... ... құру ... патша
үкіметі бір жағынан, “қазақ қоғамының демократиялық ... ... ... ... жағынан, бұл аппаратқа еңбек ақы төлеудің бүкіл
ауыртпалығын халыққа жүктеді.
“Ереже” бойынша Орал, Торғай ... ... ... ... ... территориясында орналасқан әскери бөлімдер мен
казак әскерлерінің бағындырылуы, облыстарда әскери соттардың нығайтылуы
қазақ өлкесінде Ресей империясының ... ... ... ... шын мәнінде әскери жағдай енгізілді./28/
Жергілікті басқарудың облыстар мен ауыл старшындары құрайтын төменгі
буыны әскери губернатор мен уезд бастығының қол ... және ... ... ... ... ... ... билікке ие болған
патша шенеуніктері қазақ даласында бассыздық пен жүгенсіздікке, озбырлық
пен қазақ халқын басынушылыққа, ... ... ... мол ... ... Ереже” ресми түрде қазақ қоғамының әлеуметтік қатынастарына
да өзгерістер енгізді. ... ... ... ... сұлтандар да,
құқықтық жағынан “село тұрғындарына” жатқызылды. Басқа сословиеге өту тек
Ресей империясының “жалпы заңдарының негізінде” ... ... ... егер сұлтандар мен билер дворяндық жағдайға көтерілгілері келсе,
патша құзырына “құлдық ұрып”, беріле қызмет етулері ... ... ... ... ... ... ... сұлтандардың артықшылық жағдайларын
жойып, оларды қолдау саясатын тоқтатты. Патшалық ... ... ... ... отырып, отарлық саясатын жүзеге асыруда енді болыстар
мен старшындарды өзінің басты тірегіне ... ... ... ... ... ... отарға айналдыру
бағытындағы әкімшілік қайта құрулар ... ... ... ... негізінде қазақ жерлері мен ормандары Ресей
империясының ... ... деп ... Бұдан былай патша үкіметі
қазақтың өз жерін өзіне тек “қоғамдық пайдалануға” ғана беретін болды. Жер
мәселесінің осылайша ... ... ... ... ... жаппай
отарлауға мүмкіндік берді. Ресейден ... ... ... ... ... ... саудамен, қолөнермен айналысу үшін тегіннен-
тегін жерлер, ағаштар алу құқығының берілуі жаппай отарлаудың ... ... ... ... ... де ... Түтін салығы екі есе ұлғайтылып, әр шаңырақ жылына 3 рубль
төлеуі тиіс ... ... ... жергілікті әкімшілікті және ... ... ... ... “баптап күту”, халық ағарту ... мен ... ... өтеу сияқты міндеткерліктер де халықтың
мойнына ... ... ... ... ... есептеу тәртібі
отаршыл әкімшіліктің талай қулық-қиянаттарға баруына жол ашып ... ... ... ... ... және ... өміріне ықпалын шектеуге бағытталған шаралар да қарастырылды.
Қазақтардың рухани істері Орынбор ... ... ... ... ... министрлігіне бағындырылды (251-252-баптар). Әр болысқа бір
ғана молда белгіленіп, өз бетімен мешіттер салуға, ... ... ... ... ... мұсылман дін иелерінің құқығына көптеген
шектеулер қойылса, керісінше, христиан дінін қабылдайтын ... ... ... ... ана ... оқытуға тыйым
салынып, орыс-қазақ мектептерінің ашылатыны айтылды. Осылайша, ... ... ... ... құрулар жасау-өлкені орыстандыру
мақсатындағы рухани отарлау жұмысымен қатар қойылды.
Қазақстанды басқару ісін ... ... ... әкімшілік басқару
реформалары қазақ халқының “тұрмыс жағдайын жақсарту, олардың ... ... ... енгізуді” көздеген патшаның “әкелік
қамқорлығы” емес, қазақ ... ... ... ... ... ... ... империясының түпкілікті отарына айналдыруды заңды
түрде ... ... ... ... ... Оған ... ... жұмысына қатысқан Л.Баллюзектің мына сөздері де куә: “Жаңа
Ережені дайындаған кезде біз тек ... ... ... ... ғана ... ең бастысы, бұрын тек сөз ... ... ... ... ... билігімізді нығайтуды мақсат еттік;
сондықтан Жаңа Ереже бұл мақсатқа толығымен жетудің бастапқы ... ... ... ал ол үшін ... үкімет көптеген құрбандықтарға баруы қажет,
онсыз Жаңа Ереже …халықтың өміріне енбей, тек қағаз ... ғана ... да, ... ... де ... ... әкелмейді”.
Патша шенеуніктері Қазақстанда жаңа басқару жүйесін енгізу әжептеуір
күш салуды ... ... деп ... ... ... дайындау
комиссиясының құжаттарында Орынбор өлкесіне, халықтың “басқа ... ... және ... ... болуына байланысты, ерекше көңіл бөлген
жөн” деп ескертілді./37/
Орынбор генерал-губернаторы Крыжановский әскери министр Милютинге
(1868 ж. 9 қараша): “…әшейін, ... ... ... ... ... ... ... реформа енгізілетінін ескерсек, онда тұрақты әскердің қажет
екені, сірә, айтпаса да ... ... ... ... ... үшін қосымша әскер күшін жіберуді сұрайды.
Үкіметтің көрсетуімен, 1868 жылдың аяғында “Уақытша Ережені” Орынбор
өлкесінде енгізуге қатысты ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру комиссиялары құрылды.
Комиссиялар жергілікті әкімшіліктің жаңа органдарын құрумен бірге, халыққа
салықтардың жаңа мөлшерін, оларды ... ... ... түтін салығын
жаңа мөлшермен жинап қайтаруы тиіс болды.
1868 жылдың желтоқсанында ұйымдастыру комиссиялары Орал, Торғай
аймағына аттанып та ... ... ... Орал ... табысты басталды. 1869 жылдың 13 қаңтарына дейін, ... ... ... ... ... ісін комиссиялар нәтижелі
орындап, облыста 9 ... ... ... көп ұзамай, бұл комиссиялардан
қазақтар ... туып ... ... ... ... бірінен соң
бірі келіп жатты./18/
Әрине, “Уақытша Ережені” қазақ қоғамы құшақ жая ... алуы ... еді, олай ... ... да жоқ. ... ... қазақтарға
қаншалықты менсінбеушілікпен, шекеден қарап, олардың тұрмысы мен әдет-
ғұрпынан тек ... ... ... ... ғана ... ... да, сол қазақтар бұл реформаның
өздерін саяси билігінен, ... ... тілі мен ... айыруға
бағытталған отарлық шара екенін түсіне білді. ... да, ... Кіші жүз ... ... қоғамының барлық өкілдері тарапынан
наразылық туғызды.
“Уақытша Ереже” туралы хабар бұл өңірге ... ... ... кең ... ... ... жаңа енгізулері халықтың жанын
шошындырды. Ұйымдастыру комиссияларының өз ... ... ... бас ... ... болды. Қазақ халқының бойында “қырғыз
даласын оның ... ... ... ... ... өз ... жинап
алып жатқан орыс өкіметіне қарсы әлдеқашан тұтанған наразылық тағы да бұрқ
ете түсті”./21/
Орал уезін ... ... ... ... 1868 ... 13 ... әскери губернатор Веревкинге Қарасу
көлінің маңында орналасқан 52-ауылдың (Боранды бекетіне жақын жерде) Жаңа
Ережені қабылдауға қарсылық ... ... ... ... Сол сияқты, далаға ішкерілеп енген сайын, Қиыл, Сағыз, ... ... ... Гурьев уездерін құру комиссияларына қарсы
бағынбаушылықтар күшейе түсті.
2. ХІХ ғ. 80-90 жж. ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... жж. ... және оның ... ... көтеріліс патша өкіметінің жергілікті халықтың
1867-68 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... ол отарлық Қазақстанның әкімшілік-аумақтық, сот және
шаруашылық құрылымына аз өзгеріс енгізген жоқ. ХІХ ... ... ... ғана ... ... Ресей өнеркәсібінің шикізаттық шылауына
айналған Қазақстанның ... ... ... заң
тәртібімен нығайту мүмкін болды.
Кең-байтақ Қазақстанды басқару жүйесі қуатты Ресейдің ... ... ... таңылған болып шықты. Қазақстан көп
ұлтты ресей империясының ... ... ... өз ... ... ... тән кәсіпкерліктің және жаңа өндірістік
үрдістердің бастамасын қабылдады. Бұл ... ... ... ... ... даму ... ХІХ ... аяғына
сәйкес келген “уақытша ереженің” негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... шаруашылығындағы,
урбанизация үрдісіндегі ғажап өзгерістердің, қала және село халқының
әлеуметтік-экономикалық қалыптарының ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне
көзқарастардың өзгеруі салдарынан шын мәнінде ескірді./20/
Метрополия мен отардың өзара қатынастары болып көрмеген өзгерістерге
ұшырады және ... ... пен ... көптен ойластырылған
өзгерістерді жүзеге асыруға – 1867-68 жылдардағы “Уақытша ережені” елеулі
жаңартулар мен толықтырулар ... ... ... едәуір жаңартулар
енгізе отырып, заңдастыруға итермеледі.
ІІІ Александр патшаның Түркістан өлкесін басқару туралы 1886 жылғы 2
маусымда қол ... ... ... өлкені басқарудың бүкіл құрылымына
реформа жасауды бастап берді.
Жаңа ережеге сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығына үш болыс:
Сырдария, Ферғана, Самарқан ... ... ... 1897 ... ... да жаңа ... құрамына берілді.
Бұрынғыша генерал-губернатордың билігі сақталып, біршама күшейтілді,
ол іс жүзінде дара билеушіге ... ... ... ... ... ... шенеуніктік биліктің осылай құрылуы 20
жыл бойы өзін ақтап, әсіресе жергілікті ... ... ... ... ... басқару жүйесін бекіте түсті. Түркістан
генерал-губернаторлығының барлық облыстары арасынан екі ... ... және ... ... Қазақстанға тікелей қатынасы болды.
Өткен уақыт ішінде уездерге бөлу принципі сақталып қалды, саны ... ... ... ... жағынан межелеуде елеулі
өзгерістер болды: Сырдария облысы- 5 уезд, оның ішінде Әулиеата уезі ... ... ... ... уезі - 105 725, Қазалы уезі- 59 550, ... - 91 025, ... уезі - 32 100 ... ... ... ... ... - 50 500, Шымбай - 32 800 шаршы шақырым болып бөлінді.
Халық саны 800 230 адам, жер көлемі 353 430 ... ... ... ... облысы 6 уезден: Верный, ... ... ... және Жаркент уездерінен тұрды. Пржевальский уезі облыстың ең
таулы ... - ... ... алып ... Верный, Жаркент және
Пішпек уездері де ... ... ... ... шектері Семей
облысымен жанасып, Тарбағатай және Ақшат жоталарымен аяқталды./25/
1886 жылғы Ереженің негізгі өзегі ... жер ... ... беру болды, ол қазақтардың экономикалық әл-ауқатының негізгі
нысаны-мал шаруашылығына орасан нұқсан келтірді.
ХІХ ғасырдың аяғына қарай ... ... ғана 7 727 034 бас ... ... ... 7 миллионнан астам мал болды. Жерді мемлекеттік меншік
деп жариялап, жергілікті халықты жерін беймерзім жалға берушілер ... ... ... ... жаюға, топырақ және тас, балшық жинауға
құқық бере отырып, номадтардан ... ... алып ... ... ХХ ... ... столыпиндік аграрлық реформалардың және басқа ... ... ... ... (ұйғырлардың, дүнгендердің және басқалардың)
мүдделерін көздеп жүзеге асырылған жерді кең көлемде зорлықпен тартып алу
саясаты шын мәнінде Қазақстанның ... ... жер ... ... ... ... әкеп соғып, қазақтардың
аграрлық қатынастары жүйесін мықтап шиеленістірді. Егер отырықшы халық пен
көшпенділердің жерге ... ... ... ... ... әлдеқайда басыбайлы болғанын мойындау керек ... ... ... ... ... айтқан. Бұл арада әңгіме
1886 жылғы Ереженің шектеу ... ... ... ... ... онда
халықтық ғұрыптар негізінде жерді пайдалану белгіленіп берілген еді, ... 276 ... ... ... ... ... далалық
облыстарға жазға жайлауға ... бару ... ... ... ... берілген, бұл үшін Түркістан генерал-губернаторының
рұқсаты талап етілді, ол рұқсат беру үшін мұндай ... ... ... ... ... Ереженің мұндай “мырзалығын”
Қазақстаннан империяның орталық ... көп ... мал ... мүдделі орыс кәсіпкерлерінің ... ... ... ... деп ... ... ... аудандарда жерге жеке
меншікті енгізуді қарастырған кезінде үкімет көшпелілер ... ... – киіз ... ... даладан тұратын ерекшелігін мүлде
ескермеді. 1886 жылғы Ереженің отаршылдық бағыты ... ... де ... ... Ол ... ... 1867 жылғы Уақытша ереженің баптарын
қайталады; әңгіме әр түрлі міндеткерліктердің көлемін көбейту жайында ғана
болды. ... ... ... ... саясаты ең алдымен Ресей
қаржы ұйымдары үшін онша ... емес ... ... мәнін ашып
көрсетті./26/
Шаңырақ алымы 4 сомға дейін көбейтілді. Сірә, 1868-1870 жылдардағы
көтеріліс үкіметті ... ... ... ол шаңырақ алымының мөлшерін
белгілеуге бірден батылдық ете алмады. Бұл үшін ол алым ... ... ... ... ... ... ... жылы Жетісу облысында бастапқы “үлес” 1 сом 25 ... ... ... шаруашылықтарына 1879-1880 жылдардағы жұт
келтірген зор зиян себепті 4 ... ... ... ... 1886 ... 8 ... далалық облыстарда 1887 жылғы 1
қаңтардан бастап енгізуге ұйғарды.
Сот ... ... ... ... жаңалықтардың іске
асырылуын заң тәртібімен қамтамасыз етуге тиіс болды және ол рыноктық
қатынастарға ... ... ... ... қорғауды көздеді.
Негізгі үш сот инстанциясы – ... ... ... сот ... ... отаршылдық тәртіптер енді ғана орныға бастаған жағдайларда
қоғамның тіршілігін құқықтық жағынан қамтамасыз етуді реттеген бұрынғы ... ... ... ... христиан нанымына қарсы, басқару
тәртібіне, мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... қарсы наразылық бойынша
жасалған қылмыстар үшін “бұратаналарды” империялық ... ... ... тарту белгіленді. Үкімет халық соттарының мақсаттары
мен қызмет жағдайлары жөнінде ... ... ... ... ... ... негізінде жоюдың мерзімі жеткен жоқ деп санады және оларды
сақтап ... ... ... сот ... қарсы әрекеттердің барлығы
екінші қатарға ығыстырылып тасталды. 208-бапта былай делінген: “Отырықшы
және көшпелі байырғы ... ... ... ... бойы орын алып ... ... негізінде шешетін жеке халық соттары болды”. Бұл орайда 3
жылға бекітілетін, “халықтың сеніміне ие ... 7 ... ... немесе 30 сомнан астам ақшалай жаза алмаған”, кез ... ... ... халық судьялары уездік басқармалар бастықтарының жасырын
қысым көрсетуі, судья қызметіне өздерінің сенімді ... ... ... ... ... ... өз мүмкіндіктерін толық
көлемінде іске асыра алмады. /37/
ХІХ ғасырдың соңғы ширегі Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық
дамуында бетбұрысты ... ... ... және ... ... ... біртіндеп орнығуы, өлкені мекендеушілердің
негізгі құрамы-қазақтардың күнделікті өмірінен рулық-патриархаттық жүйенің
ығыстырылып шығарылуы отаршыл империяның бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... бастан кешірген оңтүстік
аудандарға қарағанда, әсіресе далалық ... ... ... сипатын қатты өзгертті.
Өндіруші өнеркәсіптің ұлғаюы, кен өндіретін өнеркәсіптің біршама тез
дамуы, жаңа темір жол желілерінің салынуы, урбанизация ... ... ... бәрі жинақтап алғанда әлеуметтік-экономикалық
фактордың бүкіл жүйесінің өзгеруіне әкеп соғып, ... ... ... ... барған сайын ... келе ... ... заң арқылы қамтамасыз етті. ... ... ... тартылуы, осыдан туындайтын барлық зардаптарымен қоса алғанда,
бұрынғы заң актілерінің ... ... ... шаруашылық
өмірінде қалыптасқан өзгерістермен негізгі сәйкессіздігі ... ... ... Оның ... ... екі ... аудандармен өте жақын ... ... ... және ... ... ... салаларында жүзеге асырылып жатқан өзгерістер
далалық аудандарды әкімшілік-аумақтық басқарудың жаңа сатысына нысанды
түрде ... ... төрт ... реформаны әзірлеу мен қабылдау аса
қажеттілікке айналды. Көптеген ... ... ... ... әскери әкімшілік қызмет өкілдерінің пікірлері де
осындай реформа жүргізудің пайдалы екенін ... ... ол ... 1886 жылы жүзеге асырылды. Алайда 1868-1870
жылдардағы көтеріліс және одан кейінгі ... ... ... ... ... және ... туғызып, 1867-1868 жылдардағы
“Уақытша ереженің”, бір жағынан, дүмпу қаупі бар жағдай әлі ... ... және Орал ... ... ... ... біршама тыныштық жағдайында іске ... ... ... әр түрлі қабылдауына байланысты болашақ реформаға мұқият,
саралап қарауды талап етті. Далалық облыстарды басқару туралы ... және ... ... ... ... жүктелген Ерекше Комитет:
“Қазақтар тілектестікпен қарсы алған жаңа ереже (1867-1868ж) Батыс Сібір
даласында ... ... және оның ... іс жүзінде ешқандай
ерекше қиыншылықтар кездестірген жоқ…” деп баяндалған кезде осы ескерілген
еді./17/
Ерекше Комитеттің пікірі ... ... ... ... ... “оның уақытша сипатын жоюға” және оны жүзеге асыру барысында
“іс жүзінде кездестірілген” алауыздық атаулыны неғұрлым “дәл редакциялау”
арқылы жоюға, ... ... ... ... ... ... ... негіздерде” басқару және сот жүйесін дамытуға, толықтыруға
тиіс болды. Ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ескеру негізінде Қазақстандағы Ресей ... ... ... ... ... тиіс ... ... 1891
жылдың 25 наурызындағы патша жарлығын Қазақстанның әр түрлі ... ... ... ... ... ... түрде жасалған әрекет деп
қарау керек. 1868 жылғы “Уақытша ережені” жиырма жылдан астам уақыт ... ... ... ... көтеріліс Петербург билік
маңындағыларын орасан зор дала ... ... ... ... генерал-губернаторлардың рөлін өзінің бюрократиялық негізінде
күшейту қажет деген сенімге келтірді. Ресей монархиясының әкімшілік хакімі
ретінде ... ... ... ... ... ... бірі болды. Бірінші бөлімнің 5-бабында далалық
облыстардағы патшаның басты хакіміне берілген негізгі ... ... ашып ... ал ... ... ... ... деген қосымшада өлкенің бас бастығының тағайындалғанынан
бастап, қызметінен ... ... ... ... егжей-тегжейлі
тәптіштеп жазылған. Бірінші бөлімнің 16-бабында, сондай-ақ І Қосымшаның
208-251 баптарында генерал-губернаторлар қызметінің ... ... ... тәртіппен несиелер тағайындал-ған қазыналық
құрылыс жұмыстары бойынша кез келген сомаға ... ... ... ... нақ сол ... өнім беру ... және жеке
адамдардың қазынамен, олардың отыз мың ... ... ... ... бойынша жобалар мен сметаларды бекіту деп анықталған. /31/
Жаңа ... ... ... ... ... ... ... азаттық қозғалыстың өрістеуімен ерекшеленді.
Халықшылардың, социал-демократиялық қозғалыс-тың мейлінше жарқын ... да ... ... Ереженің 17-бабында генерал-губернаторға
“саяси сенімсіздігі жөнінен зиянды бұратаналарды да” өз ... ... Ішкі ... ... ... ... тағайындалған жеріне
бес жылдан аспайтын мерзімге жер аударуға құқық берілді. /37/
Облыстарды басқару жүйесі ... ... ... ... ... ... ... тағайындалатын және босатылатын,
далалық генерал-губернаторына бағынатын Ақмола, Семей және ... Бас ... ... ... ... болған
немесе қызметінен босатылған, яки ауырған жағдайда, егер бұл ... ... ... ... ... ... тапсырмаса, оның міндетін
жергілікті әскери губернаторлықтың қызмет бойынша дәрежесі үлкені уақытша
атқарады. Дегенмен, әрі казак әскерлерінің ... ... ... және Орал облыстарының әскери губернаторлары ... ... ... әкімшілігін құрды. Ішкі ... ... ... және босататын әскери губернаторлардың құқықтары ... ... ... ... ... жалпы
жиналысының кеңесшілері мен мүшелерінің жағдайы “Қызмет туралы жарғыда”
қосымша айтылды. “Уақытша ... ... ... ... елеулі
өзгерістерге ұшыраған уездік басқармаларда да қайта құрулар болды: Ақмола
облысы (бас басқармасы орналасқан орны Омбы ... бес ... ... 41 048,9 шаршы шақырым, Петропавл-60 953,6, Көкшетау-63 688,7,
Атбасар-114 549,5, Ақмола-198 960,4; Торғай облысы ... ... ... ... Ақтөбе-94 500 шаршы шақырым, Николаевск (кейіннен
Қостанай)-938 381, Ырғыз-127 360, Торғай-147 500; Семей ... бес: ... 786,9 ... ... Зайсан-49751,8, Қарқаралы-182 430,6, Павлодар-403
788,2, Өскемен-41 487,7; Орал облысы 4: Орал, Калмыков, ... және ... ... 1891 ... Ереже уезд бастықтарының әкімшілік
міндеттерін едәуір кеңейтті. Олар енді ... ... ... және
басқа село тұрғындарын қоғамдық басқарудың барлық нұсқауларын қадағалауды,
сол ... ... өз ... ... да, ... ... ... басқарманың тапсырмалары бойынша да жасалған шешімдерге тексеру
жүргізуді” жүзеге ... ... “ол ... ... ... өкімет
орындарының заңды өкімдеріне құлақ аспағаны үшін және басқа да қылықтары
үшін ... 7 ... ... ... ... ... немесе 15
сомнан аспайтын ақшалай айыппұл салуға… еркіндік берілді”./28/
1891 жылғы ережеде далалық ... сот ... ... мен нақтылаулар жасалды. Ең алдымен онда "Уақытша ереженің”
көшпенділерді де, отырықшыларды да Ресейдің ішкі губернияларының ... ... ... бабы ... ... сот ... ... өзгертуіне себеп болған негізгі
міндет ислам шариғатын ... ... және ... ... ... олар ... ғасырлар бойы пайдаланып келген ... ... Жаңа ... ... ... жойып, халық соты деген жалпы ... ... жаңа ... ... ... ... былай
делінген: “Отырықшы тұрғындар мен көшпенділердің әрқайсысында орын алған
ғұрыптар негізінде өздері ... ... ... жеке ... ... ... ... халық сотының қарауына жататын істерді дәрежесін
айқындады: “бұратаналар” жасаған қылмыстар мен қылықтары туралы барлық
істер, егер бұл ... ... ... орыс ... орындарының
қатысуы жағдайында жасалған немесе куәландырылған құжаттарға негізделмесе,
халық сотының қарауына берілді. Бұл орайда халық судьяларының іс-әрекетін
жоғары ... сот ... ... ... ... ... сотының билігін
асыра пайдаланып немесе өзінің қарауына болмайтын істер бойынша шығарған
үкімдер мен шешімдері ... және олар ... уезд ... ... ... ... Халық сайлауының нәтижелері негізінде халық сотын ... ... ... халыққа онша мәлім емес үміткерлерінің сайлануына
жол бермеді. Оның үстіне 223-бапта үміткерлердің ... ... ... ... да шек ... ... ... ережеде әрбір уезд және Омбы, Семей, Верный және
Орал ... ... бір өзі ... ... ... ... ... Торғай облысында облыстық соттың құқықтары мен міндеттері
Орынбор қылмыстық істер және азаматтық сот палатасына жүктелді.
Атқараушы және сот ... ... ... ... 1891
жылғы Ережені іске асырудың сөзсіз саяси қорытындысы болғанмен, жаңа сот
құрылысының отаршылдық сипаты ... ... ... ... ... ... сотқа беру құқығы және т.б. ... үрей ... ... ... Ереже жер мәселесі бойынша ашықтан-ашық отаршылдық
сипатта болды. Дала ... ... ... қазақтардың
материалдық құндылықтарын, рухани дүниесін, шаруашылық құрылымын негізінен
қалыптастырған көшпелі ... ... ... ... ... ... меншіктің ерекше нысаны сияқты көрінетін жерге қатынасы
туралы қате ... ... 1891 ... ... ... кезде
шенеуніктер қазақтардың ақша-рыноктық қатынастарға тартылуына ... ... ... бұрынғы стихиялық көзқарасы күрт өзгергенінің
мәнін ұға бермеді. Сөйтіп, 119-бапта ел мекендейтін де, ... ... жер ... ... меншік деп жариялануы заңдастырылды, ал
жазғы жайлаулар дағды бойынша көшпелілердің пайдалануында қалдырылды: ... ... ... ... жерлер жалға берілді. Казак
әскерлерінің ... ... ... мен ... ... ... анықталды./31/
Қазақстанды-отарға, халықты алым алынатын тапқа айналдыру үкіметтің
жергілікті тұрғындарға қатысты фискальдық ... ... ... ... ... 2 сом 75 тиын ... ... кейіннен 3
сом 50 тиынға дейін көбейтілді, 1868 жылғы реформадан кейін жиырма ... ... бойы ... ... келген мөлшер үкіметке жеткіліксіз болып
шықты.
Шаруашылық және ... ... ... бүкіл қайшылықты,
күрделі жүйесін реттеуде нысанды түрде игі рөл ... ... ... ... империяның отарлық шет аймағына айналдырды, ... ... ... ... ... ... зор ... және
өзге де байлықтарын еселеп алуын жеңілдетті, үкіметтің фискальдық саясаты
жағдайды тереңдете ... ХІХ ғ. ... ... ... ... (қоныс аудару саясаты)
1867 жылы “Қазақ даласындағы басқару туралы ережелерді” әзірлеу
жөніндегі ... ... ... жерге құқықтарын анықтайтын
басқа заңның жоқ ... және ... ... ... ... ... ... бастықтары мемлекеттік деп… танып келгенін және танып
отырғанын” атап өтті. ... ... ... ... ... туралы мәселе
ХІХ ғасырдың 60-жылдарының ортасында кен өнеркәсіпшілері үшін ... ... ... нақты алға қойылды. Сондықтан 1868 жылғы 21
қазандағы “Басқару туралы ... ... енді ... пайдалану мен
иеленуге айқын шек қойылды. “Уақытша ереженің” 210-параграфында ... алып ... ... мемлекеттік жер деп танылады және қазақтардың
қоғамдасып пайдалануына ... деп ... Жер ... ... ... ... барлық жер қыстаулар мен жайлауларға
бөлінді. /17/
Мәселен, қыстаулар болыстар мен ... ... ... ... ... ал ... ... иелері арасында ауыл қоғамдарының ішінде
бөлінді. Қыстаулардың шектелуі мүмкін болатын, ал ... ... ... болды. Қыстаулар мұраға берілді, рас, қора-қопсысы болғанда
ғана мұраға алуға құқылы еді. Ал ... ... ... ... қауымдық құқықтың белгіленген дағдыларына сәйкес берілді.
Болыс ... ... ... ... егін ... және шөп ... сондай-ақ олардағы құрылыстар жеке меншікте болды. Қазақстанның
оңтүстігіндегі ... ... ... ... ... шын мәнінде 1886
жылғы 2 маусымдағы “Түркістан өлкесін басқару туралы ережеде” жарияланды.
1891 жылғы 25 наурыздағы “Ақмола, Семей, ... Орал және ... ... туралы ереже” сол кездегі Қазақстан аумағындағы ... және жер ... ... ... ... ... 1868 жылғы
“Уақытша ереженің” қағидалары қайталанып, нақтыланды. Жер, соның ішінде
ормандар да ... ... деп ... ал ... алып жатқан
жерлер мерзімсіз қоғамдық пайдалануға ... ... ... ... түсініктемеде,-мемлекеттің дала облыстарының барлық аумағына
болашақтағы құқығы қорғалды, сонымен бірге көшпелі бұратаналарға ... ... ... ... ... ... тиесілі жерлерге
сол кездің өзінде-ақ іс жүзінде бар ... заң ... ... ... көп ... осы баянсыз “Ескертудің” өзін де мемлекеттің
ұстанғысы ... ... ... ... ... ол 1893 ... өзінде-ақ
қоныс аударушылар үшін жер бөліктерін бөліп ... ... ... ... ... ... жер өлшеуші және статистикашы
Т.И.Седельников кейініректе: “1904 жылы кейбір ... ... ... жерге орналастырушы комиссияларының жоғары шенді ... ... ... ... ... туралы мәселенің туындауынан
қауіптенді”,-деп жазды. Өйткені алдын ала қойылған ... ... ... және ... ... ... орындалмаған еді.
Ол былай деп атап көрсетті: “Осындай мәселе қойылуының бір ... ... ... үрей ... ... сол кезге қарай бұл
отарлаудың заңдық негізі болмағанын және жоқ ... ... ... ... ХІХ ... ... басында қайтадан көтерілген
шаруаларды қоныс аудару толқыны үкіметті ... ... ... ... ... бұрынғы қоныстандыруға қатынастарының өз тарихы
болды және ол заңдарда тиісті түрде көрсетілді.
ХҮІІІ ғасырдан бастап ... ... ... қоныс аудару
казактардың отарлауынан ... ... ... ... Бұл
қоныстанушылардың ауқымы үлкен болмады, ал 1822 жылғы “Бұратаналарды
басқару ... ... ... ... ... жерлерге
ресейліктердің өз бетімен қоныстануына қатаң тыйым салынды. Дегенмен сол
кездің өзінде-ақ қазақ қауымдарымен шарт ... ... ... ... рұқсат
етілген болатын. Ал 1868 жылғы “Далалық облыстарды басқару жөніндегі
уақытша ережеде” “қоғам ... ... да, ... ... өз ... немесе олардың бөліктерін уездік ... ... ... ... ... ... ... құқығы бар” деп тура жариялаған. Нақ осында қоныс аударушыларға
арналған кейбір ... ... салу үшін жер ... ... ... беру туралы айтылған.
Алайда жерді бөліп алу жолдары әлі де айтылмаған еді. ХІХ ғасырдың
60-жылдарында ... ... ... ... ... шаруаларының
біршама еркін жүріп тұруы мүмкін болған кезде, Дала ... ... ... өз ... қоныс аудару проблемасына тап болды. Мысалы,
Ақмола облысында алғашқы өз бетімен қоныс аударушылар ... және ... ... олар 1866 жылы ... ... ... көлі ... Заң бойынша Ақмола облысында қоныстануға ресми түрде 1889 жылы
рұқсат берілді, бірақ сол ... ... ... ... ... 21 қонысы
болды. Көрініс мынадай еді: “егіншілік және басқа да кәсіпшіліктер үшін
бос жатқан жерлер іздеген ... ... ... ... облысында босып
жүрді”. “Дала уәлаяты газетінде” бастапқыда мұндай өз бетімен қоныстануды
өз жерлерін жалға беру ... іс ... ... ... қазақ
халқының тиімді пайдаланғаны атап өтілді. 80-жылдардың басына ... ... өз ... ... ... ... ... аз болмады.
Мәселен, Қостанай уезі Кеңарал болысының N3 ауылына ... ... және ... ... ... Қоныс аударушылардың бір
бөлігінде ғана тілхаттары болды, ал “көпшілігі өз бетімен қоныстанды:
қоныс ... ... ... ... ... ... ... жанындағы жерлерді таңдап алып, жертөлелер салды, ал ... адал ... ... қазақтардан егін егетін жер сатып алды… Бұған тіпті
өз жертөлелерін сатып, қазақтардың өздері де ... ... ... ... ... ... өз еркімен қоныстаруды
жоюға тырысты./22/
Және, керісінше, үкіметтің пікірінше “орыс тұрғындарын” ... ... ... ... ... ... жағдайлар жасалды. Оларға
ең алдымен империя құрамына ... ... ... ... Зайсан
приставтары және т/б/ жерлер жатқызылды. Мысалы, үкіметтік ұйымдар “…орыс
адамдарын орналастыру біздің Қытаймен ... ... ... және Зайсан уездері үшін ерекше маңызды” деп ... ... ... ... ... орыс ... ... тұтас жабылар еді” деген
тілек білдірді. ХІХ ғасырдың ... тек қана ... ... 60-жылдарда облыс губернаторы Г.А.Колпаковский
бастамасы бойынша “өлкені орыстандыру мақсатында” ... ... ... ... ... ... келіп қоныстанушылар Воронеж
шаруаларының 242 отбасы болды. Жер ... ... ... олар
Верный қаласының мещандарына жатқызылды, мұнда ... ... ... ... ... ... егіншілікпен де айналысты. Бұл үшін қажетті
жерді таяудағы станицалардың ... ... ... Шаруаларды тарту
үшін 1868 жылдан бастап Жетісуға көшіп келгендердің ... ... ... 30 ... жер бөлінетін, шаруашылық жүргізу үшін
қарыз берілетін және 15 ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы кезеңде Жетісуда 36 шаруа селолары пайда
болды. ... орта ... ... егіс ... жарамды жер жетіспейтін
болды, сөйтіп үлес мөлшері 10 десятинаға дейін азайтылды, ал жеңілдікті
кезең 5-10 ... ... ... Түркістан өлкесінде қоныстануға “селолық тоғышарлар
санатына жататын, христиан дінін ұстанған орыс бодандарына ғана” рұқсат
етілетіні ... ... ... Қазақстан нақ сол кезде Ресей
империясындағы егіншілікке бейімделген ... ... ... ... ... ... ... жағынан үнемі
қолданылатын, сондай-ақ өзгермелі бірнеше фактор себепші болды. ... шет ... ... аз қоныстанған аумақтардың болуы; шаруалар
жерінің аз болуын қоса алғанда, феодалдық сарқыншақтар; ... ... ... жер ... ... және ... ... болуы жатады. Егіннің шықпай қалуын; қоныс аударуды көтермелеген
немесе тежеген ... ... және ... ... фактор ретінде
атауға болады.
Осы факторлардың уақыт жағынан жіктелуіне сәйкес шаруалардың ... ... ... және ... ... Бір ғажабы, бұл кезеңдегі
үкіметтің қаулылары оқиғалардың алдында ... ... ... ... ... ... бірде оны белгілі бір шеңберге түсіруге тырысты. ХІХ
ғасырдың 80-жылдарында Еуропаны ... ... ... ... ... жетті, онда мұның үстіне 1880 жылы ашаршылық жылы болды. Осының
салдарынан Ресейдің еуропалық аудандарынан ... шет ... ... ... ... түсті. 1881 жылдың ... ... ... ... ... қабылданды. Онда шаруалардың шет
аймақтарға тиісті ... ... ... ғана ... ... жол
берілді. Ақырында, бес жыл әзірленгеннен кейін, 1889 жылғы 13 ... ... мен ... ... ... өз еркімен қоныстануы
туралы және аталған сословиелердің адамдарын ерте уақытта қоныстанғандарға
жатқызу тәртібі туралы” ереже күшіне енгізілді. Қоныс аударуға Ішкі істер
және ... ... ... ... арнаулы шешімі бойынша
ғана жол берілді. “Құрметке лайық”, “сенімді” қожайындарға ғана ... өкім ... олар ... ... ... ... ... бұлар Ақмола, Семей және Жетісу облыстары ... ... ... құру ... жаңадан келгендерді қоныс аударушылардың
жәрдемақылары мен жеңілдіктері ... ... ... ... ... Далалық облыстарда жер нормалары нақты анықталмады, ... ... және ... ... арқылы… анықталатын
мөлшерде” белгіленді. 1889 ... ... ... ... ... іс жүзінде ашып берді, бірақ ол содан кейінгі барлық заң
актілері ... ... ... ... ... ... ... сөзбұйдаға салу қоныстануға рұқсаттар беруді шамамен алғанда
бір жылға дейін созды, осы себепті қоныс аударушы ... ... ... ... жасырын түрде шықты./21/
Ал 1889 жылғы ережеде әрбір өз бетімен келушілерді тіркелген жеріне
әкімшілік тәртіппен қайтаруға нұсқау берілген болатын ... бұл ... ... ... бірсыпыра кеңейтуге, бірде оған тыйым салуға
немесе тоқтата ... ... әр ... ... және ... ... ... өкімет орындары өз ... ... ... ... ... ... Торғай облысының
әскери губернаторы генерал-лейтенант Барабаш өзіне ... ... ... ... уақытта “өз бетімен қоныстануды болғызбау ... ... ... жерлерде тиісті рұқсаты болмайынша
қоныстандыруға жол ... және өз ... ... аударуға дайындалу
анықталған жағдайдың дереу тоқтатылуын, ал оған ... ... ... ... ... ... ... жүктелсін”. Бұл жағдайда сол
кездің өзінде белгілі бір учаскеге тіркелген, бірақ басқа ... ... жер ... ... шаруаларға қарсы жазалау шаралары
жайында айтылып отыр. Уездер және облыстар ішіндегі осы көші-қон ағынына
мүлде ... үлес ... ... да ... 1896 жылы
Торғай облысы Қостанай уезінің үш болысы бойынша ғана жер ... ... ер ... ... ... Соның салдарынан ХІХ ғасырдың
аяғында империяның зиялылық шет ... село ... ... ... ... Ал ... алғанда ел бойынша бұл өлшем 9,8%
ғана болатын.
Ресейдегі 1891-92 жылдардағы аштықтан кейінгі жаңа ... ... 1893 жылы ... ... жолының батыс учаскелерін салудың ... ... ... және өз ... ... ... келген шаруалардың
жер пайдалануын тәртіпке келтіру ... алға ... ... ... ... халықпен де, бұрыннан тұрып жатқан шаруалармен
де көптеген жанжалдары мәжбүр етті. 1893 ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істей бастады, кейініректе басқа да партиялар
құрылды. Олардың жұмысы оң нәтиже бере алмады. 1894 жылы ІІ ... ... ... ... ... және ... көшпелі халықтың пайдалануындағы бос жерлердің сапасын тез
арада зерттеу мен мөлшерін анықтау қажет ... ... ... ... ұйымдастыру Сібір темір жолы Комитетінің міндетіне жатқызылды.
Комитет “еуропалық Ресейден шыққандардың соңғы жылдарда дала өлкесі ... ... ... ... сол ... оны ... берік
негізге қоюды ойластыру керек екенін” атап ... ... ... ... ... статистигі Ф.А.Щербинаның басшылығымен далалық
облыстарды зерттеу жөнінде экспедиция ұйымдастыру соның нәтижесі болды.
1896-1903 жылдар аралығындағы ... ... ... Семей және Торғай
облыстарының 12 уезіне статистикалық сипаттама ... ... ... ... ... жинады. Үкімет экспедиция
қызметкерлерінің алдында: ... ... ... ... ... табу және олардың егіншілік үшін жарамдылық дәрежесін анықтау
міндетін қойды. Әр түрлі ... ... ... жер ... әзірлеу, ал осылайша жасалған “артық жерден” қоныс аудару ... ... дала ... ... ... ... ... ал
кейде қызу қарсылық та туғызғанын атап өткен жөн. ... ... оның ... ... ... жергілікті және орталық
баспасөз беттерінен көрініс тапты. Мәселен, ... ... ... қажеттері үшін тартып алуға қарсы шыға келіп, ... ... ... алу ... ... өте ... деп жазған. Екінші
жағынан, “Дала уәлаятының газеті” үкіметтің қоныстандыру саясатын талай
рет ... және 1894 жылы ... ... ... ... ... жазған:
“Жалпы әл-ауқат мүдделерін көздеп ғана емес, сонымен ... жәй ... де ... бір ... село ... отбасын мүлде
қамтамасыз етпейтін ұлтарақтай болмашы жері болып, ал ... бір ... ... ... ... ... жол ... болмайды ғой”. Даланы
отарлауға қарсылар жергілікті әкімшілік қызметкерлері арасында көп болды.
Оның өкілдері қоныстандыру үрдісіне таза өмір ... ... ... іс ... қазақтар шаруашылығындағы нақты қиындықтар мен ... ... да ... ... іс ... ... ... генерал-губернаторы 1901-1902 жылдардағы есебінде жоғарғы тұрған
органдардың өрісін сан ... ғана ... ... қону ... де ... бұл ... ... жағынан алғанда, көшіп-қону
жолдары тарылды және су ... ... ... ... жағдайына келтірілетін соққы одан әрі күшейе түсуде… ... ... ... факторының қазақ халқының бұқарасы үшін
мәдени емес, әзірше, былайша айтқанда, ... мәні ... ... ... ... сақтау қажеттігі туралы пікірдің ең
жоғары топтарда да айтылуына қайран қалуға болмайды. Мәселен, 1895 жылы 18
наурызда далалық облыстарды зерттеу ... ... ... ... ... мынадай қорытындыға келді: “…көшпелі ... ... ... ... ... ... емес, қайта белгілі бір кеңістікті
егіншілікке пайдалануды ... ... ... ... ... ... және “көшпелілер мемлекетке пайдалы, оған басқаша
жағдайда өлі шөп дала ... ... ... ... ... ... элемент ретінде сақталуға тиіс…”. Алайда басқаша көзқарастың жеңіп
шығып, Қазақстанның көп жылдар бойы Ресей империясының еуропалық ... ... ... ... ... ... ... болғаны мәлім.
Сонымен патша өкіметінің ХІХ ғасырдың 90-жылдарына ... ... ... ... тұрғыдан ғана, шет
аймақтарға шаруалар ортасынан шыққан “мықты элементті” қоныстандырудың
негізгі ... ... ғана ... ... қатар үкіметтің жергілікті
халықтың ата қонысына билік етудің нақты және заңды құқықтарын әзірлеу
үрдісі жүріп жатты. ... ... орта ... ... ... ... ... алынды.
3. Отарлық басқару ережелері негізіндегі рухани өмірге
көрсетілген қысым
Патша өкіметі отар аймақтардағы мәдени және рухани ... ... ... оны өз ... ... тырысып бақты, отар елдің
мемлекеттік рухын қалайда жою ниетінде оның ... ... ... ... дәстүр-салтынан айыруға тиіс болған шараларды жоспарлап,
іске асырды. Міне осы мақсатта алдымен жергілікті халықты шоқындыруға,
сөйтіп оны ... ... ... аса ... мән ... ... ... ісін өркендетуге зор үлес қосушы
ретінде дәріптелген Н.П.Остроумов 1886 жылы көшпелі халықтардың христиан
діні мен ... ... ... төңірегінде ой қозғап,
миссионерлердің назарын ... ... мен ... ... бұру ... деп ... ... боданы азиялық көшпенділердің адамгершілік, мәдени
жағынан өрлеуі және ... орыс ... ... ... қабылдаудан басқа жол жоқ. Мұнсыз азиялық көшпенділер
төменгі даму деңгейінде қалып, ... ... ... ... ... ... ... мен құдіреттілігіне қауіп төндіреді”./30/
Отарлық билік орындарының шенеуніктері отар аймақ халқының рухани
болмысына терең ... ену үшін ... ... ... ... дінін, тілін, әдебиетін, фольклорын, әдет-ғұрпын, салт-санасын,
тарихын, психологиялық ерекшеліктерін жан-жақты ... ... ... ... қоғамының міндеті,-деп жазды. 1881 жылы Түркістан әскери
округы қолбасшысының орынбасары ... ... ... ... ... ... ... зеттеу емес, Шығыс
халықтарын орыстандыру”.
Христиан ... ... ... ... ісі ... ... бөлімшелері ашылған соң кең өріс ала ... 1899 жылы ... ... ... ... ... ... Түркістан эпископы
өлкеде “Православиялық миссионерлік қоғамның бөлімшелерін ашуды қолға
алды”. ... ... 1901 жылы 11 ... ... қаласында ресми
түрде епархиялық комитет құрылып, оның ... ... бас ... мен ... адамдары, көпестер енді.
Отаршыл билік орындары христиан дінінің жағдайын нығайта түсу
мақсатында шіркеу, монастырь салу үшін жер және ... ... ... ... христиан дінін қабылдағандарға түрлі артықшылықтар жасап,
оларға қолдау көрсететіндігін де танытты. Православие ... ... ақша ... отырды. Патша үкіметі жәрдем ақшаның мөлшерін
белгілеуден жергілікті әкімшілік орындарының өз ... ... ... ісі жер ... де ... ... ... Колпаковский қоныс аударған орыс шаруаларын
қазақтар арасына село етіп қоныстандыруға көп көңіл ... ... ... ... ... ... түрлі жеңілдіктерді де
жасауға тырысты. Бұл жөнінде орталыққа ұсыныстар да жасалынды.
Патша өкіметінің ... ... ... ... іске асуы
барысы жайын Қ.Кемеңгерұлы “Қазақ тарихы” атты еңбегінде былайша ... ... ... ... ... Мұны ... үшін ел арасына
миссионерлер шыға бастады. Бұлардың ісі ұлттыққа зияндығы сезіле бастаған
соң, қазақтар қарсы құрал қылып, исламға өте ... ... ... орыс ... ... жұмыскерлерден, ашаршылық жылдарда өлім
халіне жеткендерден, рудан пана таба ... ... ... жарлардан бірен-
саран шоқынғандар болды”./24/
Жетісу облысындағы әкімшілік ... ... ... ... ... ... нәтижесінде 1897 жылы
қазақтардан 75, Татарлардан 32, ұйғырлардан 3 адам ... ... ... ... саясатын халық-ағарту ісімен де
ұштастырды. Ресей империясының үстемдігі Жетісу өңіріне орнаған бетте
мұнда орыс ... ... оқу ... ашылып, қызмет ете бастаған-
ды. Жетісу өңірінде ең алғашқы орыс оқу ... ... ... станицасында 1852 жылы ашылды. Отаршыл әкімшілік ... ... ... орыс оқу ... ... ... алты
станицалық мектеп (Кіші Алматы, Сергиполь, Үржар, Лепсі, София, Қапал
станицаларында) және бір поселкелік мектеп ... ... ... оның ... ... құрылған соң өлкедегі орыс оқу орындарын басқару ... ... ... ... ... оқу ... арнайы басқарып Халық
ағарту министрлігіне тікелей бағынатын арнайы әкімшілік ... 1876 ... ... ... ... негізінен жаңа отар аймақты әскери-
әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... еді. Сондықтан да бастапқы кезеңде Түркістан өлкесіндегі халық-
ағарту мәселесімен генерал-губернатордың өзіне ... ... ... 1867 жылы 25 қазанда Түркістан генерал-губернаторы Кауфман өлкедегі
әскери-губернаторға халық-ағарту ісін ... алу ... ... ... Оның ... облыстық әскери-губернаторы Колпаковскийге жолдаған
нұсқау хатында: “Халық ағарту ... ... ... ... ... приход мектептерінің санын көбейту жолында қолдан келген ... ... ... мектептерін ашуда әкімшіліктегі қаражаттан басқа,
облыстағы ... мен жеке ... да ... тартылсын. Мектептер орыс
елді мекендері мен қоныстарында ашылуы ... оқу ... ... ... ... ... қазынадан бөлінген қаржы ... ... ... мен орыс ... ... ... оқытуға
жұмсалды. Жергілікті тұрғындардың балаларын оқытуға қазынадан қаржы бөлу
көзделмеді. Оның үстіне сол кезде әкімшілік орындары ... ... ... ісін ... ... бөлудің қажеті жоқ деп есептеді.
Дегенмен, жергілікті халық балаларының орыс оқу орындарында ... ... ... ... Оның ... халық балаларының орыс мектептерінде оқуы империяның тұтастығын
қамтамасыз етіп, олардың орыстық рухта тәрбиеленуіне жол аша түскен. Соған
орай Кауфман ... ... ... " ... діни ... ... ... мұсылман балалары
оқымауда. Халық-ағарту ісіндегі мұндай ... ... ... ... ... ... ісінде олардың православие дінінде ... ... ... ... ... православие дініндегілерде де,
мұсылмандарды да Ресейге ... ... ... ... ... ... Колпаковский облыстағы уез
бастықтарына ... ... ... ... тартуды көздейтін
шаралар қолдану жөнінде тапсырма берді. Ол ... ... ... ... ... ескере отырып, уез орталықтарында қазақ
балалары үшін жатып оқитын арнайы ... үйін салу ... ... ... ... ... училищелеріне қазақ балаларын тарту табысты
жүре қоймайды. Мұны Қапал уезінің бастығы полковник Рейнтальдың 1876 жылы
19 қаңтарда генерал-губернаторға берген ... ... ... ... ... ... ... балаларын оқыту мақсатында
пансион ашылғанымен, оған 15 ғана ... ... ... мүмкін болғандығын
хабарлаған.
1876 жылы мамырда ... ... ... ... ... ... оқу ... Халық ағарту министрлігі қарамағына
өтті. Мұның артынша осы жылы 1 шілдеде Халық ағарту ... ... ... өлкесі оқу орындарының Бас басқармасы құрылды.
Өлкедегі оқу ... ... ... ... Бас ... ... ... арада көп уақыт өтпей 1876 жылы маусымда
Халық ағарту министрлігі ... ... ... ... туралы ережені бекітті. Бұл ережеге ... ... ... үш аудандық халық училищелері инспекторлары қарауында болатын
болды. Аудандық халық училищелерінің инспекторлары өз ... ... оқу ... ... ... ... ... облысы бірінші
аудандық инспекцияға қарап, аудандық халық училищелерінің инспекторы
Верный қаласында, яғни облыс орталығында ... ... ... 1879 жылы ... ... және станицалық,
поселкелік мектептерді қайта ұйымдастыру жүрді. Соның ... ... ... ... министрлігінің 1872 жылғы ережесіне ... ... ... ... ... 1879 ... 1 маусымнан бастап
станицалық және поселкелік мектептер 1828 жылғы Уставқа негізделген приход
училищелері деп аталатын болды.
Патша өкіметінің ... ... орыс ... ... орындарының жүйесі Жетісу облысында 1876 жылдан бастап орта дәрежелі
білім беретін мектептердің ашылуымен ерекшелене ... ... орта ... оқу орындары-гимназиялар Жетісу облысында 1876 жылдан бастап бой
көтере бастады. Жетісудағы ең алғашқы гимназия 1876 жылы 1 ... ... төрт ... ... түрінде ашылып, 1879 жылдан 6 кластық
прогимназия, кейін 1881 ... ... 8 ... гимназия болып қайта
құрылды./21/
Жетісу облысында бұдан өзге қыз балаларға орта ... ... да ... Ол ... ... 1877 жылы 1 ... үш кластық
прогимназия болып құрылып, 1879 ... ... жеті ... гимназия
ретінде қызмет ете бастады.
Патша өкіметі қазақ халқы арасында гимназиялық орта білім тарату
белгілі дәрежеде империялық ... сай ... деп те ... ... ... ер ... гимназиясының директоры сол тарихи кезеңде
өз пікірін ... ... еді: ... оқу ... ... саны мен сапасын жақсы жолға қойған оқу орны болғандықтан
қазақтарға орыс тілін, арифметика, орыс ... және ... ... ... ... бере алды. Мұндай деңгейдегі білімді ... ... ... бере ... ... ... ... және оқыту әдісі
қазақ оқушыларының ... орыс ... ... ... сезімді
ұялатады. Қазақ оқушылары осындай орындарда алған ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен бірге жоғары сауатты
адамдар ... ... ... ... ... үшін патша өкіметі орыс-түзем
мектептерін ашуды қолға алды. ... ... ... ... ... билік орындарының орыстандыру саясатымен үндесіп, соны
жүзеге асыру шаралары ретінде көрініс ... ... ... ... ХІХ ... ... ... бастады. Орыс-түзем мектептерінің меңгерушілеріне арналып “құпия”
түрде берілген нұсқауда: “Орыстармен жергілікті тұрғындарды біріктіріп
жіберу үшін орыс ... ... ... ... ... ... Бұл –
мемлекеттік мәні бар шара. Сондықтан бұратаналарды орыстардан оқшаулайтын
нәрселердің бәрін орыс-түзем мектептері басшылары меңгеруі тиіс. Бұл үшін
мыналарды ... ... ... ... кіру үшін ұстамды
болу; сырттай болса да олардың діні мен ... ... ... олар ... балаларын сеніп тапсыру қажет. Шама-шарқыларың келгенше
бұратаналардың тілін және әдет-ғұрпын үйренгендерің ... ... ... ... мен ... ... ... байланыстар орнауына
ықпалын тигізеді”.
Мұсылман дін өкілдері имамдар мен молдалар орыс ... ... ... көзі ... ... ... мұндай оқу
орындарға бермеуге шақырады. Олардың ... ... әрі ... ... бойы ... етіне сіңген халық орыс-түзем мектептеріне
балаларын беруден бас тарта ... ... ... 1902 жылы ... үш ... ... 57, ... уезіндегі 4 орыс-түзем
мектебінде 158, Верный уезіндегі 4 орыс-түзем мектебінде 270 оқушы ... ... ... өзі ... ... орыстандыру құралы ретінде қараған орыс-
түзем мектептерінің ... ... ... ... жатқандығын
аңғартады. Сондықтан да орыс-түзем мектептерінің сәтсіз жұмысының астарын
іздестіруді бастаған жергілікті әкімшілік орындары оны өлкеде мұсылмандық
білім беру ... кең ... ... ... ... айтатын түйін-ой- Ресейлік басқару жүйесі қазақ
қоғамы үшін аса қайғылы болды дегім келеді. Қазақстанды Патшалық Ресей ... біз ... ... ... жж.) ... ... ... алды.
Саяси тұрғыдан мықтап тұрып орын тепкен отаршыл үкімет ... ... ... үшін ... 1867, 1868, 1886, 1891 жж. ... ... – басқару
реформасы нәтижесінде енгізілген ресейлік билік жүйесі жергілікті халықтың
қоғамдық өміріндегі ерекшеліктері мен табиғи мүддесін ... алу ... ... ... талап-тілегін тезірек орнықтыру мақсатында
жоғарыдан таңылған мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік-басқару
жүйесінің ең жоғарғы сатысы генерал-губернатор кеңсесінен бастап оның ең
төменгі сатысы оның болыс басқарушысы мен ауыл ... ... ... бойы ішкі ресейлік тарихи шындық жағдайында қалыптасқан басқару
жүйесі болатын.
Біріншіден, мұндай саяси билік жүйесін ... ... орыс ... қазақ қоғамындағы саяси тәуелсіздікті жоюды көздеді. Екіншіден,
орыс билік орындарының қазақ ... ... ... ... ... ... да ... мен қуатты әлеуметтік топтардың халыққа
ықпалын әлсірету болатын. Патшалық билік өзінің бұл пиғылын әсіресе ... Дала ... ... ... ... ... ашық ... іс жүзінде қазақ қоғамындағы осы уақытқа шейін болып ... ... жою, яғни ... бай, батыр және әлеуметтік
категорияларды “ауыл тұрғындарына” теңгеру еді.
Реформалар бойынша болыстық және ... ... ... ауыл және жеке отбасыларына бөлу және қоғамдық
істерді атқару түгелдей бұрынғы ақсүйек, ықпалды топтарға емес, ауылдастар
сайлаған елубасылары мен ... ... ... ... Орыс
билігі қазақ ауылына жаңа басқару жүйесін енгізе отырып, ... ... ... ... ... болатын жаңа саяси топты қалыптастырудан
үміттенді.
Үшіншіден, орыс билігі қазақ ауылына ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік сүйеніш болатын жаңа ... ... ... ... ... ... шенеуніктері өлкенің жер
асты және жер үсті байлықтарын есепсіз тонаумен ... ... ... аппарат әскери полициялық негізде орнатты. ... ... ... ... жер ... ... ... тудырды.
Тарихи отаны болып келген қазақтар өз жерінен ... бұл өлке ... орыс ... ... ... ... ... жүйесінің енгізілуінің зардапты салдары
қоғам өмірінің саяси-экономикалық және ... ... кең орын ... ... елді басқару ісінен қазақ мүлдем аластатылды, экономикалық
жағынан алғанда мал ... ... ... ... әл-ауқаты
төмендеді. Жұтқа ұшыраған қазақ ауылдары дағдарысқа тіреліп өзге жерлерге
көшіп кету кең етек алды. ... ... ... қайғылы сипат алды. Ол
қазақты өзді өзіне айдап ... ... ... ... ... ... Ал мұның бәрін патшалық әкімшілік өте қулық іс-
әрекеттермен жүргізді: сыйлық беру, ... ... ... ... Рухани әлсіз билікқұмар кейбір қазақ билеушілері, әсіресе болыстар
бұл ... ... ... түсінген жоқ.
Патшалық Ресейдің Қазақстанда саяси ... ... ... қалыптасуына жол бермеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Внутренное обозрение //Вестние Европы.-1869. –N 10. С. ... ... М. ... и ... ... ... Собрание литературных трудов Гейнса А.К. –СПб., 1897.
4. Лобысевич Ф. Тургайская область и ее устройство //Военный ... ... С. ... ... Н.А. Из ... ... в Оренбургском крае //Русская мысль.
–Кн. 7-10. –1891. С.78-116.
6. ... М.А. ... ... ... ... 1,2. ... ... с.
7. Потто В. Из путевых заметок по степи //Военный сборник. –Т. 118. –1878.
– с. 42-44.
8. ... П. ... на Эмбу в 1871 году ... –1872. – ... ... Б. о быте ... ... области //Русский вестник. Т.
14. –1880. –Апрель. –С. 799-832.
10. Лобысевич Ф. Киргизская степь Оренбургского ... –М., 1891. ... ... И. ... ... при сватовстве и свадьбе о ... ... ... ... ... ... ... 1.
1870. С. 72-81.
12. Седалин Т. О развитии хлебопашества по бассейну реки Тургая ... ... ... –Вып. 1. 1870. С. 81-89.
13. Дауылбаев Б. рассказ о жизни киргиз Николаевского ... // ... ... ... ... 4. 1881. С. ... Словоохотов Л.А. Народный сут обычного права киргиз Малой орды //Труды
Оренбургской Ученой Архивной Комиссии. –Т. 15. Оренбург, 1905. С. ... ... И.И. ... ... ... ... //Известия Ор. Отд.
ИРГО. –Вып. 12. Оренбург, 1897. –59с.
16. Добросмыслов А.И. Тургайская область: Исторический ... // ... 17. ... 1902. –С. ... Речь ... Н.А. // ... Ор. Отд. ИРГО. –Вып. 1. Казань,
1870. С.13-30.
18. Баллюзек Л.Ф. Новое административное ... ... ... Ор. Отд. ... ... 1. С. ... Записки Чернова И.В. //Труды ОУАК. –Т. 18. –Оренбург, 1907. –224 с.
20. ... Н. ... ... //Труды ОУАК. –Т. 23. Оренбург, 1911.
21. Исследования ... ... ... ... СПб., 1900. –213 ... Букейханов А. Киргизы //Таңдамалы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1895.
Б. 66-77.
23. Тынышпаев М. ... ... ... ... 1993. –224 с.
24. Шонанұлы Т. Жер тағдыры, ел тағдыры. Алматы: Санат, 1995. –224 ... ... П.Г. ... ... в ... Азии в
эпоху завоевания русскими. Ташкент, 1935. –222 с.
26. ... Г. ... ... Опыт Туркестана. Алматы: Жалын,
1996. 271 с.
27. Вяткин М.П. Очерки по истории Казахской ССР. Л., 1941. –368 ... ... Б.С. ... ... ... в ... Каз. Фил. Ан СССР. –1946. N 2.
29. Сапаргалив Г.С. Карательная политика царизма в ... ... –375 ... ... Н.Е. Царское правительство и институт султана в Среднем
жузе в ХІХ в. //Известия Ан Каз ССР. 1968. ... ... ... 1. 1870. С. 72-81. N ... Жиренчин К.А. Реформа управления 60-х годов ХІХ века в Казахстане и ... и ... ... ... дисс ... Алма-Ата,
1979.
32. Жақыпбек С.Қ. Қазақ қалай шоқындырылды //Ақиқат. 1997. N 3. Б. 46-49.
33. Қойгелдиев М.Қ. Алаш ... ... 1995. –368 ... ... С.М. ... ... отарлық саясаты. Алматы: Санат, 1994.
–136 б.
35. Абдрахманова Б.М. История Казахстана: власть, система ... ... в ХІХ ... ... ... ... Д.И., Нуртазина Н.Д. К истории просвещения в Казахстане и в
Средней Азии в ХІХ-начала ХХ ... ... в ... ХХ ... ... источниковедение. Алматы, 1994. С. 17-24.
37. Материалы по истории политического ... ... ... ... атындағы Қазақ ұлттық университеті, тарих факультеті,
Қазақстанның жаңа және қазіргі заман ... ... 5 курс ...... ... ... ... билігінің
орнығуы (1867-1891 жж)” атты тақырыпта жазылған бітіру жұмысына
П І К І ... ... ... ... отаршылдық саясатының маңызды
проблемаларына арнаған ХІХ ғасырдың соңында жүргізілген ... ... ... ... ... ресейлік билік жүйесі жергілікті
халықтың қоғамдық өміріндегі ерекшеліктері мен табиғи мүддесін есепке алу
негізінде ... ... ... ... тезірек орнықтыру
мақсатында жоғарыдан таңылған мемлекеттік аппарат болып ... ... ... ... қазақ жеріне орнатылған әкімшілік-басқару
жүйесінің ең жоғарғы сатысы генерал-губернатор кеңсесінен бастап оның ең
төменгі сатысы оның болыс ... мен ауыл ... ... ... бойы ішкі ... ... ... жағдайында қалыптасқан басқару
жүйесі болатындығын ерекше атап көрсетеді.
Жұмыс деректік материалдарға өте бай. Студенттің ... ... ... ... ... ... қорытынды беруінен анық
көрінеді.
Жұмыстың бірінші тарауы “1867-1868 жылдардағы ... ... ... ... ... ... жүргізілу барысы, оның зардапты салдары жұмыста жан жақты
талданған.
Екінші тарауда патшалық ... ... ... ... күшейгендігі айтылады. Бұл тұрғыда жергілікті халық тарапына
көрсетілген қысым, ... ... ... ... ... ... ... жұмысының соңында маңызды ой-түйін келтірген. Үлкен
кезеңді алып жатқан отарлық ... ... ... аша ... ... мемлекеттік аттестациялау комиссиясының талабына сай
жазылған. Сондықтан Ж.Р.Дәулетбақованың “Патшалық өкіметтің Қазақстанда
саяси ... ... ... жж)” атты тақырыпта жазылған бітіру
жұмысын қорғауға ұсынуға болады.
Ғылыми жетекші,
т.ғ.к., аға оқытушы ... С.С.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Италиядағы фашизм: шығу себептері мен ерекшеліктері65 бет
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
XVII-XIXғғ патша үкіметінің әкімшілік саяси реформалары.25 бет
Бернард шоу3 бет
Корея4 бет
Нәресте басының шалқая орнығуы, оның ауытқулары13 бет
Х1Х ғ. 20-40жж. реформалары бойынша Қазақстанның саяси-əкімшілік құрылысындағы өзгерістер12 бет
Қазақстанда XIX ғ. 60-90 жылдарында жүргізілген әкімшілік реформалары. Патша өкіметінің аграрлық саясаты.3 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь