«1986 жылғы желтоқсан оқиғасы және оның тарихи маңызы»

1. Желтоқсан оқиғасының басталуына түрткі болған себептер
а) Қарсаңда
ә) Пленумда
б) Алаңда
2. Желтоқсан . оқиға ма, әлде көтеріліс пе?
3. Дүрбелең құрбандары
4. Үміт сәулесі
5. Желтоқсан оқиғасы . қасиетті тарихымыздың бір бөлшегі.
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы сол кезде СОКП Орталық Комитетінің Қазақстанда империялық үстемдікпен жүргізген ұлт саясатына қарсы қазақ жастарының бұқаралық көтерілісіне ұласты.Бірақ,ол шектен тыс аяусыз қатыгездікпен басып-жаншылды.Желтоқсан оқиғасының 20 жылдығы қарсаңында жұртшылық назарына өзімнің баяндамамда ұсынуды жөн көрдім.
1986 жылғы желтоқсанның 17-18 жұлдызында бүкіл елді дүр сілкіндірген ғаламат оқиға болды.Совет өкіметі тұсында бұрын-соңды кездеспеген құбылыс.Осы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басты себептері мен оның басталуына дейінгі қарсаңындағы жағдайларға тоқтала кетейін.Осы кезде республика жұртын мазалаған жағдайдың бірі Д.А.Қонаевтың Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы міндетінен босау-босамауы еді.Бір сөз шықса,кім де болса елең ете қалатын.Республикада басты қызметтерде көп жыл істеген,абырой-беделі артқан жанды жұрт қимайтын.Егер ол кетсе, оның орнына кім болатынына ешкім немқұрайды қарай алмады.Д.А.Қонаев жасы келіп қартайғандығын, қайта құруды жүргізуге шама-шарқы келмейтіндігін айтып, соншама жауапты міндеттен босатуын жоғарыдан өтініпті деген де сөз тарады.Бірақ, жоғары жақ республикадан оның орнына лайықты адам таба алмады да, басқа жақтан іздеді ме, қалай болғанда осы мәселені шешуді сөз бұйдаға салып созып алды.Республикада тұратын алты миллионнан астам қазақ халқының азаматтарының ішінен лайықты ешкімді таппай сенімсіздік білдірілді.Біздің республикамыздың көшін бастайтын адам өзге жақтан іздестірілді.оының бәрі ел-жұрт құлағына жетті.Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің осы мәселені қарайтын пленумы әне болады, міне болады деген хабар да сан-саққа шарлады.Мұның бәрі жұрт арасында, әсірес, инттелигенттер ішінде түрлі ой-пікір, алыпқашты қауесеттерді өрістетті.
Пленумда
Аяқ астынан пленум болатындығы туралы хабар-сыбыс тез тарады.Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің сол бесінші пленумы 1986 жылғы 16 желтоқсанда өтетін, онда ұйымдық мәселе қарайтын күн де жетті.
Пленум Д.А.Қонаев жолдасты пенсияға шығуына байланысты республика Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы міндетініен босатты.Оның орнына шеттен әкелінген Г.В.Колбин сайланды.Ол бұған дейін Грузияда, Ульяновскіде істеген, хатшылық, бірінші хатшылық қызмет атқарған деп таныстырылды.
Ескі тәртіп, ыңсыз-шыңсыз қалыптасқан әдіс бойынша ешкім ой-пікір білдірмей-ақ, талап-тілек лебізін айтпай-ақ, жоғарыдан шешіліп, келісіліп қойған ұсыныс самсаған қол көтерілумен “бірауыздан” қабылданды.Шұғыл жиналып, апыл-ғұпыл өткізілген пленумға кеткен уақыт небәрі 18-ақ минут екен.
1. Тоқтар Бейісқұлов “Желтоқсан ызғары”
Алматы 1994 жыл
2. “Егемен Қазақстан” газеті
1996 жыл № 3 (6 желтоқсан)
3. “Егемен Қазақстан”
1997 жыл № 4 (14 желтоқсан)
4. “Замана запыраны”
2006 жыл № 5(21 қараша)
5. Талғат Айтбайұлы “Алма Ата-1986-Декабрь”
6. “Ақиқат” журналы
2006 жыл №10
        
        Мазмұны
1. Желтоқсан оқиғасының басталуына түрткі болған себептер
а) Қарсаңда
ә) Пленумда
б) Алаңда
2. Желтоқсан – оқиға ма, әлде ... ... ... ... Үміт сәулесі
5. Желтоқсан оқиғасы – қасиетті тарихымыздың бір ... ... ... ... және оның ... маңызы»
(Қарсаңда)
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы сол кезде СОКП ... ... ... ... ... ұлт ... қарсы қазақ
жастарының бұқаралық көтерілісіне ұласты.Бірақ,ол шектен тыс ... ... ... 20 ... қарсаңында
жұртшылық назарына өзімнің баяндамамда ұсынуды жөн көрдім.
1986 жылғы желтоқсанның 17-18 жұлдызында ... елді ... ... ... ... ... тұсында бұрын-соңды
кездеспеген құбылыс.Осы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының басты ... ... ... ... қарсаңындағы жағдайларға тоқтала кетейін.Осы кезде
республика жұртын мазалаған ... бірі ... ... Орталық комитетінің бірінші хатшысы міндетінен босау-босамауы
еді.Бір сөз шықса,кім де болса елең ете ... ... көп жыл ... ... ... жұрт ... ... оның орнына кім ... ... ... ... жасы ... қартайғандығын, қайта құруды жүргізуге шама-
шарқы келмейтіндігін айтып, соншама жауапты міндеттен ... ... ... де сөз ... ... жақ ... оның ... адам таба алмады да, басқа жақтан іздеді ме, қалай болғанда осы
мәселені ... сөз ... ... ... ... ... алты
миллионнан астам қазақ халқының азаматтарының ішінен лайықты ешкімді таппай
сенімсіздік білдірілді.Біздің республикамыздың көшін бастайтын адам ... ... бәрі ... ... ... ... Комитетінің осы мәселені қарайтын пленумы әне болады, міне болады
деген хабар да ... ... бәрі жұрт ... ... ... түрлі ой-пікір, алыпқашты қауесеттерді өрістетті.
Пленумда
Аяқ астынан пленум болатындығы ... ... ... ... ... ... сол бесінші пленумы 1986
жылғы 16 ... ... онда ... ... ... күн де ... Д.А.Қонаев жолдасты пенсияға шығуына байланысты республика
Компартиясы Орталық ... ... ... ... ... ... ... Г.В.Колбин сайланды.Ол бұған дейін Грузияда,
Ульяновскіде істеген, хатшылық, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан әдіс бойынша ешкім ой-пікір
білдірмей-ақ, талап-тілек лебізін айтпай-ақ, ... ... ... ... ... қол ... “бірауыздан” қабылданды.Шұғыл
жиналып, апыл-ғұпыл өткізілген пленумға кеткен ... ... 18-ақ ... әлі ... ... КОКП Коммунистік партиясы Орталық
комитеті Саяси Бюросының мүшесі бола тұрып, пленумды өзі ашып ... ... оны ... да, ... де, ... де СОКП ... Комитетінің
сол кездегі хатшысы Г.П.Разумовский ... ... ... ... емей ... ... ... қысқа
ғана алғыс айтып, оны босату, ал оның орнына ... ... ... ... бір де бір адам ауыз ... ... ... қабылдар екен
деген арам пиғылмен пленумға қатысқан КОКП Орталық ... ... ... ... ... меңгерушісі Н.Ф.Мишенко текке бақылап
отырмапты.Кейін халыққа қара дақ ... ... ... сол ... жөніндегі алғашқы ақпарат сол 16 желтоқсан күнің сағат 15-те
республикалық радиодан берілді.
Ертеңіне, яғни 17 желтоқсанда, “Социалистік Қазақстан” және “Казахстанская
правда” ... ... ... ... жарияланды.Сондай-ақ
Г.В.Колбиннің өмірі қысқаша баяндалды, ... ... ... ... шығып тұрған өңі сұсты, қабағы қатулы екен” деді.Желтоқсанда
ызғар шашып келгендей еді ... ... ол ... ... ... ... толқуы ұнай қойған жоқ оған.Ал
толқын басталмай-ақ жұрт ... ... ... ... ... ... ... елден лайықты бір адам табылмағаны ма” десті.
Алаңда
Орталық ... ... ... ... ... ... он алтыншы
желтоқсанның кешінде әрбір ой мазалағаны ертеңгі ... ... түн ... ... ... не ... тұр, ... күніміз
не болады деген күдікте сезім биледі.Өйткені, бұрын жоғарыдан ... ... ... ... пен ... көре ... ... бұл
жолы да елеңдеуі тегін емес.
Әсіресе, студент жастар арасы тез қозғалды.Пленумнан ... ... ... ... ... мен ... ... от ұшқыны
бықсып жатпай тез лаулап қоя берді.Біріне-бірі пленум ... ... ... оқу ... ... ... білдіру жөнінде әңгіме қозғалды.Алайда олар осындай ... ... ... ... ... бір топ ... ... бет алды.Оларды тас-
түйін ойы – үкімет басшыларымен халықтың ... мен ... ... ... оларды бір қолында “шоқпары”, бір қолында “қалқаны” бар,
бес қаруы сақадай сай сарбаздар қарсы алды.Бейбіт шеруге шыққан ... ... ағаш ... ... боп ұшып жатты.
“Жастық шақ көк семсердің жүзі емес пе
Қайрат қалың жауға сермегендей ”, - деп ... сері ... ... ... ... жанып шыққан жастар неден тайынсын.
Олардың шеруі пленум шешіміне ... ... ... ... ... ... ... республиканың жаңа басшылығы жастармен тең сөйлесуге
арланды, олармен терезесі тең ... ... ... ... ... ... ... яғни әкімшіл-әміршіл өктем көкірек өр мінез көрсетті.
17 желтоқсанда таңғы сағат 8-де ... ... ... ... тобы ... ... топтары17 желтоқсан күні таңертеңгі сағат 7-8-дерде
ұзын саны 200-300 ... адам ... ... ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті
үйі алдындағы алаңға жиналды.”
Қазақстан Орталық партия Комитетінің келісімі ... ... ... және ішкі әскерлердің күшімен қоршап ұстауға шешім қабылданды.
10 сағат 30 ... ... ... ... №1 ... ... жол вокзалдары мен аэропорт жабылды.Шеруге шығушылардың
араларына барып, түсінік ... ... ... деп ... ... ... қарсылық тұрғысында болатын.жұртшылық
Г.В.Колбиннің сайлауына риза еместіктерін ... өз ... ... ... ... ... ауыр ... жағдайларын,
тұрғын үй алудың, жұмысқа тұрудың ... ана ... ... ... бара ... ... реніштерін білдірді.адамдар
қолдарына Лениннің портретін ұстап, халық әндерін ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылысқа нұсқан
әрекеттер болған жоқ.
11 сағат 30 минутта шерушілер алаңнан шығып қала ... ... Ішкі ... ... және олардың бөлімдерінің
қызметкерлері алып жүрді.
13 сағат 30 ... ... ... жол ... жол ... қойылған бөгеттерден өтіп, алаңға ... ... ... 5000 адамға дейін жеткен ... ... ... ... ... ... ... қызықтаушы жүргінші
жастар жиналып қалған.Бейбітшілік көшесін бойлау ... ... ... ... ... ... қоршап алып, ешкімді шығармай, ешкімді кіргізбей ұстауға
бұйрық берілді.Алаңға бет алған ... жаңа ... ... ... ... ... ... сырттан жаңадан
келгендердің бұзып кіруіне көмектесіп, арада қайшылық туды.
Ішкі ... ... ... СОКП ... Комитеті Саяси Бюросы
келісімімен Алматыға еліміздің сегіз қаласынан ішкі ... ... ... ... ... ... бөлімдер әкелінді.Киім үлгілері темірсауыт, темір,
қалқан, резеңке ... ... ... түтіндеткіш қорапшалар, белгі
беру ракеталары, көзіңнен жас парлататын “Черемуха”газы, соғыс патрондары
сияқты ... ... ... ... бөлімнен ісшіл-қызмет иттер
бөлімшесі де жеткізілді.
15 сағат пен 17 сағатқа ... ... ... ... ... Комитетінің Бюро мүшелері шығып сөйледі.Олардың
жастарды таратуға шақырулары айқай мен ... ... ... қар ... мұз ... ... мінбені қорғаушы солдаттар мен курсанттарға тіл
тигізді, бас киімдерін ала ... ... ... ... ... ... оларды құтқарып қалуға ұмтылып, ұрыс-керіс басталды.
Солдаттар берілген ... ... ... ... ... ... ... таспен, кесек топырақпен, үй қаптауыш мәрмәр
сынықтарымен атқылап, адамдар жараланды.
17.00 сағатта алаңға ССРО Мемлекеттік қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... саны 600 ... құрамы келіп жетті.Шекарашы-курсанттардың
Алматыға әкелінуіне бұйрықты Қазақ ССР Мемлекеттік қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ССР ішкі ... ... Князевтың бұйрығы бойынша
темір қалпақ киіп, қолдарына қалқан ... ... ... ... ... ... қуалай бастады.Адамдар тұс-тұсқа қашты,
бірімен-бірі сығылысып, басып-жанышталды, ... жан ... ... сындырды, ғимараттардың қабырғаларындағы қаптауыш мәрмәрларды
талқандады.Әскерлерге қарай ағаш ... тас ... ... ... ... екі ... ... тасымалдаумен
болды.Мінбеге бірінен соң бірі көтеріліп, Камалиденрв, Елемесов, Басаров
сөз ... ... ... ... ... ... болмаса күш
қолданылатынын ескертті.Митингіге шығушылар мен право-қорғау органдары
қызметкерлері арасындағы жұлыс-керіс қиян-кескі ... ... ... ... ... құрал-жабдықтармен әкелінген
машиналар лақтырылған тастың астында қалып, ... ... ... ... ... ... ... сағатта Ішкі істер министрлігі өрт ... ... ... Абдулманов алаңнан халықты қуып шығу үшін өрт ... ... ... ... ... машина лафетті ұңғыдан су
шашып, жұртшылыққа қарай лап қойды.Қалың тобыр машиналарды таспен атқылады,
соның нәтижесінде 30 өрт ... ... ... ... ... ... кіші ... резеңке қолшоқпарлармен ұрып-соғып қызмет итіне талатып
қуалау ... ... ... ... соң алаңда асфальт
үстінде қанға бөгіп құлап жатқан адамдар машиналарға тиетіліп әкетілді.Алаң
тазарды.Жақын маңдағы көшелерде, үйлердің кіре ... ... ... бас ... ... ... қуып ... жахалау жалғаса
берді”(Комиссия қорытындысынан).
Бұл деректерден қандай қорытынды жасауға болады?
1. “Метель 1986”операциясы ... ... ...... ... ... емес.Бұл ойластырылған, билік
пирамидасының ... ... ... жасалған мемлекеттік дәрежедегі
әскери-саяси авантюра деп бағалау орынды;
2. ... ... ... 1986” ... ... ... ... жоқ, ұлттық еркіндікті аңсаған, оның
өзін-өзі билеу құқын талап еткен ... ... ... ... ол қанды қырғынды бастау үшін жазалаушылар демонстранттар
қатарына сыналап ... ... ... ... ... ... тастау” толқындарын ұйымдастырып, жастарға қол жұмсап ызаландырды,
намысына тиді.Сөйтіп ... ... ... ... ... мәжбүр
етті: Демонстранттардың қолына тас, мрамор сынықтарын алудан басқа амалы
қалмады.Қорғаныс барысында олардың ... ... да ... ... ... ... үшін ... шыққан қимыл жасауға албырт
жастарды итермеледі.Басына, иығына күрек тиген, жонына шоқпар батқан жастар
бойынан атқылап, шым-шып ... ... ... ... жерден (стихино)
арпылысы алысты.Комиссияның қортындысына көрсеткендей, олар жазалаушылардың
техникасын қолға түсірді.Жазалаушылар 7552 барлық қару-жарағымен әкелген-
ді.Олар патрондарды, ... ... ... ... ... ... ... газы бар балондары бар машиналармен алаңға келген-
ді.№99-90 ... ... ... ... ... жандырылып
жіберілді.Республика прокуроры Г.Б.Елемесовтың ... заң ... 772-сі ... ... ... Комиссияның алғашқы төрағасы Қ.Мырзалиев денесіне таңба түскен
милиционерлер, солдаттар және ... саны 604 ... ... ... ... ... талап етумен Қазақ ССР Ішкі
істер министрінің бірінші орынбасары ... ... ... ... саны 1214 ... оның ... 773-і ... қызметкерлері м,ен
әскери адамдар, 441-і жай ... ... ... ... ... 1772 адам деп көрсеткен.
Мұның бәрі айқастың шын ... өмір мен өлім үшін ... бұл жай ... ... “ығыстыру емес”, “демонстранттарды
алаңнан итеріп тастау ... ... ... тұрған қарулы әскерге, жазалаушы
экспедицияға айбар көрсеткен, жаға жыртысқан, бас жарған, қол сындырған
күрес.
3. ... ... ... ... авантюраны өздері
қолдан жасады да, оларды жазалады.Жедел көмектің 20 ... ... ... ... 540 ... ... 204 ... жатқызылды, 1700 адам жарақаттанды.Ал шын мәнінде емханаға
қорқып ... ... саны ... ... есе ... ... ... Президиумның Комиссиясы ұсталғандар санының 8500- ге
жуық адам ... ... ... 5324 ... ... ... 850 адамнан жауап алған.99 адам сотталып, екеуі ату
жазасына кесілген.
243 адам бас пен ... ... ... шоқпармен
сабалаудың нәтижесі екені айдан анық.Көптеген ... ... ... ... қолдарын қалқан қылған сәтте жазалаушылардың
қаруы жілікті не сындырып, не жарып жіберген.
4.Қанды ... ... ... бөлімдеріне әкелінген 2400
жастардың 2302-сі қазақ еді.Хельсинк тобы ... ... ... 363-і ... ... атап ... ... ұлттық сипат алғанын айтуы да ... ... ... ... жас балауса өкілі бостандықты ... өз ... ... қалады, ұлттың өзін-өзі билеу ... ... ... ... ... топ, одан
қалды барша жүйе оларды күстаналып, ұлтшылдыққа рынған бұзақылар ... ... ... ... жексенбінің кебін Алматы жастары
киді.М.Горбачевтың “қайта құру”идеясына алданып, сеніп қалған жастар замана
өзгерген екен, демократия ... екен деп жапа ... ... бейбіт жолымен проблеманы шешуге болады деп алданды.
Фактілер Желтоқсан ... ... ... шыққандығын көрсетеді,
америкалық Хельсинкі тобы олардың орта жасы 25-те ... ... ... ... ... ... 99 ... жастар туралы
деректер береді, олардың 23-і ... 40-ы ... 47-сі ... жастар,
милиция пунктіне әкелінгендердің 1163-і жұмысшы ... ал ... ... әкелінгендердің 87-сі студент, 57-сі қызметкер, 102-
сі жұмыссыздар.
Желтоқсан 1986 ... ... ... үміт ... ... бұл бір, ... ... жұмысшылар, қызметкерлер, жоғарғы
және арнайы орта ... алу ... ... ... бар, көтерілісшілер
қазақ қауымының қалыбы сияқты, ұлтымыздың 80 ... ... ... ... ... ... правда”,1990, 2
қыркүйек).Ендеше, “Желтоқсан 1986”қозғалысының қозғаушы күші – ... Бұл екі. ... 1986 ... тек ... ғана ... ... ... қатарында орыс, ұйғыр, татар, қырғыз, шешен, армян,
түрікмен, башғұрт халықтарының өкілдері бар.Әрине, он-он бес мың ... олар аз, ... ... бір факт, ұлттық қозғалыстың демократиялық
пиғылдағы басқа халықтардың өкілдеріне де ... бар ... ... 1986 ж. Желтоқсанда демократиялық- ұлттық қозғалыс
өрбіді.Оның ... күші ... ... ... ... алған
ұлттың барша тобынан шыққан реформаттар жас буын еді.Бұл қозғалыс қоғамның
даму барысында қалыптасып, пісіп-жетілгенді.Оның шығу, өрбу ... ... оның ... ... ... табиғатында
жатыр, кейбір авторлар Д.А.Қонаевты бірінші хатшылықтан алып тастау ұлттың
қабырғасын қайыстырып, көшеге жастар сол үшін шықты,- ... ... жоқ, ... ... ... елді тебірентті.Бірақ ол
жараны тек ушықтырған оқиға еді, зерттеушілердің бір тобы ... ... ... орын ... ... шын ... қозғалыс
империяға, оған тән мерездерге қарсы болған-ды.Қозғалыс – ... ... ... ... өрбіп, соңғы сәтінде – көтеріліске
ұласты, бес қаруы сай қарулы күштің иесі мен жүйе ... ... ... жоқ жастардың қанын жосадай ағызды, сондықтан қозғалысты
“Желтоқсан 1986 – көтерілісі ”деп ... да ... ... ... ... Желтоқсан оқиға ма әлде көтеріліс пе деген сауал
алдымыздан шыға береді.Желтоқсанның он бес ... ... ... ғылыми конференцияда баяндама жасаған белгілі қоғам
қайраткері Әбіш ... оның ... ... ... жіпке
тізгендей етіп дәлелдеп берген болатын.Ал Талғат Айтбайұлы бұл жайлы ... еді: ... ... ... шығармалар тудырған қаламгердің ойы ғой.Сөз
жоқ, дәлелдері орнықты, қолмен қойғандай, бәрі ... ... ... ... ол ... ... ... әлімжеттік көрсеткен төбелесі
немесе он шақты жасөспірімнің ... ... ... ... қақ төрінде, сол кездегі республика басшылығы ... дәл ... жан ... беріскен қанды қақтығыстар түні бойы
толастамады.Қолына түскен таспен, үй қоршауы ... ... ... тура ... ... үйіне дейін мұздай қаруланған солдаттарды
қуалап, тықсырумен болды.Енді бір кезде қосымша күшпен еселенген екінші жақ
қарсы ... ... ... ұрып-жығып, өлтіре тепкіледі, ыңыранып
қимылсыз қалғанын ... ... ... ... ... адамның көз
жұмғанын, қанға боялып, зардап шеккенін қазірге дейін дәл басып ... ... айта ... ... ... – дау жоқ, сол ... ... қарсы жүргізген қазақ жастарының көтерілісі”.
Дүрбелең құрбандары
Шеруді күшпен басқаннан кейін кәсіпорындардың ... ... ... ... айыптап, кінәлап айтылмаған
сөз қалмады.Басшылардың әрекетінің “дұрыстығын” дәлелдеп жатты.
Астанада ... ... да ... ... ... мен ... ... жүрді.кімді күзетіп, неге күзетіп жүргенін өздері де ... ... ... ... ... ... ... кінәлілерді, айыптыларды іздеу, ... ... ... 16.12 күні ... ... ... екі ақ “Волга” машинасын іздеу.Үлкен-кіші үн шығармайды, ... ... ... ... ... “Не ... деп іштен тынып жүрген ... ... ... ... жазықсыздарды жазалау, кінәлі деген қызметкерлерді орнынан
босату, қудалау, алмастыру етек алды.
Жатардың демонстрациясы “ұлтшылдықтың көрінісі” деп Мәскеуге әлденеше
хабарлағанын дәлелдеуге ... ... ... ... ... кірісті.Өз
пікірін жүзеге асыру үшін право қорғау органдарының басшыларын өзіне жинап
әңгіме өткізеді, оларды ұлтшылдарды табуға ... ұшып ... Бас ... орынбасары О.В.Сорока Республиканың мемлекетік
қауіпсіздік ... ... ішкі ... ... ... ... өткізді. Оған қатысқан Г.В.Колбин жастардың алаңға жиналуының
себептері жөнінде жалған сөйлеп, ... ... ... ... жазалау күн тәртібіне қойылды.Негізінен жергілікті
ұлт жастарын қатаң жазалау қолға алынды.Қазақ ССР-і ... ... тобы ... құруға желтоқсанның 17-і күні-ақ, әлі бейбіт
шеру, қақтығыс аяқталмай ... ... ... ... ... берген.топты оның орынбасары А.Мызняков басқарды.топтың құрамына ... ...... үш ...... ішкі ... мен ... қауіпсіздік комитетінің қызметкерлері.Бәрі
білікті мамандар ... ... ... ... мүдделі
қызметкерлер бола тұра олар заңсыздыққа жол беріп, өздері заң талабын толық
ұстанбай бұзып отырған.Мәселен, ... ССР ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс қозғалған 99 адамның “80-інің
іс-әрекеті ұлттық және нәсілдік теңдікті бұзу ... ... ... деп ... ... ССР ... істер кодексінің 60 және 65
баптары бойынша жауапқа тартылды”.Ал ... ... ... ... – 8 адамға заңсыз үкім шығарғанын Комиссия анықтады.Басқа да
сот мүшелерінің іс ... ... ... ... ... ... шектірді.
Қыршын жастардың әділдік күткені ақталмады.Салы суға ... ... ... ... жаза алатындай “бұзықтығы” болмағаны бірнеше
жылдан мкейін айқындалды.Басшылар үшін ... ... ... иіп,
еңсесі түсіп, мүләйім күйде болуы керек еді.Жазығы жоқ жандар әділетсіздік
іске қарсы ... ... ... не ... ... өресі жетпегені ғой.
Желтоқсан оқиғаларына байланысты бір нәрсе – ... ... ... ... ... өлшемі – әділеттілік, әділ шешіп,
ақ сөйлеу – ... ... ... ... тиіс. Соны ұстанып принципшіл
болу жетпегені ереуілшілерді ... ... ... ... де, кінәлары да енді ашылып жатыр.Право
органдарының ... ... ... ... ... ... сот ... де іс-әрекетін көз айырмай ... бірі – 1987 ... ... ... ... ... министрлігі
мен Жоғарғы сот басшыларының есебі Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... Г.В.Колбин “Айтмұхамбетов
либералдыққа салынып, қылмыскерлерге жеңіл жаза тағайындап жатыр” деп ... ... ... ... сотталған
Ж.Сәбитованың ісіне араша түскенмен толық құтқарып ала ... ... ... ... ... торынан шығарылмады.
1988 жылғы 16 маусымда сот президиумның ... 24 ... ... ... ... ... ... “Сәбитованың
жазасын үш жылға дейін азайту және екі жылға кейінге қалдыруды” ... ... ғана іске ... аса ... ... ... етудің нәтижесінде түрмеден Н.Салықова босатылды.
Міне байқайтынымыз – сот қызметкерлері қиын жағдайға кездескен.Оларды
1988 жылдың қаңтар айында өткен ... ... ... ... ... тағы бір ұрып ... ... әділетті
тұжырымдарына жүгінбей, көлденең көк аттының айтқанына көніп, айдауына ... сот ... ... ... ... ... ССР ... Кеңесінің 1989 жылғы 14 қарашада өткен сессиясы
Қ.Мырзалиев ... ... ... ... ... талап етумен
тексеруді әрі жалғастыру керек деген ұйғарымға келді.
Бұрын да атсалысып келген, комиссия ... бірі ... ... түбегейлі өз қолына алып, ақырына дейін ... көп ... ... ... ... ... ... – он
бес адамға жеткізілді.
Аталған комиссияны басқарған М.Шахановтың 1990 ... ... ... ... ... 1991 ... қаңтар айында Англияның
Глазго, Данди университеттерінде оқыған лекциясында келтірілген деректерге
келейік.ол оқыған ... ... ... 1991 ... № 1 ... ... желтоқсан.Аңыз бен шындық” деген тақырыппен жарияланды.
Ресми орынның ақпарат тізімінде сотталған 99 адамның ғана ... ... ... ... жаза ... одан ... болуы
керек.Олай деуімізге дәлеліміз мынау:мысалы сол тізімде Қасымхан Майқанов
деген азаматтың есімі жоқ, ал оның өзі ... ... ... де ... тұтқындарының бірімін. Маған танылған ... ... бір ... жыл кесімді жазамды өтеп ... ... ... ... мүшесі, құрылысшы ... ... ... ... ... ... ойға ... жауапқа тартатын шаралар қолданатын жанашыр басшы шықпай
отыр.Сондай-ақ, санатқа әдейі қосылмады ма, әлде басқа бір ... ... кім ... ... ... тар қапасқа ... ... ... тыс ... жоқ дегенге енді сене алар ... ... ... үсік ... жас ... жапа шегіп, адамдық
арларына дақ түскен, кеудесін зіл батпан басып, көңілі ... ... ... ... ... ... ... әлі де
табылатынына күмән етуіміз жарамас.
Қанаты қырқылған Қайрат
Желтоқсан оқиғасының басты қаһармандарының бірі, қазақтың жас ... ... ... ... ... С.А.Савицкийдің
өліміне кінәлі деген негізі айып тағылды.Тергеу барысында ол өзіне тағылған
ондай кінәден үзілді-кесілді бас ... ... ... болу ... ұшыраған кезде Қайрат мүлдем басқа жақта болғанын
хабарлап, ... ... ... ... куәлердің өтірік
жала жабуы тергеушінің де, прокурордың да, судьяның да ... ... ... ... ... еленбеді.
Сонымен Қазақ ССР Жоғарғы сотының қылмыстық істер жөніндегі сот
коллегиясының 1987 жылғы 16 ... ... ... деп ... ... ... ... 1986 жылдың 18 желтоқсанында 11 сағаттан бастап Бейбітшілік – Сәтбаев
көшелерінің қиылысында бейбастақтық жасады;
– Савицкийді өлтірді;
... ауыр ... ... ... үйі ... милиция қызметкері А.А.Алмабековке қол
жұмсады.
Сот процесі 1987 жылдың 25 ... 16 ... ... ... ... ... Жоғарғы Сотының мүшесі Е.Г:Грабарник.Сот
Қ.Рысқұлбековті Қазақ ... ... ... ... 173 ... ... бойынша ату жазасына кесті.Ең ауыр жаза.
Көпе көрнеу жала ... ... айып ... ... ... үкім ... 1987 ... 1-інші шілдеде
тапсырылған.Апыр-ай, 20 жастағы ғана уыздай жігітті өлімге қию не ... ... ... ... ... сотына, КСРО Жоғарғы
сотына шағынғанымен демеу боларлық еш ... ... әрі ... КСРО ... ... ... 1988 ... 28-ші
сәуірдегі жарлығымен Қ.Рысқұлбековке кешірім жасалып, өлім жазасы 20 ... ... ... алмастырылды.
Ал 1988 жылдың 21-інші мамырында Қайрат дүниеден өтті.Сөйтіп қанаты
қайрылып, жарық күнмен мәңгі қоштасты.Ол ... ... ісі ... ... оның өлімінің себебі де құпия ұсталды.Тергеуді құпия
жүргізіп, оны ... ... ... ... ... ... ... деп айтып кетті: “елге сәлем айта барыңдар, денемде сау жер
жоқ, инемен сұққылағанда шыбын жаным көзіме көрінді”.
Қайрат түрмеде өзін-өзі өлтірген ... ... ... таратқан
хабары бұл.
Право қорғау орындарының басшылары Қ.Рысқұлбеков өзіне-өзі қол салды,
өзі өмірімен қоштасты деген сөз ... ... ... ... ... ... ... кеткен “соңғы”
хаты.Қайрат үй-ішіне, туған-туысқандарына өмірден түңілгенін, ... ... де 20 жыл бойы ... келмейді деген көңіл құбылысын,
қоштасқанын жазыпты деп алға тартты.Сондай-ақ, оның ... ... ... ... ... ... нәтижесінде белгі берді.
Қайраттың өлімінің қалай болғаны әзірге құпия қалып отыр.
Қайраттың ... ... мен ... ... ... ... ... қоймайтын жанның арман-ойы, сезімтал сергектігі, болашаққа сенімі,
ата-ана, бауырларына сүйіспеншілік ыстық сезімі, биік рухы қаулап ... ... жас ... ... ... ... түрме қапасында отырып біраз өлең жазып та үлгерді.Оның “Түрме
жыры”, “Өкініш”, “Ақтық ... ... ... ... көңілің толқып,
жаның күйзеліп, жүрегің сыздап қоя береді. “Ақтық сөз” атты өлеңіндегі
мына жолдар оның жан ... ... ... паш етіп ... жоқ ... таза ... ... бірде жасым бар,
Қасқалдақтай қаным бар,
Бозторғайдай жаным бар,
Алам десең, алыңдар!
Қайрат деген атым бар,
Қазақ деген затым бар,
“Еркек тоқты – құрбандық”,
Атам ... ... ... ... көзі қиып ... екен.Не деген зұлымдық,
жауыздық десеңізші.Қандай қанішердің ісі екен.
М.Шаханов айтқандай: “...хат ату жазасын 20 ... ... ... ... ыза ... ... кейін оның өлімі ұйымдастырылды
деп айтуға толық негіз бар”.
Қ.Рысқұлбековтың хаты жарық көргеннен кейін ... ... ... ... тұрғыны Кәменова Айгүл “Өркен” газетіне жолдаған хатында
былай деген: “Құрметті редакция! Сіздердің “Өркен” ... ... ... ... ... Рысқұлбековтың хатын оқып, жаным
түршікті.Бір үйдің тірегі, арыстай азаматқа ... жала ... ... жесір, екі сәбиін жетім еткен, ата-анасының жүрегіне жазылмас ... ... ... тиіс деп ... көпшілік қауымның талабы десем, өтірік айтқан болмаспын.
Үміт сәулесі
Желтоқсан оқиғасының ақиқаттары айтылмай, ақтаңдақтары ... ... ... ... ... қаулысындағы “қазақ
ұлтшылдығы” туралы тұжырым жұрттың наразылығын туғызды. Басшылар, партия
орындары бұл қаулыны қаншама қызғыштай қорғағанымен халықтың мойындағысы
келмеді. Халықты ... үшін ... сөз ... ... ... халық атынан айтқан сөзін алайық.
КОКП-ның Бүкілодақтық 19 ... ... ... КОКП
Орталық Комитетінің интернационалдық және патриоттық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің пленумында қаралғанын
айта келіп, ... ... және ... ... сөздер...
баспасөзде жарияланды.Біз ұлттық және ұлтаралық проблемаларды шешуде...
Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... ... қоғамның түгелімен барлық топтары: жұмысшылар, колхозшылар,
интеллигенция, студенттер арасында ... ... ... мақұлдағанын
конференцияға қанағатпен баяндай аламыз”, - деп салды ... ... ... Дәл осы ... жұрт ... ... халыққа
“ұлтшылдық” таңбасы таңылғанына наразылық туа бастаған. Тек оны ... ... ... ... әлі ... бармай тұрған.
Ендеше Г.В.Колбиннің жоғарыдағы қаулыны “қоғамның... барлық топтары”
қолдағандығы ... ... жол ... Оның есесіне халыққа жапқан
жаланы ... алып ... ... көтеру үш ұйықтаса оның ойына
кірмегені ... Ол сыни ... ... ... ... ретінде үнемі мақтап, оны орындауда аянбай жұмыс істеу керек
екеніне ... ... Олай ... ... “ұлтшыл” деп кінәлаған
бағамен оның келіскені.
Алайда күндіз күлкісі, түнде ұйқысы бұзылған көпшілік қауым ондай алып-
қашпа түсіндірмелерді ... ... ... ... әр ... ... құп қабылдай алмай, қара қылды қақ жарып айтылатын
әділет іздеді.Ақиқатты аңсап, шөліркеп отырған қауым әділет ... ... ... сыры ... деп абыржыған күй кешті, үміт артты.
Желтоқсан жаңғырығы алысқа жетті. Ұлттық ар-намыстың көрінісі әр жерде
бұрқ-бұрқ етіп, ернеуінен асып, ғаламат шерулерге ұласып, арты ... ... ... ... ... ... Жаңа Өзен, Баку,
Душанбе, Тбилиси, Ош болып жалғасты.
Сол сияқты желтоқсан оқиғасының ... күн ... ... ... мәселелер шешімін күтіп тұрды. ... бірі – ... бойы ... жақындаған қазақ тілінің жайы жанды ауыртып,
жүректі сыздатып келді. Ана тілімізге басқа тілдерден кірген сөздермен
шұбарланып, өзінің табиғатын жою ... ... еді. Оның ... өз ... ... бара жатқан шөре-шөрелер қаптап кетті. Ана тіліне менсінбей
қарап, көкірегін керген адамдар ... ... ... Тілі құрыса
халықтың да құрып кету қаупі ойға қалдырды. Міне ... ... ... ... пен ... ... пайдаланып
тіл жағдайын түпкілікті шешу мәселесін қою сәті туды.Жер мәселесі де
көтеріле бастады.
Әулде республикада қос тілді – ... және орыс ... оқып ... ... ... ... ыңғай білдірді. Әрине,
орыс тілін білу былай да ... ... да оны ... ... ... оқып ... ... арнайы қаулылар да шықты. ... ... ... көріп, жүдеп қалған ана тіліміздің өрісін
кеңейтудегі алғашқы қадам екендігін жоққа шығару жөн емес. Дегенмен,
жұртшылық бұл істі жылы ... ... ... ... ... ... қостілділік деп қанша айқайлағанымызбен, ана тіліміз
бәрібір бұрынғыдай шеттеліп, қақпайланып, қағажу көрмесіне ... ... ... ... ұшырамайтынына ешкім кепілдік бермеді. Г.В.Колбин
Қазақстанда істеген екі жарым жылда қазақ тіліне мемлекеттік статус беру
туралы шешімге бармады.
Менің ойымша әрбір есі бар, ... ... адам өз ана ... ... ... мүмкін емес. Сондықтан орыстың даңғайыр жазушысы
И.С:Тургенев “О құдыретті, тамаша, орыстың ұлы ... ... ... ... бір сен ғана”,- демес еді ғой.Қазақ өз тілін сүймесін деген заң
жоқ. Өз тілін құрмет тұта отырып орыс ... де ... ... ... ... оны ... алуды, орыс тілінде сөйлей білуді, екі сөздің басын
қайыру емес, сауатты ... ... ... ... Сол ... өз ... құрбандыққа шалып, ұмытып кеткендер де шықты. “Қос тіл – ... ... ... ... сөз ... Орыс ... ... өркөкірек,
желөкпе өкілдері соның байыбына бара алмай, байбалам салумен әуре. Ұлы
Абайдың орыс ... ... ... ... қона ма ... Батырлық пен
ақылдылықтың қос тізгінін тең ... ... ... да кезінде
ұлтшылдықты таңған кез болды.Ал сол Баукең не дейді, тыңдап көреікші:
“Біз өзімізді келгенге ғана ... ... де ... ... ... ... ... керемет қаруымыз бар. Дүние жүзінің көптеген халқы
қызғанышпен қарарлық қару. Ол – ұлы орыс тілі. Бұл – ... ... ... ... ... ... батқан адам солай дер ме еді.
Ол өз халқын, оның тілін ... ... емес пе. Олай ... ... ... ... елін, оның тілін кемсітіп, менсінбей қарауына жол
болсын. Баукеңнің белгілі жазушы Ә.Нұршайықовпен сұхбат кезде айтқан осы
сөзіне ой жүгіртсе ғой ... тіл ... – ел ... Ал жер – ... ата-мекеніміз, кіндігіміз
кесіліп, қанымыз тамған мәңгі тұрағымыз. Тілімізді тәлкекке салдыра
алмаймыз, құрып бітуіне жол ... ... ... тоната
алмаймыз. Ол-қазақ жері, талапайға салынып, ешкімге бөлініп берілуге тиіс
емес.
Ащы шындық
Дәл қазіргі кезде Желтоқсан кітаптарын шығарып, шежіресін жасап жүргеннен
кейін өз ... ... сыр ... ... бар. Бірақ оларда
әлі қорқыныш, үрей бар.Өйткені шындықты айтуға барлығы ... біз ... ... ... білмейміз.Мысалға алатын
болсақ, “Егемен Қазақстан” газетіне хат ... ... Н. ... ... ... ... ... аурулары ауруханасында көргендерін
телефон арқылы баяндады. Ол кісі 1987 жылдың қаңтар айының 4-і күні ... ... ... ... ... машинасымен он шақты
қазақ қызын алып келді. Беттерінде көгермеген жер жоқ. Ұру-соғудың өз-
өздерін жоғалтқан ... ... көп ... қайтыс болды
дейді. Міне, осыны хабарлап ... ... ... ... ... ... ол кісінің жағдайын да түсінуге болады. Арады жиырма жыл
өткенмен, айта ... ... жоқ. Ел өзі үшін ... ... ... үшін қорқады.Соларға кесірім тиіп кетпесе екен дейтін
азаматтардың бірі Бейсенбай Ілиясов ... ... ... ... ... Алаңдағы бассыздықты көріп, шыдай алмағандықтан жастарды жақтадым.
Сол-ақ екен, қол-аяғымды байлап-матап емханаға жіберді. ... ... деп, ... ... бойы ... ... ... аурыллармен бірге
ұстады. Кейін “аурулығыма” байланысты зейнеткерлікке жіберді.Жәй жіберіп
қойған жоқ: “Тағы да бірдеңе десең, Сарыжаздан ... ... Ол ... ... ... ... ... білетін әйелім зәразап болған.
“Желтоқсан құрысын айтпа!” дейді.
Қараңызшы арада жиырма жыл өтті. Адамдар әлі де ... ... ... айта ... жапа ... ара түсе ... бес, он, он бес жылдықтары кезінде де азын-аулақ шаралар
өткізілген. Там-тұмдап ілгерілеу боп тұрады.Әйткенмен, биліктің ... ... ... ... ... “Аллажар” фильмін телеэкранға
шығаруға батпайды. Тіпті кинотеатрларда көрсетуге рұқсат етпейді. Себебі,
бұл- киноқұжат. МХК жазалау үшін түсірген киноленталардан ... ... тұр. Қару ... мен ... ... ... рұқсат
бергендер өздерінің бет-бейнесін көреді, қылмысымыз әшкере болады деп
қорқады. Сондықтан да бізде ... ... ... ... ауырлау.
Киногерлер мен көтеріліс ақиқатын ашық айтуға ұмтылған ... ... ... ... ... кітап шығарады.
Желтоқсан көтерілісі – қасиетті тарихымыздың бір ... ... атап ... ... ... жылдыққа тағы да билік емес, зиялы
қауым өкілдері, қоғам қайраткерлерді, Парламент депутаттарының бір ... ... Олар ... ... демократиялық және халықаралық
стандарттар бойынша саяси әрі құқықтық тұрғыдан жаңаша объективті ... ... деп ҚР ... ... ... Үндеу-хат арнады.
Айтып отырса, ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі(Президиумы), Қазақстан Компартиясының
Орталық комитеті, министрліктер мен ведомстволар қабылдап, ... ... ... ... ... күші жойылмаған екен. Әлгі
үндеудің негізінде Желтоқсан көтерілісінің 20 жылдығына арналған өткізуге
мүмкіндік ... ... ... бері де ... жыл ... Мен де ... мен
ой-сана елегінен өткізген зерттеу ... ... ... ... ... ... ... көп жай көмескіленіп, санадан өшіп, ... ... ... қалуы мүмкін. “Темірді қызған ... ... ... ... ... оның себеп-салдарын талдап, саралап
ажырату, қайғы-қасыретін байыпты пайымдау басталып, көрігі қызғанда,
әділеттіке қол ... ... ... шағында өз шама-шарқымызша осы
дүниені жазуға талпындық. “Біздің жақта да бір той болар” ... ... ... ... ... анықтамаларды, мәлімет-
деректерді, құжаттарды алғашқы күннен-ақ жинап жүрген жайымыз бар еді.
Көз көріп, ... ... де ... ... ... өткен тарихымыз жайында архивтің шаңын қопарып, сарылып іздеп
жатқанымыз сияқты бүгінгі ... де, ... ... үшін де ... жараса
деген ниетпен осы кітапқа отырып едік. Қазандай қайнаған жан толқуы, іште
шемен болып қатқан шер, ... ... ... ... ... қалам алғызды.
Кейбір ар-ұяттан безген арандатушыларды әшкерелеуге қосылған үлес болып
есептелсе, ... да ... ... Мына төмендегідей желбуаз, қара ниетті
пікірлер кімнің болса да ... ... тұра ала ... ... ... талай жерді шарлап кеткен әсері,
соның нәтижесінде көп ... көзі ... ... ... сезіміміз өзгеруі, өктемшіл жүйенің ұлттық намысты қорлап, ... зиян ... ... ... ... ел ... басына
түскен қасырет қамтылған.
Желтоқсан оқиғасы – қасиетті тарихымыздың бір ... ... атап ... ... қозғалысы ұлт-азаттық
тарихында ерекше орын алады.
20 ғасырда ұлт-азаттық қозғалысының жаңа сатысы басталды. Оның басы-
қасында “Оян, қазақ”, ұранымен ... ... ... ... елін ... ... ... жаңғыртуды көксеген
реформатор(Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы,
Мұстафа ... ... ... ... ұлттық рухтың жаңғыру, қайта түлеу кезеңінің басы еді. ... ... ... ... ... ... кезеңіне түсті, ұлт
қырғынға ұшырады, оның ... ... ... алды ... ... Ұлт-
азаттық қозғалысы өз қанымен тұншықты. Алайда халық өзінің жауынгерлік
рухын жоғалтпады, 1916, одан қалды шаруаларды күшпен зорлап ... ... ... адам ... шықты, соғыстан кейін халық өзінің
жарасын жазды, күшін жинады, біртіндеп ояна бастады. Бұл ... ... ...... ... ... Желтоқсан дүбірі кезінде
Алматы құрылыс-энергетика техникумының ... курс ... ... ... машинаның қасында І.Есенберлиннің “Көшпенділерін”
көтеріп тұрғанын жазады.Шындығында да М.Әуезовтың “ Абайы”, С.Мұқановтың
“Мөлдір ... ... ... ... Шолағы”, “Менің
мектептерім”,Олжас ... ... ... өшіп ... қазақ тілін қорғап жасаған баяндамасы, Ж.Молдағалиевтың,
М.мағауиннің,, Ә.Кекілбаевтың шығармалары, ... ... ... 20-40 ... т.б. еңбектері жастарды оятты, ұлттық сана сезімін
қалыптастырды.
Жас ұрпақ ұлттың басына түскен ... ... ... ... ... ... шұбырған 3 млн.950 мың халықтың қазақ жерін
басып кеткенін көрді.Коммунизмнің ұлы құрылыстары, тың көтеру желеуімен
іс жүзінде ... ... ... өз ... ... жатаққа, өз Отаны-
өгей елге айналды.елдің ... ... тек ... ... бағытында
дамыды, қазақ мемлекеттігі А.Байтұрсынов айтқандай “қуыршақ ... ... ... қазақ сахарасының саяси, ... ... ... ... ... ... су ... Семей полигоны қазақ даласының ядролық,
бактереологиялық, химиялық ... ... ... ... ... елін ұзақ ... созылған қасыретке батырды. Қазақ елінің
оңтүстігін Өзбекстанға ... ... ... ... ... етуі,
тың өлкесін Ресейге қосуға әрекеттену, Қарашығанақ мұнай-газ ... ... Орал ... ... ... ... ... аудан
жасауға талпыныс – осының бәрі қазақ мемлекетінің жерінің тұтастығына
сұғанақтық жасаудың сан түрлі зымияндық ... біз ... ... ... ... төңкерісті идеалистер жасайды, фанатиктер іске
асырады, ал оның ... ... ... ... көреді,-дегендей, жаңа
жаңғыру заманасының қызығын еліміз көргей, Ұлы дүбір сапары сәті болғай
дегің ... ... ... ... ... төгілген
қаны, олардың ерлігі тарих төрінен орын ... ... ...... ...... бастан кешкен тарихымыздың үлкен бір
кезеңі. Ол тарихта мәңгі ... ... деп ... ... тізімі:
1. Тоқтар Бейісқұлов “Желтоқсан ызғары”
Алматы 1994 жыл
2. “Егемен Қазақстан” газеті
1996 жыл № 3 (6 ... ... ... жыл № 4 (14 ... ... ... жыл № 5(21 ... Талғат Айтбайұлы “Алма Ата-1986-Декабрь”
6. “Ақиқат” журналы
2006 жыл №10

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы12 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны18 бет
Қайта құру кезіндегі республиканың қоғамдық-саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы4 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь