Қалиқан Ысқақов шығармалары

Кіріспе
1. Қалиқан Ысқақов хикаяттарындағы кейіпкер бейнесі мен табиғат
1.2 «Ағайындар» хикаяты
2. Қалихан Ысқақовтың «Тұйық» романындағы көркемдік.таным контексінде
3. Қ. ЫСҚАҚОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ КӨРКЕМДІК ӘЛЕМІНДЕГІ ДЕТАЛЬ ЖӘНЕ КЕЙІПКЕР
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазақ әдебиетіне өз қолтаңбасымен келген жазушы Қалихан Ысқақ бірнеше роман жазған, әр шығармасында соны тақырып, дара тәсіл пайдаланған, әр алуан бейнелер жасай алған бірегей жазушыларымыздың бірі. Қазақ прозасына сұлу ырғақ, ойлы тебіреніс, тың образдар әкелген сыршыл жазушылардың бірі. Айрықша эпикалық романтикасымен соңғы ширек ғасырдай уақыт қазақ әдебиетіне келісті рең берген, Алтайдың тұмса таланты. Жазушы, драматург, кинодраматург, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының, Жамбыл атындағы халықаралық әдеби сыйлығының, Ғ. Мүсірепов атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің құрметті профессоры, Аякөз, Қатонқарағай аудандарының құрметті азаматы.
1935 жылы 14 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Қатонқарағай ауданының Топқайың ауылында туған. Жеті жылдық мектепті осы ауылда, орта мектепті Үлкен Нарын ауданының Жұлдыз ауылында бітірген. 1952 жылы Қазақтың С.М.Киров атындағы Мемлекеттік университетінің филология факултетінің журналистика бөліміне түсіп, 1957 жылы аяқтап шықты. «Лениншіл жас», «Қазақ әдебиеті», «Халық конгресі» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс», «Парасат» журналдарында он бес жыл қызмет істеді. Мәскеудегі екі жылдық ценаристер мен режиссерлердің жоғарғы курсын бітірген соң сегіз жыл Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында үшінші творчестволық бірлестікті басқарды. 1972 – 1995 жылдары Қазақстан Жазушылар Одағында әдеби кеңесшінің қызметін атқарды. 1998 жылдан Қазақстан М. Әуезов атындағы Мемлекеттік академиялық драма театрында әдебиет бөлімін басқарып, «Жұлдыз» журналында проза бөлімін басқарып жүр.
Проза жанрында жазушының коптеген әңгіме, повестер жинақтары, жеке романдары жарық корді: «Дос хикаясы», «Менің ағаларым», «Бұқтырма сарыны», «Қоңыр күз еді», «Тұйық», «Қара орман», «Березовая роща», «Кедры высокие», «Жарық дүние», «Ақсу - Жер жаннаты», таңдамалы шығармаларының бес томдығы. Жазушының жекелеген повесть, әңгімелер жинақтары, романдары орыс тіліне аударылып, «Советский писатель», «Художественная литература» баспаларында басылып шықты. Кейбір таңдамалы шығармалары тәжік, өзбек, қырғыз, татар, башқорт, украйн, шешен, болғар, чех, словен тілдерінде аударылды.
«Ақсу – Жер жаннаты» романы 1992 жылы егеменді Қазақстан Республикасының тұңғыш Мемлекеттік сыйлығын алды.
1. Қабдолов З. Сыршыл суреткер. 5 б // Ысқақ Қ. Беу, ақсақ дүние. /Хикаяттар/. – Алматы: «Раритет», 2004. – 288 бет.
2. Серікқалиұлы Зейнолла. Қалиқан Ысқақов лиризмі. 5 б. // Ысқақ Қ. Беу, ақсақ дүние. /Хикаяттар/. – Алматы: «Раритет», 2004. – 288 бет.
3. Ысқақов Қ. Қоңыр күз еді / Роман, повестер/. – Алматы: Жазушы, 1980. – 400 бет.
4. Мұратбеков С. Қуатты дарын // Қазақ әдебиеті, 2005. N12. 25.03.
5. Гусев В. И. Герой и стиль (К теории характера и стиля.). – Москва: Худежественная литература, 1983. 286 с.
6. Жұмабек С. Халқының бәсіре суреткері // Қазақ әдебиеті, 2005. N12. 25.03.
7. Қабдолов З. Жебе. /Әдеби толғаныстар мен талдаулар/. – Алматы: Жазушы, 1977. – 380 бет.
8. Доскенов Ғ. Реминицензия // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі/Құрас: З. Ахметов, Т. Шаңбай. – Семей-Новосибирск: Талер-Прес, 2006. – 398 бет.
9. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: мектеп, 1970. – 379 бет.
10. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 448 бет.
11. Көшжаннов Қ. Өнер //Қазақ өнері: Эциклопедия. – Алматы: Қазақстан даму институты. - 2002. – 800 бет.
12. Храпченко Храпченко М. Б. Горизонты художественного образа. – Москва: Художественная литература, 1982. – 334 с.
13. Ержанова Г. Қазіргі қазақ повестеріндегі психологизм мәселесі «70-80 жылдар). Фил. ғыл. канд... авторефераты. – Алматы, 1994. – 25 б.
14. Әшімбаев С. Сын мұраты (ӘДЕБИ СЫН). – Алматы: Жазушы, 1974. – 248 бет.
15. Ысқақов Қ. Ағайындар // Ысқақов Қ. Қоңыр күз еді (Роман, повестер). – Алматы: Жазушы, 1980. – 396 бет.
16. Ысқақ Қ. Ана тілім – жөргегімнен жерге кіргенше жинайтын байлығым// Түркістан. 10 наурыз. 2005 жыл. №26.
17. Ысқық Қ. Беу, ақсақ дүние (Хикаяттар). – Алматы: Раритер, 2004. – 288 бет.
18. Қабдолов З. Жанр сыры. – Алматы: Қазмемкөркәдеббас, 1964. – 172 бет.
19. Исенов А. Психологизм современной прозы / на материалах творчества Чингиза Айтматова/. – Алма-ата: Жазушы, 1985. – 120 с.
20. Кулубетова А. Стиль казахского рассказа и повети. Автореферат диссер. На соискание ученой степени доктора филол. Наук. – Алматы, 1993. – 52с.
21. Рахманова. Н. Стиловые искания казахской прозы 20-30-х годов. – Алматы: Ғылым, 1987. – 225 с
22. Піралиева Г. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік қызыметі. – Алматы: Санат, 1994, - 224 бет.
23. Қалқабаева С. Ә. Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ізденістер. Фил. ғылым. Кан. Авторефераты. – Алматы: 1995. – 27 бет.
24. Ысқақов Қ. Тұйық (Роман). – Алматы: Жазушы, 1980. – 400 бет.
25. Шопенгауер А. Афоризмы и максимы. – Москва: Эксмо, 2006. – 384 с.
26. Атымов. М. Ақ жайық және қан мен тер романының стильдік ерекшеліктері. – Алматы: Атамұра, 1975. – 270 бет.
27. Ковалев. В. О стиле художественной прозы Л. Н Толстого. – Москва: Московский университет, 1960. – с 64.
28. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, «Жазушы», 1973. – 263 бет.
29. Қалихан Ы. Әңгімелер жинағы. – Алматы: Жазушы, 1990. – 186 бет.
30. Қазақ совет эциклопедиясы. 10 том. – Алматы. – 1977. – 643 бет.
31. Балтыбаева. Г. Мүсірепов әңгімелеріндегі символ. – Алматы: Коипренс, 1999. – 431 бет.
32. Ыбырайым Б. Эстетикалық тәрбие. – Алматы: Коплекс. – 431 бет
33. Тілепбергенова А. Проблемные и тематические оспекты расказа. – Алматы: Ғылым, 1999. – 122 с.
34. Ахметов К. Әдебиеттану /Оқу құрал/. – Қарағанды: «АРКО».ЖШС, 2004. – 332 бет.
35. Белинский Г. Полное собрание сочинений. Т.4.-М.: АНСССР, 1954. - 354 с
36. Қабдолов З. Сөз өнері. Екі томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1982.
37. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі/ Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. -240 б.
38. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. –Алматы: Ғылым, 1982. -148 б.
        
        Кіріспе
Қазақ әдебиетіне өз қолтаңбасымен келген жазушы Қалихан Ысқақ бірнеше
роман жазған, әр шығармасында соны тақырып, дара ... ... ... ... ... алған бірегей жазушыларымыздың бірі. Қазақ прозасына
сұлу ырғақ, ойлы тебіреніс, тың образдар әкелген ... ... ... ... ... ... ширек ғасырдай уақыт қазақ әдебиетіне
келісті рең берген, ... ... ... ... драматург,
кинодраматург, Қазақстан  Республикасы  Мемлекеттік  сыйлығының, ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов  атындағы  әдеби 
сыйлықтың  ... ... ... сіңірген  қайраткері, ... ... ... Қазақстан университетінің  құрметті 
профессоры, Аякөз, Қатонқарағай  аудандарының  ... ... 1935 ... 14 наурызда  Шығыс  Қазақстан  облысы, Қатонқарағай 
ауданының  Топқайың  ауылында  туған. Жеті  жылдық  ... осы  ... ... ... ... ... ... ауылында  бітірген. 1952
жылы  Қазақтың  С.М.Киров  ... ... ... ... журналистика  бөліміне  түсіп, 1957 жылы  аяқтап 
шықты. «Лениншіл  жас», «Қазақ  әдебиеті», «Халық  ... ... және ... ... ... он  бес  жыл  ... Мәскеудегі  екі  жылдық  ценаристер  мен  режиссерлердің  жоғарғы 
курсын  ... соң  ... жыл  ... ... «Қазақфильм»
киностудиясында  үшінші  творчестволық  бірлестікті  басқарды. 1972 – 1995
жылдары  Қазақстан  Жазушылар Одағында  әдеби  ... ... 1998 ... ... М. ... ... ... драма  театрында әдебиет  бөлімін  басқарып, «Жұлдыз»
журналында  проза  бөлімін  басқарып  ... ... ... ... ... ... ... жеке  романдары  жарық  корді: «Дос  хикаясы», «Менің 
ағаларым», «Бұқтырма  ... ... күз  ... ... «Қара орман»,
«Березовая  роща», «Кедры  высокие», «Жарық  дүние», «Ақсу -  Жер ... ... бес  ... ... ... ... жинақтары, романдары  орыс  тіліне  аударылып, «Советский 
писатель», ... ... ... басылып  шықты.
Кейбір  таңдамалы  шығармалары  тәжік, өзбек, қырғыз, татар, башқорт,
украйн, шешен, ... чех, ... ... ... «Ақсу – Жер жаннаты» романы 1992 жылы  егеменді  Қазақстан 
Республикасының  тұңғыш  Мемлекеттік   сыйлығын алды.
            Ысқақ  Қалихан  ... ... да  ... ... ... Солардың  барлығы  да  Республикалық , облыстық  театрлардың 
сахнасына  шықты. Басты – бастылары : «Апа – Апатай», ...... ... ... ... ... ... жаңғырық»,
«Ерліктің  екі  сағаты», «Приказ  остается  в  силе», «Двое  в  степи»,
«Революция  сарбазы», «Кемпір  ... жүр  ... ... ... ... ... с  подпоркой», «Көктемнің  салқын  кезі  ... ... ... ... ... ... ... «Есеней
– Ұлпан», «Қазақтар», «Алатау  ... ... . ... ... –Ұлпан»
пьесасы  үшін  Ғ. Мүсірепов  атындағы, «Алатау  сынды  алыбым» ... ... ... ... әдеби  сыйлықтың  лауреаты  атанды.
            Ысқақ  Қалихан  кинодраматургия  саласында  да  ... ... ... бойынша  жасалған  толық  метражды 
көркем  фильмдер: «Сарша  тамыз», «Ұшы – қиырсыз  жол», «Күзет  ... ... ... ... ... шықты.
            Ысқақ  Қалихан  аудармашы  ретінде  де  көпке  танымал. ... ... Л. ... И. ... А. Чеховтің, А.
Куприннің, И.Буниннің әңгіме, повестері  қазақ  тілінде  Қ. ... ... ... ... сын, ... ... ... жанрында, публицистика, саяси -
әлеуметтік  тақырыпта  да  ... ... ... мақала  очерктер 
жариялады.
            Қ.Ысқақ  қазақ  әдебиетін  дамытудағы  еңбегі  үшін  ... ... ... ... ... ... «Парасат»
орденімен, медальдармен  марапатталған. Шығыс  Қазақстан  Қатонқарағай,
Аякөз  аудандарының  ... ... ... ... ... ... профессоры.
Қазақстан Республикасы тәуелсіз ел болғанан бері сөз өнерін, басқа да
өнер саласын, жалпы қазақ халқының ... ... ... ат ... ... ... та алыптық танытып келеді.
Қалиқан Ысқақ прозалық, драммалық шығармалары ... ... ... ... ... таңға дейін ғылыми
мәселе ретінде жүйеленіп ... ... ... ... дүниетанымы мен табиғат ... ... алып ... ... жүк етіп ... өзектілігі. Қалихан Ысқақтың шығармалары қазақтың сөз
өнеріне өзіндік ұлттық нақышымен, прозадағы лиризмімен, қуатты ... ... ... ... ... суреткердің
шығармаларын көркемдік-эстетикалық категориялар контексінде қарастыру –
бүгінгі әдебиеттану ғылымындағы аса өзекті және ... ... ... ... ... ... прозасы, жалпы шығармашылығы мерзімді
баспасөздерде жиі айтылып жатқандығы да шамалы. Соның ... ... ... ... осы ... сол ... бір тесігін бітейді деген
үміт бар. Біріншіден ... ... ... ... ... мен міндеті. Негізге алып отырған жұмыстың басты
мақсаты – Қалихан Ысқақовтың шығармашылығының үш ... ... ... ... бойындағы кейіпкерлердің дүниетанымын автордың
табиғатпен астастыра қалай суреттей білгендігін саралау ... ... ... мен гуманистік ойлары мен моралдық танымдарының
қаншалықты ... ... ... ғылыми жаңалығы. Зеріттеу жұмысының басты жаңалығы
«Қоңыз күз еді», «Ағайындар» хикаяттарымен «Тұйық» романы мен ... ... ... арқылы Қалихан Ысқақовтың өзіндік қолтаңбасын
кейіпкерлерінің дүниетанымы мен табиғаттың көркем бейнесі ... ... ... ... жазу ... Қалихан Ысқақовтың
шығармалар жинағы мен сол ... ... ... ... ... ... қолданылды. Қабдолов З,
Серікқалиұлы Зейнолла, ... Ғ, ... Т, ... ... Г, Ахметов З, Ыбырайым Б. т.б. ... ... ала ... өзегі ашылды.
Зерттеудің құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлім ... төрт ... ... бөлім, пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен ... ... ... ... ... ... мен ... күз еді» повесі. Қ. Ысқақ шығармалары ішінде ... ... ... көпшілігі болып келеді. Өз повестерінде білім мен ғылым
саласындағы ардақты адамдарды тақырып етіп ала отырып, ол ... ... ... сол ... ... жеткен жетістіктеріне кеңінен тоқталады.
Осылай кеңінен толғауға повесть жанрының әлі ... ... ... пен
роман арасындағы айырмашылық туралы айтқанда олардың ... шек ... «... ... ... ... ... те роман» [35,269-б], -
дейді. Оқиғаны кең қамту, персонаждарды көп алу ... ... ... бар. ... ... өмір шындығының детальдарын азырақ
атқарады. Кез келген көркем шығарманы алып қарасақ, негізгі идеясын ... сол ... ... ... ... ... ... барып
көз жеткіземіз. «Шындық - күрделі болса, одан ... ... ... ... ... ... оны суреттеген шығарманың мазмұны да
әр алуан. Тіршілік жалғасып жатқан мәселелерге толы ... ... ... де ... ... ... [36, 165-б], - ... академик З.Қабдолов.
Сонымен « Қоңыр күз еді» атты повесі арқылы бізге Қалихан Ысқақ,
жоғарыда ... үш ... ...... ... тіл
білетіндігін, тіл болғанда, кәдімгі әдебиеттің бейнелі тілін білетіндігін
аңғарамыз. Сол тілімен Қ. Ысқақ құр ... ... ... ... ... Сөз ... ... құруда, жалпы өнер өрнегін төгуде Қ. Ысқақ бір
түрлі бір еркіндік, кең тыныс танытады. Әлгідей ... ... ... ... Қ. ... енді адам тұлғасын мүсіндеуге келгенде үшінші
қырын және көрсетеді. Ол ... ішкі ... ... ... ... біледі). Осылардың нәтижесінде «Қоңыр күз еді» адам ... ... ... біраз сырын шыншыл суреттеген тартымды көркем шығарма
дәрежесіне көтерілген. Бұл шығарманың тақырыбы, әрине, шағын, бұл автордың
алдағы ... ... ... ... жайларын кең және көркем толғауға
мүмкіндігі бар екеніне кепіл бола алады» [1, 5 б]. Бұл ... күз еді» ... ... ... ... ... ... Қабдоловтың айтқан пікірі.
Осы пікірдің біздің жұмысымыздың тақырыбы мен мақсатын ашық айқындап
беретін пікірлердің бірі, тіпті, бірегейі десе де ... Осы ... ... ... ... ... жазушы.
Қалиқан Ысқақтың шығармаларының қазақ прозасында алар орны ерекше.
Оның шығармаларында қазақ халқының тарихи, ... ... ... және ... ... ... ... Тұтас түркілердің төрі, алтын
бесігі Алтайды жайлап отырған күншығыстағы қазақтардың ... ... ... ... ... ... коллизиясымен
астастыра суреттейді. Ұлт пен ұлтсыздану үрдісін астастыра суреттейді. Бұл
бағытта Зейнолла Серікқалиұлы ... ... ... ... ... жалпы өмірдегі орны, бүкіл тіршілігінің мән-мағынасы, ең
алдымен, оның өзі не үшін ... бұ ... не үшін жер ... ... болмысын қаншалықты сезіне білгендігіне тікелей ... ... ... ... ... ... ... айтатын жазушымыз
- Қалихан Ысқақ. Үйіріп, аялап отырып, оқушысымен бауырласып кететін әдемі
сезім» [2, 5-6 бб].белгілі ... ... ... ... ерекше
лиризмді аша отырып, осы пікірінде біз үшін аса ... ... де ... Ол ... шығармаларының басты қуат-көркемдік-эстетикалық
қуатында. Шындығында Қалиқан ... ... ... ... ... айталасына моральдың қуат тарататын дарынды
жазушы.
Жалпы жазушы туралы айта келген ол әдебиеттің барлық жанрларына ... ... ... ... Жазушы ең алдымен әу ... ... ... ... ... ... ең алдымен көркемдік
қуатпен, эстетикалық талғаммен, ... ... ... ... ... – сөз ... ... екені әлемдік
әдебиеттану ғылымында белгілі. Бұл бір ... ... ... ... ... да ... Қалиқан Ысқақовтың шығамаларының әдеби
талаптарға сай оқырманын ... ... ... ... ... ... елді де, ғалымды да
алдамапты. Сөз, дәл осы «Қоңыр күз еді» ... ... ... ... ... ... Ал осы шығарманың бойындағы кейіпкерлер мен табиғат
суреттерін ашып ... ... ... ма. Біз, ... ... ... ерекшелігін тану үшін бірнеше бейнелік құралдарды қалай
пайдалана білді, соған тоқталып өтпекпіз. Бейнеліліктің ең ... ... және ең ... бояуы күштісі тұрақты, яғни фразеологиялық ... ... ... ... ... ... түскен түрлерін
хикаяттан қарақаттай тере беруге болады. Ол тіккестер ... ... ... ашып ... ... ... ... сол
кейіпкердің жасы мен мінезіне сай фразеологиялық тіркестерді орынды қолдана
алады. Әр жерден теріп бір екі ... ... ... ... ... ... қорлығы-ай! Әттең ауылда болсаң шамам жетпесе де бір айқасар
едім-ау!» деп зығырданы қайнап тұр. Амал жоқ, «ауыл ... ... ... ... осы. (Бұл қара ... ... тері жинайтын агент болып істеп
жүр дейді. Кезі келгенде айтармын деп ... әлі ... ... ... 9 б]. Директордың әйелі (поддиректор): «Аракідіріс ... жоқ, ... ... тықылдаған ақ сары әйел кіріп келіп, жұрттың апшысын
қуырып, ... ... [3, 9 б]. «- ... әйел кім? – Ойбай, ол
нағыз дөкейдің өзі. Егер ол ... ... ... ... жым ... ... ме, ... екі деші, директордың әйелі үш болды ма, тағы несі бар ... ... ... барлық азық-түлік, киім-кешегінің билігі соның
қолында, көңіліне жақпаса саған дұрыс киім ... ... ... ... ... ... Ал шындығына келсек бум-бум, ілініп-салынып
осы күнге дейін ... ... ... ... әрі мектеп, әрі интернат
директоры ... соң ... ... жүргенде» [3, 10 б]. Қомшабай
(Жарықжұлдыз): «- Бұл көк ат та бір, біз де бір, қу ... ... жоқ! ... «ит ... ... ... демекші, Жарықжұлдыз шыға көк атты ... ... Иі ... сірі ... көн арқаға сойыл сарт-сұрт
тигенде көкшолақ құйрықты шыбжың-шыбжың еткізіп арындап тұрып ... ... ... тура ... ... бөксені көтеріп-көтеріп тастады.
– Қап, мына талақ тигірдің қорлығы-ай, ә! Түу сонау ... ... ... ... ... Бұл ырсиған неме өстеді енді, - деп Жарықжұлдыз ... жүр. ... оны ... түрі жоқ, құйрықты тағы бір-екі рет бұлғап-
бұлғап тастап орнынан азар ... [3, 10 ... үш ... ... ... ... ... тұрақты
тіркестерді көріп кейіпкерің іс-әрекеттері мен мінезі, ... ... ... шыға ... Сол ... қара ... балаларының бейнесі.
Кейіпкер характерін ашып тұр. Директордың әйелінің, тақылдаған сары ... ... ... ... ... тегіннен тегін емес екен. Танымы
мен мінездері далаға бейімделіп кеткен, өзіне тек еркіндікті қалайтын дала
балаларының бейнесі. Бала ... мен ауыл ... ... ... Ол
директордың әйелі. Әлеуметтік статусы жоғары. Сол статусты ашу ... ... орны ... ... тұр. ... «тұлғалық»
ерекшелігін, интернаттағы орнын айқындау үшін «ауыл итінің құйрығы қайқы
келеді» атты ... ... ... жатыр. Тіпті, символдық дәлдікпен
бейнені аша ... ... ... деп қарауға болады. Қойшыбайдың бейнесін
ашудағы тұрақты тіркестер «ит ашуын тырнадан ... ... ... ішінде әділетсіздікке деген қарсылық қаншама күйік жатыр. ... әлгі ... ... «тәртіптен» бейхабар Қасымның ... ... ... ... ... оның ... емессіңдер,
жұмсағанына бармай қойсаңдар қайтеді екен.
Ой, сен оны айтасың ғой, әуелі мына қызықты естісеңші. ... кісі ... ... тексерді. Тегі біреу сыбыс берген болу
керек. Түлен түртті ме, ... ... орын ... тамақ нашар, дәмі жоқ,
нан шикі пісіріледі деп өкілге шағынып ... ... ... өкіл ... соң ... ... бар ма. «Сен ... өкіметтің нанын жегің
келмей ме, семіріп кеткен екенсің. Онда интернаттан ... ... ... нан ... ... - деп екі аяғымды бір етікке тықты-ай дейсің.
Осыдан кейін бір ауыз сөз ... көр, не ... ... немесе тарих
пәнінен екілік бағаны басып-басып шөміштеп қосады, - деп ... ... ...... ... ... тыныш жүр...» [3, 11 б].
Бұл үзіндіден қос баланың табиғи тазалығы ... ... ... қарсылық. Бірінің аузы күйген, сондықтан ... ... ... ... ... жүйенің болмысы болық ашылған ... ... ... алыс ауылдарда адамгершілік тұрғыдан кемшіл түсіп
жатқан адамның қолына түскен бейкүнә жастардың көбінің ... ... ... ... бірін суреткер юмормен, әзілмен береді. Балалардың ой
тынымдығы ... ... сол ... жол табу ... арқа ... ... писихологиялық факторларды сол балалардың диалогы арқылы
көркемдікпен көре білген. Сол қиындықтың өзінде ... ... тән ... Ауыл ... ... ... ... халықтың характерін
ашуда тұрақты тіркестердің ролі ерекше. Сондай кейіпкердің табиғатын ашуда
қолданылған тұрақты ... ... ... ... аты ... айтсақ - шалым): «Бір күні біздің ауылда да той ... ... ... ... ... ... жалын келіп қалыпты. Төбем көкке
тигендей болды.
Өй, жүгірмек амансың ба? – деп ... ... ... кішкентай
сырырайған көзі жасаурап келе жатыр. Менің бұл шалым дегенім керемет ... ғой. ... шын аты ... ... ... ... ағасы. Біздің тұқымда
баяғыда ыбырай деген біреу болған екен. Сол үйдегі шешеміз қаншайым ... ... деп, ... ... ... деп жүріп Шалым атандырып жіберіпті.
Енді айналдырған жиырмашақты үй шоңмұрыннан үлкен-кішісі бар үнемі ... ... ... ... ... де ... Оның ... қазақ туысы
дегенге қандай. Жетім ... соң, ... ... ... ... ... көзі деп үстіме түседі де отырады» [3, 18б]. Дархан қазақ қариясының
көңіліп ұлттан қанған туысқа деген танымын суреткер ... ... ... соң қош ... ... ... ... бейнесінен айнымайды.
Суреткер оның барлық табиғи болмысын сол ... өз ... ... ... Біз сол ... ... тұрақты тіркестерді ғана теріп алайық:
«Күйіп тұр», ... ... ... ... ... тигізбей»,
«жатырың кепкір», «өлмегенге өлі балық», «аузына ақ ит кіріп, көк ... ... ... болды», «қара тасқа көрінсін», «арқа ... шаңы ... ... үні ... «дүниенің құны». Суреткер ауыл
адамының психологиясын терең танып, осы тіркестер арқылы характерін ... ... ... ... бір ғана ... ... ... қолдану арқылы қандай шеберлікке жеткенін байқаймыз. ... ... ... мың сан, ... ... ... бірі ... ескерткіміз келеді. Біздің көтеріп отырған мәселе ... ... ... ... ... ... ... тұтас
қарастыру болып табылады. Ал табиғатының барлық ... ... ... ... ... аз ... сіңірген жоқ. Жазушының осы
хикаятындағы ... ... мен ... өзіндік қолтаңбасымен беріп
отыр, байқап отырғанымыздай кейіпкерлердің жаны таза, моральдық ... ... ... болып табылады. Шығарма поэтикасын құрайтын пейзаж
кез-келген көркем шығарманың көркі десе ... адам мен ... ... байланыста өмір сүрсе, адамзаттың көңіл-күйі де сол ... ... ... ... жүйенің біртұтас, ажырамас бөлігі
болатыны белгілі. Көркемдік деталь тұрмыстық, заттық, ... ... ... ... ... рухани әлеміне тереңдей
үңіліп, адам психологиясын ашады. Шығарманы өнер ... ... ... ... ... бәрі – ... сөз ... шеберлігі. Шығарма
Алтайдың қоңыр күзін суреттеумен басталады:
«Қоңыр күз болатын: ақ жауын себелеп тұр. Жол лайсаң, ... ... бір ... жағы ... жағы ... ... оның биік ... шым-жылас
қылып жұтып қойыпты. Енді бөктерлеп келіп, қанат жайып, күркейлеп алған.
Тау да бірте-бірте ... ... жота ... ... ... бара ... Әр жерде селдіреген ойдым-ойдым шоқ ағаштар болмаса етекте
бұрынғыдай ну ... да жоқ. ... ... ... ... ... ... [3, 6 б]. Жазушының осы хикаяты неше буын ұрпақ оқып, одан
өздерін көреді. ... ... ... ... жайында жазушы Сайын
Мұратбеков былай дейді.
«Бұл ... ... өте ... ... ... ... немесе Гетенің поэзиядағы табиғат бейнесін ... ... еске ... ... ... ... дәл ... суреттеп, бедерлеп суреттеген. ... ... салу ... ... ... ... тән ерекшелік. Табиғат
суреттерін бейнелегенде де халықтың ... да ... ... ... оның ... ... ... көрініс тапқан. Суреткердің өз стилін
табу жөнінде ғалым А. Гузев:
«Нет ничего в искусстве, что не выразилась бы в ... [5, 78 ... ... ... ... ... стиліндегі көркемдік факторлардың
бірі. Кейіпкерлердің дүниетанымы мен болмысын ашатын құрал. Нәзік қолдану
үшін шеберлік керек.
Енді ... ... ... ... ... көркемдік және эстетикалық қуаныта кешенді түрде тоқталып өтейік:
«Қарағайлы өзекке кіре бергенрде өкпе тұстағы жылғадан ... ... ... ... ... ... арба шыға ... Жанасалап
күре жолға түскенде делбе ұстаған адамның әйел екенін аңғардым. Ақ ... ... ... орап ... ақ сұр ... мені енді ғана ... барып атын тежеді. Сосын танып ... ... ... ... кездесемін-ау деп тіпті ойлаған жоқ едім. Орта ... ... ... көз, екі ... қаны тамы ... ақ ... сұлу ... алдыма елестейтін де тұратын. Қазір аласа ... ... бет, ... ... ... ... ... қарыным ашып қалған
сияқты. Қаншама іші-бауырыма кіріп, жалбырақтағанымен неге екенін өзім ... оған бір ... ... ... ... тосыннан кездескендіктен
болар. Әлде суынып кеткендіктен шыған, әййтеуір, тосырқау барып, аузыма сөз
де түспей алғашқы тіл ... ... ... ... ... да, шаруамен де... Мына сарымсақтыдан шығып едім. Көлік
кездеспей осы тұсқа малшынып азар ілінгенім...
- Е... е... – дей ... ол [3, 6 б]. Бұл ... ... ... негізгі кейіпкер. Автор шегініс жасап, өз кейіпкерлерін бүгінгі
күнде кездестіреді. Қасым автордың ... ... ... осы ... ... ме деген ойда боламыз. Бір кезде осы Алтын үшін ұстаз
Алматайды жарып тастай жаздамап па еді. енді міне ... ... ... ... ... ... шығады деп ойлап па, хикаяттағы ... ... де осы ... ... ең көп ... ... ... да осы – «Өоңыр күз еді» ... ... ... сүйетін
жазушының шығармасында алтын таудың бейнесі де ... ... ... кейіпкердің көңіл-күйімен астастыра суреттейді. Алтын мен
Қасым тағы да сол ... ... ... Көп ... кейіп кездессе де
бір-бірінен амандық сұраған соң, самарқау жауап қатса да ... ... мен «Е... е... – дей ... астарында толқыған жүректің,
қатты соғысы естіледі. Талай жылдар өтсе де мәңгілік сезім сыр ... ... жас ... ... жүрегіне бүр жарғызған Алтынмен ... ... ... ... ... ... толы. Осы нәзік сезімге
толы шығарма оқырман жүрегін шын мағынасында жаулап алған еді. Ол жөнінде
жазушы ... ... «Ал ... 1962 ... күні ... дейін
десеңізші?! Солардың әрқайсысы алдында Алтынды, Қасымды» [60]. Қазір де
еліне ... ... ... ... айналысып, астанада тұратын
азаматытң алғаш Алтынмен кездесуін кейінен бірге оқып, бал ... ... ... асыл ... ... ... Шығарма бойынша Қасымның
балалық шағына барлау жасайық:
«- Бар ана Қабдығалиеваның қасына! – деп ... ... ... ... қыршаңқысы жоқ ол қыздың, қорықпа. Сол-ақ екен, ... ала ... Оның ... ... ... ... ... ашуым
мұң екен қаудыр-қаудыр етіп бүкіл басына көтергені. Жұрт қыран ... ... ... да ... мекиеніндей ық-ых, ық-ых» деп ықылық атып, түбі
қарны солқ-солық етіп, өліп қалыпты. Не күлерімді, не жаларымды ... сыр ... жоқ. ... сол ... Маған жаны ашыды ма, әлде «мына
мен тағы қайдан сап ете қалды деп ... отыр ма? ... ... ... [3, 14 б]. ... бала ... ... ойлау өзгешелігін
осылай береді. Маймұрынның ... ... ... сол ... ... ... ол ... жас та ... ... ... ... оның ... осы ... барлығын байқатып
өтеді. Қасым шығармада табиғатынан намысқой болып бейнеленеді. Оның ... не ... ... деуі соны ... ... ... ... қаудыр-қаудыр еткен жарғақ шалбардың «дыбысына» қыран-топан күлуі
арқылы көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... не қиындықты ұмытып, тез жадырайтын жастықтың сәулесі жатыр. Автор
кейіпкерін қазіргі ... ... өсу ... көрсетеді. Қасым қиялы жүйрік
кейіпкер, әр нәрсеге ... ... ішкі ... кең ... ... сол ... ... арқылы бейнелеген:
«Ал мен үшін көрпені басұа бүркеп алып, танауды ... тыға ... бір ... ... ... жоқ. ... ... сабалаған
жауынның сыртылын, сүпілдеген өз жүрегімнің соғысын тыңдап қана жатсам-ау,
шіркін! Бұдан артық ләззат бар ма? Бұған ... ... ... Ойыңмен,
қиялыңмен дүниенің жүзін бүкіл әлемді шарлап жүріп, ... соң ... боп ... ... ... жатқаныңды да ұмытасың. Кейде тәтті
қиялдың аяғына жете алмай ұйықтап кетесің де, керемет бір түс көресің. ... ең ... осы ... Мен түсімде ылғи алтынды көруші едім. Екеуіміз,
қалықтап, аспандап ұшып ... ... ... ... ... ... өтеміз, қол ұстасып, кейде қара бұлттан Аймұрын шыға
келеді де, қанатым талғандай жерге қарай ... бара ... да, ... Көзімді ашқанда төсектен ұшып түсіп, еденде жатқанда еденде
жатқанымды ... да ... бір әсем ... қиғым келмейді. Төсекке
қайта ұисаямын. Бірақ көзді тарс ... ... ... үзілген түстің
жалғасы қайтіп елес бермейді. Оның есесіне, өзімді аждаһа ма, абжылан ба,
Маймұрын ба, ... ... ... ... оянғанда басым мең-зең болып
орнымнан езіліп азар тұлушы едім. Кейбір адамдар ... ... Ал мен үшін ол қиял ... ... ... әртүрлі шығар. Өз
басым бұлыңғыр жауынды күндері терезенің алдына отырып ... ... ... [3, 21 б].
Осы келтірілген үзіндіден Қасымның арманы асқақ ... ... ... ... өзінде жастық қиял, көркемдік танымының биік
екенін байқаймыз. Кейіпкер «жауынды күндері терезенің алдында отырып алып,
армандауды қатты ... деуі ... ... көру ... ... ... бұлт арасында қалқып ұшып жүріп Маймұрынның жай бұлтта
емес «қара бұлттың ішінен» шыға ... ... да ... ... ... ақшаңқаң әдемі бұлтты айтуына болар еді ғой. Біз бұл жерде
жазушының көркемдік тәсілді қолднау шеберлігін көрсету үшін ... ... ... мен табиғат өзгешелігін астастыра суреттеу
классикалық сөз өнеріне тән ... ... ... ... ... Абай мен ... кездескен кезіндегі түнді суреттеуі мәңгілік
бейнелеу болса, Қасынның қиялының бейнелеленуі де даралығымен ерекшеленеді.
«Тыстағы терезені сабалаған жауынның ... деу ... ... кейіпкердің
эстетикалық танымынан да хабар беріп өтеді. Біреу үшін жаңбырлы күні далаға
қарау азап болуы мүмкін. ... жер, ... оны ... ... ... ... ... сыртылы Қасымның қиялына қанат болып тұр. Жалпы
эстетикалық ғылымда дәлелденген жайт ... ... ... дыбыстар адам
баласын шаршататын көрінеді. (Мысалы, машинаның гүрілі, есектің бақыруы т.
б), табиғаттың өз шуы ... ... ... т.б) адам ... ... Бұл ... алғанда жазушы Қасымның ... ... үшін ... ең бір ... ... ... Бұл ... әдебиетте үлкен өріс алған тәсіл. Хикаяттың бір де
әңгімеге, бірде ... ... ... оның ... жанр болғандығынан
болар.
Оқырман жүрегін Қасымның тез жаулап алуы да ... ... ... Әр кім өзін ... ... ... күз еді» хикаятында қоғамдық,
әлеуметтік өзгерістері көркем шығармада қазақтың дарынды ... ... де ... тапқан. Алғаш көркемдік, эстетикалық талғамын оятқан
шығармамен танысуы да әсерлі шыққан. ... ... ... ... ... басын қиып кетіп еді, сонымен қатар олардың шығармаларын да ... ... ... тұлғаның бірі Бейімбет Майлин еді, шығармасы «Шұғаның
белгісі» болатын. Сол классикалық хикаятпен алғаш Қасым қалай танысқан, ... ... ... бейнелеген. Соған тоқталып өтейік:
«Кітапты олай төңкеріп, бұлай төкеріп қызықты еш ... таба ... ... ... отырып, жай сөйлемнің құрылысынан бастап, ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі таныс
дүние мұны несіне берді деп таңдандым. Оныншы беттің аяғындағы сөйлем
ортасынан шорт ... ... он ... бет: «біз елден шыққанда күн де
сәскелікке жақындап еді», - деп ... ... Бұл бет ... ... көп ... ... желіммен баттасып та ... ... ... сұр ... ... ... секілді тіркесіп, оңтүстікке
қарай жылжып ұшып, күннің көзі біртіндеп ашыққа шығып, жылы шырайлы ... ... ... ... ... ... жел өзінің өткірлігімен жұқа
киімнен ызғар өткізіп, тоңдырып, сентябрь айының ... ... ... еді. біз екеу ... [3, 45 б]. Тура ... ... осы күнге дейін жатқа білем оны. ... ... бұл жер ... ... ... ... ... қай уағына дейін отырғаным есімде жоқ.
Суреткер болуына ... ... ... ... зор ... Оның әрбір сөзі жас жеткіншектің жадында жатталып қалған.
Шеберліктің, классикалық шығарманың оқырманға ... ... осы. ... жас ... ... ... аян. Жазушы оның оқып отырғандағы
толқынысын нәзік жеткізе біледі. «Өй, өзі де, Шұға десе, Шұға ... ... ... ... қала бергенімді білемін. Мектеп күзетшісі қуып
шықпағанда таңды бірақ атыратын едім. Алмал не ... ... ... ... ... Сол кітаппен бірге дүние, қыл аяғы да жарық жұлдықға да
білдірмей көйлегімнің ... ... ... ... ... ... астында
жасырын оқып, бірер тәулікте бітіріп-ақ тастадым. Әңгімелердің аты да жоқ,
авторы да белгісіз. ... қай ... ... қай ... ... ... ... қызықты бір оқиғаның ортасынан тағы да
құрып қалғыр, құрмаластар қиып кетеді де, адастырып, жалғасы оншақты ... ... ... ... ... салымғы қылтиып келе жатқан көкке қадалған
көтерем тоқтыдай кітапты бас алмай сүзіліп отырып, теріп оқып, ... оқып ... әлі ... [3, 24-25 бб]. Ең ... ... ... ... танысады. Бүкіл шығарманы оқу повесінде суреткер шебер
бере білген. Сол ... ... ... да елес ... ... ... ... өзімен сырлас жарық жұлдызға да көрсетпей, жасырын оқып
шығады. ... ... ... қатар Қасымның сөз өнеріне де
құштарлығы да сәтті ашылған. Кітапты «мектеп күзетшісі қуып ... ... ... аша ... Оның ... жазушы, журналист болуы
кездейсоқтық емес. Дами өскен жас талаптың арманының нәтижесі деп ... ... да ... биік ... Өйкені қанша жыл ... ... ... әлеуметтік жағынан ... ... ... ... ... ... ең алдымен көркемдігі
мен қуатты. Сол көркемдік қуатты қанша ... ... ... Шығарманың эстетикалық қуаты дегенде сөзбен сурет салған жазушының
талғамын да айтамыз. Ширек ғасырдың көрінісін дәл бере ... ... ... үшін ұлы дала ... үшін ... ас ... теңеп,
соны шашпай-төкпей біреу деп теңеуі деп теңеуі қазақ ... ... ... ... ... көрінісі:
«Бүкіл ширек ғасырдың көрінісін, бүкіл ширек ғасырдың тарихын
тегенеге құйған сары қымыздай мөлтілдетіп, ... ... ... ... өз ... менің алдыма тарта қойған қандай алам болды екен?!
Әр әңгімені қайта-қайта оқып, сан рет оқып ... көз ... ... ... ... ... ... хикаятының көркемдік, эстетикалық қуатының
күшітілігі мен қатар Қасымның өнерге деген ... ... ... ... одан эстетикалық лаззат алуымен ғана тоқтап қалмай, оны
тұтас шығарманы көшіріп алуы, оның талпынысынан да ... ... Сол ... ... ... кіре ... ... жолығуының символдық мәні бар.
Жазушы талай жылдан кейін кездейсоқ кездескен алғашқы ... ... ... ... ... ... ... суреттейді:
«- Жаным-ау, Қасымбысың? – деп аңырып қалды. Ұзын ... ... көзі мен ... ашық ... өзіміздің Алтынды бірден тани
кеттім.
- Япырау, адасып жүргеннен саумысың? Қайдан келесің? Қайда барасың? –
деп сұлауды ... ... ... ... ... ... ... өстіне жазыңқырап, қасынан орын нұсқады да:
- Отырмаңшы енді, ... - ... [3, 6 ... ел ... есту ... ... ауылды жанымен білетінін
байқалмайтын детальдар ашып беріп жатады. Сондай көркемдік деталь «астына
төсеген құрғақ ... ... ... ... ... ... байқалады. Академик Зейнолла Қабдолов:
«Шынын айтқанда көркем шығарма ... бәрі – ... де ... Детальсыз жалпы әдеби туынды болуы мүмкін емес» [7, 90 ... ... дәл ... ... жерінде қолдану, сол арқылы бейненің
табиғатын ашу тек шебердің ғана қолынан келеді. Ауылда өскен ... ... ... ... ... да ... кебу шөп ... Екіншіден
Қасымға көрсеткен құрметі. Суреткер Алтынның сұлулығын ... ... ... көзі мен ... ашық ... ... ... қойғанын
бейнелейді. Ендеше, Қасымның жанында, жүрек түкпірінде сол ... ... бен ... ... мәңгілік ұялаған болып тұр ғой. Сол ... ... ... сезімнңі қуатын суреткер табиғаи түрде өмірдің
өзінің ортасынан ойып алып береді. ... ... егер ... бір ... ... ... ... де ауыр болатынын сезді ме алтын сөзді ... ... өзің ... ... ғой. Тым ... ... ... атаулыдан ырым жоқ, - деп күліп алды. Бірақ мен ... ... ... да ... ... тез ... Төсін теуіп тұрған қос омырауынан әлсін-
әлсін ырғи ... ... ... ... ... ... зыл арбаны
керіле тартып келе жатқан қарагердің сылбыр жүрісінен көз ... ... ... ... дерің бар ма... Осы өзіміздің топқайыңда жүріп
жатырмын. Сиыр фермасында ... ... ... деп қойдым. Өзің
немене жайшамысы?» [3, 7 ... ... сиыр ... ... ... де ... өмірге құштарлығын
бір сәт жоймаған кейіпкер қылып суреттейді. Алғаш автор оқырманыни да
Қасымды да ... ... ... ... таныстырады да Жарықжұлдыз ғой.
Автор Мұхтар Әуезовтің «Абай жолындағы» Абайдың Тоғжан дауысын ... ... да ... дауысына елітіп барып таныстырады. Әрине, біз
бұны еліктеу деп түсінбейміз. ... ... ... деп ... ... ... ... ішкі әлемі осындай сәттерде
ашылады.
«Реминицензия – (латын. Reminiscentia – еске алу) ... ... ... ... ... бір шығарманы еске түсіретін нышан.
Реминицензия – негізінен автордың еркінен тыс ... ... ... ... ... ... зерде түріне шөккен әлдебір ... ... ... ... ... ... шығармашылық процесс үстінде
сана түкпірінен бедерленіп шығып жаңа ... ... орын ... [8,
294 б].
Бұндай суреттер шебер суреткерде ғана кездесетін құбылыс. Енді сол
сәтке жазушымен бірге шегініс ... ... ... Қасымды алтынмен
сырттай таныстырған Жарықжұлдыз ... ... ... де ... ... ерекше құрметпен ... ... ... ... ... ... ... арасындағы ауыл үстіне ымырт үйіліліп, ығы-
жығы үйлері алакеуімденіп қана ... Аула ... от ... ... иттердің мыңқ-мыңқ етіп үргені әлдеқайда ахуалап
сиыр іздеген ... ... ... ауыл ... ... уақытта
шеткерірек сызылта ән салған әйел дауысы естілді.
- Алтын ғой, - деді Жарықжұлдыз елеңдеп.
- Оның кім еді?
- Сонда ... қызы ... ... қызы болса да әнші екен, - дедім мен. Шынында ... ... жара ... ... ... әкеттті. Қоңыржай, баяу үн... самарқау самал
еседі. Желектің тарқатылған ұшындай жаңа түлеген селеу басы әлсіз ... ... бас ... да ... ... тына қалады. Шатқал төрінде
төңкерілген қазандай ... биік шоқы ... Оның қар ... ... шыңы
көлеңке қымтаған меңіреу қойнауларға биіктен көз бастап, ... ... ... таласа туған толған айды табиғаттың осы бір тыныштығын, ән
сазын ... ... қалт ... биік шоқының иығына қонақтап ... ... ... ... ... ... ... бұрала түскен
тәрізді. «Қос етек, бұраң бел, қуалай соғар қоңыр жел» деген қайырмасы да
еміс-еміс есіліп жетеді ... Осы ... ... айтып жүретін «бір
баласы». Бірақ біздің ауылда ... ... ба, әлде ... ... естілді ме, әйтеуір бұл жолы ерекше сезім әкелгендей болды. Қуалай
соққан қоңыр самалдай ... ... ... ... де, ... шөп ... сыбдырындай дірілдеп барып үзіледі. Сол қоңыржай
самалмен қоса ... ауыл ... осы ... бір өзі ғана ... ... ... ғой, - деді Жарықжұлдыз тағы да. Сол орнынан атып тұрып, ала
тайынша үркіп, құйрығын тігіп алды да, ... ... ... Қыз әні ... ... ... состиып біраз тұрды, сосын:
- Жарықжұлдызсың ба, - деп дауыстады. Жарықжұлдыз әуелі мұрынды ... бір ... ... ... Мен ғой, - деді ... Неғып тұрсың?
- Суға келіп едік» [3, 12 б]. Суреткер тау ... ... ... табиғаттың да елжіреп тұрғанын тамылжыта суреттейді. Бейне бір Гетенің
әні сияқты... Абай аудармасындағы... Онда қараңғы түнде тау қалқыса, ... ... ... туған толған ай да табиғаттың осы бір тыныштығын ән
сазын ... ... қалт ... биік ... ... ... алыпты».
қазақ розасындағы аз кездесетін тамаша лиризм. Жалпы ұлттық қасиет, ұлттық
мінез дегенде сол ұлт ... ... ... осындай белгілерден
құралады. Орыс әдебтеттану ғылымында оны «знак национального ... ... ... ... ... ... дарындылығы сонда, социалистік
реализм дәуірінің өзіндік ұлттық колоритін жоғалтпаған суреткер болды. Олай
болуының себебі де бар еді. оның ... ... ... деп ... да ... ... ... талы, тасы жазушының жүрегінде жазылып
қалғанадай әсер ... ... сөз бен ... ... өзінің даралық
стилімен ерекшеленіп тұрады. Алтынның портретін ... ... ... ... сол арқылы мінезінен де хабар беріп кетеді. Қалиқан
бейнелеген алтын қазақ ... ... ... ... алтын әріппен
жазылуға лайық. Алтынның бейнесін реалистік бейне ... ... ... да, ... шынайылығымен өзігеше әдемі көрініс тапқан. Біздің
бұл ойымызды академик Зейнолла Қабдоловтың мына бір пікірі негіздей түседі:
«Реалистік образ ... адам ... ең ... шынайы түрі.
Мұның сымбаттылығы да, шынайылығы да шыншылдығында. Бұл кәдімгі өмірді
болған, бар және бола ... ... ... әрқашақ бұрын-соңды
белгісіз тың қырынан көрініп, ылғи жаңарып отыратын тип» [9, 125 б]. Енді
Алтынның ... ... ... оның ... ... ... жанымызға келді. Жалбырап бетіне түскен бір уыс самай шашын
кейін серпіп тастады. Ай нұрына жүзі шағылысып, сопақша ... ... ... етеді. Қаны сыртына тепкен екі бетінің ұшындағы ... ... анық ... ... жұқа ерні ... жыбырлайды. Жаңа ттуған
жарты айдай қиықша келген жіңішке қастың астынан мөлдіреген ... ... деп ... ... шық ... ... ... жатқан арбаны көрді де
бізді кекегендей мырс ... ... сен ... жер тек ... ма еді, - деп ... шаншып
бір шағып алды да жай бұрылып жүре берді. Дәуде болсаң шаужаңдаған ауылдың
тасыр ... бірі ... деп ... ... ... әлгі бір салған
әні құлағымнан кетер емес. Жалаң аяқ балтыры жалт-жұлт етіп, бұлаңдап билеп
бара жатқан секілді. Бұла боп ... ... ... тән ... ұрыншақ, кейде
назды қылығымен әлі де болса ... ... бара ... ... не ... тұрғанын қайдан білейін, әйтеуір әлгі әндегі қос
етек бұраң бел осы алтынның өзі болып ... ... ... [3, ... осы ... үш детальға ерекше назар аударып, асқақ қазақ қызының
танымы мен сырттай портретін жасаған. Және де оның ... ... ... ... келуіндегі еркелік, екінші – сөйлегендегі еркелік,
үшінші, кетіп бара жатқандағы ... ... ... ... қыз ... ... ... шешімі дүниетанымдық талғаммен ұштасып, ерекше
бейнелік танытады. Алтынның келісінің өзі ... ... ... көздері бар
қызымыз самайға түскен шашын серпіп ... ерке ... ... ... аты аздай енді Суиұрын деп бір түйреп, тіпті асып кетеді.
Үшіншіден жүрісінде ерекше ептілік, еркелік бар. Жалаң аяқ ... ... ... жай емес ... бара жатқандай болуының өзі неге тұрады. Жазушы
еді деп баяндап жатпайды. ... ... ... ... ... ... тапқан.
«Өмірдің шындық құбылыстары мен оқиғалары мен қалың тасқын арасынан
қажетті, тіпті, сипаттағы маңызды, мағыналы ... көре білу үшін ... ... ... [10, 13 б]. ... ... ерекшеліктің бірі –
ұлттық характер. Ол әрбір ұлттық әдебиетке тін өзгешелік болып табылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... бағытта
зеріттеле бастады.
Балалар өз арасында бүкір деп кеткен Қыдырханның кекесін ... ... ... ... ... ... ... өскен дала қызының мінезін көрсетіп
кетеді:
«- Иә, жаңа жарасты ғой өздері, - деп қағытты ... ... ... бұрынғыдан да өрши түсті. Кірерге тесік таппадым. Менің шашпауымды
көтергісі келді ме, әлде өзінің ... ... ... сөз ... ме. – ... несі бар ... Жетісе қалғанның шіркіннің! – деп
Алтын бүкірді ала көзімен атып, зекіп-зекіп ... [3, 14 б.]. ... ... ... жазушы Алтынның жетекші ролін хикаятта бірден
білдіріп кетеді. Мінез деген жай әйтеуір адуындық емес, ... ... бар ... ... ... ... суға ... Қасым мен
Жарықжұлдызды бірге түйреп тастаған Алтын енді ... екі ... ... ... алғашқы соққыны Қасым өлең жазамын деп барып алады. Онда да
ерекше нәзік, көркемдік әдістер қолданылған. Күнделікті ... ... ... ... ... ... ... тоң екенін де Қасым алғаш осы
өлеңі арқылы біледі. Екеуінің үндестігін суреткер алғаш осы жерде білдіріп
кетеді:
«Біз алтын, ... ... ... бірге әзірленетінбі. Алтынның
не нәрсеге бейімтал екендігін ... жоқ. Енді ... ... ... ... жаны тек әнге ғана ... ... жаратылыпты. Менің
шат-пұттап өлең жаза беретінім ... ... ... ... ... ... ... форм,
Екі жүз грамм норм.
Аш та қылмайды, тоқ та қылмайды,
Қашып кетсең түк те қылмайды.
Осы шатпақты бірде ... ... ... ... ... ... оқып бердім.
- Қой, мынауың сенің өлең емес, - деді Алтын тыңдап болған соң.
- Неге?
- ... өлең ... ... ақын ... бекер босқа арамтер
болма , - деп Алтын меселімді қайтарып тастады» [3, 16 ... ... ... ... болғанымен өнерге келгенде оның
ішінде сөз өнеріне келгенде келісімпаздыққа бармауы ... ... ... үшін өз өнері қаншалықты қастерлі екенін көрсетіп кетеді. Ғалым
Көшжанов өнер ұғымына ... ... ... – өмір шындығы көркем образдар жүйесі ... ... сана мен адам ... ... тін ... дараланатын
формасы» [11, 554 б]. Балалардың сөз өнеріне өз ара баға ... аса ... Осы ... жарықжұлдыздың өлеңге баға беріп келіп, талдауы
соншалықты шынайы шыққан: «Бұрын бірдемелерінді ... «е... е...» ... ... ... ... да бұл жолы ... ... Сен өлеңді не орысша, не қазақша жаз, - деді ол. – ... ... де ... ... ... ... ... «форм» деген сөз жоқ.
Сондықтан ол ... ... екі жүз ... ... ... ... ... келсек... ощем щамалы... тіл тигізетін интернат саған мазақ емес,
мүмкін саған солай көрінетін шығар. Өйткені әлі ... әлі ... ... ... Ал ... әкем де, ... де осы интернат.
- Ой, сен басқа жаққа суйреп кеттің ғой. ... ... ... жоқ ... ... сенің өзің емес пе едің, келмей жатып Маймұрынды жамандаған
маған, - деп мен де бұра ... ... ... ... ... еді, ... ... гөрі ол тығыздау болып шықты.
- Дұрыс айтасың, сен маған ... ... жоқ. ... рас па? Рас. ... кемшілік болса ол интернаттың жамандығынан
емес, Маймұрынның кесірінен» [3, 16 б].
Жазушы балалардың көзқарасын, оладың сөз өнері ... ... ... ... ... ... деген сүйіспеншіліктің элеметтері мен
факторлары көрініс тапқан. Яғни, интернат, басқаша айтсақ Отанымыздың еш
кінәсі жоқ. Жол ... ... ... ... ... кінәсі екенін
балалардың диалогы арқылы дәл бейнелеп бере білген.
Алтын – ... ... ... мол ... ... көрсе шыдаймайтын қазақ қызының характері көрініс ... ...... қыздарының жиынтық мінезі сияқты.
«- Қотанға шапқан қасқырдай жұртты ... ... не бұл! ... Атыңызға мініңіз де қайқайыңыз!
- Ті... ті... тілің шығып қалған екен ә, сен ... – Аяқ ... ... Зейнолла әуелде абдырып қалды. ... ... тез жиды да «сен кім ... ... ... зілдене көз татады. Міз
бағар емес. Алтын кілт бұрылып, ашу ... мама ... ... ... атын ... ... тартып-тартып жіберді. Ат шалқалап барып,
шылбырды шор үзді де, ... ... ... ... ... ... ... желіп барады. Зейнолла жарылып кете жаздады, дегенмен,
қызға қатты сөз айтуға ... ... ... түгі ... түнерген
күйі: «сен қызды ма... сен қызды ма!» деп быдықтап ... Тым ... ... деген де жоқ» [3, 31 б].
Зейнолла мен Алтынның бұлай айқсуына көп нәрсе ықпал етеді. Біріншіден
көкшолақтың бақшаға түсіп кетуі ... ... ... ... ... сөз ... деп сөз ... Кәмила апайдың көз жасы. Осының бәрі
жиналып келіп Алтынды ... ... Сол ... Апай ... ... бірі емес, қосалқы екенші қатардағы бейне. Бірақ
жазушының ... ... ... сәте ... тапса да оқырманның ... ... етіп ... ... ... Таңғы самалдан салқын лебі сынған. Балалар шөп
шауып жүр. Ағаш ішінен ызыңдаған шалғы дауысы естіледі. Мен әлі бүк ... ... ... ... апай ... іш деп екі келіп, екі
кетті.
- Битке өтпелеп, тоныңды итке тастаймысың. Тұр, ... ... ... ат шегіп, фирмадан сүт әкеліңдер. ... ... ... жоқ, - ... ... тағы ... сырттан. – Әлгі Қоншабай шөп шабуға кетіп
қалыпты. ... ... ... ма, ... [3, 31 б].
Қасымның жасып қалғанын байқаған Кәмила апай оны көңілдендіріп,
көңіліндегінің тапқандай Алтынмен ... ... ... ... ... тіл
байлығының мәйегіндей көрінеді. Қасымның көңілін табу үшін Зейнолланы битке
теңейді. Суреткер кейіпкерінің аузына ... ... ... ... ... Және осы ... осы ... осншалықты дәл келіп тұр.
Қасымды жұбатуға, ... ... ... ... Алтын да не жаөсылықтың басы-
қасынан табылады. ... ... ... жылағанның жұбанышы да Алтын, ал
кейіннен жөп басында Алматай келіп кеткен соң байқаса ... ... ... үшін ... өр де ер ... ... ... тосын болса да ол
оның жылағанын көрді. Тексініп қалады. Үлкен өзгешелікті ... ... де ... бір ... ... ... осы жай-күйін суреткер
Алтынның бір сәтте «жыла және ... ... ... Әйел ... ... ... алғаш сездіреді. Алтын оған жақын, жақын болса
да алыс:
«Бірде Алтын шөмеле түбінде жылап отыр екен. Алматай ... аяқ ... көз ... ... бара ... Жылағаның не деп сұрауға оқталдым
да, батылым жжетпей қасында жер шұқылап тұрып-тұрып, ... өзім ... ... Ол ... ... де, кеткенімді де сезбейтін тәрізді.көз жасын
ірікпеген күйі табжылмастан орнында қалып қойды. Екінші оралғанымда ... ... Оның бет ... ... ... ... ізін де, мұң ... да
аңғару қиын. Алтынның мінезі тез қызып, тез суынатын болат секілді. Бір
сетке ... ... енді ... жібектей биязы, бір сәтте
қаракүреңітіп сыз тартса, енді бірде жарық-жұрық етіп ... ... ... діл сол күні ол ой ... ауыр ой ... толғаныс үстінде
жүргендей сезілді маған. Кешкілік топ қызды ... ... ұзақ ән ... бір ... ... ... салды. Алматай қайтып сол кеткеннен қара
қосұа ат ізін ... жоқ» [3, 32 ... аса ... ... ... ... теңеу арқылы көрсеткен.
Қасым енді қайтып айналып келсе Алтын ... отыр ... ... осы ... бірде жылап, бірде күліп отырғаны оның ішкі ... ... бір ... еді. ... Ысқақов көркем бейненің ішкі
мүмкіншілігі мол екенін көрсеткен жазушы. Осы мәселе жөнінде ... М. ... ... ... ... – одно из ... внутренних начал искусства,
начал активных, динамичных» [12, 98 б].
Алтынның бейнесі осыған дәлел бола алады. ... ... ... ... ... ... ... қасына топ қызды жинап алып «ұзақ
ән ... ... үшін ... ... алтынның ішкі ... ... ... ... байқайды. Ол «Алтын ауыр ой үстінде,
толғаныс үстінде жүргендей сезіледі ... ... ... ... бірге
толқып, бірге күрсінеді. Ол екеуінің ... бір еді. ... ... ... ... Қалиқан Ысқақов өте шебер. Алғашқы
махаббаттың лүпілін кейіпкерлерінің әрбір диалогының ... ... - ... ... Неге ... Жай, ... ... жатырмысың?
- Иа...
- Нені?
- Білмеймін, өзің неге үндемейсің?..
- Қиялдап отырмын.
- Нені?
- Сені... Бес он жылдан кейін сенің ... ... ... көз ... ... ... ... ұнай ма??
- Ұнайды...
- Он шақты жылдан кейін қандай болғың келеді? Кім болғың келеді?
- Білмеймін...
- Баласың ғой, ... ... ... ... сөз бе ... ... ... алматыға барарсың. Оқытушы боласың ба, ... ба, ... ... ба? ... бір ... бар ғой?
- Өзің ше?..
- Бізді қойшы, қол ... ... бірі де ... [3, 33 ... осы ... кездейсоқ бермеген. Бұл диалог Алматайдың Алтынды
ренжіткеннен кейін болған.Алтын Қасымның болашағын сол кезде болжап ... ... қыз, ... ... ... ... береді. Өзінің жүрегі бір
нәрсені сезді ме ... Әлде ... ... ... ме ... Алтын армандап
отыр. Бәлкім сол арқылы Қасымның өзіне сыр ашқанын ақалады ма ... ... ... ... жауапсыз қалдырады. Оқырманның ойына, қиялына
ерік береді. Бұл жиырмасыншы ғасырдағы психологиялық үздік шығармаларға ... ... ... Түрлендіру элементтерінің көрінісі болады.
Өз қаялына Қасымның өткір жауап бере алмайтынын сезді ме кім ... ... ... қарапайым балалық « - өзің ше?...» деген сұрағына «- ... қол ... ... бәрі де ... деп ... ... ... адам сияқты.
Жақсы қасиеттерді де бала кезінде ... ... адам ... ... ... ... кетеді.
Қасым Алтынға өз сезімін білдіруге оқталған тұста алтын өзі ... ... ... ... ... ... басын қойып ұзақ жылайды.
Психоллогиялық астар арқылы ... ... мен ... ... Бұл ... ... ... балай дейді:
«Қазіргі прозамызда кейіпкердердің ішік жан-дүниесіне, өз ... ... ... жан ... нәзік сезіміне үңілген. Шығармалар
туа бастады. ... ... ... шиеленісінен гөрі психологиялық
қақтығыстар бірінші тұрады. Психологиялық тартыс арқылы ... ... ... жан сыры ... ... характері ашылады» [13,
12 б].
Шығармадағы Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... «ар
ілімінің» ақасиеттері бойынша жинақталған бейне – Қомшабай. Бірақ оны бала
кезінде Жарықжұлдыз атандырып кеткен. Қсымның ... ... ... ... ... өмірінде де жолдары көп қиысатын, адалдықтың ... және ... ... ... ... кең
кейіпкер де осы Қомшабай. Алғаш Қомшабай мен Қасымның жақын танысуын автор
екеуінің суға баруы ... ... ... ... ... тәртіпті пионер немесе ... ... ән ... ... ... ... ... жолмен жүрмген.
Кеңес дәуірінң бақытты балалыры интернатта ай мен күндей болып ... ... ... ... ... ... ... нанымды
суреттелген. Суға барулары, көк атпен сөйлеудегі мәнері, бірі де ... Ауыл ... ... ... ... Соғыс жылдарынан кейінгі
ауылдың әлеуметтік жағдайы айқын суреттелген. Балалардың ішкі ... ... да ... ... ... мен Қомшабайдың диалогы
өзгеше даралығымен ерекшеленеді. енді соған назар аударайық:
«- Ой, сен оны ... ғой, ... мына ... ... Түнеукүні
ауданнан кісі келіп интернатты тексерді. Тегі біреу сыбыс берген болу
керек. Түлен түртті ме, ... ... орын ... тамақ нашар, дәмі ... шикі ... деп ... ... ... ... ... өкіл ауданға
кеткен соң көкемді танытпасы бар ма. «Сен ... ... ... ... ме, семіріп кеткен екенсің. Онда интернаттан шығараайық, кәне, тағы
кімнің нан жегісі келмейді» - деп екі аяғымды бір ... ... ... ... бір ауыз сөз ... көр, не интернаттан шығасың, немесе тарих
пәнінен екілік бағаны басып-басып шөміштеп қосады, - деп ... ... ...... ... ... ... жүр...» [3, 11 б].
Шығармадағы тағы бір ерекшелік балалардың өз әлемі болатынын айқын
ашып ... ... өз ... ... үшін ой ... Үлкендерге
олардың қайсы бір сәтте әділетсіздігіне бірлесіп, тізе қосып қарсы шығатыны
болады. Қомшабай өз аузы үйренгеннен кейін Қасымды «үйретіп» жатыр.
Жазушы ... ... ... бірі ... ерекше ашып
көрсеткен. Диалог тартыста Жарықжұлдыз басым ... ... ... ... ... бере ... Қомшабайдың ішкі байлығын дәл, нақты
суреттермен ашып көрсете білген. Ол өмірде де ... де ... ту ... адам ... ер ... Оның Алтынға арнаған өлеңі Қасымның қолына
түседі. Кейінен Қасым оған қайтарып бермек ... ... көп ... ... Бірақ Қомшабай өлеңнің Қасымда болғанын ... ... ... дейді. Мұның адамдық асылдығы поэзияға деген құрметі. Алтынға
деген ... ... ... ... ... таза асақ болып
көрініс тапқан. Енді сол Алтынға ... ... толы ... бір ... ... асыл ... жоқта ұштың ба,
Жанға жайсыз, тәнге салқын
Жат төсекті құштың ба?!»
Жалпы суреткер Қалиқан ... өзі ... ақын ... керек.
Өйткені Алтынға арналған Қомшабайдың өлеңін беруінде осы шеберлік байқалып
тұр. Осы шумақтың өзінде «жанға жайсыз, тәнге ... ... ... мән,
қаншама сыр жатыр. Соның бәрі есіне түскен Қасым Қомшабайдан осы ... ... ... оған іле ... ... береді. Бір қызығы осылай жауап
беруі арқылы Алтын өзінің Қомшабайға ... оған ... ... өткендей. Енді осы Алтынның сөзіне назар аударайық:
«- Бір ... ... ... болған соң ақындықты қайтсін бұл, -
деп Алтын іліп әкетті. ... ...... амандық сарқылған кезде
барып, үи іші ... ... ... әлі ... ... апайдікінде
пәтерде тұрады екен. Қол тимеді, хат ... ... ... деп ... ... ... Әлгі бір ... жайынан кейін оның өлеңі есіме түсіп,
қайта-қайта Алтынға қадала бердім. Тығыншықтай болып толыпты, ... аса ... ... ... ... ... ... шақ әсемдік пайда болған. Суық
сорғандықтан ба, ... ... ... еді, үйге ... ... соң ... ... қаны лыпылдап, жанып шыға келді» [3, 39 б]. Қасым тағы ... ... ... құпя ... әлеміне еніп кеткендеи болды. Алтынның
осылай айтуы көп нәрседен хабардар еткендей болды. ... ... ... ... суынып елге қайтып келген. Бұзаушы боп жұмыс ... жүр. ... Бар кінә ... ... ... ... Ал Қомшабай болсамектеп
директоры, алайда әлі үиленбеген. Баядағы Кәмилә апайдың үиінде тұрады.
Қалай ... да ... ... ... ... ... бар
сияқты. Ең бастысы екеуіде ауылда. Үшеуара көп ангіме айтылып ... ... ... ... ... ... ... Сол арқылы елдегі, аауылдағы
мыңдаған жылдар қалыптасқан ұлттық дәстүрден аттап кетпейді. Қасымды ... ... де ... ... ... шығуға бейімделеді.
« - Ал, Қасым, бір келген құдайы қонақ едің, қон. Қон деуге үй жетеді.
Бірақ рұқсатым жоқ, ауыл ... ... осы ... ... амал ... ... – Ел-жұр өзіңдікі, орын табарсың. – Тіпті ... да разы ... ... шығып бара жатақнымызда: - Сен аялдай тұршы – деп Қомшабайды
ішке алып ... ... ашық ... ... ... да кірлеп кетіпсің ғой, ... ... ... Мә, ... жуып, үтіктеп қойғам. Киіп ал – деген алтынның сыңғырлаған үні
келді құлағыма. ... ... ... қуып ... ... ... ... табы ішімді тырнап өткендей болды...» [3, 39 б].
Қасым алтынның күткеніне риза ниетпен аттанғанымен, алайда, ... ... ... да ... ... ғой, ... ... үстіңдегіні. Мә,
мына көйлегіңді жуып, үтіктеп қойғам, киіп ал» деген сөздері ... ... ... ... өлең ... Қомшабайды өзінен бақытты
санайды. Қайран сезім десеңші. Қандай сәтте де ... ... ... ... ... ... ... жанама суреткер арқылы да көрсете
білетін хас шебер десек артық айтқандық емес. Бір ... ... ... Қомшабай болса бойдақ, салт басты еркек, жас кезінде бірге ... ... ... ... ... ... сүйеу болуы заңдылық та
сияқты. Бірақ Қасым осы заңдылықтан артықшылық іздеп, өзін қор ... өз ... ... ... да ... ... гөрі ... адал
болғандай. Алтын да негізінен барлық мейірімін Қомшабайға ... ... ... суреткер өзгеше бейнелей алған.
Балалық бал дәурен қызығын детальдар арқылы беру – ... ... ... бір ... ... балаларын әр қырынан көрсету
арқылы характерлер қарым-қатынасын, қақтығысын көрсете біледі. Мәселен осы
хикаяттағы Алтын, ... және ... ... негізгі кейіпкердің бірі
Қыдырхан балалардың тілімен айтқанда Бүкір. Ол ... ... ғана ... де қатысты осы псевдонимді, лақап атты алған сияқты. Қасым ең
алғаш интернатқа келгенде тіл ... ... осы ... ... ... ... аударайық:
«- Немене, интернатқа түстің бе? – деді. Сөз ыңғайына қарағанда,
осындағы дөкейдің бірі болса ... ... қуып шыға ма деп ... Иә, - деп бас изеген болдым.
- Қай класта оқисың?
- Сегізінші.
- Дөйт деген, бірге иоқиды екенбіз ғой. ... ... ... ... жоқ. ... орын ... Екі балаға бір койка.кел! кел! Дорбаңа да
орын табылады. Менің ... ... - деп ... ... Өзі ... ... ... отырғызды. Екі туып, бір қалғандай-ақ, асты-
үстіме түсті. – Немене, мұның іші толған бауырсақ шығар.
- Жоқ, әшейін, киім-кешектер ... ... оның ... ... ... Әлгінбей емес, үйірсектігі
басылып, ыржиып-тыржиып, ... ... ... ... ... ... Оның да ... Аштан өлмейсің. Осында әлде кімдер сыртқа шыға калса
болды, қабының сыртынан ... ... ... ... ... – деп ... ... [3, 9 б].
Қыдырханның табиғаты осы диалогтан кейін ашыла қалады. ... ... ... ... ... ... емес киім-кешек екенін білген соң
белгілі болып қалады. Өзінің жалпы бауырсақ тасығыштардан жүрегі ... ... ... ... ... соң ... шығып, дорбасын Қомшабай
жаққа лақтырып жіберді. Міне, осы сәтті ... ... ... - Ей, ... сен ... ... ғой. ... екеулерің жатсаңдар
қайтеді. Менің көйкем екумізге тар келетін шығар – деп ... алды ... ... үстіне лақтырып жіберді. Қара домалақтың тостағандай екі
көзі жыпық-жыпық етіп, «неге лақтырасың ей» деп ... ... ... ... ... мына ... қорлығын-ай, әттең, ауылда болсаң,
шамам жетсе де, жетпесе де бір ... ... - деп ... ... Амал жоқ, «ауыл итінің құйрығы қайқы келеді» деген осы. (Бұл ... ... тері ... ... ... істеп жүр дейді. Кезі ... деп ... әлі ... ... ішімде)» [3, 9 б]. Қыдырхан мен
Қасымның алғашқы таныстығы хикаятта осылай суреттеледі. ... ... ... ... ... де көрініс тауып отырады. Жалт,
бұрылып ... ... ... өзі ... ... ... ... бейнелеп сөйлеу ауыл балаларының стиліне тән қасиет. Сондай бір
көрініс Қыдырханның үлкенсіп келіп сөйлеуі ... ... ... күз еді» ... ... ... жарық көрген тұста да әдебиет сыны саласынан жағымды ... ... ... ... ... де, адамның ішкі әлемімен
астастыра суреттейді. Алтай ... ... өнер ... ... тіпті
жихангерлердің неше мәртесі өзінің тарихи еңбектеріне де жыр қылып жазды.
Қалиқан ысқақов Алтайда қазақтың ұлттық ... ... ... ... оянған Алтайдың көркін балалардың мектептен жалығып, далаға ытқып
шыққысы келетін ішкі тілеумен астастыра суреттейді:
«Біздің ... ... ... ... ... ... ... бірақ
келеді. Ызғар табын күрт сындырып, тіршіліктің ... ... ... ... бар. ... өтпейтін бытқыл орманы көп қарт Алтайдың
аламыш-аламыш басы әлемнің көгілдір жалпақ ... үрке ... ... шағы болады. Бұл осы көктем әлеті. Алтайдың қызығар шағы да,
қызықтар шағы да осы кез. ... жер ... ... осы ... ... қасиетін танисың. Сезінесің де, мақтанасың. Танисың
да, табынасың. Менің ауылым осы Алтайда қыс бойы ... ... ... ... жете ол да ... ... ... еді. біз де тон-пұшпағымызды
тастап, от басынан өре бастайтынбыз. Көктем мектептегі тоқсанның ... ... ... ... екі ... ... Ығыр қылған сабақтан,
төрт қабырғадан қашқымыз келеді де тұрады. Бір күн, бір апта – бір ... ... ішін езіп ... [3, 29 б]. ... жылы ... ... де өз ... түскен жоқ. Ол жөнінде кезінде көптеген пікірлер
болды. Соның бірі белгілі сыншы Сағат Әшімбаев айтқан:
«Осыдан бірнеше жыл ... ... ... ... ... күз еді» ... ... қауымды елең еткізді. Авторды жұрт жапа-тармағай талантты
жазушы деп ... ... ... Рас, бұл ... ... ... ... туынды болатын. Қалихан мұнда адам жүрегіне ене
білетін суреткерлік сезімталдығын көрсеткен еді» [14, 77 б].
Міне, сөз өнеріне ... ... ... ... ... ... ... аға жазушысына айналып отыр.
1.2 «Ағайындар» хикаяты. Қалихан ... ... ... ... ... әсіресе, стильдік, тілдік ерекшелігіне,
көркемдік қуатына, эстетикалық талғамына ерекше әр бейнелегенімен дараланып
тұрады.
Жалпы, ... ... ... ... сөз ... бірден оның
көркемдік дәрежесі сөз болады. Суреткердің өзіндік даралық ... ... ... ... ... Бір ... сол ерекшелік оның көркем
тіліне келіп сяды.
Бұл шығарманың шынайылығы ... әр ... ... ... ... ... өзінше интерпретация жасаса да өз құндылығын жойған емес.
Соның екі бағытын алайық. ... сол ... ... бейнесі. Сол
кездегі өмір. Қазір де сәл өзгешелігі ... ... өмір ... ... ... Алтын бесігі Алтайдың қазір кімдерге мекен болып
отырғаны, бір кезде Тәңірге ... ... ... ... ... пен ... иісі ... Алтайдың тамырына балта шабушылар
бастық. Ол да сырттан келуші қатарына еніп ... ... ... ... ... ... айналған кейіпкер бейнесіне тоқталайық:
«Ұн салған екі қапты ... ... ... ... ... сақал арба
үстінде талыстай сұлап, шіреніп жатыр. Тегі батырың самогонды стаканмен
сылқита ... ... ... ... ... ... болуы керек. Бұл
екеуі қосылған соң иіс-қоңыс болмай тұрсын ба...» [15, 43 б].
Әлеуметтік, тарихи, психологиялық , адамгершілік тағы ... көп ... ... осы ... өзі ғана ... ... жауап
беріп тұр емес пе. Алтайдың сол кездегі шынайы қожайындарының тұрғылықты
бола ... ... ... ... ... түсірген кім? Қоғам ба,
әлде дәстүр ме? Сан ... ... ... ... ... ... болады.
Суреткер жауап бермейді. Мәселелерді басқаша айтсақ проблематикаларды
алдыңызға жайып салады. ... ... Бұл ... ... ... ... Жауап іздейміз. Суреткер шеберлігі реалистік категория құдіреті
осында жатыр. Ал, сонда екі ұдай ... ... яғни ... ... ... кейіпкерді қоршаған табиғатты муреткер ғана қалай
суреттейді. Ол тексте былай:
«Көктемнің ... ... ... бұла ... Алтай бөктері көк, жасыл
көрпесін айқара жамылып гүл-жапыраққа бөленіп жатыр», немесе «Жыланның
ізіндей ... ... жол ... қуалап Алтайдың үңірейген
меңіреу шатқалына ... ... Екі жағы ... ... қайың
самырсындар бұтартары салбырап төніп тұр» [15, 41-43 бб].
Қайран, Алтай, кенді Алтай, өр Алтай, алты Алтай, ... ... ... ... ... шын жанашыр таппай жаралы күйде
жатырсың. ... ... соны ... байқаған, қазір де көріп жүр.
Суреткеп «Түркістан» газетіне журналист ... ... ... ... ... Жоқ. Тек ... ғана ... деген мақсат менің ойымда да
жоқ. Елде отырып, бірде бір дүние ... ... ... ... ... ... ... болады. Алматыда отырып, елді жазамын. Ал, елге жиі
баратын себебім ел тозып кетті. Алтайдың орманы, аңы бәрі ... ... ... ... ... бір ... ... керек болды. Ұлттық паркті ... ... жыл ... ... ... ... бастап, Бибүгүл Төлегенова
апамызға дейін Дидахмет, Әкім Тарази болып жүріп президентке, ... хат ... Оны екі ... ... ... ... ... сметамына дейін белгілеген сол кездегі ауыл ... ... ... ... бөлімінің меңгерушісі Талған
Гердешев парламентте ұсыныс көтергізген, үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа жеттім-ау, қазір.
Бірғана басқармасында 460 адам жұмыс істейді. Бюжеттен 150 ... ... ... ... ... ... ... да өтті. Енді
туризм басталмақ. ... ... жол ... ... ... ашылуы керек.
Оған қаржы бөлінуі керек. Сонда ... ... ... бір адам ... ... Ең бастысы халқаралық конвенция мемлекеттік шекараның
қауіпсіздігіне кепілдік береді» [16, 5 ... ... ... кеткен. Сондықтан реалистік өмірде қандай
қорған болса, көркем шығармада да оның шынайы ... ... ... обектісі адам және оны ... ... пен әлем ... ... ... Оқырманды осы бағдарда әріптестікке шақырады. Ал,
енді тағы бір кейіпкер суреттеуін назар аударайық:
«Афанасидің ... да ... жан ... ... көзіме түскені
балалары болды. Байқауымша оншақты бар-ау деймін. Өпел-жөпел өскен өңкей
ұлдардың алды он ... ... да, арты әлі ... ... ... ... шапқылап жүреді. Бұл аз болғандай тәмпіш мұрнын тер ... бет ... әйел аузы ... ... ... ... басады. Қозы қайырған
адамдай күргейлеп, әрқайсысының ... бір ... қап, көп ... ... қуып ... Бір ерекшелігі, үйдегі жан біткенннің бәрі қазақша мен
орысшаны ... ... ... береді екен. Таңданған пішінімді байқады ... Бұл ... бәрі де ... ... ... - деп күлді. – Оқуға
жараған төрт ұлымның екуі қазақша оқиды.
Үй иесі бастап ... осы ... ... ... ... силағаны
болар, күбір-сыбырдың бәрі қазақ тіліне көшті» [15, 45 б].
Алтай ... ... ... ... Қазіргі тәуелсіздік шылдары
мемлекеттік тілді қалай өрістетуді білмей отырғандарға сол едің ... ... ... жіберді. Сонда тексеріп, зеріттесе артық болмас
еді. көркем шығармада ұлттық идеологияның ұшқыны болса ол таза ... ... ... ... Сол ... ... қалай көрініс табады. Оның
қозғаушы күші кім. Дархан көңілімен өзіне ... ... ... көп ... ... бірін суреткер қалай берген. Енді соған
тоқталсақ:
«Ебелеңдеген бір адам ... ... үйге тура ... ... ... ... «әй, Есләмбісің, ей» - деген Афонасидің ту сыртынан шыққан
үніне селт етіп, артына бұрылды: - ... – Иә... ... ... ... екі ... біздің үстімізге үңірейіп кеп тоқтады. – бұл не ... ... ... ... еді? адасып жүргеннен саумысың өзің? – Ауыл ... ... ... қол тимейтін болған соң түн баласында адақтап келе
жатқанымда. – Ой ... ... ... ...... өзіме де
жетеді, өзгеге де жетеді. Тек сен ... кұн ... ... ... тымпиып жата қалатын ниеті бұзылған кержақтан Құдайым сақтасын. –
Тіліңе ... ... ... деп ... адамның шырқын бұзып қайдан
жетіп келіп едің сұмаңдап. – ... деп ... жоқ әлде ... жатырмысың? Қасыңдағы Әмписа мә, кім өзі? – Құдай атсын сені, ... [15, 48 ... ... қарамай гармонияда өмір сүріп жатқан реальді өмір сүріп
жатқан ауыл ... ... ... ... тілін, дәстүрімен келген,
құрметпен қарайды. Есләм ... ... ... ... алған. Қандай
құдіретті қуат. Келген елдің қалжыңын түсінеді. Екеу ара ... ... ... ... бәрі ... тілін білгендіктен түгел қазақтың ... еніп ... ... ... жас ... ... шалдың су беру
сәтінде ол толық ашылады. Басқаша айтқанда халық өз дәстүрін сақтап, жақсы-
жаман реалды өмір сүріп жатыр:
«Кемпіріне ... ... ... бір ... суын әкеліп берді. –
Кешіріңіз, - деді, стаканды ... ... - ... емес пе, бір ... ... ас ...... жоқ, адам кәртигенс айын таршылық келе
ме ...... ғой, ... қатын анадан шыр еткенде жерге ... ... ... ... Шо?
- Алушы ма едің мына итаяғыңды, жоқ па?
- Лақтыр әрмен, оған ас құйып беретін итім де жоқ ... - деп ... ... дегендей кемпірі қазақшалай, бажылдай жауап қатты. Метрей маған
бір, қолындағы стаканға бір қарап ... ... да ... ... атып ... ... ... обьчай, - деді. – Кәрі-құртаңдардың сүйегіне исіңген
әдет сүйегімен кетеді ғой...» [15, 57 б].
Қанша ... ... да сырт ... су ... ... лақтырып жіберуі
олардың өз дәстүріне берік екенін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... кеңінен қамтып, онда озық
үлгілерді алады. Сондықтан та ол нақтылы адамға ұқсайды және ... ... ... ... болып табылады. Метреймен диалог қандай шыншыл
оның шопанды, диханды дәріптейсіңдер, ал омарташыны ... ... ... ... Метрейдің өзіне құлақ салайық:
«Когда я думаю о пчеле, у меня ... ... ... ... ... Славиласт своим медом, миллион рублей доходу принесла колхозу.
А што теперь? Не то время, не то ... ... [15, 74 ... ... адамының сөзі. Осы, басқа да тіршіліктегі шынайы
суреттерді суреткер бас кейіпкерді, жас ... ... ... ... жастық шағы шығар, прототипі де болуы мүмкін. Қалай болғанда да
шығарманың шынайылығы ... ... ... білінеді. Ендеше, көркемдік
әдістің ішінде реалистік әдістің алатын орны да ерекше. Оны Қалихан Ысқақов
өзінің «Ағайындар» атты ... ... ... ... ... ... реализмге байлап қоя алмайды. Жоғарыда айтылған проблематиканың бұл бір
қыры ғана.
Қалихан ысқақовтың жазушы ретінде тағы бір ерекшегілі өз ... ... ... ... бір жерін өзгетіп оқырманына ұсынатыны ... ... ... атын да ... жібереді. Мәселен біз шолып откен
шығарма «Ағайындар» хикаяты кейіннен осы шығарманы жазушы «Аюлыда да адам
бар» ... атқа ... Біз ... ... өзгермеген сәтін реалистік
категориясы аясында саналы түрде қарастырдық. Шығарма тұтас бір ... ... ... нұсқасын аттап өту жарамас деп ... ... аясы ... толысқан «Аюлыда да адам бар» хикаяты
да өзгерместен Алтайдың табиғатын суреттеумен басталған ... ... ... толған бұл шағы, Алтай бөктері көк-жасыл
көрпесін айқара жамылып, гүл-жапыраққа малынып жатыр. Ойдым-ойдым ... ... ... ... соқа ... ... атыз алабын
молайтып, талай ауқымға үркітіп апарып тастапты. Көктемгі егісті аяқтап,
шауа қолының қалт еткен жағы ... ... күн ұзақ ... тынышы кеткен
өскеде, мазасы қашқан табиғат та бүгін оһ деп сылық түскен тәрізді. Салыңқы
рең, маужыраған өлі тыныштық бар» [17, 49 ... ... ... ... ... ... жетілдіре түсетін элементтердің қатарына ... ... ... туындысында бұл тәсіл кеңінен қолданыс тапқан.
Пейзаж шығармаға тыныс енгізері, оның көркемдік ... ... ... олай ... ... ... ... туындыға кеңістік пен
көкжиек дарытады, композициялық тұтастығы мен сюжеттік ... ... ... ... ... теңеу формасында еніп, тұрақты әдеби-
эстетикалық категорияға айналған ... ... ... ... ... ... ... композициялық
компоненттерінің бірі, табиғатты суреттеу, кең мағынасында ... ... ... ... ... ... анықтама берілген [37, 272 - б].
Жазушы табиғат бейнесін суреттегенде ерекше шебер. Және де ... ... ... ... ... ... түрленіп өзгеріп отыратын
табиғат ананың бейнесн айна қатесіз жасап отырады. Мәселен, ... ... ... бұла ... ... ... ... толымды
бейнесі жатыр. «Бұла» сөзі көктемнің жазға ауысар шақтағы ... ... ... ... ... ... «бойжеткен» уақытын бейнелеп тұр.
Табиғатты суреттеу, оның көркем шығармадағы орны туралы академик ... ... ... ... ... ... демекші, кітаптың пейзажды беттері қағаз емес, нақ тірі
табиғаттың өзі. Адамды үйден ... алып ... Бір ... ақ ... ... ... ... бір жерде ауадағы дымқыл сыз бетке тиеді,
тағы бір жерде ай ... ... ағаш ... ... енді бірде
маңдайымыздан шағырая қадалған күнге қолмызды қалқалаймыз...» [18, 144 б].
Табиғаттың «Абай жолы» эпопеясындағы ... ... ... ... ... да ... ... табиғат та бүгін уһ деп сұлық түскен
тәрізді» тіркесінде қаншалықты табиғаттың нақты суреті берілген. Хикаяттағы
оқиғаны ... ... ... жазушының өз мәнері бар. ... ... бет ... жас ... ... бейнеленеді. Енді сол «мен» ... ... ... жүре ... ... өгіз ... бойдақ
дегенің бір бейкүнә жан ғой. Кеше ғана аудандық ... ... ... ... ... ... ... басқан жайым бар еді. бүгін,
міне, мынау бір ... ... ... Аюлы ... ... ... ұрып келеміг.
Амал қанша, сал басты, сабау қамшының көрген күні осы енді. Өзіме де ... ... ... әйтеуір, өзімнің жұртпен тұзым жараспай-ақ жүр. Қайда
барсам да қоныс тебе алмай, байдан ... ... ... ... мен ... ... ... сылтаумен алдап-сулап сырғытып ... да ... [17, 49 б]. Жас ... ... ... адамның
көз қарасы мен дүние танымы тым басқаша екендігін ... ... ... ... ... ... ... біледі. Біле тұра сол өзіне таңсық
Алтай еліне келгенде өзінңі жан дүниесінің ерекше ... сала ... ... сыны ... атап айтсақ, «қақпайшыл өгіз», немесе
«байдан шыққан әйелдей жыласа бергенім» деуі ... не бір ... ... ... ... ... ... арқылы ашып береді. Бұл жазушының
көркемдік бейнелеудегі шеберлігінің, даралық стилінің ағағы. ... ... ... аса мол қолданылып, ... ... ... монолог, диалогтар өте ... ... ... ... ... нақты шындық пен көркем шындықтың ара
қатынасына назар аудару арқылы шебер шешім ... айта ... ... ... ... ... ... демографиялық жағдайын
қосалқы екінші, үшінші ... ... ... ... де ... ... ... бара жатқан жасты Алтайдың кер жағына ертіп
жібермей, табиғатқа ... ат ... ... бара жатқан суреттермен ... ... ғой. ... ... ... ... ... астарлы барлық
әлеуметтік-демографиялық хал-ахуалды көрсетіп кетеді:
«- Лесопилкаға барасыздар ма, ... ... ... ... деп ... ... ... болып ем, Қауғасақал: - Сенсіз де
жүгіміз жеткілікті, - деп гүр ете ... ... да ... біраз бар екен.
Жалғыз атты ырдуан ... үсті ... бос ... ... ... ... ... босаған болу керек. Ұн салған екі ... ... ... ... қауға сақал арба үстінде талыстай сұлап
шіреніп ... Жас ... ... ... ... ұқсайды. Бірақ екі
иығына екі тең жүк артса да ыңқ ... ... зор ... ... ... ... өңірін ағытып тастап, шалбарының сыртына желбегей қоя
беріпті, жел үп еткенде делдиіп, ... ... ... ... ете түседі.
Өзінің дене бітісі де ересен екен. Тұла ... түк ... бас ... кере ... Сол кере ... ... ... созылған дүрдік ернінің
асты-үстіне қаптаған Қауғасақал сасыған шалшық қара судың жиегіне қау ... ... ... ... ... бүкіл жақ-шықшыты қапталдап келіп
алқымға түсіп, жалпақ төсті ен жайлап, қақ жүректің басына таман ... ... Жел ... ... ... теке иесі қолқаны қабады.
Тегі, батырың самогонды стаканмен сылқитып тартып, ... ... ... ... болу керек. Бұл екеуі қосылған соң иіс-қоңыс ... ... [17, 51 ... атап өткеніміздей, жазушы осы қауға сақал арқылы Алтайға ауып
келген бүкіл кержақтың типологиялық бейнесін жасап тұр. ... ... ұн ... ... ... ен ... самогонын жасап, есі кіресілі-
шығасылы өмір ... ... ... ... ... ... Бұндай
кейіпкердің дүниеге көзқарасы көз алдын ойлап, таң мен ... ... ... ... ... ... анық. бұл шығарма қазақ елі
тәуелсіздігін алмай тұрған кезде жазылған. ... ... ... ретінде
Түбітсақалды алады. Соншалықты қарапайым кейіпкерлер арқылы үш ғасырлық
империяның қазақ жеріне келуін бейнелеген. Әрние, дәл осы ... ... еш ... жоқ. ... ол ... жерінің жаулануының жемісі
болатын. Қазақта «Отансыз адам – ормансыз бұлбұл» деген көне мақал ... ... ... ... ... ... деген жағдайда осыдан бес-алты жыл
бұрын келімсектердің аузынан шықты емес пе. ... ... ... саясаты
болғанда не болар едік. Осындай ... ... ... ... бере ... Қазақтың тілін біліп, ағайын болып кеткендер бір басқа.
Ал енді мына май құйрықтан тепсең де селт ... ... білу ... ... ... ... ... Түбітсақалдың бейнесі, түние танымы
былай:
«Арт жақта ұйқылы-ояу Қауғасақал басын көтерместен:
- Фе..о...до...ор...р! – деп ... ... ... ... бұған
мән бере қоймаған соң, ол аяғын сәндеп, баппен көтерді де, шикі ... тіге ... ... ... ... тура майқұйрықты көздеп тұрып
былш еткізіп теуіп қалды. Федор түз сезбегендей жаймен ғана артына бұрылды
да: - Шо-о? – деп тіл ... ... ... оған ... жауап
қайтармады. Федор оның нені меңзегенін түсінгенде арбадан секіріп түсті.
Делбені ... ... атты ... ... ... ... ... салып
жіберді. Арбаға қайтіп ұмтылмады, жанасалап жаяу еріп ... Ат ... бір ... дөң ... ілінді. Құлдиға құлай бергенде, қауға сақал
тағы да: - Фе...о...ор...р! – деп дауыстады. – Шо-о? – ... [17, ... ... ... ... ... ... Қалихан
Ысқақов нақты және қысқа детальдармен ... ... ... ... «-- ... мен «- ... көп мән ... дүниетанымы мен мінезінің астарланып көрініп қалып жатқан жайы бар.
Сөзге сараң, арақ пен сарымсаққа ... ... ... не ... ... ... мен Түбітсақалдың іштей және сырттай үндестігін
жазушы ... ... ... ... арбаның алдыңғы жағында отыр. Жас шамасы
өзімше жиырманың алты-жетісін берген ... Сырт ... ... ... ... ... ... гүжбан бұқа да, мынау
жаңа етейіп келе жатқан дөнежін бұқа тәрізді. Айырмашылығы: бойы мыртықтау,
бірақ оның есесіне ... ... ... көк ала қыл ... ... ... қара да, сиректеу, қоғадан гөрі көдеге көбірек келеді.
Шұқанақ-шұқанақтарда арба солқ ... ... дене ... ... ... ... ... жаздайды» [17, 51 б].
Ебедейсіз өскен екі тұқымдастың суретін осылай бейнелеген. Алайда,
Алтайдағы қазақтан басқа ... ... ... ... ... ... Ертеректе империяның өзінен қашып келіп қазақ арасына
паналаған, ... ... ... ... ... ... деп оның ... дәстүрін сыйлағандардың да тамаша бейнесі
хикаятта жоқ ... бар. ... ... бірі – Афанаси және оның отбасы.
Суреткер сол бригадир Афанасидің ... ... ... ашады:
«Мен бөлімшенің бұрынғы бригадирі Афанасидің үйіне тоқтадым. Үй ... ... орта ... ... адам екен. Жылқының түп құйрығындай
қалың шашын қырау шала бастапты. Өңі сынық, көз еті сарғайып, ұрты ... ... ... ... ... әбден қажыған кісі тәрізді.
Қырылмаған сақал-мұрты онсыз да ... ... одан ... ... ... жең - ... әлденеше рет жамау түскен атам ... көне ... ... ... оң жақ қолы Отан ... мүгедегі
екендігін айтпай ақ аңғартқандай. Ренішін де, қуанышында білдірген жоқ,
әдеттегі келімді-кетімді көп ... ... ... ... [17 ,53 б]. ... шағын, және соншалықты қарапайым суреттеуден Афанасийдің ... ... ... өмір ... адам ... ... Жаушының ешкімге
ұқсамайтын поэтикалық қуаты осы ... ... ақ ... ... түп ... ... өзі ... бояуы қанық сурет.
Кейіпкеріміздің «көз етінің сарғайып кетіуі» небір қиын заманды өткізгнгін
байқатса, «шынтағынан жұлынған оң ... ... ... ... ... ... «Судъба человека» атты шығармасын еске түсіретін, табиғи
беинелі бұл кеиіпкер де өмірдің өзінін ойылып ... Өз ... бір ... ... ... ... ... жағдайда еш көлеңке
түсірмеи, уағыз айтпай суреттеу шеберлігі де оны дараландырып тұрады.
Алдыңғы самогон ... ... ... ... «Шо- о-о – ның»
төңірегінде қалса, ал мына кеиіпкер үиіндегі ... өзі ... ... оқиды екен, және келген қонаққа құрмет есебінде барлығы қазақ
тіліне ... ... ... қазір елдің бәрі шаршап жүрген мәселеге сол
кездің озінде концепция ұсыныпты. Оның ... ... ... бала-
шағасымен қазақша сөйлейді. Өйткені ,тұрған елі- Қазақстан. Соны уағызсыз-
ақ киіпкерлері арқылы білдіріп ... Өз ... ... ... ... бола ... тобырдың көбкиген кезінде жарық көрген шығарма . Сол
сәтте суреткер қалай бейнелеген енді соған ... ... ... ... ... ... ... бір нұқып қап, көп
ұлдарды ауызғы бөлмеге қуып барады. Бір ... ... жан ... бәрі
қазақша мен орысшаны судай сапырып сөйлейді береді екен. ... ... ма, ... - Бұл ... ... ... аралас тұқым,
- деп күлді. – Оқуға жараған төрт ұлымнын ... де ... ... Үи ... ... осы ... ... келген қонақты сыилағаны болар, күбір –
сыбырдың бәрі ... ... ... [17,54 ... арасындағы соншалықты табиғи, әсем қарым – қатынасы ... ... ... кемде-кем. «Күбір-сыбырдан» бәрі қазақшаға
көшті. Яғни, қалай болу керек екенін жазушы сол ... ... ... ... ... ... ... осы мәселені күрделендіріп, өзіміз
қиындатып жіберген сияқтымыз. Ауыл адамына тән ... ... ... өзі ... ... шықты. Және сол кездің озінде нағыз
халықтар достығы елде ... анық ... Енді сол ... соғыстан
қайтып келгендегі сәті, оны Жанпейіс ақсақалдың қонаққа шақыруы ... ... ... ... ... аты естілгенде менің де денем шым-шым етіп, әр жерім
қышып сала берді. Афанасий стол ... ұсақ ... ... ... ... тастап жіберді де, бүргенің жайына тағы ... ... ... осы мына ... ... ... ... ұзақ
жетіп, елге 1948 жылы зорға оралдым. Ауылда Жанпейіс деген ... ... сол ... ... қайтқандар қандай кәдірлі, сол ақсақал үйіне шақыра
қойғаны. Байқұстың менімен құрдас баласы соғыста қаза тапқан ... жүр ... ... тебісіп, тете өсіп едің, кемпір шалдың
қасында бәр ... ... ... ... кет» деп ... соң бардым.
Ұмытпасам, осы Қарақұста отырды, білем солар, ә, Анфиса?
- Е, ұмыта ... ба, әлі де ... ... жоқ па, - деп ... ... ... берді.
« Не істеудің амалын таппай отыр едім, қатын-қаламшар «әңгіме айт,
әңгіме айт» деп ... Реті ... ... ... де, ... ... ... әңгімеге кірістім емес пе. Сонда не айттың десеңші. «Өй, соғыс
дегенің қиямет қой, - деп қоямын. – Мына ... ... деп ... ... ... ... ырғап-ырғап қойдым. Аяқта керзі етік, оның қонышын
сәндеп, шымырып қойып тастаймыз, - деп екі ... ... ... ... ... ... кер; - ... белбеу, гимнастирканы ысынып алды
деші. Қойшы сонан әңгімені аяқтай келіп: мына қалтаға бір гранатаны ... да, ... ... ... деп екі ... соғып-соғып жібердім.
– Қайтсін-ай, енді, жан бермек оңай ма, - дейді, отырған қариялардың бірі
жағасын ұстап. ... ... мені ... ... керек: - Әй, балам-ай,
етіңнің қышуы қанбай қалды-ау, ә? әңгімеңді соза түссең қайтеді, - ... ма. Жұр ... ... ... ... Бұл ... деген Құдай
атқыр, сонда бір сазамды тарқызған ғой. Ал, інішек айтып ... ... жоқ ... ме еді. ... де ... кетіп болды енді. Сол үшін мына
жеңгеңді, ... ... ... ... ә. Бір ... бұ ... ... тани қояды өзі» [17, 56 б].
Міне, осы суретті езуіңізге күлкі үйірмей оқу мүмкін ... ... ... ... ... ... жан бермек оңай ма» деп көңіл білдіріп те
қояды. Барлық мәселені басқадан бұрын ... ... ... ... ... соза түссең болатын еді, етіңнің қышуы қанбай қалды
ғой» деп қалықты бір ... Осы ... ... ... ... ... бүргенің барлығын қаншалықты тамақ жеткізеді десеңізші.
Дәл осы бүрге туралы айтып отырғанның ... ... өз ... хабар да беріп кетеді. Біздің кейіпкеріміз Жанпейіс
ақсақалдың қайда ... білу үшін ... ... ... сұрақ
қоюуы, оған оның қаға жауап беруі қаншалықты тартымды шыққанын байқайсыз.
Анфиса Афанасиді қаға жауап ... «Әлі де ... ... жоқ па» деуі
арқылы жер жағдайын терең білетінін байқатып өтеді. Яғни, қазақша ... ... ... байқатады. «Глуховка» немесе тағы бірдеме деп
ат қойып ... жоқ. ... ... ... бұрыс. Жалпы, халықта терістік
жоқ. Міне, ... ... ... ... ... ... болып отырмыз. Ол
жөнінде ңалым А. Есенов:
«Таким образом, ... ... ... ... с
национальными литературными традициями, куда мы ... ... ... ... образа, традиции художественного мышления и
все особенности строя речи и ... и.т.д – все это ... ... колорит» [19, с 99].
Жазушының шеберлігі осында, басқа халықтың да егер қазақ ішінде қссе
ұлттық колоритін ... ... ... ... ... ... ... күн үшін қаншалықты өзекті екені белгілі. Барлығы ... ... ... ... ... артық айтқандық емес. Әйтпесе,
дін мәселесін соншалықты аждаһа деңгейіне көтермей-ақ қажеттілік ... ... ... орыс тілді мәңгүрт өзін түзеуден бастаса ... еді. ... ... ... ... ... ... адамдық
қасиетінде екендігіне жазушы қатты көңіл бөлен. Алғаш егізгі кейіпкерді
ертіп алып, мекеме басына барғанда айтқан ... ... ... ... ашады:
«- Болмаған екен, ақсақал. Осы мына жеткізілген қарағайларды бітір
тастаңдар деп Құдайдың зарын ... ... ... ... тапсырғаным қай
да еді. Ұят қой тіпті... Ұятты ... ... - ... ... ... қалды. Не ұрысарын, не ақылға саларын білмей тығылып отырады да,
ашуы бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... барып сағасына түсті. – Менің абыройым үшін істемей-ақ
қойыңыздар, мен енді ... ... ... ... ... мына ... мойнында, бірақ әр нәрсенің міндетін басқаға
итере берсек, іс біте ме, бір адам емес, бәріміз көтеруге ... ... – Оның ұрты бір ... бір солып қомпаңдап кетті. Қолындағы
ширатып отырған көк шидің сабағын бытырлатып үзіп-үзіп лақтырып жіберді ... ту ... бере ... ... [17, 62-63 ... ... ... Ысқақов отбасы берекесін ішінен көрсете,
шынайы суреттеуге шебер. ... ... ... оның ... ... ... ... Мысалы, өзіміз келтіріп өткен
Афанаси мен Анфисаның ... ... ... ... ... ... жұмақтай ыстық отбасы екенін байқайсың. Олар ... ... ... ... мол бала шаға ... қаншалықты жылылық
беріп тұрғанын байқайсыз. Өз ... ... ... ... ... Және оны қандай жарасымды қалжыңмен жеткізеді десеңші:
«Мына жеңгеңнің бір өзі бір холкозбен жарысқа түскені қашан. Колхоз
мал басын ... деп ... бұл жан ... ... деп ... Шопандар қойыни
бір жылда екі төлдетсе, бұл бір ... ... ... ... ... ... Құдай қолдаса, түбі біз озып ... ба ... ... да ... Афанасидің қарқылдаған қатты күлкісінен
төсектегі бала ... ... ... ... үй иесінің әйелінен қысылып,
күлмейін десем, буынып бырсылдап барып, мен де азар ... Ыдыс ... әйел ... ... астымен бір түйіп өтті де: - Әшейін ... ... кісі ... мұның өстіп дүлдірлеп кететіні бар. Неғып
отырсың енді, бар ана баланы уат! – деп ... ... ... қозғала
қоймады. Бала ыңырсып, бір-екі аунап түсті де ұйықтап қалды. – Озғаның
жақсы-ау, ... мына ... ... ... ... Әлгі құрып қалғыр
бүргесі бар екен-ау бұл ... Осы ... ... пәледен құтыла алмай-ақ
қойды. - Афанасий тағы да мырс етіп күліп ... де, ... ... ... қарады. Бұл жолы жеңгейдің ... ... ... ... ... ... ... теріс айналып өзі де күліп
отырған болу керек» [17, 54-55 ... мен ... ... ... ... ... бар. Анфисаның да
қазақ тілін жеткілікті білетіні сонша, тіпті, мақалдап-мәтелдеп сөйлейді.
«Әшейінде аузына балта тыққандай, кісі ... ... ... дүлдірлеп кететіні
бар» күйінің көтеріліп сөйлеп отырғанына наз айтты. «Бар ана ... ... ... бір ... ... бар. ... бұл ... айылын жия
қояр Афанасий жоқ, баланың көптігіне ... ... ... ... ... ... не істейсің дегендерді айтып қарап отыр. Ұлттық дегенде
соның тамырын білу керек. Егер ... ... ... өзі жалпы адамзаттық деңгеге көтеріледі екен:
«И эта ... ... ... ... как ... так и с ... ... стиля» [20, с 49].
Жазушы шығыс өңірде тұратын ... пен ... ... ... біледі. Жеке тұлғаның өзіне де көп нәрсе қатысты екен. Әсіресе, екі
құрдас Еслам мен Афанасидің тіл қатысуы, олардың ... ... ... ... нәрсені ашып тастайды:
«Ебелеңдеген бір адам кірген бетте үйге тура тартты. Есіңтің тұтқасына
жармаса біріп: «Әй, Есламбысың, ей» - ... ... ту ... ... үніне селк етіп, артына бұрылды: - Опанас?!
- Иә...
Қараңғыда баппен бір басып, екі ... ... ... ... ... – Бұл не жатыс? – Жатыстың қандайы болушы еді. ... ... ... – Ауыл-үйдің асын аңдуға күндіз қол тимейтін болған соң, ... ... келе ... – ой, ... ішіп ... ... едің.
– Шүкіршілік, өзіме де, өзгеге де жетеді. Тек сен секілді күн батпай қазан-
аяғын жалап-жұқтап, қызыл іңірден жата ... ... ... кер ... ... – Тіліңе шиқан шыққыр-ай, ұйықтайын деп жатқан адамның
шырқын ... ... ... ... ... ...... деп
жатырмысың, жоқ әлде шөгейін деп жатырмысың. Қасыңдағы Әписа ма, кім өзі? –
Құдай атсын сені, қонағым ғой. ... ... мәз ... ... ... тас түйілгендей қиқ ете қалды да: - ... ... ... гөр,
кешір, - деп бөьек қағып, ұшып кете ... – Мына ... ... жығып қалжыңдай беретініміз бар» [17, 58 б].
Жазушының ... ... бір қыры осы ... де ... ... ... ... екеуінің қарым-қатынасы да еркін екенін
сездіріп өтеді. Есламның үйге тура ... ... ... Әр ... де ... ... ... Кер жақ деп отырған Сібір орысының ерте
жатып ... ... ... түйреп өтеді. Ал, қазекең болса кешке ет асып
қойып, соның маңында талай-талай ұзын ... ... ... еді. «- ... ... ... өткір қалжыңда қаншалықты жақындық жатыр десеңізші.
Оған құрдасының тілімен айтсақ Опанас та түйреп жауап ... «- ... ... ... ғой». Шындығында жанында жатқан бөтен адам ... соң ... ... ... ... ... ... құрдас болған соң
қатты қалжыңдаса беретінін айтады. Жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... сол жағдайда жұтылып кетпеу
негізгі мақсат болуы керек. Сол туралы осы ... ... ... ... ... ... айтады:
«В реалистическом стилепрослеживается эволюция характера героя под
влиянием обстоятельств» [21, с ... ... тап ... ... ... ... ... тұратыны шындық басты міндет ұлттық мәйекті жоғалтпай, жұтылып
кетпей, осы елдің атына сай қазақтар өзінің ... ... үлгі ... Әйтпесе жаһардану процесінің кері әсері болуы қаупі де жоқ ... осы ... ... ... ... бұл ... идеологиялық
аспектісі де қажетті бағытқа түзілген дей аламыз. Жалпы, ... ... ... ... оның мимикасын, қимылын бірге қосып портрет жасауға
шебер.
«- Есләм сіріңке шағып, темеккісін тұтатты. Үңірейген таңғы танау мен
көп қайнап ... ... кәрі ... шеке ... жықпыл-жықпыл
болып төбесіне қарай жиырылып қалған тәйкі маңдай бұлыңғыр сәулесі ... етті де жоқ ...... ... ... келген-кеткеннің
аяғы. Қай есіктен кіріп, қай есіктен шықса да, төбесін көріп отырамыз. Алыс
емес, ... ... ғой, үй мына ... ... дәмді әлі де талай
тата жатарсың, інішек» [17, 59 б]. Есләм оған жөпелдемеде ... ... ... ... ... жатыр. Біздің кейіпкеріміз сол арада
Есләмнің портретін салып үлгерді. Бұл портретті салу барысында жазушы ... ... ... ... олай ... ұзыш ... теңеу
арқылы Есламның толық портерін салу арқылы оның характері мен дүниетанымын
аша түседі. «Үңірейген таңғы танау мен көп ... ... ... ... ... ... жықпыл-жықпыл боп төбесіне қайрай жиырылып қалған
тәйкі маңдай». Тәкімаңдайды қаншама көркем ... ... Бұл ... оқырман көкейінде мәңгі қалатыны айқын және Есләмді
ешкіммен шатастырмайтыны тағы да айқын. Күнге күйген, желке тотыққан ... ... «көп ... ... шыққан кәрі қойдың шеке құйқасындай»
деуі арқылы соншалықты дәл берген. Ғасырлар бойы ... өмір ... ... ет ... ... ... психологиясы үшін, ұзақ қайнаған
кәрі қойдың шеке құйқасы аса таныс дәм. Бұның өзі қазақ ... ... ... ... ... Гүлзия Піралиеваның мына пікірі қуаттай
түседі:
«Қазіргі қазақ прозасы күрделенген жанрға бай көркемдік ... мол ... ... Ол ... ... оның рухани әлемі, тіршілік еткен қым-қиғаш
қайшылығы мол ... өмір ... ... өмір ... ... [22, 19 ... ... сомдаудағы көркемдік шығармашылық ерекшелігіне арнайы
талдау жасау, шеберлік ... ... ... ... әдебиетінің даму
бағыт-бағдары, қазір орын ала бастаған адами және қоғамдық құндылықтар
туралы ... ... ... ... бола ... ... кейіпкер - әрі
жинақталған, сонымен бірге дараланған тұлға. Кейіпкердің портретін ... ... бет ... дене ... киім ... т.б. құрайды. Қаһарманның
портретін, әсіресе, оның көзге ... ... ... ... қимылы, өзін-өзі ұстау әдебі неғұрлым дәл көрсетеді. ... ... ... ... ... және ... ... қолданады. Портрет-сурет (фотографиялық) кейіпкердің
биологиялық, физиологиялық ерекшеліктерін, ... ... оның ... ... Ал портрет-мінездемеде адамның сырт бейнесін суреттеу
арқылы оның ішкі жан ... ... ... ... ... сан ... образы жасалған және жазушы олардың бір-біріне
ұқсамайтын қайталанбас тұлғасын, мінез-құлқын, таным-түсінігін дәл ... ... ... ... жеке ... ретінде таныта алған. Қаламгердің
кейіпкер сомдаудағы ұстанатын қағидалары мен көркемдік әдіс-тәсілдері,
таным-түсініктері қазіргі ... ... тән жаңа ... ... ... ... бірі ... бас кейіпкердің сүзгісінен өтуі дер едік.
Сонымен қатар бас кейіпкердің байқағыштығы әр жерде көрініс ... ... ... мына бір ... протретін жазушы осы бас кейіпкердің
көзімен былайша береді:
«Басында дөңгелек пұшпақ бөрік, аяғында саптама етік, үсік алып ... ... ... ... ... ... буынған егде атам шетке шыға беріп
тоқтады.
- Ә, жаңа нәшәндігіміз сенбісің?
- Мен боламын.
- Болсаң, боларсың, - деп ... ... бір ... да, ... ... қайта бұрылды. Қозы қарны бар, тапал қара кісі ... Бет ... ... ... мұртын таңқы мұрнының алдына бір шөкім қып иіріп
тастапты. Өрт шалған төмпешіктей қушықтау басында ақ-қарасы ... ... бар. Оқыс ... ... ... ... ... сағымшалаған айдың
бетіндей шалт-жұлт ете қалды. Тебінгідей қалқиған құлағын шеміршектете
созғылар тұрып:
- Қай елсің? – ... Осы ... ... ... ... сүйегіңді айтам да.
- Атасыз ұл, сүйексіз адам бола ма екен, ақсақал!
- Болсаң, ... – деді ...... бала ... ... [17, 61-62 ... тергеп отырған ақсақалға бұл да қызыға жауап береді. ... ... ... ... бірі ... Бір ... ... біз осы
Қалихан Ысқақовтан кездестіріп отырмыз. Ол да кейіпкердің болмысын аша
түскендей. ... ... оқыс ... ... ... сағымдай болуы
да ерекше емес пе. Тіпті, сол таздың сағымшалаған айдай болуы ... ... ... ... ... нәшәндіктің» балалық шағы
ауылда өткенін байқайсыз. Өткені қыңыр шалдың ... ... ... ... ... оның ... ұл, сүйексіз адам бола ма ... ... ... кісілікті білетін адам екенін ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымын ашып
тастайды. Бір деталь арқылы оның тұтас болмысынан ... беру ... келе ... ... ... ... ... құралдарды
жасау шеберлігі арнай зерттеудің обьектісі болуға тұрарлық мәдени және
көркемдік құбылыс болып ... ... ... бір бейнелі сурет арқылы
көз алдымызға әкеліп, мәңгілік мрамор қалыбымен құйып тастайды. Шындығында
назар ... мына ... кім ... «өрт ... ... ... Бұл бас есте қалды делік, осылай үстемелей дамыта суреттеу
суреткердің даралық ситилінің ... Өрт ... ... ... бар ма, бұл ... ... ... Ысқақов десеңіз, ол жай ғана
«өрт шалған төбедей бас қана емес екен, оның ар жағы «ақ ... ... шаш» және ... ... ойма тазы ... ... сағымшалаған
айдың бетіндей жалт-жұлт етеді екен. Оның ар жағында «тебінгідей қалқиған
құлақ» тағы бар. Осының барлығы жазушының сөзбен ... ... ... ... сала ... шеберлігін байқатады. Жазушы сонымен бірге
көркем шығармада әлеуметтік мәселені де еркін ... ... Сол ... ... ... қана ашып қоймаған, сонымен қатар
жостпарлы экономиканың болашағыи жоқ екенін де сол ... ... ... ... ... ... жоспарлы экономикасы әлемдік нарықтық
экономикаға тіресе алма күрс етіп ... ... Оның ... ХХ ... ... Оны өз хикаяттарында Мұқтар Әуезов ашып береген болатын.
Кейіннен ғалым Тұрсын Жұртбай сол шығармаларды ... ... ... саяс ... ... ... ... Осы шығармада аталған
мәселе Жұмабайдың аузынан айтылып, біраз мәселе ретінде көтерілген. Жұмекең
Афанасий мен жас басқармаға қаратып айтқан ... ... ... ... ... ... жұмабай тұлғасын өрлендіріп берген, ол өзін
ғана емес, халқын, елін ойлайтын ел ғасы ... ... Бері ... ... ... - деді ... ... уақытта басын
көтеріп.
Өкпең орынды ғой. Сен кім, мына бала кім маған бәрі бір. Әйтеуір ... ... ... ... үшін ... өзім ... ... үшін істейміз.
Осы дүниенің шапағатын Опанас, Жұмабайларға ғана емес, бүкіл ел ... ... адам ... ... ... ... бәрі де. ... імтеуден
еске емеспіз. Бірақ осының бір есеп-қисабы болмаушы ма еді. бітірмедіңдер
деп сен ... ... ... ме бұл. ... ... ... ... Тасып жатады, бір жағынан орталыққа. Қаншама ағаш тіл, қанша ... ... ... ... де ақшаң да сол баяғы. Не өспейді, не өшпейді.
Әлгі Есләмнен бір ... ... ... ... ... қыртиып-тыртиып
жөн жауабын жауабын да бермейді. Өзі бүгін тағы жоқ. Таз ... ... мына ... жан ... салып, қысып отыр едім жаңа ғана» [17,
63 б].
Осы үзіндідегі мына сөздердің ... ... ... ... ... ой сол ... үшін өте ауыр еді. енді ... назар аударайық:
«Күнде әкеліп үстемелеп үйіп жатады, ьасып ... бір ... ... ағаш тіл, қанша іс тындыр, алатын еңбек күнің де, ақшаң да
сол баяғы. Не өстпейді, не ... ... ... ... етіп ... ... тудыратын стимул жоқ. Не еңбек еңбек ... ... ... ... ... тіпті, моралдық тұғыдан көтеріп отырмаса, адам
қалай ниеттеніп, еңбек етеді. Сол ... ... де ... ... ... ... ... туғызу оңай нәрсе емес еді.
Жазушының тек қана ... ... ... сонымен қатар ел қамын ойлаған
зиялы азамат ретінде де тұлғасы осы жерде көрінген. Біз тұлға ... ... ... Осы бағытта айтарымыз белгілі бір мекеме басқарып
отырғанның бәрі ... ... ... Ал ел ... ... ... ... шын мағынасындағы тұлғалар еді. Біраздан соң осыларға айтып ... қор ... деді ме, ... ... жас жігіт Сергейге қаратып
сөйлеп, өз сұрағына өзі нүкте ... ... ... ... ашу ... тәрізді, Жұмекеңнің көмейінде де
айтылмаған сыр қалып ... Екі ... ... ... қызыл сызық
молайып, желкесіне дейін нарттай болып тарады. Сүйеулі тұрған балтаны қорс
етікзіп бөренеге құлата ... ... де, ... ... Әй, ... ата ... кіріселік. Әңгіме бұзау емізер, бұзау таяқ жегізер. Қысыр
кеңеспен отырғанда жазды өткізіп алармыз, - деп жас ... ... Енді ... де ... ... ... қабағымен танытты»
[17, 64 б].
Осы мінездің өзінде көп ... мәні ... ... пен жас
басқармаға қаратып, айтып мәселе көтеруі, одан кейін кейіс білдіріп ... ... ... оның ... әй ... не ... дегендей
күйіс түйіні арқылы, Жұмекең оларға ғана ... ... ... ... ... ... сол ... экономикаың негізінде ой қортқан
ол, жеке басының, от басының қамы үшін талап қылғандарды сынайды. ... ... ... ... ... өзі де ... ... сол Құрымбайшыларды сынайды. Бәрі ортақ, бәрі тең деген
идеологияның құрбаны болған. Бірақ өзі ... ... ... ... үстімен жүретіндерді түсінбейді. Жалпы, жүйені ұқпай дал ... ... ... болған. Табиғат пен адамның қарым-қатынасы
бірінші кезекке шығып, ауқымды ... ... ... бар да, ... қоғам тынысын яғни адам мен қоғамның қарым-қатынасын ... ... ... ... адам мен ... ... байланысты, яғни
адамның қоғамдағы орнын, сол қоғамға деген көзқарасын саралаудың бірінші
кезекке ... ... ... қатар «Әй, Сергей» деуі қандай
жарасымды шыққан. Халықтар достығы ... неше ... неше ... ... ... ... ... таба алмай тұрғанда, суреткер бір
детальмен ... ... ... шеберлік деген осындай детальдарда
көрініс ... ... ... де осы ... керек. Жанды суретті бейнелі
түрде сала білген. Жалпы, қазақ прозасы әлеуметтік мәселелерге, қоғамдық
қайшылықтарға дер ... үн ... ... Бұл ... да сол
айтқандарымызға дәлел бола алады.
«- Тау ... ел ... ... - ... ғой, ... ... ішінде бір тентек жүре береді де. – Қайдам? – қарт басын шайқады. – Елді
бүлдіретін де сол бір ... бола ма деп ... ... ... жүз
шақты түтін бар екен. Сонда есебі екі жүз жұмыс қолы дейікші. Соның ... ... ... ... ... Ал үй-жайын, тұрмысын қарасақ, жып-
жинақы, ... ... ... бәрі ...... қалай, жұмыс
істейтіндерден гөрі, істемейтіндер байып кеткені ме?
- Маған солай сияқты. Солай дейтінім, ... ... ... ... ... ... сен өзің ... байқадың ба, қазір ғой, ауылдан шошаң
еткен бір артық адамды көрмейсің. Қалай пешін болады, солай о ... ... ... да ... ... сабылтқан өңкей қырма сақал қу шалдар ... өріп келе ...... ... сұқ ... ... ауылдың
ана қырымен, мына қырының төбесін осып-осып жібереді. – Тіңкитіп бір-бір
арба шөп алып қайтады. ... бәрі әлгі ... ... ... де немесе тіпті жұмыс істемейтіндер» [17, 80 ... ... ... даралығы, дүниетанымыс жазушы стилінің
қуаттылығын байқатады. Осы жерде Сәлима Қалқабаеванвң мына ... ... ... ...... ізденістері қаһарманның ішкі әлемін
ашуға қызымет етеді» [23, 23 б].
Қорыта айтқанда, «Ағайындар» хикаяты, ... ... да адам бар» ... ... әлеуметтік, қоғамдық аса күрделі мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... да психологиялық шалымды жітілік, болмыс пен жеке адамның
байланысы, көкейкесті күрделі мәселелер ... ... ... ... пайымдауға, типтік тұлғаларды табу, талдау жасаудағы
жемісті табысы да айрықша атап айта ... ... ... «Әр буын ... ортақ дүниетанымы, ортақ идеялық-
көркемдік принциптері сол бір көзқарастағы аса үлкен дарын иесі ... ... етіп ... ... ... Ал, ... ... талантты туындылардың молдығы әдеби дәстүр қазынасының байи түсуіне
кепіл. Дәстүрге соқпай ... ... ой ... толымды пікір тудырмайды»
деген тұжырымы орынды айтылған [38, 6-б]. ... қай ... ... ... адам ... ... иірімдерін, тағдырын, арман-
үміт, тілегін ... Сол ... адам ... күрделілігін, адамның
асқақтығы, рухани жан әлемінің тазалығы екенін зерделейді. ... ... ... ... отырып, жазушы қашанда адам баласының
руханилығы қымбат, рух ... ... ... керектігіне
терең философиялық ой тастайды. Яғни шығармадағы табиғат көрінісі, табиғат
суретін молынан пайдаланудағы қаламгер ұстанған басты мақсат - ... ... ... оның ... ... екшеп көрсету, шығармашылық
психологиясын ашу. Кейіпкердің жан дүниесіндегі толғаныстар мен оның ... ... де осы ... аясында бейнелеген тұстарда қаламгер
айтайын дегенін алақандағыдай ашып ... ... ... ... романындағы көркемдік-таным контексінде
Роман – проза жанрындағы ең ... ... Бұл ... да ... ... да ... ... Қалихан Ысқақов бар түліктің алын бесігі
Алтайды, оның ... елді ... бір ... ... ... ... ... тірек тұғыры спеттес. Ұлы Отан ... ... ... қамтып, ер азаматтарды түгел отқа орап, ел басына ауыр күндерді
алып келгенін тарихтан білеміз. ... ... сөз ... ... барлық
саласында қамтылып, суреттелді. «Ұлы отан ... ... ... ... ... әдебиет» деген әдебиеттану ғылымында кезеңдеу
үлгісі қалыптасқан. Қалихан Ысқақовтың көптеген шығармалары осы кезеңді
қамтиды. ... бір ... ... ... бірі - ... ... қандай да болмасын шығармасының өзегі, ондағы оқиға өтетін жер -
Алтай өңірі. Алтайдың ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде кем де кем. Ол Алтайды ... ... ... құр ... ... суреттемейді. Жанымен түсініп
суреттейді.
Романға автор эпиграф берген, ... елу ... Ұлы Отан ... қаза ... жүз елу ... делінге. Осы бір сөйлемде ... ... ... көз ... ... ... автор Қалихан Ысқақов оны біреуден естіп өскен жоқ. Өз
көімен көріп, өзі сияқты ауыл ... ... ... ... өсті.
Бірақ балалар арман, баланың қиялы қанатынан қиылмай өскен, ... ... ... ... ... ... ... Суреткер Алтай
табиғатын суреттегенде қалай да тебіреніп, толқып барып суретейді. «Тұйық»
романының бастауында да солай:
«Ай ... ... ... ... ішіндегі елу шақты үйлі шағын ауылғаи
жарық беріп тұрған ... ... ... ... ... ... ... бір жола өшті де, ай сәулесімен ... ... ... ... бір ... ... көз ... бір сітте жалп-жалп етіп жоқ
болды. Манаураған ... ... ақ ... аспан; іргедегі үлгіген
меңіреу орман ауылға онан сайын ... ... ... самырсындардың
сорайған көлеңкелері шырт ұйқыдағы әр үйдің ауласын түрткілей бастады. Жер
боз қырау ... ... көл ... ... ... ортасында
сел айдап келген тастардай әр тұста томпайып-томпайып сиырлар жатыр. Агород
түбіндегі қалақай ... ... ... ... естіледі» [24, 216
б]. Бұл жай ғана табиғат ... ... ... да ... ... ... да ауылдың аса биікте екенін сезідіреді. Өйкені не бір электр тоғын
беретін апараттардан ауылдың ... ... ... ... ... жөтеліп барып, үні бір жола өшті» деген сөздер-ақ хаюари
береді. Сол күркілдектің үні өшкеннен кейінгі ауылдың ... де ... ... ...... ... сыйырлар», «қалақай арасынан
мыуыққан мысықтар» бәрі – бәрі ... ... ... ... ... Бұл ... жаздың басы.осы мезгілдің жаз екенін
айтпаса да оқырман сезе ... ... ... ... өрнектерден
байқайсыз. Жазушы мынау күз, мынау жаз деп айғайлап ... ... ... Ал енді жаз өтіп күз келе ... ... ... береді:
«Ай ағаш жапырақтарының арасынан сүзіліп ... ... ... бұтақ арасынан орын еппегендей бірін-бірі түрткілеп түсіріп
жатыр. Таудан салқын желемік ... ... өзен ... ... ауыл ... Өзен ... ... күнгі асфольт көшені жырта жотқан ... ... ... тір есе ... ... бір есе ... кетеді. Алыстағы тау бөктерінен жылтырап жалғыз от көрінеді. ... ... ... ... ма еді. Кедр ... піссе күздің де келгені.
Күз келіп қалыпты-ау...» [24, 218 ... ай ... ... ... ... басындағы ай «бұтақ арасынан орын
жетпегендей бірін-бірі түрткілеп түсіріп жатыр». Жазда «жазда мүлгіген
меңіреу орман» болса, ... ... ... ... ... Артынша «кедр
жаңғағы» піскенін еске алады, ендеше «күз» келген. Суреткер ... өзі ... ... адам ... ... ... ... балалығын ұрлаған соғыс жылдарымен қатар келгенін ойлаған кейіпкер,
тіпті соншалықты ащы болса да сол ... шағы ... ... ... ... ... ... Сондай ішкі әлемді табиғатпен астастыра
суреттеуге автор соншалықты шебер: « ...Ай ... ... ... ... ... ... қақ ... іріген сүттің бетіндегі ақ шаңдыр
көбіктей кіреукеленіп барып семді де, қара көк ... ... Құс ... ... Жеті ... ... басы, көкжиекке сұғына кеп тоқтаған екен,
мезгіл түн ортасынан ауса керек. Сүзіліп аспанға ... ба, ... шыр ... жер ... ... қалыпты. Ол өзінің алыстап кеткен
балалық шағына, балалық шағында көкірегіне жаттап алған осы туған ... осы ... ... ... ... ... оралды. Өзінің бүгінгі қырық
жасын сызып тастап, елес боп кеткен өкініші мол, ... кем ... ...
ымырт дүниесіне шомды; ымырт ішінен алдымен шап-шағыр мұздай ... ... ... ... орман, орман тұйығындағы кең дүниеден орын
таппағандай сығылысып ... ... ... ... ... шағын ауылға
сыйыса алмай бірінің есіген құбылаға, бірі түстікке теріс бағынып, ... бір ... ... ... ... мына ... сол аспан ба,
сергедеңмен өткен балалығына, берекесіз кеткен жастық ... ... ... соған қосыла өкініп, қосыла мұндаған мынау жұлдыздар сол баяғы
жұлдыздар ... [24, 219-220 ... ... ... ... ішкі тебіренісі табиғатпен астастыра
суреттелген. Қалай өсіп ер жетіп, талай өмір асуларын өтсе де ... ... ... ... бір күй ... ... тау қойнауындағы
ауыл бейнесін көркемдік дәлдікпен бере біледі. Мәселен, «Орман тұйығындағы
кең дүниеден орын таппағандай ... ... ... ... ... ... сөйлемде, Алып Алтай, оның ну орманы көрініс тапқан. Соның арасындағы
шағын алаңқай, басқаша айтқанда «бытқыл», ауыл сонда ... ... ... сол ... ... тұтас панорамасын көз алдыңызға елестетеді.
Алтайды, орманды көрмеген адам, оның арасындағы бытқылды қайдан ... ... ... кең ... ұлы ... ғана ... көл және
өзендерімен Қаратау, Алатау және Алтай ... ... де ... ... ... мен ... ... созылып жатқан ұлы қазақ жеріндегі
халқымыздың тілі тұтас, ал жер жағдайына байланысты бір ... ... ... ... ... ... осы өзгешеліктер Қалихан Ысқақов
сияқты суреткерлердің шеберлігі. Арасында ... елге ... ... ... ... ... пен Әлмұрат, Бәтиха ... Ұлы Отан ... ... ауыл ... да ... түсіп, жас
пен жесір қалған аналарымыз бен жеңгелеріміз, қарындастарымызға ... ... ... ... ... ... осы кезең қамтылған.
Роман шегініспен басталады. Сол кездегі жас, бүгін ел ағасы болған. Еліне
келіп отырған Қажымұратқа ... ... ... ... ... айы еді. ... сары самауыры сәресінің таяп ... ... тұр ... ... іші ... күздің күбідей тоқ
шыбындарынан да маза жоқ, ... ... ... ... әрі-бері қуған
болып еді, қайыру бермей дастархандағы бал құйған қайың саптаяққа дуылдап
келіп ... ... ... ... да, сары ... да, сол ... үш ... жанды да қоныс таптырмай ашық ... ... ... алақан жайды; баяғыда бадана көз, балтыры мәсіге батпайтын қызыл
шырайлы, ет ... ... әйел еді, ... ... ... Қос ... ... сипар-сипамастан үлтел үстіне сылқ түстід де, ... ... ... ... кемпір бір сәтке сұлық отырып қалды» [24,
216 б].
Суреткер ауыл ... ... ... дәл және ... бере алады.
Осындағы «күздің күбідей тоқ ... ... ... ... ... ... ... тұр», «майлық орамалын», «бадана көз балтыры
мәсіге ... ... ... ет ... сымбатты әйел» осының бәрі
Қалихан ... ... тән ... ... ... ... ұғым ... Сондықтан да суреткер «күздің күбідей тоқ шыбындарына
да маза жоқ, кемпір майлық орамалды ербеңдетіп, әрі-бірі қуған ... ... ... ... бал ... қайың саптаяққа дуылдап келіп қайта
қонды» ... Осы ... ... ... ... ... Шопенгауердің қанатты
сөзі еске оралады: Символом бесстыдства и тупого нахальства можно избрать
муху: тогда как все ... ... ... ... ... и еще ... от ... она садися ему на нос» [25, с 46].
Енді осы ... ... ... ... алғашқы әңгіме, осы
дастархан кімге арналып жайылып отыр және кім ... ... осы ... ... оттығына орап сүрі асқан екен. ... ... ашты ... ... ... ... ... Әлмұрат тақымында бұғып
жатқан жатқан көк мойын стол үстіне шыққан соң, орнынан тұра бастады.
- Мен болсам қартайдым. ... ... ... ... бас-көз бол,
бауырыңа тартқан өзің емес пеісің. Ленин ... алды деп ... ... ... ... жерге жетіп қалды. Ары өтесің, бері өтесің, жеңешең
қуанышты боп ... ма деп ат ізін салу ... Ой, ... бел мені ... қайтсін!..» [24, 217 б]. Бұл жеңгесінің Қажымұратқа айтқан алғашқы
назы еді. бірақ бұның астында көп нірсе ... ... ... жас
кезінде интернатқа өткізетін де осы Бәтиха болатын. Әлі ентігі басылмапты.
Біраз тосын ... ... тағы өзі ... ... оның ... ... өз
еңбегімен өз атын шығарғаны да күйіктей ... отыр ма ... ... ... ... ... ... боларын біліп пе. Енді ... ... ... шайды салқын қабақпен құйып, кесесін салқын
ұсынды:
- Жалғыз інің қатын алды, тойына да ... ... ... ... ... ... ортасында керігіп жаттың да қойдың... «Келіп
отырған жоқпын ба» - дегендей Қажымұрат ... ... ... бір ... ... ... бір бума сары ... суырып алдына тастай
салды. Бірақ жеңгесі бұған ... ... ... ... ... сығылысып келіп бытқылға тығылған шағын ауыл,
шағын ауылғаына ел-жұртқа көрініп, бұлардың да ағайыны бар екен-ау ... еді ғой. Жұрт ... ... ... ... жеп ... ... едің?
- Үйге келген ағайынға үйдей өкпеңді айтпасаң көңілің көншімейді-ау,
- деп, ... ... ... жалғызы» Әлмұрат шешесіне ... ...... ... ... ... [24, 217 б]. ... болғанда
да ағайын арасындағы жарасымды әңгіме еді. бұл жерде жеңгесінің әңгімесі
орынды болатын. Барлық ... ... мен ... осы ... ... тұр. Ел ... толысып, берекесі кіре бастаған шақ. Сондықтан
қазақ үшін ақшадан гөрі, той үстінде ... ... бар екен ... да ... ... ... мен ... арасында сөз болған
Әлмұрат еді. бәтиханың ұлы. Үйленген соң келіннің «жібектей» ... ... олар ... ... Жалпы әйел бейнесі дегенде Қалихан
жасында түрден сыпыра мақтамайды. «Ананың ақ ... ... ... ... ... бар. Жеңгесі мінез көрсетіп қалады. Бәтиха да жас
кезінде біраз ойсыз қадамдар ... Енді ... ... әңгіме айтып отыр.
Суреткер жас арқылы келетін парасатты да ... ... ... ... ... ... ... да жанрлардағы әйел бейнесі
прблема ретінде арнайы зеріттеле ... ... ... сияұты еңбекқор
болып өсті. Әкесі өмір бойы өзін ойласа, бұл осы ... ... ... ... ... ... осындай азаматтың қадірін білмей, берекесін
алады.
«...Қажымұқан туған ауылына ес ... ... ... келіп отыр. Ел
арасы алыс та емес, айналдырған жүз елу шақырым жерге ат аяғы жетпей қалған
жоқ. ... ... ... бір ... ... сосын өзінің қияс мінезі
туған жердің топырағынан қашықтата берген. Осы жолы да шарасыз түсіп отыр.
Себепкер ...... ... Жыл сайын арасанға барып радон суына
шомылып қайтатын еді. Биыл ... ... ... ... ... ораларына көз
жетпеген соң ауыл үстінен ағып өтіп ... дәті ... ... Жас ... асты, қырық деген азаматқа жүк пе тәйірі, бірақ адам ұлғайған
сайын көңілшек болатын сияқты; ата ... ... ... ... ... ... ... Суықбауыр баладан суыртпақ жіп дәметпе деген атаң
қазақ. Мынау қара шаңырақты күзетіп қалған қарағайда жалғыз кемпірге ... қара ... да жоқ ... Бұл ... кім көп, ... ... көп ... бірі де бұйырмапты бұған» [24, 220 б].
Міне, қазақтың ... ... туыс ... ... ... отыр. Өз
кіндігінен бала жоқ ... бір ... ... ... Енді ... соң ... ... келіп отыр. Оның өзін кездейсоқтықпен астастыра
суреттеген ақын, ауыл ... ... ... шынайы өмірін бейнелеп
отыр. Өткенді еске алып отыр. Роман ... оның ... ... көркемдік тәсіл. Оны ғалым М.Атымов жанрдың төртінші ерекшелігі ... ... ... ... ... бейнесінен осы ерекшелікті
көреміз. Ол қандай ерекшелік: «Романстиліне тән төртінші ерекшелік оқиғаны
рет-ретімен баяндай отырып, арада біраз оқиғалар өтіп ... ... ... ... тағы да бір ... ... ... айтып отырушылық» [26,
114]. Өмірдің терең қырларын жан-жақты аша білген. Еркекті, не ... ... бұл ... жоқ. ... ... мінезінен табады. Әлмұратты
төсегінен суындырған әйел өзі көп ... құр ... ... ... ... қара ... айдынына қайта жүзіп шықты. Үстіндегі адамы
дара екен. Құс еттеніп бөрте бастаған қары мен ... ... етін ... ысқылап-ысқылап Қажымұрат жейдесін киді. Оң етегінің
танауына ... ... да, ... бір ... ... ... қырқылып қалған
мүкіс оң аяғының басына тура бір кез ... ... ... бір міні бар, ... сол ... толып жатыр-ау, бірақ мынау
келтектей мықыр аяқтан ... ... ел ... ... бір ... емес, өз төсегіне де емін-еркін көсіліп бір жата алмағанына да қай
заман. Қалақай ... ... ... ... ол ... оң етегіне
жармасқан еді» [24, 224 б].жалпы алғанда, роман жанрына Қалихан Ысқақов
үлкен дайындықпен ... ... ... ... ... ... ... басты болып
көп нәрсеге үлгермей жатқанын көріп қалып қойды. Демалыс бір ... ... ... жағында қалды. Ол қаңырап қалған ауыл диірменін
жөндеуге кірісіп кеткен. Оны ... оның ... ... ... ... осы ауылдың бір бөлігі болып ... ... ... ... ... ел ... ... соншалықты нәзік ашылған. Жоғарыдан
дікіңдеп тұрған ешкім жоқ. Өзі демалысқа бара жатқан ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті сезінеді.
Қалып қойды. Қасында көз көрген баяғы кәрі ... шал бар. ... ... түскі асқа келмеген соң тамақты диірмен басына алып
келіпті:
«- Қарақұл! – деген ту сыртынан ... ... ...... ... төрт болды. Мезгілімен ішпеген тамақтың ... ... ма ... ... ... буын-буыны сытырлап Қажымұраттың қасына тізе бүкті
де, алдымен майлық орамал жайды; ... ... ... ... ... бір ... ақ сорпа әкелген екен, серейіп жатқан Трофимді көріп
шошып кетті. – ... .. ... ... аруақтай сұлап жатуын!..
Оята салсай, кержақ та болса ескі досың ғой, дәм ... [24, 228 б.]. ... ... өзі ... деп атайтын Қажымұратқа құрметі ерекше ... ... ... іні ... ... ... кірісіп кетіп
жатқанына разы еді. Суреткер ана ... әйел ... ... ... ... ... ... ұйықтап жатқан Трофим шалды ұнатпаса да, Қажымұратқа
оят, тамақ ішсін деді. Келінін бір жамандап алды. Енді ... ... ... біткеніне күйінеді:
« - Тұзы кем болды ма, аз іштің ғой? Дәмін біліп бере ғой деп әлгі ... ... ... ... күлін сабап отыр екен. Қайтейін, біреудің жалғызы
біреуге жалмауыздай болған соң... Жарғақ құлағы жастыққа тимей ... жоқ. ... ... бір мұңы бар. Шын ... ... көзден жас
шығады деуші еді, қысталықтан ба, қызғаныштан ба ... ... ... ... ... ... қағажуын тартпаған, басы ауырып балтыры сыздамаған адам
еді, бүгінде шағымы көбейіпті. Тегі төзімінің жоқтығы шығар» [24, 229 ... ... ... ... шалды сөзбен сілейтіп салады. Бағана жаны ашып,
тамаққа шақыр оят, обал ғой, өзіңнің ескі досың ғой Қажымұрат деп еді. ... ... ... шыға ... - ... ... айында ыдысымды былғадың-ау. Сақалы құрғырын
күйектей қылмай күзеп тастаса ...... Што ... не токмо
ангелы тут, но и чертей тыща табунов. Они тоже жратву ...... ... де ... ... – Видел с и твоего мужа. ... ... да на ... жарють. Он то, грешной, при жизнь зелья нашинских
супротив плана шибко много принимал. Ну алла ему ... то кого ... тому и ... Дак вот, богу ... не ... лишь бы ... ... штоб они курректно обошлись с тобой на том ... ... ... б.].
Бәтиханың күйеуін көрген, бірге еңбек еткен қу ... ... ... ... ... сөзі де ... ... «ораза айында ыдысымды
былғадың» деген тіркесте көп мән жатыр. ... ... ... ... кейіпкерге осындай ой айтқызу ол кезде ерлікпен пара-пар болатын.
Жазушының ұлттық мінезі деген осындай ... ... ... бұл ... ... ... көп еді, ол ... барғаннан кейін
оған қиын боп жатқан сыңайлы, дегендей қатты қалжың ... Бұл ... ... ... ... ... ... қалжың. Бәтиха да кәпір
болса да тамақ ішсін деп оятқызады, онымен ... ... ... ... ... сынайды. Романның стильдік қуатын,
көркемдік ... ... ... осылар. Басқаша айтсақ, әрбір
кейіпкер өзінің даралық табиғатына тән сөйлейді. Осы стильдік ... ... ... ... ... ... ... говорит языком,
свойственным его социальному положению и внутренному ... ... 47 б.]. Осы ... Қалихан Ысқақовтың да шеберлігін айқындайды.
Қажымұрат қанша сынаса да жеңгесі Бәтихаға жаны ашып отыр. ... ... ... ... ... шығуы жеңгесіне ауыр тигенін сезіп отыр. Қазақтың
мақалын теріс оқып ... ... ... Автор шығармасында
осындай көркем интерпретация тәсілін жиі қолданады:
«Жалғызілік адамға жейтін ауыз ... да ... ... ... ала жаздай сығымдап жиған құрт-майын мысқылдап жылға жеткізетін
Бәтиха енді шүйкелеп шашуға зар; жалғыз ұл ... ... ... отау ... ... ... ... атыңа, қойныңдағы қатыныңа сенбе десе дееме-
жемге келгенде ... ... ... ... ... ... жоқ-ау,
сірә... Қу медиенің ортасында шөмиіп отырған кемпірдің мүшкіл ... ... ... ... ... да, ... інісін
келістіріп тұрып сыбап алды...» [24, 222 б.]. Қым қиғаш адамдар ... ... ... ... ... ... жатады. Алғашында осы
Қажымұратты көп көріп балалар үйіне өткізіп ... ... ... үшін ... ... опық жеп отыр. Әлмұраттың келіншегі өзінің берекесіздігімен
оны төсегінен суытқан. Қажымұрат ... ... ... інісі басқа күйде
алдынан шығып отыр. Оған кім кінәлі. Міне, ... адам ... ... ... ... ... тартады. Шешімін өзіңнің шығаруыңды талап
етеді:
«Әлмұраттың екі беті нарттай екен, танауының ұшы мен тықырлап тстаған
көк ... ... ... тер ... ... ... ... адамның
таңда кенезесі кеуіп тұратын әдеті ғой, ... ... ... ... ... ... сусынын қандырып шыққанын ағасы сезіп қалды.
Көйлегінің омрау түймесінен екі-үш тал ... ұзын шаш ... ... ... көрінді. Қажымұраттың қайта-қайта қадала бергенін байқады
ма, Әлмұрат әлде неге айнала бергенбоп ... ... ... ... ... алдаусыратып әкетті. – Осы шаруадан-ақ шаршап болдым. Мынау
управляющий дегені де қиын ... ... жыл он екі ай ... қоныс
таппайды...» [24, 224 б.]. Бұл өмір ... оны ... ... ... қажеті де жоқ шығар. Түсінуге тырысу керек. Автордың кредосы осы.
Ол бәрін соншалықты шынайылықпен суреттейді. Әлмұрат та ... ... ... ... ... ... ендеше үстіндегі үш тал сары
шаштың обалы ... ... ... Ер ... ... ... ... Қараңыз, мына әңгімеге ел қамын ойлау ... ... ... ағадан
қысылу, мәдениет жатыр:
« - Мынау диірмен де қарап тұрып ... Қыс көзі ... ... мал
босқа қырылды. Жыл сайын жиылмай қырман басында көктеп, қар астында ... ... ... ... алса ... жымық, құсқа жемді осыдан ... ... Амал ... жөндеп жіьеруге өзің сияқты қолы білетін
адам жоқ. Елу ... ... ... елге айғайшы болам деп менің жүрген
түрім мынау.» [24, 225 б.]. Бұл бір кездегі бала, соғыс ... ... ... ... ... Бүгінде бір ауылдың қамын жеген ... ... де ол өз ... азабы. Осы қамын ойлап талай қиялға бой
алдырушы еді. Сондай қиялының бірін жазушы романда ... ... - ... әрі ... бері ... бар ... – ең ... ағасына әйел
әперу болды. Ойша әр ... ... ... қыз ... ... ... ... кіл жесір әйелдерден басқа бұл ауылда бой жете қойған да ... ... ... ... ... несі кем? Өзі жас, өзі ... Шіркін, кер
аттан жорғаға бір қолы жетсе! Айпақшы, оны Қажымұрат мінеді ... ... ... ... ... дейін бөліске сала келгенде ... тым ... ... ... осы ... қалтықсыз орындалатынына
өзі де сене алмай ақыры бұл ... де ... ... Жоқ, ... ... ... ең ... фашистерді қырған жөн болар. Оқ өтпейтін, қылыш
кеспейтін...» [24, 259 б.]. ... ... ... осындай болатын. Зылиха
ер-азамат жоқ кезде бүкіл ауылдың ауыртпалығын өзі ... ... ... ... ... ... ... қалған кембағал, кәрі-құртаң
еркектредің өзіне құрметі ерекше еді. Ол мың жылдық ... ... ... ... әйел алып ... ... бала өзі отбасын
құрып, ауылдың жауапты қамыты өзіне ... ... ... ... ... ... ... былай берген:
« - Атаңа нағылет! – деді ... – Мен ... ... ... ... Машинаны өткел аузына тастап екеуі әбігертопқа соқты. – Адам шығыны
жоқ па? – Бұлар қияметтің аузынан да аман ... – деп ... ... жол ... ... отырған былшық көз жігітті иегімен нұсқады.
– Мына иттің баласы қып-қызыл мас қой! – деді ... ... ... ... ... – Есі ... адам қасқа жолдың үстінде көлік құлата ма! –
Машина кімдікі? – ...... ... ... Шырылдатып тұрып
шығынды бес қабат өндіріп аламыз!..» [24, 351 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... арақтың елге дендеп кірген нәубәт
екенін астыртын болса да өткір көрсетіп отыр. Оның ар жағында ... ... ... ... қамын ойлап күндіз-түні еңбек даласында жүрген азаматты
түсінбеген ұрғашыға не жорық. Осындай қоғамда бар ... ... ... суреттей біледі. Жан-жақты, терең суреттреді осындай кең
тынысты роман ... ғана бере ... ... де ... бар. ... ... ... алдынан шықпаушы еді. Енді, міне, шатынап,
шабынып ... ел ... жұрт ... ... да ... аса ... суынуын ақтап алатын сияқты. Жазушыға ... оның ... ... өз заманының адамдарынсуреттеп отыр. ... ... ... да ... ... айту ... да оңай емес.
Ішкі еркіндік жөнінде Әуезовке ... ... Зәки ... ... ... ... ... свобода для него, как истинного
таланта, были превыше всего» [28, 9 б.]. Әуезов ... оның ... ... ... ... үндестік жоқ емес. Әйел Фатиманың қылығын
жазушы былай берген:
« - Киім-кешегің мен көрпе-жастығыңды әкеп ... - ... ... бара ... жоқ, ... ... Құдай берді десеңші!.. – Әлмұраттың жұзіне қан ... ... ...... ... ба?.. – Құдай берсе құлай беретін көрінеді
ғой... Ертең ... ... деп ... ... Қызметін тапсыра берсін ... – А ... осы шын ... нетті!.. Екеуінен де құтылы алмай жүр
едім... – де, ... де ... ... жатыр. Жеті атасын көк езу қатынға жыр
қылған өзіңнен басқа еркек көрсемкөзім шықсын!..
- Ой, апа-ай, аман ... ... ... ... – деп Әлмұрат
ыржалаңдап күле берді!..» [24, 234 б.].
Небір жағымсызқылықтар осының арқасында жасалатынын ... ... ... ... ... ... басы осы арақ екенін
күнделікті тіршілікпен астастыра суреттеп отыр. ... ... қиын ... сездіріп шағынып отырған тәрізді. Қажымұрат жас
күнінде ... қиын ... ... ... ... Тілінің мүкістігінен
жасқанғаны болмаса, бүкіл елге ақысыз пұлсыз қаншама еңбек етіп еді. ... жоқ ... ... сәттерді суреткер көркем шығармасында ... ... таңы ... ... талма түс болмай тағы да ... тау ... ... ... тұрғындары күнде ертесімен бір-
бірін қар астынан аршып алатын. Құмға түскен ... ... ... холхоз кеңсесінің босағасынан таусылатын жалғызаяқ сүрлеу де кейде
бар, кейде жоқ; жал-жал қасат күртіктердің ... ... ... ... желіге байлағандай осы жалғызаяқ сүрлеуге ... ... ... еді, ... ... ... ... жайдақ шанаға жегіп алып,
кемпір-шалдарға панасыз қалған ... ... қыс бойы ... ... жеткізіп беретін, отын, шөбін таситын да Қажымұрат болатын. Ермек ... ... ба әлде ... ... ... өкпелемей кете беретін
саптыаяқ қатықсыз қара быламыққа қара күшін сатқаны ма, аузынан дәмді тамақ
кетпеген, табанынан сыз өтпеген ... оған мән ... ... ... б.]. ... ... екі ... салыстыра отырып, екі ағайынның өсу жолын
салыстыра келіп, сол арқылы ... ... ... де аса ... келіп
отыр. Сондықтан Әлмұрат қанша тырысса да, Қажымұраттың ішкі ... ... ... ... ... ... соны аңғартады. Оның адамгершілік
позициясын суреткер көп жерде ... ... ... ... ел ... ... ... еңбегінің негізінде мықты болары хақ. Мәселен,
соғыс жылы ... да әр ісін ... ... ... сияқтылардың
мінезін біліп алған Зылиха болашақ егін үшін, тез ... ... ... әкеп ... Қажымұрат ерекше қайрат көрсетеді:
«Осыдан бірер жұма бұрын Зылиха серейме бір қап бидай әкеліп түсірді.
«Көптің аузынан ... ... ... мен деп сен ... ... деп ... тек ... шана-сайманын тезірек жөндеп бере қойшы,
тозыпкетті», - деп ... ... ... ... ... ... отырып зорға көнген Тәжімұрат сол бидайдан қарап отырып ... ... ... Неге ... ... ... Зылиханың көзінше
қапты арқалап барып қамбаға қайта құйды да екі күн ұдайы кірпік ілмей ... су ... ... ... [24, 242 б.]. ... бәрі ... Осы
Тәжімұрат ат бауырына салып сабап отырып ... ... ... ... ащысын осы ағайындардың «арқасында» көрсе де жүрегі қараймады.
Кеңдігінен кем болмады. Еңбегімен бүкіл елге ... ... ... ... ... ... інісі өзін сүйеу көріп отыр. Автор ... ... ... ... ... оқырман жүрегіне сондықтан да жол
тапқан. Романдағы кейіпкерлер бейнесі қазақи өмірдің келбетін көрген қара
қазақтың болмыстарын Алтай ... ... ... өзіндік таным
танытады. Қорыта келгенде, шығармада қоғамдық-әлеуметтік проблемаларды,
уақыттың өзі алға ... ... адам ... оның ... ... ... ... бір тұтас нысан етіп алынған.
Суреттей отырып, табиғат пен адамның арақатынасына, қоғамдағы ... ... ден ... Осы ... ... шығармаларынан қалай көрініс
тапқанын және де қаламгердің осы мәселелерді аса ... ... ... ... ... ... ... мәселелер
бүгінгі күннің де толғақты тақырыптарында өзінің маңызын жаңа ... ... ... сан ... мінез бен қимыл, іс-
әрекеттерге толы адам ... ... ... адам мен ... ... әр түрлі проблемалар мақсат етіп ... осы ... ... ... ... ... өзгеше
бітімдегі жандар.
3. Қ. ЫСҚАҚОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... сөз ... ең ... жанрларының бірі – әңгіме жанры.
Осы шағын прозалық жанрдың ... әр ... ... ... жатыр. Әңгіме жанрына арналған зерттеулердің ішінде З.Қабдолов,
Б.Байтанаев, Рүстембекова тағы басқа ... ... ... Әңгіменің жанрлық табиғатына қысқалық қана емес, шағын бір сюжеттің
тұтас, жинақы, көркем болуымен де ... ... ... ... Зәки ... мынандай пікір айтады: «Әңгімеде де басқа жанрлар
секілді алдымен адам – оның ... мен ... ... ... Аса ... оқиға суреттелуі керек. Сөйтіп, әңгіме көлемі шағын ... ... үшін ... шеберлік мектебі екеніне сөз жоқ. Оған
қатынасатын кейіпкерлер де көп болмайды. ... ... бір ... мен ... ... ... Мұнда бір айтылған жайларға қайта
оралуға,тәпіштеп баяндауға, ... ... ... ... орын жоқ. ... тартыс қақтығысты бейнелеумен кейіпкерлердің мінез тұлғасы толық,
айқын көрініс тауып маңызды ой түйіндер жасалуы ... ... ... ... ... көп ... аңғарта білетін айрықша көркемдік шеберлікті талап
етеді. » [28, 93-94 ... да ... ... ... . ... ... ... бір
оқиғаның алынуы аздық етеді екен, ... қоса ... ... ... ... ... ... Соңында маңызды ой түйін жасалуы қажет.әңгіме
шағын жанр болғандықтан, онда ... орны ... ... ... ... ... өрісін кеңейтіп, жалпы көркем шығармада,роман сияқты
эпикалық тынысты шығармалардың өзінде орнының ерекше екенін атап ... ... тән ... үннің, қимыл қозғалыстың, көркемдеуші
құралдардың қысқалығы, сараңдығы оның жұтаңдығы мен кедейлігін танытпайды,
керісінше затты ... ... ... ... ... мол мүмкіншілігін
аңғартады. Сондықтан ... ... ... ... штрихпен қоғамдық
құбылыстарды, өмірлік шындықтарды, адамның жан дүниесін көз ... ... ... ... ие» ... ... ... жасайды. » [34].
Осы анықтамадағы кейіпкердің мінез тұлғасы ашылуы керек деген пікір қаншама
мәселені көтеріп тұр.
3.1 ... ... 1987 жылы ... шағын әңгіме «Отырар
кітапханасы» сериясымен жарық көрген ... атты ... ... Концепткатегорияға айналған қазақ халқының мәңгілік ұғымы әңгімеге
атау болған. Ол – сыбаға сөзіне энциклопедияда ... ... ... ... ... ... ... – қазақтың ежелгі сыйластық
кәделерінің ... ... ... ауыл ... ... ... ... шақырады немесе табақ көтеріп барады. Сыбаға келген үй ... ... ... ... ... ... Сыбаға
әкелген табаққа тиісті сыйлығын салып қайтарады. Көбінесе отау үйлердің
адамдары қара шаңырақ әрі жасы ... ... ... Сыбаға қалдырады
немесе Сыбағасын бөліп береді» [29, 480 б.]. Сыбаға – өте кең ұғым. ... құр ... деп ... ... ... таратып көркем
шығармада кең суреттеген қазақтың классик ... ... ... болды.
«Абай жолы» роман-эпопеясында ... мол орын ... ... ол
эпопеяда.ал әңгімеде қалай көрініс табуы керек.Міне, соның алтын кілтін
Қалихан Ысқақов тапқан деп айта ... ... ... бас ... алтын көпір болған. Алтайдың қойнауында шыңылтыр аязда торшолағын
шегіп алған Жәкеңнің сапар үстіндегі ойтолғамынан басталады. Жәкең ... ... ... сипаты бар дәстүр. Ал, осы ... ... ... ... ғалым Г.Балтабаева «Символдық сипат – әңгіме
еңсесін биікке көтеретін факторлардың ... [31, 216 б.]. Ол да ел ... ... ... ... ауылдастарын шақыруымен қатар келім қалған.
Барлық ауылдастары ... ... ... ... да ... «Қаз ашуын тырнадан алады» дегендей барлық кәрін ... ... оқу ... ... де ... ... қалған баласына «Жарты
белдемеге беделі жүрмейтін бетерынарыңның ... ... деп ... ... сол ... ... бір ... жарты шекесімен қоса қоржынға бүктеп
ұрып, түн ортасынан ауа қырық шақырымдағы ... ... ... ... ... Бар ... осы. ... сол жолда келеді.
Торшолақ бір шошынғанда, жолда көлденеңдеп жатқан «көкжалды» ... ... ... ... бір жолаушыдан түсіп қалған бір құшақ көк ... ... ... көп ойға ... келе ... ... тағы бір ... ат басын үйге тірепті. Енді осы екі адамның ... ... ... ... бір қайырымда бір деммен бере білген. ... ... : ... ... бес жас ... Қорлығайынға қыз кезінен ғашық
болған. Бес жасты қуып жетемін деп жүргенде жамағайыны Асқабыл қыз ... ... де, ... жер соғып қала берді. Асқабыл сол майданнан оралмады
да, Жәкең екі ұлын Қорлығайынның қолынан тапты: бәйбішесі ... ... да ... да қан ... ... азаматқа азалы хабарды жеткізбеген
екен. Қырықтағы бойдақ Жәкең қырық бесте ... ... ... тағы ... ... бір жыл ... Әйтсе де , ищай десіп көрмеген ағайын арасының
еншісі әлі де ортақ еді. «Осы ... ... ... ... ... деп
өзімсінген Жәкең бір күні жақын жұрағатты жиып: ... де бір екі ... де екі ... енді екі ... ... екі ... бір бүтін болайық »
деп Қорлығайынға сөз салған. Жеңгесі тайдай тулап: - ... ... ... ... шыға ...... ... мені байсырап отыр деп пе едің?!
Аруақтан қалай аттайсың?! Мынау ел-жұрттың бетіне қалай қараймыз, ойбай?! ... ... ... »[29, 320-321 ... әңгіменің сюжетін «ақпараттық тығыздықпен» бере ... ... ... ... бір ... осы ... ... тапқан. Нағыз бөде
таным. Осыдан кейін елге қарай алмай қалған біздің Жәкең жақын ауылға көшіп
кетіп айдаладан ... күй ... ... ... ... жылда Сыбағадан
құр қалдырмайды. Жеңгесінің қыздары тұрмыс құрып ... ... ... деп өзі ... ... ... түтетіп отыр. Жәкеңнің де
балалары үйленген. Бұл ... ... ... ... ... ... шәй беріп, қондырмай аттандырып салады. Бұл ... ... ... ... ... ... этномәдени және көркем мәселені бір
сәтте шешеді. Енді соған ... ... « - Бұл кім, әй! – ... соң ... мұз ... ... ... саңлауынан кемпірдің
мыж-мыж бет-аузы көрінді. – Кім ... ...... тағы да түн ... кеп ... Әрі жүр, ... үйде кісі ... есік сарт жабылып, сақ еткен ілмектің дауысы естілді де ... ... қала ... ... мына ... ...... тағы айтты. – Күн шыққанша қояңмен қатып өлмесең жарады!» ... ... ... есік ... міз ... жоқ. Жәкеңнің көз ... тіс ... ... ... ... ... еді, ... осы қатын
нешеге келді өзі?!». Жеңгесінің жасына жеткенше әуелі өзінің жасын есептеп
еді. «Е, ... ... ... ... та ... жеп, ... ... екен-ау!» деп күрсініп салды... ...ауыл тым-тырыс. ... ... ... да ... ... жабығынан енді ... ... ... ... ... ... көрінді...[29,
322 б.].
Әңгіменің тұтас болмысында ... ... ... бой ... ... ... ... ұғым осы Жәкең мен Қорлығайын апамыздың
қарым-қатынасынан көрініс тауып тұр. Сыбаға ... ... ... отырып,
ұғымның мәнін тереңдете отырып, үлкен жүректердің үлкен ... ... ... ... қуаты да осында. Жеңгесінің
есікті ашпауы ұлттық мінез бен ... ... ... ... ... де жоқ ... бар. Асқақ сезім. Осының бәрін жазушы ... ... ... Осы ... ... ... ... «Әдебиет пен
өнер шығармасын ... ... ... мәселелерді
талқылап, жүйелі де терең талдамайынша ... ... ... жауап табу, терең мазмұнды концепциялар жасау, ... ... ... ... ... дамуға тәуелді екенін
пайымдау, ғылым мен сынды әділ бағалау мүмкін емес» [32, 122б.], - ... ... ... ... ... шеберлігі де жазушының даралық
стилін айқындайды. Мәселен. «Жаны қашқан добалдай ... «мың ... ... ... ... ... жолдың кемері тотияйындай
көкпеңбек», тағы басқа бейнелік ... ... ... ... «Сыбаға» этномәдени және көркемдік-эстетикалық танымы биік қазақ
әңгімесі деп айта ... Бұл ... ... ... тағы ... жетістігі деп түсінеміз. Соғыстан ... ... ... ... ... ... сөз ... жаңа серпіліс болғанда, әңгіме
жанры да қарқынды дамыды. Сол кезеңді арнайы ... ... ... ... ... ... из основных жанров прозы 60-х ... ... ... ... т.к. ... ... в ... в социальной психологии прежде всего находят отражение в малых
жанрах.Стремление ... ... ... ... в ... ... «кусок жизни» характерон для многих прозайков ... 60-х; ... как ... форма» [33, 16 б.]. Шындығында, жанр
табиғатында, ... ... мен ... ... ... ... енді.
Белгілі тақырыпқа, сол танымға тосыннан келетін, жаңа ... ... ... табиғатына жаңа импульс әкелді.
3.2 «Жесір» әңгімесі. Қалихан Ысқақовтың көркемдік қуаты күшті, әлеуметтік
тақырыпқа құрылған сондай прозалық шағын шығармасы - ... ... ... ... әдебиетінде кең қамтылған мәселенің бірі. Циклдік деңгейде
қарастырылған сәттері де болған: «Авторы ... ... к ... ... «Повести Белкина» А.С.Пушкина или, ... ... ... ... ( ... Б.Мукая. Вся полнота идеологического
мировосприятия автора в рассказе «Сироты» ... из ... ... в ... ... через повествователя» [34, 22
б.]. Тағдырдың жазуымен өмірде жалғыз қалып, жан азабын ... аз ... ... ... да ел ... ауыртпалық түскен жылдары елін қорғауға
аттанған ... ... ... ... биік ... ... ... ошағын өшірмей отырды. Елдігімізге сын сағатта Отанымыздың,
отбасының берекесін кетірмей тас түйін ... ... ... ... ... шығармалар, жақсы шығармалар қазақ әдебиетінде мол. Ал,
Қалихан Ысқақов бұл тақырыпқа мүлде ... ... ... ... ... ... бірі ... болатын бейненің ішкі
адамгершілік арнадағы кемшіліктері психологиялық ... ... ... ... тұра ... сол еді. – ... ... в грязи!... Тұла
бойды кір шалмаған не қалды дейсің!...» [29, 323 б.]. Осы үш ... ... ... бүгінгі кейпін бірден аңғартып кетеді. Шағын әңгіме
жанрына тән шеберлік. ... ... кір ... не ... ... ... жазушы оқырманға көп нәрсені бірден аңғартып кетеді. Бірақ ... бұл ... ... ... Ол айтылмайды. Кейіннен шегініс ... Бұл ... ... оның ... кім? Ол ... әлі құпия. Ол
ынтыға түседі. Осы сәтте жазушы кейіпкердің ішкі ... ... ... ... Сол ... шығармадағы уақыт пен кеңістік ашылады.
Қоғамдағы болған процесті мына ... ... анық ... береді:
«...Димекеңнің көшесінен басталып ... ... ... ... көше ... ... де ... илеуіндей: жаяу соқпақты бітеп,
жалпақ даңғылға шығып кеткен ... ... көш ... ... қалған жүн-
жұрқа, теңнен түсіп қалған салақ қатынның жиһазындай жайрап, басы базардың
қалыңына ирелеңдеп ... ... ... ... ... ... соңы ма, іңірде
жаңбырмен жарыса жауған ... ... ... ... ... ... қойыпты. Көкаяз өңезді жырта тайғанақтап келіп тілерсектен қағып кете
жаздаған қара «Мерседестің» ... ... ... ... ... ... - деп сыздана күңк етті. Айтарын айтса да аяқ астынан
жүрегіне тікен қадалғандай көкірегі ... сала ... ... ... ... ... рас, ... былғары күртенің жағасынан төгіліп
жатқан бұла шаштың кім екенін тани алмады... ... да ... ... ... ... ала ... көңілі құлазып, қызғаныш па,
әлде өзегін қысқан кек пе, тұла бойы бір ысып, бір ... беті ... тері тағы да бұрқ ... [29, 324 ... ... басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың құрметіне аталған Алматыдағы
әсем көшенің бүгіндегі кейпін ... ... ... ... СССР ... ... ... ел тозған жылдары көшенің сиқы осындай еді. ... әлі сол ... ... ... Жабайы нарықтың көрінісі. Бұл
сыртқы фактор адамның ішкі әлеміне де ... ... ... ...... ... Ескерместер сол кезде бетке қалқып шыққан көбік еді.
Ұйғыр халқында ... ... ... ... ... ... ... бар. Ескермес сияқтылардың табиғатын толық ашады. Құрбандық – ... бұл ... ... ... өз ... түскен еді. Қоғамдағы ауыр кезең
де оған ықпал етпей қоймады. ... бір ... ... ұйып ... ... Ішкі сезімнің әлсіздігіне, сыртқы әлеуметтік фактор ықпал
етіп қайраңға ... ... ... ... ... сол ... өзі қолымен
жасаған сияқты. Өзі боқтап отырған «ежикбас Ескерместі» тапқан өзі болатын.
Шолпанның қадірін білмей ... ... мен ... ... ... ... автор бірақ түйіп айтқан: «Ақыры ажырасып тынды.Осылай ... ... ... ... бір ауыз ... ... жоқ, еш болмаса
«мұның не?» деп ... да. Жеті ... ... да азар да ... ... ... қойған соң алиментін кесіп беріп алып қалды. Кезінде
профессорлар мен академиктерге арнайы ... ... ... ... «хан сарайын» қуықтай екі бөлмеге айырбастап, сол екі бөлмеге ... ... қуып ... да, ... үш ... ... қырық мың долларды өз
қалтасына басқан. «Мұның не?» деп Есіркеп тағы сұрамады. ... ... ... Есіркептің, «осының ертеңгі күні не болар екен» ... ... ... талап етіп жатуды өзіне ар санағанын бұл ойына да
алған жоқ. Екі ... тағы да ... ... да: - ... үш ... қанша, бес мың долларға бір бөлмелі пәтерді сатып ал да қалғанын
бері ... ... ... да ... ... қалдырамын! - деген» [29,
322 б.]. Міне, ... ... ... ... ... ... әңгімеде
сонша аянышты шыққан. Әбден тән мен жан ... ... адам еш ... ... дәл суреттелген. Бас кейіпкер Шолпанның алғаш өмір ... ... ... ... ... ... талай адамның
ішін күйдіріп, әрең қолы жеткен ... ... ... де өзі еді.
Оқырманның соншалықты Шолпанға жаны ашымайтыны да ... ... ... ... сөз жоқ, ... өте тығыз. Мәселен, Шолпанның Есіркепті қалай
қолына ... ... ... ... ... ... ... «...Бірінші
курсты бітірмей жатып, он сегіз жасында қағынып өзінің ұстазы, ... ... ... ... ... ... ... жігітке өлердей ғашық
болған: аудиторияға кіргеннен аузын ашса көмейіне кіріп кете ... ... ... аяғына шалынып, есіл-дерті де, екі көзі де ... ... ... ... күйеуім осындай болса-гер деді, сосын күйеуім осы
болса ғой деді. Екі-үш рет әлде бір ... ... ... бара ... ... кете ... ... қояды-ау дегенде ұйқысынан шошып
оянатын. Ақыры емтихан тапсырп отырып: «ағатай, мен сізге ғашықпын!» ... ауыз ... ... ... ... ... ... тілшіктей қағаздың
құдіретімен жетіп еді...Диплом қиналмай-ақ қолға өзі келіп түсті. Қызметке
жетелеп апарып отырғызды. Бір ... ... бір ... ... ... ... өзін ... атаулыдан биікпін деген астамшылық пайда болды да
ғылым кандидаты, ғылым докторы болғанда ... ... ... ... жиын-тойлары мен аралас-құраластың дастарқанында ... ... сөз ... ... ... ... профессор, академиктердің
кемпірлеу келіншектерін пысымен басты; әлдебіреу күйеуіне бір ауыз ... ... оны да ... ... мен ... бола өтірік мақтап тұр деп
ойлаушы еді. Жұрттың қатындарын шетінен «пәленшенің торшолағы» атандырып,
өлердей ғашық болып, ... ... ... ... ... ... ... тастап «Торпақ» деп қайта қойған да Шолпанның өзі болатын. «Әлгі
біздің торпақ»...Дардай ғылым докторының ... ... ... жарынан
естіген ең жылы сөзі осыдан асқан жоқ... » [29, 329 б.]. ... ... ... оны ... ... ... пен пысықтықтан келген
топан ақша буына масаттанған надандық ортасы оны елітіп әкетіп еді. Тәубаға
келу жоқ. Кешірім сұрау жоқ. ... ... әлі ... Лас, ... ... үшін ... оның әдетіне айналған. Жесірлікті өз күйеуінен өзі ... ... ... ... үйін ... ... ақшасын айналымға
саламын деп алып, жоқ қылған. Онымен қоймай өзін де ... ... ... ... ... жіберіп көзіңді жоқ қыламын деген. Бүгінгі
күні мынау. Әңгіме Шолпанның басына түскен нәубетпен аяқталмайды. ... жүгі ... ... ыдырап, құнсызданудың басталуы жалпы халыққа
ауыртпашылық әкелген еді. Шолпран тойып секірсе, осы ... ... көп ... Осы топты бір сәт қарияның өзі ... ... ... шығарып отырғаны арқылы көрсеткен: «Жүзі жұмсақ, көненің
көзіндей мынау быжырқай жұрттан ... ... ... үлбіреген әжімді
бетінен, ақ шеңбер көмкерген сулы жанарынан мұңнан басқа түк ... ... ... ... қақ-соғынан аулақ, ары өткен, бері өткенге жасқана
қарап,жәбірленіп тұрғандай көрінді. Ескі де болса кіршіксіз таза ... ... ... ... ... ... ... Сол аппақ
алақанда күмістен иген өрнекті қос білезік, ұясына қызыл тас ... ... ... еді. ... тон, ... ... пен бізтұмсық қайқима ... ... ... ... деп ... ме: - Ала ғой қарағым, алшы,
- деп кемпір жалынғандай ...... ... ... еді, ... ... ... еді. Құны қанша деп сұраған да жоқ. Сұрағанда оған жететін
пұлы да жоқ. ... да көне ... ... қажеті жоқ еді. Жасқаншақ
кемпірдің көрінгенге көз сатқаны бірінші күні емес екенін сезді. Енді қанша
тұрса да әже ... ... ... тағы ... ... құнын
түсірген, тәбәрәкті тайтерінің пұшпағынан да тартымсыз қылған бетпақ заман-
ай! Салтанаттың мүлкін ... ... ... ... ... сырғаны емес, кемпірді қиып кете ... ... ... ... кетсе көңіліне қаяу салатындай, құдды қарызын ... ... да ... ... - ... ... ... бе, -
деді. – Қарағым, алатын болсаң ертең де келейін, - деп ... ... ... ... – Бір күнге шыдаймын ғой, шыдаймын...» [29, ... ... ... ... не нәрсені жеріне жеткізіп суреттеу
тән. Шындығында, ...... ... ... ... бейнелеуге
арналған, мәтін көлемі шағын әдеби түр» [34, 231 б.] деген тұжырымның жаны
бар. Шағын жанрдың өзінде контрасты ... ... ... айғақтайды.
Қаншама қиын күйге түссе де, апайымыз Шолпанға қарама-қарсы ... ... ... ... ... жастығы, әлде тәжірибесіздігі де
әсер етті ме деген ой мазалайды. Оның ең құлдыраған ... ... ... ... ... Бұл Шолпанның нағыз құлдырағанын білдіретін
еді. Соған назар аударайық: ... ... ... түбіт кеудешесі
еді.Әлден уақытта әлдекім жеңінен ұстап тұр екен. – ... ... де ... ... ... өзінің экс-қатыны, біреуі экс-байы
екенін екеуі де аңғарған жоқ-ты. ... от ... ... тартып алды
да, Шолпан от басқандай ыршып түсті. Бар болғаны осы ... Бір ... ме, ... ... ... ... соң ғана ... есін жиды.
Кетіп қалған соң ғана оның бір ... ... еске ... еді. Самайын ақ
шалды демесең баяғы сол қалпы: өлердей ғашық болатын отыздағы ... ... мен ... ... ... мен ... ... едім
ғой!»...Сол бойда қақпадан бірақ шыққан» [29, 334 б.]. «Ұлдың ... , ... ... исі ... ... ... Ол да ... шығып
кеткен. Бәлкім , күйеуінің көзіне ыстық болды ма екен. Бәлкім, екінші ... жас ... ... ... ... ... ... болды
ма екен. Ол жағын суреткер ... ... ... Бала ... ... ... мен алушы бір сәт өткен өмірлері еске түскеннен шошына тұра
қашады. Әңгіменің шарықтау шегі осы ішкі ... сай ... ... ... ... ... те ... тарауда жазушы Қалихан Ысқақовтың хикаяттары талданады. «Қоңыр
күз еді», «Аюлыда да адам бар» хикаяттарын көркемдік-эстетикалық қуатын
терең ... ... ... ... ... Жазушы Өр Алтайды қалай сурттесе де адамның ішкі әлемімен
астастыра ... ... ... ... өнер сүйер қауым, тіпті
жиһаргерлердің неше мәртесі өзінің тарихи еңбектерінде жыр ... ... ... ... ... ұлттық мінезімен жақсы көрсете білгені
сараланды. Көктемде түрлене ... ... ... ... мектептен
жалығып шыққысы келетін ішкі тілеуімен астастыра суреттейді. Сол ... ... де осы ... ... Кейіпкерлердің түниетанымы мен
табиғаттың көркем суреттерін жасауда ерекше ... ... ... көрсеттік.
Сонғы тарауда тарауда жазушының көркем әңгімелеріның ... ... ... ... ... мен ... ... әңгімесінің тұтас болмысында ... ... ... бой
көрсеткен деп ой қортамыз. Тектілік, ұлттық, халықтық деген үлкен ұғым ... ... Қай ... болмасын даралау стилі арқылы нағыз
қазақтың қаны ... ... мен ... биік деңгейді алып шығып
отырады. ... ... ... ... ... мінез бен тәрбиенің мәйегі
ретінде көрініс тапқан.и зегімге рекше орын берілігені осы ... ... ... қарастырылады. Шығарма кейіпкерлерінің
тұлғасы мен танымы, мінез әрекетін даму ... ... ... өсу жолы сараланып, көркемдік эстетикалық табиғаты талданады.
«Жесір» әңгімесінің де көркемдік ... мен ... ... ... ... ... болғанын байқаймыз. Қалиқан
Ысқақовтың өзіндік қолтаңбасы осы әңгімеде де орын алады.
Жалпы, ... ... ... не ... ... ... тән. Шындығында, «әңгіме – біртұтас көркем оқиғаны ... ... ... ... ... ... түр» [34, 231 б.] деген
тұжырымның жаны бар. ... ... ... ... ... көрсету
осыны айғақтайды дегенді орынды келтірдік деп есептейміз.
Қорытып айтқанда Қалихан Ысқақов ... ... да ... ... ... ... ... табиғатына орай
олардың танымдарының тазалығы мен қарапайымдалығы; ... өте келе ... ... ... да ... ... бастауы нанымды
суреттеледі. Жазушының басты іші ауырып, өзегі өртенетін бір бір ... ... ... құруға айналып тозып бара жатқандығы, солған
өзегі күйреген ... ... ... да ... ... үшін барын
салғандығын аңғару қиын емес. Автордың негізе алып отырған кейіпкерлерінің
барлығы да сөзінің айналасындағы ... ... мен ... ... ... саралап, сөзімізді жеткіздік. Барлығы автордың ... өте ... ... ... Өз ... ... тіпті шығармада
кейіпкерлердің арасында Қалихан Ысқақовтың өзі жүргендей сезінесің. Автор
кейіпкерлердің болмысын ашуда өте нанымды, шынайы ... ... ... ... ... орай олардың дүниетанымы мен
болмысын, бейнесін нақты детальдармен бере алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қабдолов З. Сыршыл суреткер. 5 б // ... Қ. Беу, ... ...... ... 2004. – 288 ... Серікқалиұлы Зейнолла. Қалиқан Ысқақов лиризмі. 5 б. // ... Қ. ... ... ...... «Раритет», 2004. – 288 бет.
3. Ысқақов Қ. Қоңыр күз еді / ... ...... ... 1980. ... ... ... С. Қуатты дарын // Қазақ әдебиеті, 2005. N12. 25.03.
5. Гусев В. И. Герой и стиль (К теории характера и ...... ... 1983. 286 с.
6. Жұмабек С. Халқының бәсіре суреткері // ... ... 2005. ... ... З. ... ... толғаныстар мен талдаулар/. – Алматы: Жазушы,
1977. – 380 бет.
8. Доскенов Ғ. ... // ... ... ... ... Т. Шаңбай. – Семей-Новосибирск: Талер-Прес, 2006. – 398 бет.
9. Қабдолов З. Әдебиет ... ...... ... 1970. –
379 бет.
10. Кәкішев Т. ... ... ... ...... ... 1994. ... бет.
11. Көшжаннов Қ. Өнер //Қазақ өнері: Эциклопедия. – Алматы: Қазақстан
даму институты. - 2002. – 800 ... ... ... М. Б. ... ... ...... литература, 1982. – 334 с.
13. Ержанова Г. Қазіргі қазақ повестеріндегі психологизм мәселесі «70-80
жылдар). Фил. ғыл. ... ...... 1994. – 25 ... Әшімбаев С. Сын мұраты (ӘДЕБИ СЫН). – Алматы: Жазушы, 1974. – ... ... Қ. ... // ... Қ. Қоңыр күз еді (Роман, повестер). –
Алматы: Жазушы, 1980. – 396 бет.
16. Ысқақ Қ. Ана тілім – жөргегімнен ... ... ... ... 10 ... 2005 жыл. ... Ысқық Қ. Беу, ақсақ дүние (Хикаяттар). – Алматы: Раритер, 2004. – 288
бет.
18. Қабдолов З. Жанр сыры. – Алматы: ... 1964. – 172 ... ... А. ... ... ... / на материалах творчества
Чингиза Айтматова/. – Алма-ата: Жазушы, 1985. – 120 ... ... А. ... казахского рассказа и повети. Автореферат диссер.
На соискание ученой степени доктора филол. Наук. – ... 1993. ... ... Н. ... ... казахской прозы 20-30-х годов. ... ... 1987. – 225 ... ... Г. Ішкі ... ... ... ашудағы көркемдік
қызыметі. – Алматы: Санат, 1994, - 224 бет.
23. Қалқабаева С. Ә. Нұршайықов прозасындағы адамгершілік ... ... Кан. ...... 1995. – 27 ... ... Қ. Тұйық (Роман). – Алматы: Жазушы, 1980. – 400 бет.
25. Шопенгауер А. Афоризмы и ...... ... 2006. – 384 ... ... М. Ақ ... және қан мен тер романының ...... ... 1975. – 270 ... ... В. О ... ... прозы Л. Н Толстого. – Москва:
Московский университет, 1960. – с ... ... З. Өлең ... ...... ... 1973. – 263 ... Қалихан Ы. Әңгімелер жинағы. – Алматы: Жазушы, 1990. – 186 бет.
30. ... ... ... 10 том. – Алматы. – 1977. – 643 ... ... Г. ... ... ...... Коипренс,
1999. – 431 бет.
32. Ыбырайым Б. ... ...... Коплекс. – 431 бет
33. Тілепбергенова А. Проблемные и ... ... ...
Алматы: Ғылым, 1999. – 122 с.
34. Ахметов К. Әдебиеттану /Оқу ...... ... 2004. –
332 бет.
35. Белинский Г. ... ... ... Т.4.-М.: АНСССР, 1954. - 354
с
36. Қабдолов З. Сөз өнері. Екі томдық таңдамалы шығармалар. – ... ... ... ... ... Құрастырушылар: З.Ахметов,
Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1996. -240 б.
38. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы ... ... ... Ғылым,
1982. -148 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Corel Draw графикалық редактор28 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармалары18 бет
Абай шығармаларын мектепте оқыту11 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь