“Жеті жарғы” – дәстүрлі мемлекет және құқық ескерткіші

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3


1. “ЖЕТІ ЖАРҒЫ” . ДӘСТҮРЛІ МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚ ЕСКЕРТКІШІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.1 “Жеті жарғы” атауының мәні мен мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ..6

1.2. Жеті жарғының бастаулары және негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7


2. ЖЕТІ ЖАРҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ЖҮЙЕСІ ... ... ... ... 11

2.1. Жеті жарғының нұсқалары және оларды талдау ... ... ... ... ... ... .11

2.2. Жер.су, көш.қоныс қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2.3. Отбасы және неке қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

2.4. Қылмыс қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

2.5. Ұрлық, тонаушылық қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Пайдаланылыған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
“Жеті жарғы” қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық мәдениеттің алтын қорынан сақталған қымбат қазына. Бұл ұлы құжатқа байланысты ауызша және жазба деректерді қарастырып отырып “Жеті жарғының” мемлекет пен қоғамның тіршілігін үйлестіретін негізгі заң қағидаларының жинағы немесе мемлекеттік биліктің үлгісі ғана емес, сонымен бірге ұлттық танымның айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ұлттық мүдденің жаршысы екенін аңғарамыз. Жер жүзіндегі қандай да бір елдің арман-тілегі де, мақсат—мүддесі де мемлекеттік және ұлттық тәуелсіздігі, осы ұлы түсінік “Жеті жарғының” ел құрметіне бөленіп, ел ақсақалдарының жадына берік жазылуына негізгі себепкер.
Біз қолда бар деректерді қарастыра отырып “Жеті жарғы” туралы мәліметтер негізінен ауызша түрде, қазақтың шежіресі, аңыз-хикаялары, өлең-жырлары арқылы сақталған деп есептейміз. “Жеті жарғының” түп өзегі Евразия көшпелілерінің бірнеше мың жылдар бұрын қалыптасқан әдет-ғұрып заңдарына негізделген. Сонымен бірге “Жеті жарғы” XVІІ ғасырдың соңы мен XVІІІ ғасырдың басындағы саяси-әлеуметтік ахуалға ыңғайланған әдет-ғұрып ережелерінің жаңа редакциясы. Көшпелі қауым арасындағы саяси билік бірде күшейіп, бірде әлсіреп замана әсеріне, әсіресе сыртқы ортаның ықпалына тікелей ыңғайланып отыратын құбылыс. Саяси билік белгілі дәрежеде не сырттан қауіп төнгенде, не сыртқа бағытталған көшпенділердің ірі қозғалыстарының кезінде күшейіп, ал қауім ішінде бейбітшілік тенденциялары нығайғанда әлсіреп отырады.
Зерттеушілердің көпшілігі “Жеті жарғыны” тек құқықтық мәселелермен ғана байланыстырады. Бұл таңдау белгілі дәрежеде тарихи институттарға ретроспекциялық тұрғыдан қараудың тікелей жемісі. “Жеті жарғыға” байланысты әдет-ғұрып ережелері жинақталып хатқа түсе бастаған уақытта қазақ мемлекет дәстүрлері аса құлдырап, оның реттегіш механизмдері, заңдары қолданыстан шыға бастаған еді. Қазақ мемлекетінің негізгі ұйытқысы, құрылымдық жүйесінің негізі болып табылатын туысқандық қарым-қатынастар “ақтабан шұбырынды” заманында үлкен соққы алып, қалыпты жүйесін бұзып алды. Бұл дағдарыс әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынасқа да тікелей әсер етіп қоғамдағы төре мен қараша, төре мен төлеңгіт, отырықшы мен көшпелі элементтер, субэтникалық топтар мен сословиелер арасындағы қалыпты қатынас бұзылды.
М.Тевкелев күнделігіндегі Бөгенбай батырдың әңгімесінде: “У них, киргис-кайсаков, прежде были города, а именно: Ташкент, Тюркестан, Сейрам с принадлежащими ко оным городками и деревнями, и оными владели киргис-кайсацкие ханы и старшина. В тех городех живут сарты, то есть посацкие мужики, с которых брали они дань. А из тех городов выслал их хонтайша тому с 15 лет. А ныне оными никто не владеет и дань не забирает, живут поздно… ” (37, с62.) - деп суреттелетін жағдай саяси-құқықтық құрылымға да қатысты.
1. Ахметова Н.С. Обычное право казахов в ХІІІ-первой половине ХІХ века.-Қарағанды, 1995.
2. Ахметова Н.С. Институт “кун” в обычном праве казахов и его отмена советской властью.-Алматы, 1993.
3. Марғұлан Ә.Х. Қасым ханның қасқа жолы//ҚСЭ.-Алма-Аты, 1975.-Т6.541-542 б.
4. Сағымбеков Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан газеті, 28 қазан, 1990.
5. Н.Өсеров Тәуке ханның “Жеті жарғысы” Алматы Жеті жарғы 1995.
6. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек би. Астана, Фолиант, 2001.
7. Қамбаров Қ. “Қазақтың ескі заңдары” Қазақстан заңдары, 1998,№ 5 стр. 33-40.
8. Қиянатұлы З. Дала халықтарының мемлекеттік заңдық үрдіс жалғастығы: әдеттегі заңнан: “Жеті Жарғыға“ дейін Отан тарихы, 2001, №2
9. Қашықұлы Ш. Сағымбекұлы Р. Қаз дауысты Қазыбек “Жеті жарғыға” қосқаны “Орталық Қазақстан” газ. 24 шілде, 1993.
10. “Мектеп” 2002.
11. Сағымбеков Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан газеті, 28 қазан, 1990.
12. Гурлянд Я.И. Степное законодательство с древнейших времен по ХІІ столетие // Известия общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете.-Вып.4-5-Казань, 1904. –Т.ХХ.
13. Дала уәлайатының газеті. Адам, қоғам, табиғат. 1988-1902/ Құраст. Ү.Суханбердина.-Алматы, 1994.
14. Добромыслов А.И. Суд у киргизов Тургайской области в ХҮІІІ-Х и ХІХ веках- Казань, 1904.
15. Зиманов С., Өсеров Н.”Жеті жарғы” жайлы // Проблемы казхаского обычного права.-Алма-Ата, 1989. С.122-141.
16. Зиманов С. Состояние и задачи разработки обычного права казахов// Проблемы казхаского обычного права.-Алма-Ата, 1989.- С. 8-9.
17. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқытық мәдениет (теориялық мәселелері, тарихи тағлымы). –Алматы, 1997.
18. Козлов И.А. Обычное право киргизов// Памятная книжка Западной Сибири.-омск, 1882.
19. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі.-Орынбор, 1911.
20. Көпейұлы М.Ж. Қолжазбалар жинағы (жарияланбаған).
21. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. // Құраст. З.Ж. Кенжалиев, С.О. Дәулетова, Ш.А. Андабеков, М.К. Әділбаев, Е.Л.Тогжанов.-Алматы, 1996.
22. Қазқстан республикасы мемлекет және құқы тарихынан хрестоматия//Құраст. Н.О.Дулатбеков.-Қарағанды, 1994.
23. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі. (Дуани луғат-ат түрік) 3 томдық шығармалар жинағы/Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А.Қ.Егеубай. алматы, 1998-т.3.
24. Марғұлан Ә.Х. Қасым ханның қасқа жолы//ҚСЭ.-Алма-Аты, 1975.-Т6.541-542 б.
25. Мелекет және құқық тарихынан хрестоматия. (2- кітап)// Құраст. Н.Дулатбеков, Ж.Артықбаев, З.Тайшыбаев. –Алматы , 1998.
26. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек би. Жеті жаргы – Астана, 2000.
27. Тынышпаев М. История казахского народа. Алма-Ата, 1995.
        
        Тақырыбы: Жеті жарғы қазақ әдет-ғұрып құқығының қайнар көзі
ЖОСПАРЫ
Кіріспе…………………………………………………………………………3
1. “Жеті жарғы” – дәстүрлі мемлекет және құқық
ескерткіші……………………………………………………………….6
1.1 “Жеті жарғы” атауының мәні мен мағынасы…………………………6
1.2. Жеті ... ... және ... Жеті жарғының құрылымы және жүйесі…………….11
2.1. Жеті жарғының нұсқалары және оларды талдау…………………….11
2.2. ... ... ... ... және неке қатынастары………………………………………..17
2.4. Қылмыс қатынастары……………………………………………………24
2.5. Ұрлық, тонаушылық ... ... ... жарғы” қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық
мәдениеттің алтын қорынан ... ... ... Бұл ұлы ... ауызша және жазба деректерді қарастырып отырып “Жеті жарғының”
мемлекет пен қоғамның ... ... ... заң ... ... ... ... үлгісі ғана емес, сонымен бірге ұлттық
танымның айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ұлттық ... ... ... Жер ... ... да бір ... арман-тілегі де,
мақсат—мүддесі де мемлекеттік және ұлттық ... осы ұлы ... ... ел ... ... ел ... жадына берік
жазылуына негізгі себепкер.
Біз қолда бар деректерді қарастыра ... ... ... ... ... ... түрде, қазақтың шежіресі, аңыз-хикаялары, өлең-
жырлары арқылы сақталған деп есептейміз. “Жеті жарғының” түп ... ... ... мың ... ... ... ... заңдарына
негізделген. Сонымен бірге “Жеті жарғы” XVІІ ғасырдың соңы мен XVІІІ
ғасырдың ... ... ... ... әдет-ғұрып
ережелерінің жаңа редакциясы. Көшпелі қауым ... ... ... ... ... ... ... әсеріне, әсіресе сыртқы ортаның ықпалына
тікелей ыңғайланып отыратын ... ... ... ... ... ... ... төнгенде, не сыртқа ... ... ... ... ... ал ... ... бейбітшілік тенденциялары
нығайғанда әлсіреп отырады.
Зерттеушілердің көпшілігі “Жеті жарғыны” тек құқықтық мәселелермен
ғана ... Бұл ... ... ... ... ... ... қараудың тікелей жемісі. “Жеті жарғыға” байланысты
әдет-ғұрып ережелері жинақталып хатқа түсе бастаған уақытта қазақ ... аса ... оның ... ... ... қолданыстан
шыға бастаған еді. Қазақ мемлекетінің негізгі ұйытқысы, ... ... ... ... ... ... “ақтабан
шұбырынды” заманында үлкен соққы алып, қалыпты ... ... ... Бұл
дағдарыс әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынасқа да тікелей әсер етіп
қоғамдағы төре мен ... төре мен ... ... мен ... ... ... мен сословиелер арасындағы қалыпты қатынас
бұзылды.
М.Тевкелев күнделігіндегі Бөгенбай батырдың әңгімесінде: “У ... ... были ... а именно: Ташкент, Тюркестан, Сейрам с
принадлежащими ко оным городками и деревнями, и ... ... ... ханы и ... В тех ... ... ... то есть посацкие
мужики, с которых брали они дань. А из тех городов выслал их ... ... 15 лет. А ныне ... ... не владеет и дань не забирает, живут ... (37, с62.) - деп ... ... ... ... да қатысты.
XVІІІ ғасырдың ортасына қарай қазақ жерінде мемлекеттік дәстүрлердің
қайта күшеюі басталды. Оның ... біз ... ... жеріндегі
белсенді саясатынан, Сыр бойындағы қалаларды қайтарып өнеркәсіп пен сауданы
қолға алуынан, Сыр бойына ... ... үшін ... хандығын ығыстыру
саясатынан т.б. салмақты істерден көріп қаламыз. Қазақ халқының мемлекеттік
мүддесі бұл ... ... ... байланысты болды. Бірақ бір жағынан
Ресей, бір жағынан Қытай шеңгелі қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... Көшпелілер билігінің Евразиядағы үстемдігі осымен
біржолата тиылды да, Европа нақты жеңді.
Абылай хан қанша күш ... елді өз ... ... ... басын түгел қосып алуға дәрмені жетпеді. Оның ең басты себебі
Ресейдің ... Кіші ... ... Әбілқайырдың алауыздық туғызған
саясаты, Ресейдің Есілді өрлеп Көкшеге жақындап қалуы. Жалпы қазақ ... ... ... ... өзгеріске түскен геополитикалық
жағдай өзгерте алмайтын еді. ... ... ... ... ... иституттар, әдет-ғұрыптар, қоғамдық, мемлекеттік, азаматтық
түсініктер жүдеушілігі басталды. Осылайша ... ... ... қатысты ережелердің көпшілігі ұмытылып, тек жеке адам, немесе
қауымға тікелей қатысты ережелер көбірек сақталды. “Жеті жарғы” өзі ... ... және ... туғызушы тетік есебінде өмірден XVІІІ ғасырдың
басында-ақ озған еді. XVІІІ ғасырдың ортасындағы жағдайда “Жеті ... ... ... ... ... есебінде жаңғырту мүмкіндігі
аяқталды.
Қолда бар тарихи-этнографиялық мәліметтер “Жеті ... ... ... ... ... ... ... қарауға мүмкіндік береді.
Бірнеше ғасыр бойы ... ... ... дәстүрлі зерттеу
тәсілдерімен қатар, тың ... ... ... мен аспаптарын
(инструментари) енгізу жемісті болатынына кепілдік береді. Оның ... ... ... ... ... ... ... саласында
қалыптасып қалды (18; 46; 68; 74; 82). Сонымен бірге дәстүрлі құқықтық
көзқарастарды, ... ... ... “Құқықтық антропология”
тікелей араласқаны зор пайда ... ... ... де ... қоғамды,
оның рухани мұрасын, тек қана саяси-құқықтық ... ғана ... ... ... табылатын әдет-ғұрып заңдарын, соған байланысты қалыптасқан
нақыл, ақыл ... ... ... ... ... қазіргі
уақытта гуманитарлық ғылымның басты ... бірі ... ... мүмкіндігі мол. Классикалық тарих және заң ғылымдары тек ... ... ... этнология ізденіс барысында халықтың (этнос)
ішкі құрылымына, жабық байланыс жүйелеріне, жан ... және өмір ... ... ... ... сүйенеді. Бұл қоғамдық
ғылымдарды, соның ішінде ... ... алға алып ... ... ... “Жеті жарғы” тек құқықтық ескерткіш қана емес, сонымен
қатар институт, ... ... ... ... ... негізге алдық. бұл жерде
екі бағытты да бөле жармай тұтас қарастыру біздің негізгі мақсатымыз ... ... ... үшін ... келгенше әдет-ғұрып заңдары мен
ережелерін жас оқырмандарға ... ... ... ... ... жас
заңгарлер бұл жинақты толықтырып, оның ... ... ... ... ... Мемлекеттігін құрып, заңын түзеп жатқан
тәуелсіз Қазақстан үшін “Жеті жарғы” әлі де ... ... жоқ. ... ... көп ... синкретті мәдениет өкілі екенін, көп
құбылыстар бір-бірімен астасып ... ... жөн. ... ... ... ... ... ажырамастай бірігіп кеткен мемлекет және
құқық құбылыстары жатыр, бұл біле ... ... бөле ... ... дүние.
1. “Жеті жарғы” – дәстүрлі мемлекет және құқық ескерткіші
1.1 “Жеті жарғы” атауының мәні мен ... және ... ... ... ... ... ... әр
түрлі пікірлер бар, бірақ олар ғылыми қауым тарапынан ... ... ... ... кереғар келіп жататын жорамалдауларға негізделген. Бұл
төңіректе әлі де ... ... көп ... біз осы ... ... этимологиялық талдаулар мен түсініктердің негізгі бөлігіне ғана
тоқталып кетеміз.
“Жеті жарғы” атауын ... рет Әз ... хан ... ... ... ... ... Н.И. Гродеков. Ол ұзақ уақыт Түркістан
генерал-губернаторлығына ... ... ... ... ... атқарып, сол кезеңде қазақ әдет-ғұрып, заң ... ... мол ... ... ... “Жеті жарғы” Қасым мен Есім ... ... ... заңдарының негізінде жасалған: “Хан Тауке
собрал на урочище Культобе (в Сырдарьинской области) семь ... в ... был ... бий Толе ... и эти бии ... ... ... Касыма и Ишыма (Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі
жолы) в новые ... ...... жарға” (22, с.24).
Н. Гродеков осы тақырыпқа тағы да ... ... ... ... ... ... ... атанғанын да хабарлайды. Бұл біздің пікірімізше
аса мәнді дерек: “При хане Тауке собрались семь ... ... ... ... ... , ... ... қатысты әр түрлі пікір-деректердің
ішінде Н.И. Гродеков мәліметтері қисындылығымен де, толық ... ... ... ... ... бір көңіл аударатын мәлімет А. ... ... ... (1890) ... ... ... ханом Тауки (Тявки) учреждено
было, по народным преданиям, собрание из семи биев, как ... ... ... ... при этом хане” (53, с.122).
“Жеті жарғы” туралы осы түсінікті кейіннен Л.А. Словохатов толықтырып
“Народный суд ... ... ... Малой Орды” еңбегіне еңгізді. Осы
еңбекте, біздің ойымызша алғаш рет, Жеті ... ... ... сөз ... “семь биев… составил уложение, целиком основанное на
древнем народном обычае – адате и тогда ... ...... (73, ... ... “жеті” сөзінің тек мемлекеттік кеңестегі билердің
санын ғана білдіріп қоймай, толықтықты, ... ... ... ұғым есебінде пайдаланылғанын жазады: “Джеты по киргизский
(казахский – Ж.А.) озночает ... - ... у всех ... ... ... полноты.
1.2. Жеті жарғының бастаулары және негізі.
“Жеті Жарғының” негізі мен қайнар көзі туралы кесіп пікір айту ... ... де ... ... қайнар көзін ежелгі заманалардан, сол
дәуірлерде өмір сүрген түркі тектес ата-баба дәстүрлерінен іздеуіміз ... заң ... ... ... ... ... яғни бастау көзін
сол бабалар дәуірінде пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... “Жеті Жарғы” негіздерін Шыңғыс ханның
“Жаса” заңынан іздейді. Енді ... ... ... ... ... ... сорпасы да қосылмайды, саф таза қазақ әдет-ғұрып дейді. ... ... ... түп ... ... ... туысқан
түркі халықтарының әдеттік правосының жемісі, кейін әр дәуірдің өз үлесіне
тиген ... ... ... ... ... ... ... “Есім
ханның ескі жолы” секілді әдет-ғұрып заңдардың ... әсер ... ірі заң ... “Жеті Жарғының” негізіне біз сондай-ақ әдет-
ғұрыптың бастаулары билер шешімдерін, билер кеңесінің ережелерін, ... ... ... ... ... ... ежелден-ақ билер мәжілісі (съезі) болып, бірақ
Тәуке ханға дейін тұрақты орган ... ... еді. ... ... ... ... өз ... ылайықты шешімін табуға
тиісті күрделілерін шешіп отырған. Мұндай шешімдерде ... ... ... көзі бола алады.
Бізге келіп жеткен деректер бойынша, Урус хан, Хақ-Назар, Қасым ... хан ... ... ірі өзгерістер енгізілген. Алайда, бұл
өзгерістер бізге тұтас күйінде келіп жетпеген.
Қасым хан 1445 жылдар шамасында ... 1518 жыл ... ... деректер бойынша, 1523 жылы 70 жас шамасында қайтыс болған. 1511
жылдан бастап Қасым ... ... хан ... Оның ... ... ... оңтүстік жағалауынан басталып, оңтүстік-батысты
Түркістан қалаларына дейін жетіп, оңтүстік-шығыста ... ... ... мен ... ... ... ... мен Балхаш көліне тірелді, ал солтүстік-бастыста ... ... ... ... ... ... ... жолы” атанған, әрі ел басқару ісінде қолданылған
әдет-ғұрып заңдарының негізі ежелгі әдет-ғұрып заң сүйенген. Жошы ... ... ... Урус хан ... ... бесінші ата жердегі бабасы –
Жошы ханның ... ... ... ... ... ... дәуіріне сай кейбір өзгерістер енгізгені әдебиеттен мәлім.
Белгілі ірі ғалым Ә.Х. Марғұлан ... ... ... ... ... ... ... ханның қасқа жолының” негізі Орта ғасырларда
Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған “Ярғу” заңынан алынған, ... ... ... ... ... білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын бір
жағына аудармай, дәл, әділ ... ... ... ... тура ... билерді
халық бұқарасы ардақтап “Қара қылды қақ жарған” деп ... ... ... бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі ... ... ... XV ... ... XVІ ... ... Бұхардың
ишан-қазылары кесіп жұріп қазақ өлкесінде діни үгіт таратып, “ежелгі Жарғы
заңын қалдырыңдар, ол ... ... ... ісі, оның ... шариғат
қағидасына ауысыңдар, ант бергенде “көк соқсын” деп ... ... ... ... бастарыңа көтеріңдер” деп үгіттейді. Бірақ, халық бұқарасы
оған селсоқ ... көп ... ... қағидасына ойыса қоймайды. Уақыттың
көбін мал бағумен өткізген халық бұқарасына шариғаттың ... өте ... ... ... ... ... ... Қасым хан, саяси ... ... ... ... билер тобының көптен бергі ойына
қарсы тұрмай, қайта олармен бірігіп, шариғатты ... ... ... ... әрі ерте ... оларға түсінікті ежелгі “Жарғы” заңын
жаңадан күшейтеді. Халықтың ... ... ... ... алмай,
ежелден қалыптасқан билер заңы – “Жарғыны” жаңадан көтергенін қатты ұнатып,
оны “Қасым ханның қасқа жолы” деп атап ...... ... деп Ә.Х. Марғұлан айтқан терминге қосылу қиын. “Жарғы”
сөзіне кезінде мерзімді баспасөзде біз ... ... ... ... ... ... тимеді деген пікірде зерттеуді керек
етеді. Оның әсері болған, бірақ та ежелгі әдет-ғұрып ақиқат жобалары мұлдем
басым екендігі ... ... ескі ... деп ... заң ... ... ханмен
туысқан Жәдік ханның немересі, Шығай ... ... Есім хан ... Жошы хан ... 40 жылдан астам хандық тақта отырып, өмір
сүрген қазақтың хан – тек Есім хан ... ... Бұл ... әлі де болса
анықтай түсуді керек етеді. ҚСЭ-де Есім (1598-1645) 47 жыл ... ... ... ССР ... ... 30 жыл хандық құрған деп көрсетілген.
Есім хан өзінің 40 ... ... ... етіп ... ... ... өткен шөбере жердегі атасы Қасым ханның қалдырған ... ... ... ... ... “жол-жоба, кәде-қаумет” заңдарын
шығарған. Есімнен ... ... ... ... ... ... қалған ескі жол-жоба” болғандықтан, кейінгілер “Есім ханның ... ... хан өз ... ... және ... ... ... агрессиясына қарсы тойтарыс беру үшін көбіне жорықтарда жүрді.2
Сол себепті де Есім хан ... хан ... ... ... көп ... ... ... келіп жеткен деректер бойынша Есім хан ердің құнына
100 жылқы, алты жақсы (6 түйе) кесім көрсеткен. Ол барлық ... үшін ... ... ... ... ... демей, бірдей болған. Одан басқа өнер
құны, ... ... ар құны ... ... құн ... Әйел құны алынатын
қалың малы шамасында төленген.
Сол секілді қазақ әдет-ғұрпының негізгі маңызды ...... ... ... ... ... яғни ... шешкен билік шешімдері
де жатады. Қоғамдағы түрлі дау-жанжалдарды әрбір рудың өз ... ... ... ... ... отырған. Олардың әртүрлі даулары, шешкен
шешімдері халық ... ... ... ... ... Сол ... ... атақты билер шығарып, олардың аттары бізге ... ... ... – Төле би, Орта ... - ... би, Кіші ... - Әйтеке
(Қаражігіт), қырғыздан - Қоқым би, Қара ... би, ...... ... ... - Әнет би, ...... би, сол секілді Шақшақ ұлы
Жәнібек, Есет т.б.
Осы билердің ішінде көп әңгіме болары – Төле, ... және ... бұл ... де ... ... “Жеті Жарғысын” түзуге басты қатысқан.
Төленің туған, өлген жылдары жөнінде жазба деректер жоқ. Төле ... Ұлы жүз - ... Сол ... де ... бойынша (көшпелі елдерде
– ру атымен, отырықшы елдерде –туған қаласымен бірге атау) ... Төле ... Төле ... ... ... Төле 93 ... қайтыс
болған.1
Төле Әнет бабадан бата алған деген аңыз бар. Ал, Әнет баба туралы
шежіреде мынадай дерек ... ... ... қара ... ... осы жерге бастап келген ... ... еді. ... ... екі бала – Санмұрын, Бәйімбет, тоқалынан екі ... ... ... ... ... ... Жарғыны” түзуге қатысқан билердің бірі
болған және “Ақтабан – шұбырындыда” Сырдан ауғанда 97 ... жүре ... осы ... ... ... би 1660 жылы туып, 1750 жылдары шамасында ... ... ... ... ... ұлы – руы Қаракесек, Арғын тайпасынан. Ол 1667 жылы
туып, 1764 жылы ұзақ жасап, 97 ... ... ... Ал, ... ССР ... ... қолжазба фондында сақтаулы қолжазбада “Қаз дауысты
Қазыбек ... қызы ... ... ... жоқтауда Қазыбек 1661 жылы
туып, 1758 жылы 97 жасында өлген деген белгі бар.4 ... ... ... ... 1673 ж. ... 1770 жылы ...... Біздіңше, қызы
Маңқаның жоқтаған жоқтаудағы белгі ... ... ... оның билік шешімдері жайлы әңгімелер
сақталғанымен, оның ... ... ... дәл ... емес. Көптің
зерттеуінше Әйтеке би жас жағынан Төледенде, Қазыбектенде ... ... осы ... ... басқа билер арасынан суырылып алға шыққан.
Кейін келе-келе (өз ... ... ... “Төле былай шешіпті”
дегендей, өздері ... ... ... ... ... ... отырған хақ. Осындай билік шешімдер “Жеті Жарғының” таптырмас қайнар
көзі болады.
Тәуке хан жоғарыда айтылған ... ата, заң ... ... көз ... ... деген ой тумас керек. Қайта сол қайнар көздерге
сүйене отырып “Жеті Жарғыны” түзді. Тек Тәуке өз ... ... ... тездететін, әлсірететін жақтарына ғана реформа жасады, ... ... ... ... рулардың ара-қатынасын біріктіретін
шараларды енгізді. Біз бұл ... тек ... ... ... ... ... көзі өте тереңде жатқанын ескертіп өтуді ғана ... ... ... нормаларының да “Жеті Жарғыға” азда болса
ықпалы болған. Көшпелі қазақ елінде исламның ... ... ... ... ... тарағаны әдебиетте айтылып жүр. Бұл шындық.
Ислам діні енгенге дейінгі Қазақстанның қазіргі териториясында тұрушы
әртүрлі тайпалар көбінесе тас мүсіндерге, ... ... ... көк ... деп ... қажет болса күнді, отты құдай тұтты. Ата-
баба аруағына сыйынып әрі ... ... ... ... ... ... Неке және ... салтында қалыптасқан кәде-қаумет, жол-
жоралары қолданылады. Ежелгі мәжәусилік шаманизм нанымдары мен ... ... ұзақ ... ... ... ... осы ... дейін
(мысалы, келін түскенде отқа май құю, жұлдыз ақса, жұлдызым жоғары ... ... айда ... ескі айда ... деп ... айға ... ... т.б.) сақталып отыр. Міне, сол дәуірлерде қалыптасқан түркі
халықтарының яғни ... ... ... ... ... бір ... көзі болып табылады.
“Жеті Жарғы” мазмұны жағынан үш құрамнан ... ... ... ... ежелгі әдет-ғұрып правосы – “Қасым ... ... ... ... одан ... ... соның ішінде
“еңсегей бойлы Есім ханның ескі ... деп ... ... ... ... ... дәуіріне, саясатына сәйкестендіріп әдет-ғұрып
нормаларына өзгерістер және кейбір ... ... Жеті ... ... және ... Жеті ... ... және оларды талдау
"Жеті жарғының" негізгі мазмұны хандық ... ... ... ... үстемдік әперуге арналған. Сондай-ақ күрделі де даулы
мәселелерді шешу жолдары нақты ... Біз Абай ... ... деген біздің қазақ ішінде әрбір сайланған кісінің ... ... ... ... ... ... жолын", "Есім ханның ескі жолы", әз
Тәукенің "Жеті ... ... ... ... ... ... ... таңған жолы дұрыс еместігін, билерді еш ... ... ... ... Әрі ол ... де ... ... зиялылардың жақсы
таныс екендігін білдіреді.
"Жеті жарғы" заңдары А.И. Левшиннің, Д. Андренің, А. Аитовтың, Л.Ф.
Баллюзектің, И.А. ... Г. ... Я.И. ... Я.
Гавердовскийдің, Д.Я. Самоквасовтың Л.А. ... Н.И. ... ... ... болса да берілген. Дегенмен, олардың қамти
алмаған мәселелері де болуы ғажап емес. Осы ... біз ... ... ... ... ... ... жеткен деректерді де зор мән
бере отырып жинауға тырыстық. Соның бір нұстқасын талдап көрейік:
Бұл ... ... ...... ... ... ақын, шешен, 1846 жылы туып, 1927 жылы ... ... ... ... ... 1844 жылы ... 1916 жылы ... және
Орманұлы Тоқтаболат, 1865 жылы туып, 1931 жылы дүниеден өткен. Осылардың
деректерін жинап, бізге ... ... ... ... ... ... дерегі бойынша: Жәңгір ханның ұлы Тәуке "Қасым ханның қасқа
жолын", "Есім ханның ескі жолын" өз дәуіріне сай етіп, ... ... ... күрделі өзгеріс енгізгендіктен, ол өзгерістер "Тәуке ... ... ... ... аталып кеткен делінеді.
Бірінші жарлығы: "Халықтың ханы, сұлтаны, пірі-әзіреті қастан
өлтірілсе, олардың ... үшін жеті ... құны ... құн
төленсін".
А.И. Левшин: "Кімде-кім сұлтан не қожаны өлтірсе, ... ... ... жағы жеті ... ... ... тиіс" десе, Д.Я.
Самоквасов та: "Егер кімде-кім ... ... онда ... жақтың
туысқандарына жеті қарапайым жай адамға тиісті ... ... ... ... ... өзін қоса ... туыстарынан жеті адамды
асып өлтіру керек" дейді. Ал П.В. Маковецкий: "Сұлтан үшін жеті ... деп ... ... ... өзі ғана ... бүкіл руы болып
төлеген.
Сөйтіп, Тәуке ханның "бірінші жарлағын" бізге келіп жеткен бұл ... ... ... ер ... құны 1000 қой ... 100 ... я ... жылқы болса, сұлтан мен қожаның құны – әлбетте, олар халықтың ханы,
сұлтаны, пірі-әзіреті болса ғана – 7000 қой, ... 700 ... ... ... тең. Бұл ... Л. ... ... құны жеті қарапайым адам
құнына тең. Өйткені хан жеті руға не ... ... ... ... ... ... жарлығы: "Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біреуі
өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектен, пірдің ... деп) екі ... ... ... мен ... жай ... адамы үшін құн қандай мөлшерде
төленетіні жайлы А.И. ... де, К. ... те, Г. ... де, Я.
Гавердовский де, т.б. ашып ештеме де ... Ал орыс ... ... ... ... ... ... мен төрелердің қолындағы
тізгін әлсіреген, хандық билік жойылуға айналып, ... өз ... ... тырысып жатқан шақ еді. Тек Л. Баллюзек пен А. Рязанов:
"Сұлтан тұқымдарының ері мен әйелдерінің құны жай ... екі есе ... ... ... ... адам үйге ... мініп келген атын
босағаға байлағандықтан біреуді теуіп ... ... құн", ... ... ат ... өлтірсе "жарты құн", ал үйдің артына байлаған ат ... тек ... айып ... ... те дәл осы ... ... "тек үйдің артына байланған
ат теуіп өлтірсе, ешқандай айып ... ... ... адам ... ... ... атты ... онан сақтануға мұршасы келеді" дейді.
Қазақ қоғамында ат ... ... ... ... ат ... ... ... мініс көлігі – машина секілді) жиі ұшырасқандықтан ... бұл ... ... әбден мүмкін. Қазақ мінген атын белдеуге
байлайды.
Төртінші жарлығы: "Ата-анасын туған баласы ... ... ... онда ол ... ... ... десе де ерікті, сұраусыз
болады".
А.И. Левшин де осы нұсқадағы ... ... ... өз
балаларын өлтіргені үшін жазаланбайды" дейді. Д.Я. Самоквасов пен поручик
А. Аитов та бұл деректі қуаттайды. Ал П.Е. ... ... ... ... ... ... ертедегі әдет-ғұрып заңы қазіргі ... ... ... ұлын ұрып жазалауға, үйінен қууға және үш ретке ... ... ... екенін айтады.
Бесінші жарлығы: "Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл
тигізіп сөккені үшін (қол ... – қара ... ... қара ... ... ... құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек".
Ал А.И. ... ... тіл ... ұрса, онда оны қара сиырға
теріс мінгізіп, мойнына ... ... ... ... әрі ... ... ұрады" десе, Д.Я. Самоквасов та осы пікірді қолдайды.
Бұл жерде А.И. ... де, Д.Я. ... та ... ... ... сөзді
қосып отыр. Ата-анасына қол жұмсау қазақ қоғамында өте ауыр ... ... ... да біз осы ... ... деп ... ... осы заңдарды неге қайта күшіне енгізбейміз? Ауыл болып, ел ... ... ... ... несі ... ... бәрі ... тәртіпті қолдар
еді.
Алтыншы жарлығы: "Құда түсіп, құйрық-бауыр жескеннен соң – ақ ... ... ... оған ... ... мал жесір иесіне түгел қайтарылып,
оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін".
А.И. Левшин: "Егер біреудің ... ... ... ... ... өлім ... ... немесе құн төлейді. Егер ... ... ... ... қалың мал төлеп, оның үстіне қалыңсыз бір қыз
береді" ... ... заңы ... "ақ ... ... және "ақ некелі
жесір" деп бөлінеді. Тәуке ханның алтыншы жарлығы "ақ баталы жесір" жайлы
болса, ал А.И. ... "ақ ... ... жайлы айтып отыр. Болса да "ақ
некелі жесірдің" айыбы "ақ ... ... ... ... ... айыпкер біреудің отбасына қол сұғып, ... ... ... ... ... ... айыр түйеге – нар, атқа – аруана, тайлаққа –
атан, тайға – ат, қойға – тана ... Оның ... үш ... айып ... ... ұры үш тоғыз (27) айып төлеуі тиіс екенін А.И.
Левшин жазады. Бірақ ол ұрыны өлім ... ... ... ... ... де ... ... қалдырған. Біз қазақ қоғамы ұрлыққа,
оны істеушілерге қатаң қарағанын ... ... ... ... ... құн ... ... атын алу, ұрып-соғу жәйттері сұраусыз
болған. Қалай десек те, қазақ қоғамында ол заманда үй ... ... ... Ал мал ... сирек те болсын кездесіп отырғаны хақ. Мал-мүлік
дауын арнайы сөз ететіндіктен арада егжей-тегжей әңгіме етпедік.
"Жеті жарғы" ... "Ана ... ... ... ... ... т.б.
мерзімді баспасөздерде ауық-ауық сөз етіліп, игі жұмыстар жүргізілуде. Ата-
бабаларымыздың ... ... ... таныстыруда мерзімді
баспасөздің атқарар қызметі орасан зор. Жарияланған барлық деректер Тәуке
хан жеті мәселе жайлы жарлық ... ... ... бұл ... мынандай төмендегідей нұсқасы да бар:
- Қанға мал алу, яғни ... ... ... оған ердің құнын
төлеу. (Ер адамның құны- мың қой, ... бес жүз қой ... ... ... ... қарақшылық, зорлық-зомбылыққа өлім жазасы кесіледі. Жазаны
ердің құнын төлеу арқылы ғана жеңілдетуге болады.
- Денеңе зақым келтірсе, соған сәйкес құн ... ... ... құны – жүз қой, ... - ... қой ... Төре мен қарашаның құнының айырмашылығы жеті есе белгіленген.
- Егер әйел ерін ... өлім ... ... Ал ... ... құн ... ғана құтылады. Мұндай қылмысты екі
қабат әйел жасаса, құн ... азат ... Егер ері ... өлтірсе, құнын төлеумен ғана ақтала алады.
- Ата-анасы өз баласының өлімі үшін жауапқа тартылмайды. Ал ... ... ... өлім ... ... Өзін-өзі өлтіргендер мұсылмандар зиратынан бөлек жерге жерленеді.
- Егер екі қабат әйелді атты кісі қағып кетіп, одан өлі бала ... ... ... үшін – бес ат, бес ... тоғыз айға дейінгі
құрсақтағы балаға - әр айына бір ... ... Ал ... ... балама есеп мынадай екен – жүз түйе үш жүз атқа, немесе мың
қойға ... ... ... ... ...... өлтірумен бірдей қылмыс деп танылған.
(Кәзіргі біздің заңымызға үйлеседі). Мұнадай қылмыс үшін ... ... ... ... құн ... ... Егер ... сол абыройсыз болған қызға қалың мал төлеп, әйелдікке алса,
жазадан босатылады.
- Егер әйелін ері зінәқорлық жасап (“шөп салған”) ... ... ... ... Ол үшін ... дәл осы ... елге ... тиісті. Әйелдің ерінің көзіне “шөп ... ... ... төрт ер адам ... ... ... алса, әйел күнәсіз деп
табылады, жазадан босатылады.
- Біреудің некелі әйелін ерінің келісімінсіз ... алып ... ... ... ... ... құнын төлейді. Егер әйелдің
келісімімен алып қашса, бұрынғы күйеуіне қалың төлейді, оған қоса
қалыңсыз қыз береді.
- ... ... ... ... ... дақ салған адам сол
әйелден кешірім сұрауға ... Егер ... ... ... мен
әпербақандығы, ноқайлығы үшін айып төлейді.
- Қан араластыруға жеті атаға дейін тиым салынады. Немесе жеті атаға
жеткенше қыз ... қыз ... жол жоқ. Егер бұл ... ... ... ... ... ағайындарының белгілеген аур жазасын
тартады. Демек, жеті атаға дейін барлық ұрпақ туыс деп ... ... тіл ... кісі жеті адам ... ... ... атып
өлтіріледі.
- Кәпір атағын алған адам мал-мүлкінен де ... ... Ол ... ... ... де ... халқы өз
тарихында құлдары малшы-жалшы есебінде пайдаланып, кейін еншісін
беріп, кірме ағайынға айналдырған.
- Ата-анасына тіл тигізген ұлды ... ... киіз ... қаа ... ... ... өзін қамшымен сабап жүріп, ауыл-елді
аралатқан және ... ... Ал қыз ... қол-аяғын
байлап, жазалауды анасының билігіне берген.
- Ұрлық жасаған адам үш тоғызымен малын, немесе дүние-мүлкін егесіне
қайтаруға ... ... пен кісі ... қоса кәсіп еткен кісі екі бірдей жазамен
айыпталған.
- ... ... ... ... ... мен баласы жазаға
тарталмайды. Өйткені үй ... ... ... айту ... ... ағайындары мен молдалардың қатысуымен айтылады.
- Барымтадан мал төлімен, кейде жетегімен қайтарылуы тиіс.
- ... шешу ... мен ... жүктеледі.
- Куәлікке кемінде үш, ал кейде екі адам жүреді.
- Билерге билік жасағаны үшін кесілген малдың оннан бірі ... ... ... ... оны ру ... ... ... арқылы
барымталап алуға болады…
2.2. Жер-су, көш-қоныс қатынастары
"Жеті жарғының" ең бір үлкен ... ел ... жер дауы ... ... Өйткені қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі негізінен
осыларға байланысты болды. "Жер – ана, мал – ... деп ... ... керек. Жерсіз еш нәрсенің күні жоқ, қараң. Жер – ... ... мал ... көшіп-қонған қазақтар үшін ол ерекше қастерлі.
Әрқашан да қазақ қоғамында хандар әрбір рудің көшіп-қонатын қыстауы
мен ... ... ... отырған. Сол заманда жоңғарлықтар қазақтардың
көп жерін басып алуы нәтижесінде қоныстың тарылуы себепті Тәуке хан ... ... ... ... таңбаларын көрсетіп бергенін деректер
дәлелдейді. Сөз жоқ, күнелтудің негізі көзі ең шұрайлы, ... ... ... ... ... салдарынан туған дау-жанжалдар елдің
ыдырауына, ... ... ... ... соқты.
"Жеті жарғы" нормаларды осындай дау-дамайларды тежен, рулар
арасындағы тартысты бәсеңдетуге арналған. ... ... жер ... ... рулар үшін ғана емес, отырықшы, жартылай отырықшы қауымдар үшін де
өте қажет болды.
Тәуке хан тұсында қазақ ... ... ... ... ... айта ... ... Кейбір тарихи деректерде:
"Тәуке хан тұсында бидай, арпа, тары көп өседі" деп көрсетіледі.
Әсіресе Қарсақты, ... Арыс ... ... ... Сырдария
төңірегінде егін салу кәсіпке айнала бастайды. Сырдың Аралға құяр жеріндегі
қолтықтары – Жамандария, Қуандария және Жаңадария жағаларында да ... ... ... ... мен қазіргі Оңтүстік алқаптарда отырықшы, астықты
аудандар мен ... ... және ... ... ... ... бой
көтерді. Өзен суларын тартатын арықтар қазылып, су шықпайтын жерлерде шығыр
орнатылды. Ал кейбір аймақтарда егін салу мен мал ... ісі ... хан ... ... ... ... ... тұратын
дау-жанжалдардың күрделене түсуін тежеу ниетінде оларды шешетін заң, жол-
жобаларын жасап берді. Жер-су, жайылым, ... ... ... ... ... ... ... заңдарының түрлі шартты сұрақтары мен
қажетті белгілері болуын басты мақсат тұтты. ... жер ... ... үшін ол ... ... ... ... мына
анықтамалар негіздерінің болуы шарт: ата-бабасының салынған қабірі,
қойылған құлпытасы ... ... ... ... аңыз-жаптары, құрылған
шығырдың орны, қазылған құдық, соғылған бөгет, малдың қысқы көңі, қойдың
күзгі түнегі, тұрғызылған қарақшы, ... ... ... ... салынған
там, соғылған азбар қора, салынған шеген, қазылған ошақтың орны, т.б./.
Осы ... ... ... ... ... да ... ... бабасының, яки туысқан-туғанының біреуінің еңбегімен ... ... оның ... ... еткені анықталса, ол жерді даулап, талап
етуші кейінгі иеленушіден сөзсіз қайтарып алған.
Ол жерден соңғы мекендеушінің алып кете ... ... ... т.б.) күрделі жайларының құнын ... үш ... ... ... ... ... ... қайтарып алуға даулаған кезде
және онан кейін салынған жайлар, ... ... ... ... ... онда ... жердің шатағы шешілмей тұрғанда біле-тұра ... ... деп ... жауапкердің ол еңбегіне еш нәрсе төлемеген.
Бір жерге дауласушылардың екі жағынан да ... тең ... ... ... белгілер екі жағында да әрі уақыт мерзімі бірдей
екен деп табылса, әрі қайсысының ... ... ... ... ... ... онда ежелден келе жатқан жол-жора бойынша билік айтушылар
дауласушылар антына салады. Ант ... ... жағы ... ... ... бірінші талапкер жағы ант беруден бас тартса, онда өзі ... ... ... ... ... ... да ... орын алған.
Рулардың өзара шекаралық белгілері болып тау, ... ... көл, ... ... тас ... жол, т.б. ... Әлбетте, Тәуке хан көрсетіп,
белгілеп берген жерлерінде қазақ рулары емін-еркін ... ... ... ... дей ... ... көшіп-қонуын билер, ру ақсақалдары басқарған. Олар
қоластындағы ... ... ру ... өтпей, өз тиесілі жерлерінде көшіп-
қонуын қадағалаған.
Ежелден-ақ қазақтар "құдайдың қара жері", "құдайдың қара суы" ... ... ... еш ... ... ... жасап бөліп бермегенін бетке
тұтқан. Өйткені көне дәуірлерден бері әрбір ру-тайпалардың өз ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып
кеткен болатын. Сол жерлерде дұрыс көшіп-қону тәртіптері де ... ... ... жеке ... болмаған, қоғамдық қожалық
есептелінген деген ой ... ... ... жер ... меншік болып
көрінгенімен, оның төркінінде жекеменшіктілік жатты. Жер өз ... ... ... малы көп – сол өз ... ... ... Бұл ірі ... өте пайдалы еді. Көшкенде кедей руластары
малын айдасты, ... ... ... ... ... киіз ... үшін дау-дамай бола қалса, солар оре түрегелді. Негізінде ірі ... ең ... әрі ... ... ... және неке ... ... отбасылық дәстүрлері мен соған қатысты қағида-
ережелері хақында мағлұматтар ауыз әдебиетімізде молынан ұшырасады. Мысалы,
ата-ана ... қыз ... қыз алу, құда ... ... болу, қазақ
некесінің ерекшеліктері, қалың мал мәселесі, бата ... қыз алып ... бала ... әмеңгерлік, мирас пен мұра, т.б. Бұлар жайлы
заңдардан бір ... ... ... ... мен ... шаңырақ
шайқалып, босаға босамауына назар салғанын көреміз. Сол себепті де ... ... ... қоғамында отбасының бұзылуы масқаралық саналып, ел-
жұрт ... ... ... патриархал отбасының сипаттарын мығым ұстанған.
Өйткені ежелден бері негізінен көшпелі мал ... ... ... бірнеше үйелмен ұрпақтардан құралып, бірге ... ... ... ... ... ... ... былай қойғанда, ішкі
қақтығыстар мен тартыстарда күйзелген болар еді. Қазақтар мұндай ... ... деп ... Ата ... бір жаз ... күз ... ... бір жерде болып, бірге тіршілік еткен.
Ата баласын жасы ... ... мен ... мол, көпті көрген ақсақалы
басқарған. Бір атадан ... өз ... жеке отау ... ... ... барлық істі сол ақсақалмен ақылдасып, оның айтқанын екі
қылмаған. Өз ... жеке ауыл ... ... ... ... ... бір жерге (жайлауға) жиналып, қымызды бірге ішетін. Өлі-тірі
мәселелерін жұмыла атқаратын. Бәрі бір атадан ... ... ... ... беріп, көмегін аямайтын. Мұндай ... ... ... ... шаңырақты қадірлеу ата-баба аруағын ардақтаумен бірдей, бәрі
үшін ... ... Оған ... ... ... бала ие. Әкесі өліп,
кенже балаға немесе ... ... ... да, қара шаңырақты ... кие ... оған енші алып ... ... отау, ұзатылған қыздар,
құда-жегжаттар әр түрлі сыйлық, соғым сойғанда сыбаға әкеліп тұру дәстүрі
әлі бар.
Қазақ жеті ... ... қыз ... қыз ... Туыстардың
некелесуіне тыйым салған, ... ... заң ... халықтар
ішінде тек қазаққа ғана тән ... ... ... ... ... зиялылықтың, көргенділіктің көрінісі, ауызбірлік
мықтлығының дәлелі ғой. ... ... ... ... да ... ... мықты болуына бәз біреулер тарапынан
қазіргі кезде басқаша баға беріліп, ... ... күйе ... ... ... пікір. Осындай қиын-қыстау кезеңде ауызбірлік мықты ... ... ... онда ... халқы тоз-тоз болмайды?! Қайта, әрбір
отбасы, ата баласы, ру, тайпа, одан қала ... ... ... ... ... ... ... несі жаман?!
Туыстас екенсің, бір қан мен бір ... ... ... өз
намысыңды жырт, өз ата-баба дәстүр-салтын ұстап, өз ана ... ... ... ... жат ... ... ... ақыл қосып
жәрдемдес, мұнан ешкім ұтылмайды, қайта келер ұрпақ алдында жүзіміз жарқын
болады. ... ата ... ... ойды ... ... ... өзін-өзі
таламайды. Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, сомдала түседі. Қазіргі
экономикалық дағдарыста сорлап жатқан кім? ... ... ... ... сорлап жатқан өз жұртымыз. Басқалардың өз отаны, өз жұрты
бар. Қатты қиналса құшағын ашып ... ... ... кім ... ... ... ... де, ондағы есепсіз байлықтардың да қожасы емес ... ... ... шеттен келген жат елдіктермен қоян-қолтық
араласып, өз тегіне ауыз салып, ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі сол туыстықтың, биік ата-баба
дәстүрінің, қағида-ережелерінің солғын тартқандығынан деп ... ... ... әр кез ... ... ... бір ... бір жамандықта ерекше көзге түседі. Сол секілді қыз беру, қыз ұзату,
келін түсіру, өлім-жітім, енші беру, ... апат пен ... ... ... Қазақ арасында "жылу", "асар", ... ... ... ... ... бар ғой. ... ... құда-
жегжаттық, ауызбірлік, ынтымақтық нәтижесінде ұлан-асыр жерінде қазақ шашау
шығармаған, тату-тәтті тұрмыс құрған. Бірін-бірі жылатпаған. Қазіргі ... ... ... ... ... халқы ұлына да, қызына да бірдей қарап, олардың арасындағы
туыстық ... ... ... бөлген. Қыздар ұрпағы – жиендер мен нағашылар
қарым-қатынасы тіпті ерекше. Жиен ... ... ... "берсе қолынан,
бермесе жолынан" деген қағидаға сәйкес, өз жолы – ... ... оған ... ... Ал ... жиенге қамқоршы, тілеулес. Бұл
ежелден келе жатқан дәстүр. Басқа халықтарда "ұзатылған қыз ... ... оның ... ... ... нағашы жағынан ескерілген. Әсіресе,
исламға дейінгі араб қыздарының халі ... еді. Тек ... діні ... ... ... ... шектеді. "Кім де кім үш қызды тәрбиелеп өсірсе ... ... – деп ... ... әйел баласына мүсіркеп қарауға
шақырды. "Қыздан туған бала да өз ... деп, ... ... ... үндеді.
Жиенді өз баласындай ардақтау – қазақтарда ежелден қанына сіңген
дәстүр. Рас, ежелде жиенді құрметтеу ескі ... мен ... да ... көн ... ... олар оны ұмытып кетті. Тек біздің ... қана ... ... келеді. Кейбір түсіндігісі келмейтін тоғышарлар соңғы
ғасырларда: "Жиен ел болмас, желке ас болмас" дейтін ... Ал ... ... ... неге ел ... – малы ... ... неге ас болмасын – майлы
болса" деп текке ... ... ... Оның ... күйеу жігіттің үш
жұрты: өз елі, нағашы жұрты, қайын жұрты бар екенін ескерте ... сол ... ... ету ... алға ... да бір ел мен ... ... арасындағы құда-жегжаттық қарым-
қатынас қыз беру арқылы басталып, тек осы арқылы ғана дамиды. Қайын жұрты
күйеуді әр ... ... ... ... ... ... ... адамгершілігі мол күйеулер қайын-жұртына сыйлы болған. Қайын
жұртының әр шаңырағы күйеудің ... деп төс ... ... да ... ... құда мың ... деп құда-жегжаттық ұзағына созылған. Арабтарда да
осы дәстүр берік. "Пайғамбар да күйеу баласын сыйлаған" ... ... ... ... ... ... ... тату болып, бір-біріне көмектесіп,
қуаныштарын, қайғыларын бірге бөліскен. Сүйек жаңғыртып, ... қыз ... ... ... бір-бірімен "қарға тамырлы қазақ" атанып кеткен.
Қазақтар "ұлдарын – ұяға, ...... ... ... ... "Он ... отау ... атандырып, өздері жақсы білетін, араласып-
құраласып ... ... ... құда ... ... Сондықтан да әрбір
отбасы ұл-қызын тәрбиелі етіп өсіруге қызыққан. ... ... ... алма" дегендей тәртіпсіз, ауызбірлігі нашар отбасынан ешкім қыз
алуға, не қыз беруге ұмтылмаған. "Әйел – ердің көркі", ... және ... ... ... ханның "Жеті жарғысында" еркек 15, әйел 16 ... ... ... ... ... Әйелдің еркектен жасы сәл озып барып,
тұрмысқа кештеу шығуы үйдің ішкі, сыртқы ... бар ... ... түсетіні себепті болса керек.
Қазақтар құдалықты қыз бен жігіттің қосылуы деп емес, екі отбасының,
қала берді екі ... ... қыз беру ... ... деп ... ... рәсімі өте күрделі әрі тіпті қызық. Кейде
бесігінде жатқанда құда түссе, кейде әлі ... ... ... ... құда бола ... ... көбіне ұлы ер жеткенде басқа руға сөз
салып, құда ... Неке ісін ... ... ал ұл мен қыз ... ... ... ешбір ата-ана ұл-қызын жаман болсын демейді.
Қыз бен жігіттің ата-анасы құдаласуға келісіп, оның ... ... үкі не ... ... Осыдан кейін заңды құдаласу басталады. Қыз әкесі
келісімді бұзса, үкі мен сырғаны қайтарады әрі афып ... ... ... заңы ... ... ... ... алдымен
құдалыққа барып, "құйрық-бауыр жесіп", киіт киеді, мініс мінеді. Киіт
құдалардың ... ... ... ... ... Ең ... жігіт
әкесіне беріледі. Құдалардың келу құрметіне жасалған тойда "ақ қойдың қаны
ағызылып, ақ бата жасалады". ... ... мәні ... ... ... ... жақындығының атауы, туыс-жегжаттықтың белгісі, бір бауырды
бөліп жесіп, ... мың ... ... ... айғақтайды. Ал
құйрық молшылық белгісі. Екі арада "сіз-біз, алыс-беріс ... ... ... ... ... Бұл – бір. Ең ... ... орнына жүрген. Екі жақтан дау-дамай бола қалғанда кез ... ... жеп пе ... деп ... Желінген болса, құдалық заңды
деп ... ... ... Ал ... ... кезде "құйрық-бауыр" арнайы табаққа салып әкеліп, ... ... Өз ... ... табаққа ақша тастайды. Бұл ежелгі кәде
емес. Мұндай ысырапшылдықтан бас тартқанымыз жақсы.
"Құйрық-бауыр ... ... соң, ... мен ... ... жағдайда да құдалық бұзылмайды. Күйеу өлсе, қалыңдық оның бойдақ
бауырына тиеді, бірге туған ... жоқ ... ... тиеді. "Аға өлсе –
жеңге мұра, ат өлсе – ... ... ... ... ... ... ... қалың мал мәселесінде көмектесуге тиіс ... ... де ... ... ... ... Бұл ... киім-кешек,
төсек-орын, кілем, киіз, ыдыс-аяқ, үй жабдықтары, киіз үй, т.б., ал малдан
қыз мінетін ат пен жасау артатын түйе ғана ... ... ... Ол өте ... ... Сол үшін сәукеле тек қалыңдық жеке
меншігі саналып, ... өлсе ... ... қайтарылған.
Қалың мал мөлшері мен жасау құдалардың әл-ауқатына ... ... ... мал ... ... кәдесін жасағаннан соң ғана жігіт
қалыңдығымен ... ... ... неке қию, қоштасу, ... ... ... ... ... ... той қыз ... өтетін. Қазіргі кезде тойдың
үлкені жігіт ... ... Неке дн ... ... ... ... табалдырығын аттаған кезде отқа май құйып, бетіне
орамал жабады. Арнайы тігілген шымылдырыққа енгізіп, той қамына ... ... ... ерекше мән береді. Жаңа ... ... ... ... соң той ... ... ... аттағаннан бастап елден ерте тұрып, үлкенге ізет-
құрмет ... ... ... ... ... шешіп, сәукеле орнына басына жаулық салады. Сәукелесін ... ... ... ... кезінде киген. Ұзатылған қыз тұңғыш
баласына босанғаннан соң әкесінің үйіне төркіндеп келеді.
Қазақтар жаңа ... ... ... ... ... ... дейін өз қамқорлықтарына алған. Білмегенін үйретіп, ақыл-кеңес
берген. Әсіресе, келіншек екіқабат ... ... ... ... ... үйде жеке ... жатқызбаған. Қараңғыда жеке далаға шығармаған.
Түйе етін жегізбеген. Ауыр ... ... ... өте көрікті, дендері сау болып келетіндігі таза ауа мен
ағарған ішкендіктен деп ... Ол ... ... ... ... ... мүлдем болмаған. Темекі де тартпаған. Сондықтан қазақ ... оңай ... ... ... қалжа сойған. Жылы ұстаған. Нәрестеге суық
тигізбей, ... ... Бала ... 4-5 күн ... нәрестеге
"иткөйлек" деп аталатын көйлек кигізген. Иткөйлек жұмсақ матадан жеңі мен
бойын тұтас пішіп, ... ойып ... да, ... бүкпей, екі жанын
қолмен тепшіп тігіп, жас ... ... ... тігіс батпау жағын
қарастырады. Ал ... ... ... ... ... жетілуін тілеген
арманмен ұштасып жатады. Әдетте, иткөйлекті баланы ... ... ... ... ... ... деуі ... сәл де болса
үлкендігін мегзейді. Көшпелі қазақтар үшін ... өте ... ... суық ... таза ... 40 күннен соң бала қырқынан шығарылып,
қарын шашы алынады. Бір жарым ... ... ... ... 5-6 ... ... ... бере бастайды.
Жүре бастағаннан ер бала әкесіне, қыз шешесіне еліктейді. Қазақтар ұл-
қыздарын тұрмыс-тіршіліктің қажетті жақтарына ерте ... "Әке ... ... шеше ... тон ... ... не көрсең, ұшқанда соны ілерсің"
секілді мақал-мәтелдердің ... ... ... 5-6 ... ... ер
балаларын сүндетке отырғызған. Бұл дәстүр бізге ислам діні әсерінен енген.
Барлық ата-ана ұлын ... ... ... ... адал еңбек етуге, адамгершілікке, өнерге, батылдыққа баулыған.
Туған баланың кәделері: құрсақ шашу, жарыс қазан, кіндік кесі, ... ... қою, ... тағу, бесікке салу, қарын шаш алу, қырқынан шығару,
қаз тұрғызу, тұсау кесу, емшектен шығару, ... ... ... тоймал алу, ірге керер, жеңге көрімдік, қыз көрсетер,
сүт ақы, тойқыл, отау жазар, шымылдық жабар, қол ұстатар, шаш сипар, ... ит ... қыз ... той ... қыз ... ... байғазы, босаға
шапан, т.б,
Жеті атаға жетпеген аталас туыстар қыз алыспайды. Мұндай ... ... ... ат құйрығына байланады. Ал ... қара ... ... ... ... жескен ақ баталы жесір кетсе,
оған берілген қалың мал ... ... ... оның үстіне қалыңсыз қыз
немесе бір ... ... ... ... ... ... ... біреудің ақ босағасын аттаған келіншекті біреу
алып кетсе, оған, яғни құдай қосқан ... әйел ... қояр кінә ... алып ... өлім жазасына кесіліп әрі бір қыздың қалың малын төлейді
не келіншекті қайтарады, оның үстіне айып төлейді.
Егер әлі ешкімге ... құда ... ... алып ... ... ... келмесе, онда толық қалың ... ... әрі ... ... қайтаруы тиіс. Қалың малдың түгел төленуі басты шарт. Өйткені,
біреудің босағасын аттаған деп ол ... енді ... ... ... ... ... тағып уәделескеннен соң, әлдебір себептермен қызды алудан
бас тартса, онда қыздың ата-анасы үкі мен сырғаны қайтармайды әрі оған ... айып ... ... Егер ... ... ... әлі сырға салынып,
үкі тағылмаса, онда ат-тон айып төлемейді. Егер уәдені бұзу қыз ... онда ... ... ... ... ... ... қана қоймай,
ат-тон айып тартады.
Айттырылған қыз-жігіттің бірі өлгенде мәселе былайша шешіледі:
– егер қалындық өлсе, орнына ата-анасы бір ... ... ал ... ... ... ... егер күйеуі балдызына үйленгісі келмесе, онда ... ... ... ... ... ... онда ... жігіттің аға не ... егер ... жағы ... малын түгел төлеп, қыз ұзатылар қарсаңында
өлсе, онда қалыңдық оның жесірі ретінде күллі жасау-жабдықтарымен
марқұмның ... ... ... де, жыл бойы аза тұтады. Жылы
өтіп, асы ... соң ... ... ... ... ... ... қоя білген қазақтарда ажырасу өте сирек
кездескен.
Ері әйелін жезөкшелік ... ... ... ... алса, онда екеуін
де өлтіруге құқықты. Олар үшін құн төлемеген.
Ерінің бірінші әйелі "бәйбіше" деп аталып, күйеуі ... ... ... әйелдері де сыйлауға міндетті.
Некелескен әйелі өліп, еркек тұл қалса, аза тұтып, жылын күтпейді.
Қашан ... десе де еркі ... ері ... әйел ... ... ... Содан соң әмеңгерлік
жолмен күйеуінің аға-іні, жақын туыстастарының біріне күйеуге шығады. Күйеу
таңдау еркі ... ... ... төмендегі жағдайларда ажыраса алады:
а) ерінің белі жоқ болса;
ә) ері себепсіз ұрып-соға берсе, не тамақ, киім тауып бере ... ... әйел ерге ... ... ... ... ... десе еркі бар. Онда марқұмның қалған мал-мүлкінің тең жартысына ие
болады. Баласыз болса туыстарының баласын бауырына ... Ал ... ... ерге ... келмеген жағдайда мал-дүниеге түгел иелік
етеді. Мұндай жағдайлар көбіне егде тартқан әйелдер арасында болған.
Неке ... ... ... ... ... ... ... бұзылады.
Талақты тек еркек адам ғана айтуға құқықты. Талақ бір күнде үш рет
айтылуы тиіс. Ашу ... мас ... не ... ... ... айтылған
талақ күшіне енбейді. Әйелімен еш ... ... онда ері ... ... ... жасау-жабдығымен төркініне апарып салуы тиіс.
Ері әйелінің мінез-құлқын жараптаса, онда оның мінезі шайпау ... өзін ... ... ... дәлелдеуі тиіс. Әрі ажыраса
қалған күннің өзінде де төркініне құр қол қайтармай ат мінгізіп, төсек ... ... ... барлық туыстары әмеңгер бола алады. Бірақ олардың
құқығы туыстық, жақындығына қарай арта ... Бұл ... мал ... ... әйел ... тек ... ғана ... оның туыстарының да меншігіне
өтетінін айғақтайды. Екінші жағынан, әкесі ... жас ... ... ... ... жас шешесі жатқа кетіп, мал-мүлікті бөтен біреуге
олжа, жас ... ... ... үшін ... ... ешқайда
жібермеуге тырысқанын көрсетеді.
Қазіргі қиыншылық кезінде, әрі көп әйел алуға рұқсат ету хақында
әңгіме ... ... біз ... ... қайта жаңғыртуды қолдап, бұл
қазақ халқына ешбір нұқсан келтірмейтінін атап айтар едік. Күйеуінен ... ... ... де ... ... ... ... жанашыр жақын туыстардың ғана қолынан келеді ғо".
Қазақ әйелдерінің әдептілігін ... ... ... ... ... ... басқа бөгде ер адамдарға беті мен
екі қолының ұшынан басқа жерін ... жас ... ... ... кезде қайын атасына, қайнағаларына көріне ... ... ... ... ... ... аяқ, жалаң бас жүрмеу, ер адамдардың алдын ... ... ... үйге ... үлкендердің әңгімесіне араласпау, шай
құйғанда жүрелеп емес, бір тізерлеп ... ... ... ... ... ... ұрыспау, ет-жақын туыстарының атын атамау, өсек-
аяңнан аулақ болу, т.б. Мұның бәрі ... ... ... ... ... Қай-қайсысы да әйел затын көріктендіріп, инабаттылығын
арттырады. Сол секілді, ата-енесі тұратын үлкен ... ... ... ... жатпау, үйді таза ұстау, кірпияз да таза жүру ... тән ... ... жолы жіңішке", "Қызға қырық үйден тыю",
"Анасына қарап қызын ал" ... ...... ... ... ұясы ретінде бірнеше туыстық отбасыдан, сондай-ақ
оларға тәуелді жапшылар, құлдар мен күндерлер тұған. Отбасы – ер ... ... ... қыз ... құқы ... ... ... баласын жазалауға
құқықты, ол үшін жауапты болмаған. Бірақ баласына енші ... ... ... ... ұлына беруге, баласының қылмысы үшін айып төлеуге
міндетті еді. ... ... гөрі құқы ... ... ... Егер де ... негіз тапса, ақсақалдар билігінің рұқсатымен күйеуін тастап,
төркініне кетіп отырған. Бұндай ... ... ... Ер ... қыз
баладан құқығының артықшылығы сол әкесінен қалған мал-мүлікке мұрагерлікке
ие болуында. Күйеуге шыққан қызы ... ... ... ... Ал,
үйдегі қыз ер балаға тиесілі мұрагерліктің жартысына иеленуге құқылы ... ... ... ... ... бала ... тек бір бөлігін ғана
иеленген және еліне қайтарылып та жіберіліп отырған.
Үйлену мәселесі бойынша ол кездің ... қыз ... ... ... ... ... ... деп ер бала 13-ке, қыз бала 9-ға
келсе үйлендіре берген. Ол үшін ... мал ... ұрын ... ... орындап отырған. Егер де екі жас қосылмай тұрып, бірі өлсе,
айталық қыз бала марқұм болса, онда ... жағы ... ... ... ... ... ... алған. Ал егер ұл бала қайтыс болса, қыз ... ... ... Екі жақ ... жағдайда да ауызша келісім шарттары бұзылып,
берілген қалың мал ... ... ... тоқталатын болсақ, егер
де әйелі сенімсіздік танытатын болса күйеуінің арқымен ажыратылып ... ... ... ... ... ... Ал, бірде керісінше,
әйелі опасыз болып шықса да балалар сонда қалады. Бұл ... ... ... заңы бойынша сондай-ақ, күйеуі әйелінің оның кінәсі болмаса ... онда ... ... қамқорлығына берілетіндігі айтылған. Жесір
қалған әйел қайтыс болған ... ... не ... ... жолдмен
беріліп отырған. Осындай тәртіппен марққұмның балалары мен ... ... ... Егер де ... әйел әмеңгерлік жолмен күйеуге ... онда ... ... ... ... еге ... ... әйелге мұраның сегізден бірі тиесілі болған.
2.4. Қылмыс қатынастары
"Жеті жарғының" бірінші бабы "Қанға – қан, ... – жан" деп ... Адам ... бір-ақ рет келеді. Өлшеулі өмірді текке қиюдан
асқан ... бар ма?! ... да ... қай ... ... ... қатаң жазалаған.
"Жеті жарғыны" арнайы әңгіме еткен А.И Левшин: "Қанға – қан, жанға –
жан, мүгедектік еткенге – ... ... ... Г. ... "Кім де ... өлтірсе, онда ол қанға – канмен жазаланады немесе өлім ... ... ... 200 ат құн ... ... К. ... "Қандай
бір түрде болсын, мүгедек еткендерге жаза дәл ... ... ... ... "Өлім үшін қылмыскерді не оның жақын туыстарының бірі өлтіріледі"
дейді. /"Алты ережеде" (бұл ... ... ... ... және ... ... қабылдаған. Біз бұл деректі Ә. Нұрлыбаев айтуынан
алдық): "Ердің құны 200 жылқы болсын" деп ... О.Д. ... ... құны 100 жылқы немесе 1000 қой" дейді./
Біз жоғарыда салыстыру ретінде берілген мысалдардан егер құныкер жағы
адамы үшін құн алуға көбнесе, онда ... не оның ... бір ... ... ал ... ... мен О.Д. Греков және Г. Шангин
жазбаларынан біз құн мөлшелерін көреміз. ... ... "Ер ... ... қой, әйел құны ер ... жарты құны" деп анық көрсетілген.
"Қанға – қан, жанға – жан" сонау ертеден барлық ... бар ... ... ... ... ... ... біреу таспен ұрып
өлтірсе, таспен ұрып ... ... ұрып ... ... ... деп ... Арабтарда да, түркі халықтарында да бұл дәстүр
өте күшті болған. Тек ислам діні ... ... ... ғана кісі ... ... ... ... үндеген.
Ерте кезде ел ішінде кісі өлтіру, біреуді мүгедек ету үлкен қылмыс
саналып, ондай ... заң ... оны ... ... іске асырмаса, әрбір
рудың арасында бітіспес дау-жанжал ... өрши ... ... Біреудің
өмірін жойған қылмыскерді құныкер жақтың бүкіл руласы ұстап өлтіруі, тіпті
болмағанда сол айыпкердің ең жақын туысқанын, жанашырын ... тиіс ... ... ... ... қайтарып, қанын қанмен жумаса, ол бүкіл бір
руға намыс саналған. Өз ... ... қол жағы ... ... оны
құныкерлер жағына беруі де үлкен намыс саналған. Осыдан барып өлген жақтың
руластары ... ... ... ... ... оның ... өлтірмей тынбаған. Өз кезегінде ол ру да "біздің адамды ... бұл ... тағы ... ... ... екі ру ... өлім ... өшпенділікке, қырғи-қабақтылыққа әкеліп соққан. Кейде екі рудан
дау-жанжалына үшінші бір ру ... ... ... жекелеген руды ғана емес, бүкіл ... ... ауыр ... ... ... кісі ... ... қатаң
шара қолданбаса болмайтын. Сондықтан "Қасым ханның қасқа жолында да", "Есім
ханның ескі жолында да" кісі өліміне құн төлеу ... ... ... дәл ... ... еді. Олар ... ... қадір-құрметіне
қарай құн мөлшерін белгілеген, үстеме құндар қосқан. Ендігі ... ... үшін ...... ... құн алу, құн беру ... ... ел болу үшін арада қанды қол қылмыскер жүрмеуін ... ... ... тапсырады. Ердің құнына 1000 қой, әйел ... оның ... алу ... Сол ... де ... ... ... "құн" турады. А.И. Левшин: "Қанды қол құн ... өз ... ... Өлген ер адам үшін 1000 қой, әйел үшін 500 қой ... ... түйе 200 ... ... 1000 ... тең" деп ... К. ... үшін қанды қол барлық руласы болып 200 жылқы төлеуі тиіс" десе,
А. ... ... үшін 1000 ... ... құн төлеуі тиіс" дейді. "Алты
ережеде" ердің құнына 200 жылқы бергіленген.
"Жеті жарғы" қағидалары бойынша, қожасы құлын не күңін өлтірсе, ... ... ... ... ... ... үстінде өлтірсе
құн төлемеген.
Құн үшін мал төлеуге шамасы ... ... ... құн ... ... дене ... ... келтіргендерге дәл сондай зақым
келтіріледі, мысалы, қол сынса – қол сындырылады, ... – аяқ, ... ... ... – көз, т.б. ... бұл ... келе жатқан қағида. Барлық діни
кітаптарда да, соның ішінде Құранда да айтылған.
Екі көзді шығарса – толық құн, бір көзіне ... ... ... ...... ... қолын кессе, мүгедек етсе – толық құн.
Әрбір саусағы үшін оннан бір ... ... сал етсе – ... ... тіс үшін ... бір ... екі ... кессе – толық құн.
Еркек піштірілсе – толық ... ... адам ... ...... құн.
Жаңа біліне бастаған нәресте үшін – бір тоғыз айып, 5 ... ... ... ... 5 ... ... көргенше – жарты құн, ал жарық көрсе – толық құн.
Бұл қағидалардың бәрі ... ... ... ... ... ... кешірімді екендіктерін пайдаланып, билер: "Бас жарылса бөрік
ішінде, қол сынса жең ішінде" деп, ... айып ... елді ... ... ... ... кісі өлімін тексергенде қасақана кісі өлтіру, кісіні
ерекше қаталдықпен өлтіру, зорлаумен ұштастырып өлтіру, екі не одан да ... ... жан ... ... кісі ... ... кісі ... кісі өлтіру жәйттеріне қатты назар аударған.
Абайсызда кісі өлтіргенде жарты құн, ал аң ... ... не ... ... кісі ... құн ... тек кебін, ас-суын
өндірткен. Кісіні аса ... ... өзі ... ... оның ... руынан құн өндірілген. Кісіні өз аулында, бала-
шағасының алдында өлтірсе әрі ол ... ... ... салмағы ауырлай
түседі.
"Жеті жарғыда" жүкті әйелдер, кәмелетке толмағандар, есі ауысқандар
жауапқа тартылмаған.
Егер екіқабат әйелді өлтірсе, онда ... ... ... қосып екі
құн төлеген.
Қазақтардың ертеден келе жатқан әдет-ғұрып заңы бойынша:
– ауылдан адасып аштан өлсе;
– мінген көлігінен ... ... ... ... ... шөлдеп өлсе;
– суға кетіп өлсе;
– отқа күйіп өлсе;
– аң мен құсқа жем болса – осы ... ... пен ... ... мен ... болмаса да оларды жұмсаушы адамнан жарты
құн талап ете алған.
Қазақтарда арақ-шарап ішу дәстүрі мүлдем ... Бұл бәле ... ... ... ... ... ... тарала бастаған. Қазақ арам деп
шашқа етін де жемеген. Сол дәуірдегі ата-бабаларымызға рақмет айта отырып,
қазіргі кезде арақ-шарап кез ... ... ... ... улап әрі ... оны ішіп алған міскімдер адам баласы шошынарлық қылмыстар
жасайтынын көре отырғандықтан, ... ... ... ... ... ал ішіп қылмыс жасаушылардың жазасын ауырлата түскені қалар едік.
Қылмыскер екі ... ... жаза ...... ... ... – басымен тартатын жаза.
Былайша айтқанда, кісі өліміне мал ... ал өлім ... ... ... масқаралау, т.б. өз басымен тартады.
Қазақтарда түрме деген мүлдем болмаған. ... ... ... етіп сызып қойып, соның ішінде пәлен күн отырғызған. Айыпкер тырп
етпей отыратын болған. Не ... ... ... Ол ... ұят ... ... ғой!
Қазақтарда өлім жазасы: атқа сүйреп өлтіру, асып өлтіру, тас боран
етіп өлтіру, т.б. ... ... Әрі ... ... деп бірнеше күн
бойы өлікті жұртқа көрсетіп іліп қойған.
“Жеті жарғы” өзінің ... ... ... ... ... ... мәнін ашып көрсетпейді. Бекітілген нормаларда тек ... ... ... жиі-жиі кездесетін зиянды ... ... ... оларға қолданылатын жазалардың ... ... ... жарғыда” мынандай қылмыстардың құрамдары
беріледі: кісі өлтру, ұрлық, тонау, бүлік шығару, әйелдің ерінің ... ... ... мүшеге зақым келтіру, әйелді зорлау, әйелді алып ... ... ... бар әйелмен көңілдес болу, тәңірге тіл тигізу,
христиан дініне өту сияқты әрекеттерді жауапқа тартуды ... ... ... қылмыскер деп танымайды, керісінше оларды “жын соққан”,
“пері ... ... ... ... ... ... ... деген ұғыммен алмастырып қарайды.
“Жеті жарғының” негізгі талаптарының бірі-жасаған ... ... жаза ... яғни ... ... ... Бірақ талион
принципі “Жеті жарғыда” бекітілгенімен онша дамыған жоқ, ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Құқық-бұзушылық
тек жеке адамның ісі, яғни ... ... сай ... ... ... ... ... адамдар шешеді” [1]. Қорыта
айтқанда, қылмыстан жапа шеккен адам, ... ... ... ... талап етуге құқылы.
Талдау жасап қарасақ ... ... ... баптары қазақ
мемлекеттілігінің негізгі құрылымын қорғауға және оның аумақтық тұтастығын,
ұлттық бірлігін ... ... ... ... ... жаңадан ғылыми айналымға түскен “Жеті жарғының” бір бабы ... ... ... ... ... шығарған кісілерге өлім жазасы
бұйырылсын”[2]. Бұл норманың ... ... ... ... сол ... ру ... сепаратистік, алабақан алауыз болған ... ... ... тежемелік әсер еткенін аңғармасқа болмайды.
Бұл баптың мәні дәл қазір де ... ... ... ... ... әрекеті қазіргі кезңде де көрініс тауыпотырғаны бәрімізге
мәлім. ... ... осы ... ... ... аса көрегенділігін,
білгірлігін танытқанына қайран қаламыз.
Осыған ... тағы бір ... ... ... ... жүрген
сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім жазасы бұйырылсын”[3]- деп көрсетілегн.
Аталмыш бапты маман емес, немесе зер ... ... ... атты ... үшін өлім жазасын беру гуманизмге ... ... ... танылуы әбден мүмкін. Бірақ бұл норманың да мәні қазақ қоғамына
прогрессивтік себебін тигізгені ... Ат, оның ... ... ... ... ... ... қоғамында тек қана жеке меншікке қол сұғу
емес, керісінше, стратегиялық, қорғанысты ... ... ... ... ... ... күш ретінде танылған.
Жаушы: “жау шапты, аттан” деген суық хабарды естігенде ... қару ... ... атқа ... тиіс болған. Қонатын ат ұрланған болса, ... ... шаба ... ... ... ... әлсіреген болар еді. Ал
жүйрік ат ... ... ... ең ... соғыс құралы болғаны айтпаса да
түсінікті: қусаң жетесің қашсаң құтыласың. Міне, сондықтан бұл әрекет үшін
өлім жазасын ... өте ... ... қоғамында “Жеті жарғының” бұл бабы бейбіт өмірде өте сирек
қолданылған. Негізінде бұл нормамен ... ... үшін ... ат міндетті
түрде бұрын халық арасына танымал болған, ... ... ... болуы
шарт. Халық арасында осы күнге дейін: “Есім ханның Көкаласы да бір-ақ
бесті” деген сөз бар. Аңыз ... Есім ... ... деген атын ұрлап
кеткендерге өлім жазасын кеспеген екен. ... ... ... ... ... ... да ... жарыстарда еш уақытта жүлде алмаған екен.
Ұрыдан төлеу ... осы ... ... ... бесті кесіпті
деседі. Бүгінгі күн талаптарымен тікелей ұштасып жатқан ... ... ... яғни жеті ... дейін қыз алыспау мәселесі. “Жеті жарғы”
нормаларында жеті атаға дейін неке қиылатын ... ... мен ... ... кесіледі. Ата-бабаларымыз аса көргенділік танытып, сол ... ... ... ... назар аударған. Тарих тәжирибиесіне
жүгінетін болсақ, туыстар арасында неке ... ... ... ... ... ... естілік қабілеттілігінің қалыптасуына кері ... және ... ... ... де оның ... ... қайталанып
отырғанын аңғарамыз.
Тәуке ханның “Жеті жарғысы” арнайы баптарында әйел адамның қылмыстық
жауапкершілігін және әйел ... ... ... ... ... Заңда күйеуін өлтіргенәйел өлім жазасына кесіледі. Ерлер
әйелдерін өлтіргендері үшін құн ... ... құқы бар. ... ... сол сәтте екіқабат болса , өлім жазасына ... әйел ... ... ... ... ... ... Қазақ қоғамында
жалпы ұлттық психологияның талаптары ... ... ... деген өлімнен
де жаман деп танылған. Ел арасында “қарғыс атсын”, “қарғыс ... ... осы күні де сөз ... ... ... жол ... жарғының” талаптары бойынша әйел мен ... күш ... өз ... ... үшін қылмыскер өлім жазасына кесіледі. Кісі
өлтіру мен әйелді зорлау тең ... ... Егер ... ... жоқ болған жағдайда қылмыскерге туыстары, әке-шешесі кешірім берсе,
ол әйелдің ... ... ... өлім ... ... құқы бар. Ал ... қызға қарсы жасалған болса, еркек тек сол қызға үйленіп және оның
әке-шешесіне ... ... қана өлім ... құтылуына мүмкіндігі
болған. Бұл талаптардан біз ... ... күш ... арқылы
жоғалтқаннан кейін қадірсіз болатынын және ... ... ... ... анық ... Бір ... айтатын болсақ, қазақтың ұлттық
психологиясы қыздың тазалығына ерекше мән ... ... ... ... нормаға айналдырғанын байқамасқа болмайды.
Егер де әйелі ерін өлтірсе ... ... ... өлім жазасына
кесіледі. Бірақ, ерінің ағайын-туыстары ... ... ... онда ... құн
төлеумен ғана құтыла алады делінген онда. Бұл ... екі ... ... жоқ, олар ерін ... үшін ... ... Бірақ, халық
алдында мәңгілік қарғысқа ұшырап қарабет атанады. Ал, әйелін өлтірген ері
оның құны 500 ... ... ... ... болған.
Ал, енді ата-ана өз баласын өлтірсе ше? Онда олар жазаланбайды, бірақ
баласын қасақана өлтірген анасы өлім жазасына кесіледі. Бұл ... ... ... ... ... қарабет атанбауы үшін баласын өлтірген әйелдерге
қатысты жағдай. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Онда бес жылдан он жылға дейін бас
бостандығынан ... ... деп атап ... ... жарғыда" ата-
анасын өлтірген баланың жазасы арнайы ... ... кісі ... ... ... ... жарғыда" өзіне-өзі қол салғандар яғни ... ... ... ... жерленеді делінген. Біздің ... ... ... өлтіру халіне жеткізгендер 92-бап бойынша
жазаланады. Тәуке хан мен үш бидің заңы бойынша егер де екі ... ... кісі ... ... сөйтіп әйел майып болып, әлі бала туса, онда кінәлі
адам 5 айлық бала үшін әр ... ... ... 5 атқа ... 9 айға ... ... айы үшін ... түйеден 9 түйеге дейін айып төлейтін еді.
Жоғарыдағы заң бойынша 100 түйе 300 атқа, не 1000 қойға теңелетін.
Ал, енді ... ... ... жазаланатындығына келейік. Әйелді зорлау
"Жеті жарғы" бойынша кісі өлтірумен ... ... деп ... ... адам өлім жазасына кесілген, не оның ата-анасына, еріне
құнын төлеп ... ... ... Ал егер де ол зорланған қыздың ата-
анасына қалың малын төлеп, ... ... ... құтылып, құн төлеуден
босатылған.
Біздің қазіргі қолданылып жүрген заңымызда ... ... ... ... ... ... Ал, өлім жазасы ерекше қауіпті рецидивист
әйелді ... ... ... ... ... сол ... өте жас ... ғана қолданылатындығы кодекстің 101-бабы 4-бөлімінде көрсетілген.
"Жеті жарғы" заңы бойынша әйелі ерінің көзіне шөп салса, яғни ... ... және ... оны сол сәтте ұстап алса, өлтіруге
хұқылы-тын, бірақ қылмысты сол ... ... ... Егер де ... шөп ... деп ... ... сөзін 4 сенімді адам теріске
шығарса, әйел күнәсіз болып табылады да жазадан босатылатын болған.
Біреудің ... ... алып ... ... ... Бұл ... де
Тәуке хан заңында арнайы айтылған екен. Ол бойынша қылмыскер өлім жазасына
кесіледі немесе ... ... ... ... Ал, ... ... ... қалай болмақ? Онда, оның күйеуіне қалың ... оған ... ... қана алып ... ... ... алып қала ... екен. Қазіргі заңымызда
тек әйелді еркіне қарамастан алып қашу бабы ... ғана бар. ... ... ... ... ... еркіне қарамастан алып қашқан кінәлі үш жылға
дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылуға ... ... ... ... үш ... ... бас ... айырылып жатқандар некен-саяқ. Ал,
біреудің әйелін оның келісімімен алып қашатын болса, жазасы ... бұл ... ... заңы ... ме дегіміз келеді.
Тәуке хан заңында әйелді ренжіткен адам одан кешірім сұрауы тиіс
болған, ... ... ... үшін оған ... айып ... ... бірге әдет-ғұрып бұзушылықтың басқа да ... ... ... ... Атап ... жеті ... ... қан араластыру
орын алса, бұл ауыр қылмыс болып табылып, ол өлім жазасына кесілетін, не
сол ... ... ... берілген. Жеті атаға дейін қыз алыспаушылық
шынында ... ... да, ... ... да ... жағдай. Қазақта
қазірдің өзінде бірен-саран болмаса, көптеген рулардың ішінде бір-бірінің,
яғни әр ру өз руының ... қыз ... Ал, ... 10-12 ... ... ... ... мұндай шектеуді болашақ қабылданатын кодексте
көрсеткен ... ... ... жеті кісі ... етсе құдайға тіл тигізген
адамның таспен атып өлтірілетіні айтылған. ... ... ... адам ... айырылып, туған-туыстарына беріліп отырған.
Мұнысы дінді берік ұста деген қағидадан ... ... хан мен үш би ... ... жарғыда" құл өмірі – құнсыз, құл
иесінің құқы – ... ... ... ... ... аспайды деген де баптар
бар. Бұл кешегі феодалдық-патриархалдық тәртіптің бір көрінісі болса керек.
"Құлдан да бір сұрақ" деген бар емес пе? Ол да – ... ... ... ... әрбір адамның қазіргідей ақтық сөз сөйлеуге құқы болғаны
және ... ... ... тіл ... бала жеңіл жазаланады. ... ... ... кездері көбірек көріп жүрміз. Ата-анасын,
тіпті "Қарттар үйі" дейтінге апарып тастау да ... етек ала ... ... ... ... Меніңше, егер де ата-анасы баласына (оған
ықпалын жүргізбей қоймайтын келінге) мазасыз, жайсыз ... онда оған ... ... ... әперіп бөлектеніп тынған дұрыс деймін. Ал, аталарымыздың
заңында ата-анасына тіл тигізген, немесе қол ... ұлды ... ... ... қара ... ... мінгізіп, қамшымен сабап, ауылды
айналдырған. Ал, қыз бала болса ... ... ... билігіне
берілген. Дұрыс, әрі әділ жаза. "Жеті жарғыда", сондай-ақ ... да ... ... ... ... заңда тәртіптік, тәрбиелік маңызы
бар ... ... бар ... ... бұл әр ... тарих үшін білмекке
керек. Болашақ ... ... ... оның ... ... ... талабына лайықталып, қабылданған да жөн.
2.5. Ұрлық, тонаушылық қатынастары
"Жеті жарғыда" мал мен мүлік дауы ерекше орын алады. ... ... ... мал мен ... өмір ... ең ... факторы
есептелініп, оған қол сұғушылар қатаң жазаланған. Қазақ халқы ... ... ... ... мал-мүлкін, үй жиһаздарын ашық қалдырған.
Малдарына қатаң күзет те ... ... ... ... істеушілерге қатаң қарап, ұрлаған нәрсесі
үшін үш тоғыз айып салған, яғни кімде-кім, мысалы, бір түйе ...... және бір ... екі түйе ... – 54 түйе және екі ... егер бір ... ұрласа – 27 жылқы және бір түйе, ал екі жылқы ұрласа
– 54 жылқы және 2 түйе, т.с.с., егер бір қой ... онда 27 қой және ... екі қой ... – 54 қой және 2 ат, ... ... зор ... ... міндеттеген.
Ірі қара малды ұрлаушыларды 4 адам куә болып, анықтап берсе, ол ұрыны
басқаларды түршіктіру үшін өлім жазасына кескен. Кімде-кім ... ... ... онда ... екі ... үшін ... ... "Ұрлық түбі – қорлық", "Ұрының жүзі күйсін" деп ... ... ... халықтары ұрлыққа өте қатал қараған. Қолдарын кескен,
маңдайына қыздырып темір басқан.
Қазақтарда да ұрлық ... ... ... құн ... ... ... ұрлық істеушілердің мал-мүлкі тартып алынып, өзін өлім жазасына
кескен немесе қоғамнан шеттетіп қуған. Қазіргі кезде Шығыста ... ... ... да ұрлық істемейді.
Ұрлық пен тонау, қарақшылықпен жол тосу ... ... ... ... ... айқындалған. Тәуке ханның әрбір руға таңбаны бекітіп
бергендегі мақсаты мал ұрлауды ... еді. "Жау ... ... ... дегендей, ол дәуірде "ұрлық-қалық" көбейіп, ел тыныштығын бұзды.
Сондықтан ... хан ... ... ... қиын сәтте ел тыныштығын сақтау
үшін ұрыларға өте ... шара ... ... ... ... ... ... жоқ. Ел ішінде мал ұрлау күрт тыйылды. Өзбекстанда да осы кезде
машина ... ... шара ... ... ... ... ... Бізде де осындай қатаң шаралар қолданбаса болмайды.
Мал ұрлаушылар бірнеше кісі болса, барлығы да бірдей кінәлі, ... олар ... ... ... ... Ал егер ... жұмсайтын
"дарға басы" болса, онда зәбірленуші сол "дарға басынан" ... ... ... ... ... ... киімін тонап, көлігін аударып
алса, қорлық көрсетіп, байлап сабаса, ол айып саналмаған.
Ата-анасы енші ... ... жиен ... ... алса да, ... ... Сол ... өсіп тұрған қамыс, егіннің ... ... ... ... құс, т.б. ұрлағандарға жаза берілмеген. ... ... жеке ... ... ... ... – өте ауыр қылмыс. Көбіне мұндай қылмыстар
өліммен ұштасып жатады. Мұны істеушілер қазақ ... ... ... өлім ... ... Туыстарынан құн өндірілген.
Ұры-қары қиын-қыстау кезде көбейе түсетіні заңды ғой. Әсіресе, осы
кезде ұрлық ... ... ол ... адам өлтірумен ұштасып бара
жатыр. ... ... ... ... ... ... ... енгізілуі керек.
Қорытынды
”Жеті жарғы” қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесінде ерекше ... ... ... ... мұра болып табылады. ”Жеті жарғы” қазақ даласында
ежелден бері ... келе ... ... ... ... және оның
заңды жалғасы.
”Жеті жарғының” бастаулары ғұн, үйсін, түркі кезеңдеріндегі құқықтық
мұралармен ... ... ... ... ... ... сонымен
қатар, “Шығыс ханның ұлы жасасы“, “Қасым ханның қасқа жолы“, ... ... ... ... ... ... ... Тәуке хан заманының өмір талабы тудырған құқықтық мұра
және ол сол заманның алға ... ... өмір ... ... қазақ
елінің тұтастануы үшін ерекше рөл де атқарды.
”Жеті жарғы” заңында қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... және құн дауы, ұрлық пен тонаушылық мәселелері
тәртіптелген болатын.
Ел аузындағы "Жеті жарғы" жөнінде толық ... оның ... ... тұпнұсқасын табу әзірге мүмкін болмай келеді. Оның ... ... жоқ ... Ең ... ... ... ... бұл іске мүдделі болған
жоқ. Шын мәнісінде сонау бір ерте заманда қазақтың сайын даласын ... ... ... ... ... дәлелдеудің өзі ешкімге
де тиімді емес еді.
Оның үстіне көшпелі халықтың өзіндік ... орай ... ... ... ... түскен, әуелде қай тұрғыда болса ... ... ... ... ... мен ... адамдар қабылдап алған,
соған орай хатталып, куәландырылған нұсқасы болмағанға ... ... да ... сол халықтың ауыз әдебиетіне тән тәртіп-үлгімен бір жерде
екшеліп, бір ізге салынып, дүниеге ... соң сол ... ... бетке
ұстар игі жақсыларының, сол елдерді аузына қаратып, "айдап өргізіп, ... ... ... ... ... арқылы кеңінен тарап, бірден
бірге таратылуы арқылы ел аузында ... ... ... ... жарғының" қоғамда алатын орны мен атқарған рөлі болашақта да әлі
талай зеттеулерге арқау ... ... ... ... Н.С. ... ... ... в ХІІІ-первой половине ХІХ
века.-Қарағанды, 1995.
2. Ахметова Н.С. Институт “кун” в ... ... ... и его ... властью.-Алматы, 1993.
3. Марғұлан Ә.Х. Қасым ханның қасқа жолы//ҚСЭ.-Алма-Аты, 1975.-
Т6.541-542 б.
4. ... Р. ... ... хақында Орталық Қазақстан газеті, 28
қазан, 1990.
5. Н.Өсеров Тәуке ханның ... ... ... Жеті ... 1995.
6. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек би. Астана, Фолиант, 2001.
7. Қамбаров Қ. “Қазақтың ескі ... ... ... 1998,№ ... ... Қиянатұлы З. Дала халықтарының ... ... ... ... заңнан: “Жеті Жарғыға“ дейін Отан тарихы,
2001, №2
9. Қашықұлы Ш. ... Р. Қаз ... ... ... ... “Орталық Қазақстан” газ. 24 шілде, 1993.
10. “Мектеп” 2002.
11. Сағымбеков Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан ... ... ... ... Я.И. ... ... с древнейших времен по ХІІ
столетие // Известия общества археологии, истории и этнографии при
Казанском университете.-Вып.4-5-Казань, 1904. ... Дала ... ... Адам, қоғам, табиғат. 1988-1902/ Құраст.
Ү.Суханбердина.-Алматы, 1994.
14. Добромыслов А.И. Суд у ... ... ... в ... и ... ... ... Зиманов С., Өсеров Н.”Жеті жарғы” жайлы // Проблемы казхаского
обычного права.-Алма-Ата, 1989. С.122-141.
16. Зиманов С. ... и ... ... ... права казахов//
Проблемы казхаского обычного права.-Алма-Ата, 1989.- С. 8-9.
17. Кенжалиев З.Ж. ... ... ... ... ... ... ... тарихи тағлымы). –Алматы, 1997.
18. Козлов И.А. Обычное право киргизов// Памятная книжка Западной
Сибири.-омск, ... ... Ш. ... ... һәм ... шежіресі.-Орынбор,
1911.
20. Көпейұлы М.Ж. Қолжазбалар жинағы (жарияланбаған).
21. Қазақ әдет-ғұрып құқығының ... // ... ... С.О. ... Ш.А. ... М.К. ... ... Қазқстан республикасы мемлекет және құқы ... ... ... ... М. ... ... сөздігі. (Дуани луғат-ат түрік) 3 томдық
шығармалар жинағы/Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ... ... ... ... 1998-т.3.
24. Марғұлан Ә.Х. Қасым ханның қасқа жолы//ҚСЭ.-Алма-Аты, 1975.-
Т6.541-542 б.
25. Мелекет және ... ... ... (2- ... ... ... З.Тайшыбаев. –Алматы , 1998.
26. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек би. Жеті жаргы – ... ... ... М. ... казахского народа. Алма-Ата, 1995.
-----------------------
1 Ìàð¹½ëàí °.Õ. ²ÑÝ. Ò.6. 542-áåò.
2 Çèìàíîâ Ñ.Ç. è ... Í. ... ñëîâ î ... « // Èçâ. ... 1975. № 4. ... ... «°äåò-¹½ðûï «, «ñàëò-ñàíà « çà»äàðû. Òàïñûð¹àí °. ²àéíàðáàåâ. 4-áåò. ´ç
àðõèâiìiçäåí.
2 Ìàòåðèàëû ïî èñòîðèè ... ... ... ãã.). ... ... Ñ. ... Ò¼ëå ½ðïàºòàðû: ²½ðàìíáàé ²àñûìáåêîâ (1902 æ. òó¹àí), °ëiìáàé Ìå»äåøåâ
(1896) æ¸íå Áàáàø Ѹðñåíáàåâ (1903 æ. òó¹àí) ò.á. àéòóûíàí êåçiíäå ... ... ... ... ... Á. Ò¼ëå áè øåøåí. «Æ½ëäûç «. 1972. № 1. ... ... ... ±À. º/æô. ... № 13, ... ... Ñ຺½ëຠ½ëû. ´ç àðõèâiìiçäåí.
[1] Ìàðê Ê, Ýíãåëüñ Ô. Øû¹àðìàëàð. 21 òîì, 98- áåò
[2] Àíà òiëi, 19 ... 1990 ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
Инвестициялық жоба туралы20 бет
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет
Төле би жайлы37 бет
Қазақтың көне ел билеу заңы – «Жеті жарғы»28 бет
”Жеті жарғы”49 бет
Алматы қаласына шолу экскурсиясы» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу39 бет
Алматының көрнекі орындары7 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь