Ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фараби

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
1. Әбу Насыр әл.Фараби (870.950) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
2. Әл.Фараби мен Аристотель ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
3. Ұлы ғалымның шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
4. Фараби . ұлы философ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
“Өлең кітабы”
“Өлең өнерінің қағидалары туралы трактат”
5. Ғұламаның жаратылыстану ғылымдарындағы зерттеулері ... ... .13
6. Фараби мұраларының негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
Қазақ топырағының талай ойшыл азаматтары шығыс мәдениетін меңгеріп,өз еңбектерін көпке ортақ тілде жазып,кейінгі ұрпақтарына қалдыра білді.Олардың ішінде аты әлемге жайылғандары да аз емес.Солардың бірі бәрімізге танымал ұлы ғалым, Әбу Насыр Әл-Фараби.
Оның шығармалары өткен заманнан күні бүгінге дейін латын, испан, неміс, ағылшын, француз, орыс, қазақ және т.б.тілдерге аударылып адамзат игілігіне айналып отыр.
Сондықтан,Әл-Фараби тәрізді тамаша да ерекше тұлға туралы дүниежүзілік мәдениетке қалдырған мұрасы туралы,бұл мұраның тарихымызда алатын орны туралы сөз болғанда, ғылымның тарихи болашағын сақтаудың маңызы аса зор.Мұны соншалықты,бір жаңа ой пікір тағылымының бастамасына айналдырудың ешбір қажеті жоқ.Әл-Фараби өз заманының перзенті екендігін біз білуімізге тиіспіз, жалпы, орта ғасырда,шығыс ғалымдары жайлы сөз етсек қашанда Фарабиді бірінші ауызға аламыз. Әл-Фараби ілімінің жалпы мәдениеттің дамуына,шығыс мәдениетіне,Орта Азия мен Қазақстан мәдениетінің дамуына ықпал болды.Ол өз ана тілі-түрік тілімен қатар араб-парсы тілдерін жетік меңгеріп, мұсылмандық шығыс мәдениетінің философиясының дамуына үлкен әсерін тигізді. Ол ғылым шығармаларын өз дәуірінің рухани-ғылыми тілі саналған араб тілінде жазды.Әл-Фараби өмір сүрген уақыты шетелдік ғылымның “ислам” дүниесіне барынша, кеңінен кірген дәуірімен туыстас келді. Арабтар жаулап алған халықтардың неғұрлым жоғары мәдениеті арабтарды өз мәдениітн дамытуға ұмтылдырды.
Әбу Насыр Әл-Фарабидің өмір жолы,сірә, дүниежүзілік тарихтың қисынымен бір жерлерде барып тоғысатын болар. Осындай тоғысушылықсыз оның творчествасының ала бөтен ерекшеліктері түсініксіз болып қалуы ықтимал. Амал нешік, оның өмірбаяны жөніндегі мағұлматтар өте аз. Ол өзі түрік тайпасының дәулетті бір ортасынан шыққаны мәлім, оған дәлел-оның толық аты-жөнінде “тархан” деген атаудың болуы. Фараби зерттеушілері мұны дәлелдеп жариялаған болатын.
1) Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы,1991.
2) Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы,1995.
3) Мусин Ч. Қазақстан тарихы. Алматы,2003.
4) Алтаев Ж. Әмбебап әл-Фараби. – “Ақиқат” журналы, 1994, желтоқсан, 74-78 беттер.
        
        МАЗМҰНЫ:
Кіріспе………………………………………………………………………….2
1. Әбу Насыр әл-Фараби (870-950)……………………………………3
2. Әл-Фараби мен
Аристотель.............................................................
..5
3. Ұлы ғалымның
шығармалары............................................................
7
4. Фараби – ұлы
философ................................................................
.......8
“Өлең кітабы”
“Өлең ... ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарындағы зерттеулері………13
6. Фараби мұраларының негізі…………………………………….......14
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................................15
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………………………16
Кіріспе
Қазақ топырағының талай ... ... ... ... меңгеріп,өз
еңбектерін көпке ортақ тілде жазып,кейінгі ... ... ... аты ... ... да аз ... ... танымал ұлы ғалым, Әбу Насыр Әл-Фараби.
Оның шығармалары өткен заманнан күні бүгінге дейін латын, ... ... ... ... ... және ... аударылып адамзат
игілігіне айналып отыр.
Сондықтан,Әл-Фараби тәрізді тамаша да ... ... ... ... ... ... туралы,бұл мұраның тарихымызда
алатын орны туралы сөз болғанда, ғылымның ... ... ... ... ... ... жаңа ой ... тағылымының бастамасына
айналдырудың ешбір қажеті жоқ.Әл-Фараби өз заманының перзенті екендігін ... ... ... орта ғасырда,шығыс ғалымдары жайлы сөз етсек
қашанда Фарабиді бірінші ... ... ... ... жалпы
мәдениеттің дамуына,шығыс мәдениетіне,Орта Азия мен ... ... ... ... өз ана ... ... ... араб-парсы тілдерін
жетік меңгеріп, мұсылмандық шығыс мәдениетінің философиясының ... ... ... Ол ... ... өз ... ... тілі
саналған араб тілінде жазды.Әл-Фараби өмір сүрген уақыты шетелдік ғылымның
“ислам” дүниесіне барынша, кеңінен кірген дәуірімен ... ... ... ... ... ... жоғары мәдениеті арабтарды өз мәдениітн
дамытуға ұмтылдырды.
Әбу ... ... өмір ... дүниежүзілік тарихтың
қисынымен бір жерлерде барып тоғысатын болар. Осындай ... ... ала ... ... ... болып қалуы ықтимал.
Амал нешік, оның өмірбаяны ... ... өте аз. Ол өзі ... дәулетті бір ортасынан шыққаны мәлім, оған дәлел-оның толық аты-
жөнінде “тархан” деген ... ... ... ... мұны дәлелдеп
жариялаған болатын.
1. Әбу Насыр әл-Фараби ... ... ... ... ... ... пен ... Аристотельден
кейінгі екінші ұстазы (арабша “Муаллими соний”) атанған ... ... ... ... ақын. Ол Арыс өзенінің Сырдарияға құя беріс
сағасындағы ежелгі Отырар (оны қыпшақтар Қарашоқы деп те ... ... ... ... ... қаласы Отырарды кезінде негізінен
Қыпшақ, ... ... ... ... ... ... ... мәлім. Отырар
– бір жағы көшпелі мал шаруашылығын кәсіп еткен, ... жағы ... ... ... ... ру-тайпалардан өзара байланыстырып
тұрған буын іспеттес қала болған. Бұл шаһарды арабтар Фараб деп атаған. Сол
бойынша, ұлы ... ... ... ... ... ... ... ибн Мұхаммед ибн узлағ Тархани – деп жазылатыны болған. Мұндағы
“тархан” сөзі екі нәрсені аңғартады, біріншеден, ... ... ... ... ... екіншіден, оның ата-бабасы дәулетті,
қыпшақтар ... ... ... ... ... ... ... атақтылары ғана дәстүр бойынша “тархан” деп аталатыны болған.
Жастайынан ... ... ... ... құштар болып өскен әл-
Фараби алғашқы білімін туған жері Отырарда қыпшақ тілінде алады. Ол ... өз ... аса ... ... мен ... ... ... Дамаск, Каир т.б. шаһарларда болды. Сол қалаларда оқыды, еңбек
етті, Шығыстың осы шаһарларда ол өз ... ең ... ... сөз зергерлерімен танысады. Өз өмірінің көп ... ... ... және ... ... болған Бағдадта өткізді. Мұнда ол өз
білімін әбден тиянақтылықпен толықтырады. ... ... ... ... ... білімдарлығы, ақылының алғырлығы және асқан
байсалдағы арқасында көп ұзамай ... ... ... беделге ие болады.
Бірақ өрісі тайыз кертартпа хадисшілер оны жек көріп, күндей ... ... ... ... ... мәніне қарсы шыққан, өйткені оның дүниеге
көзқарасы шынайы ... ... ... адам ... о ... ... ... іздеп табуға мегзейтін еді. Ақыр соңында әл-Фараби лажсыздан
Бағдадтан кетеді.
Өзінің ... ... ... ... ... ... шығармасында ол: адам ғылымға түрліше тосқауыл жасайтын ... ... ... ... елде ... тиіс дейді. Әл-Фараби александриялық
(мысырлық) ғалымдар, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... қоныс тебеді. Өмірінің
соңғы жылдарын Алеппо мен ... ... ... ... ... саяси қайраткері Сейд ад-Дуаль Хамданиге аса қадірлі болды. Әл-
Фараби 950 жылы 80 жасында ... ... ... өте ерте ... Бастапқы білімді ол туған қаласы
Отырарда алады, одан соң Хорасанға ... ... ... онан ... ... араб ... орталығы Бағдатқа кетеді. Ғылым-
білімге өте құмартқан зерек Әбунасыр ... бола ... ... ... ... ... Мәселен, тәуіптік өнер (медицина) мен логиканы
христиан оқымыстысы Юханна ибн Хайланнан, ал ... ... ... тілін атақты аудармашы Әбу Башар Маттадан (ол да ... ... ... ... осы ... шағында атақты оқымысты Абубәкір ибн Сиражбен
жақын араласып, оған ... ... одан ... ... деп
айтылған. Фараби түркі, араб, парсы, грек және басқа тілдерді жетік ... ... ... ... ол 70 тіл білген деп те айтылады. Бұл әрине,
асыра дәріптеу болар.
Фараби ғылымды ... өз ... ... аса зор табандылық
көрсеткен, орасан мол табыстарға жеткен адам. Ол, әсіресе, грек ғылымы мен
философиясын, ең ... ... бай ... ... ... ... Мұнда
ол аса үлкен шыдамдылық пен ыждаһаттылық көрсетеді. Бір аңыз бойынша, ол
Аристотельдің "Жан ... ... ... жүз рет, "Табиғи гармониясын"
қырықрет, "Риторикасын" екі жүз рет оқыған көрінеді.
Міне осылай Фараби ... ... ... болып, дүние жүзінің ұстазы
деген дәрежеге көтерілді. Ол алғашқы кезде Бағдатта істейді, ... ... ... Алеппода (Сирия) әмірі Сайф әд-Дауланың қарамағында
болады. Фараби өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... ол Дамаскіде жүрген кезінде күндіз кала ... ... ... ... ... ... тапқан ақшасына сатып алған шырақ
жарығымен түнімен ғылыми жұмыспен шұғылданады екен. Фараби өте ... кісі ... ... ... ырду-дырдудан барынша аулақ жүруге
тырысқан.
2. Әл-Фараби мен ... ... бас ... ... Ол ... ... ... ғана шектелмейді, диалектика элементтеріне, мәселені
қарама-қарсы қоюына белгілі дәрежеде көңіл бөледі, сыртқы дүние мен ... ... ... ... ... ... ... ірге тасы болып
табылатынын дәлелдейді. Оның (Әл-Фарабидің) ... ... ... мен ... сынды фәлсафашылардың мақсаты жайлы” деп аталатын
кітабы бар. Бұл еңбегінің ол өзінің фәлсафа ... ... ... ... дәлелдеп берді. Осылай ол ғылым құпияларын аша берді,
ғылымның пайдасын ... ... ... Платонның фәлсафасын
зерттеді, мақсатын айқындады. Сонан соң ... ... ... ... сол ... өзі де ... ... дейін талдап, жіктеді. Аристотельдің мақсатын айқындай ... , ... ... хақында түсіндірмесі бар бірнеше кітаптар
жазды. ... ... ... рет жеткен “ал-илму л-лаһи”
(Метафизика) деп ... ... ... ... ашты. Өзінің
осындай түсіндірмелерден тұратын кітаптарының жалғасын “әл-илм ат-табиғи”
(Жаратылыстану ғылымы) атты ... ... ... ... ... ... ... алуда әл-Фараби кітаптардан артық пайда келтірген
өзге дүниені білмеген, себебі тек ... ғана ... ... ... ... ... ... туындыларды қалдырды. Аристотельдің
“Категориясын” түсіндірудің бұрын тәсілі жоқ еді, ал Әл-Фараби болса бұған
да түсініктеме жасай отырып, ... ... ... ... ... ... өнеге болды. Сондай-ақ Әбу Нәсірдің “Метафизикасынан” басқа “әл-
илму-л-мадани” (Азаматтық ғылым) атты ... да бар. ... сөз ... ... ... ... ... алты принципке құрылған теориясын, сондай-ақ ... ... оның ... ара қатынасын айқындады.
Фараби өлерінің алдында Египетке барып қайткан. Ол бұрынырақ өз ... ... да ... кейбір мағлұмат бойынша сол тұстағы Бұхардың әмірі
Мансұр ибн Нұхтың өтінуі бойынша "Екінші ... ... ... ... ... ... ... деген лақапты осы оқиғаға байланысты алған
дейді. Фараби хиджра есебі бойынша 339 жылы ... ... ... 950 ... аяғы ... 951 жылғы қаңтардың басы) Дамаскіде қайтыс ... ибн ... ... Дамаскінің "Баб ас-сағир" (Кіші дарбаза)
зиратына қойылған көрінеді.
Фараби Аристотельдің, әл-Киндидің ізін қуып философия мен ... ... ... ... ... аса ірі жетістіктерге жетеді. Ол
ғылымның түрлі салалары бойынша 150-ге ... ... ... жазған
Фараби, әсіресе, философия ... көп ... Оның ... ... ... грек ойшылдарының, әсіресе Аристотельдің
мұрасын ... ... ... Аристотельдің "Категориялар",
"Метафизика". "Герменевтика", "Риторика", "Поэтика", ... және ... т.б. ... философиялық және логикалық шығармаларына
түсініктемелер жазған.
Фарабидің Аристотель философиясына ... ... ... ... мән ... дүниені материалистік тұрғыдан дұрыс түсіндіруші, жан-жақты
білім иесі, данышпан адам. Ал орта ғасырларда кейде түсінбегендіктен, ... діни ... ... ... Аристотельдің құнды-құнды
материалистік идеялары бұрмаланып, ... ... ... ... ... грек ... еңбектерін Аристотельге телушілік орын
алды.
Фараби Аристотельдің мұраларын, ... ... ... тазалап,
аршып өз калпында түсіндіруге тырысты. Әбунасырдың көзкарастарында да
неоплатонизмнің, исламдағы суфизмнің ... ... ... ол бүл
міндетті тамаша атқарып ... ... ... және ... үшін де, тарих
және болашақ үшін де жасаған ... ... бірі осы. ... ... ... оны "Ал ... ас-сани" — екінші ұстаз деп атаған.
"Бірінші ... — "ал ... ал ... деп олар ... ... Аристотельдің материалистік идеяларын дамыта ... ... да ... ... "Ізгі кала тұрғындарының көзқарасы",
"Мәселелердің түп мазмұны", "Ғылымдардың шығуы", "Бақытқа жету" ... ... ... еңбектер жазған.
Фараби Аристотель еңбектерін барлық қырынан зерттей отырып, өзі де
жаратылыстану ... көп ... Ол ... ... ... адам ... дүние танудағы құдіретін дәріптейді. Кер-
тартпа мұсылман діншілдері ... ... ... ... күш ... ... заманда білім мен өнерді паш етудің өзі Фарабидің ... ... ... ... үлестерінің бірі. Ол ... көп ... ... ... ... Фараби ғылымының философиялық-логикалық
ірге тасын дұрыстап қайта қалап шықты, ғылымды оку және ... ... ... ... ... мазмұнын ажыратып беруге тырысты. Ол
музыка жайлы күрделі зерттеулер жүргізді, математикада үлкен жаңалыктар
ашты, астрономия ... ... ... қалдырды, физика ғылымын жаңа
идеялармен байытты, медицина, ... ... ... ... ... ... ... еңбектер жазды, ертедегі дүние
оқымыстыларының пікірлеріндегі озық және ... ... ... метафизика, тіл ғылымы, логика, психология, география, этика ... ... ... өз ... бір ... Ұлы ғалымның шығармалары
Әл-Фараби өзінің түркі тілімен қатар араб, парсы, грек, латын,
санскрит, тілдерін ... ... жан. ... ... ... ... рухани-ғылыми тілі саналған араб тілінде ... ... ... ... ... ... ... ғылым саласы жоқ деуге
болады. Ол философия, логика, математика, астрономия, медицина, музыка, тіл
білімі, ... ... т.б. ... салалары бойынша қыруар көп ... ... ... оның көптеген шығармалары ел арасында қол-жазба
күйінде ... ... ... қала ... ... еңбектерінің кейбір
тізімдері ғана сақталған. Фараби шығармаларының ... ... ... ... 117 ... ... ... ғалымы А. Атеш 160, ал ғалым Б. ... ... деп ... Ұлы ... ... ... біздің
заманымызға дейін сақталап, бүгінгі ұрпақтың қолына тигені қырыққа жуық
шығарма деуге ... ... ... мәні туралы трактат”,
“Данышпандықтың інжу ... ... ... , ... оқу ... не білу ... “Ғылымдар энциклопедиясы немесе тізбегі”,
“Кемеңгерлік меруерті”, “Музыканың үлкен ... ... ... еңбектеріне түсіндірме” (“Поэтика”, “Риторика”,
“Софистика” т.б.) сияқты зерттеулері оның есімін ... ... ... ... әлеуметтік-қоғамдық және этикалық ... ... да аз ... Бұл ... алып қарағанда, әсіресе,
“Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары”, ... ... ... саясат”, “Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері”,“Бақытқа
жету ... ... ... ... мәні ... зор. Ұлы ғалым нағыз
гуманист ретінде адам ақыл-ойының жан-жақты дамып, табиғат пен ... ... ашуы ... ... ... ... адамзат қоғамындағы ... ... ... ең ... күш – ... деп біледі. Әл-
Фараби педагогика, психология, эстетика мен ... ... де ... зерттеп, мәдениет пен ғылымға ... үлес ... ол ... пен ... ... ... ... Әбу
Нәсір метафизика, тіл білімі, логика, жағрафия, математика, этика т.б.
ғылым ... ... жүз ... тарта трактаттар жазған.
4. Фараби – ұлы философ
Фараби өзінің “Философияны үйрену үшін қажетті шарттар жайлы трактат”
деген еңбегінде ежелгі ... ... ... ... ... ... сарапқа салады да, соңында өз ойларын айтады. Ғұламаның
пікірінше, ғылым мен ... ... болу үшін ... ... ... ... жан тазалығы, ар тазалығы, бүкіл адамға, өз халқына деген қалтқысыз
құштарлығы мен берілгендігі. Бұл шарт орындалмаған ... адам ... ... деп ... ... ... ... “Ғылымдардың шығу
туралы” трактатында табиғаттың ғылымдарының шығу төркінін, ... ... ... Оның ... бойынша , табиғат әуелде жаратқан бір
Алланың құдіретті күшінен пайда ... одан ... өз ... ... өмір ... және ... еш нәрсеге тәуелді болмайды.
Жаратылыстың, болмыстың түп негізінде субстанция, аксиденция жатыр. ... ... ... ... ... ... ... айтқанда
, материя ұғымына жуық келеді. Ал ...... ... ... ... қала ... ... атты
кітабында бірқатар қоғамдық, әлеуметтік, этикалық мәселелерді сөз етеді.
Мұндағы “қала” деп отырғаны – мемлекет. Ғалым бұл ... ... ... ондағы теңсіздіктің өмірге келуі, идеал қала ... ... ... қала әкімдеріне қажетті адамгершілік қасиеттер,
әрбір адамның бақытқа жетуі үшін бүкіл қоғам ... ... ... ... т.б. ... ... өз пікірін ортаға салады. Әбу Нәсірді
мәшһүр ... ... ... бірі – “Ихса ал-улум уа-т-тағриф ... ... ... және ... ... ... туындысы. Өйткені
оған дейін осындай соны тақырыпқа кітап жазған ... ... ... осы ... ... алмай, бұл кітапқа соқпай кете алмаушы
еді. Олардың ой-өрістерін дамытуда аталған еңбектің атқарғаны ұлан-ғайыр.
“Өлең кітабы”
Орта ... өмір ... араб ... Ибн Аби Усайбианың (1203-1270)
айтуы бойынша, әл-Фарабидің өлең құрылысын зерттеуге арналған “Қалом фи ... ва ... ... және ... ... ... деген шығармасы болған.
Әл-Фараби дәуірінде және одан кейінірек өмір сүрген ... ... ... ... ... зерттеуде теңдесі жоқ туынды деп жоғары
бағалағаны мәлім. Өкінішке ... ұлы ... бұл ... ... ... ... тізімінде оның “Өлең ырғағы туралы”, ... ... ... сөз” және “Поэзия өнерінің негіздері туралы трактат” деп
аталатын ... ... ... жылдары Әл-Фарабидің бұрын ғылымға белгісіз болып келген аса
құнды бір шығармасы ... ... ... ... ... ... бұл ғылыми еңбек “Китаб ... ... деп ... Бұл ... араб тілінен өзбек ... оған алғы сөз, ... ... ... жеке ... етіп ... ... ғалымы А.Ирисов болды.
Әл-Фарабидің “Өлең кітабы” көлем ... ... ғана ... оны тіпті
кітап емес, мақала деп атаған жөн шығар. Мүмкін мұның өзі алғашта көлемді
шығарма күйінде ... ... ... ... ... бір ... кітап көлемі әдейі қысқартылып, бізге тек тезис күйінде жеткен
болуы да ... ... бұл ... жеке ... күйінде сақталмаған. Ұлы ғалымның он
екі бөлімнен тұратын логика саласындағы кітабының ішіне қосылып, сонымен
бірге түптелген екен.
Фараби ... ... ...... ... ... “Біз
поэзиясымен хабардар болған көптеген халықтарға қарағанда ... ... ... ... жағына көбірек мән береді. Сол үшін де ... ... бір ... ... ... ... ... мұның өзі оларда сирек қолданылатын яки көпшілікке мәшһүр
болған сөздерді пайдалану арқылы іске ... ... ... ... ... ... осы ... болып отырған нәрсе мен
оқиғаларға ұқсайтын еліктеу болуы керек.
Мұндай ... ... сөз ... ... ... ... жіктелген болуы керек, тіпті ондағы әрбір ритм, ырғақ, буын,
бунақ саны да ... ... ... ... ... ... сөз бөлшектері тәртібінің де өзіне
лайықты шекарасы болады.
Өлең шумағының ... ... ... ритм ... мен өзге ... ... ... жатуы керек. Міне, осы жоғарыда айтылған шарттардың
орындалуы нәтижесінде, өлеңнің әрбір құрамдас бөлігі оқылған ... ... ... ... Әрі біркелкі болып шығады. Әрбір ырғақта қолданылатын
бәйіт сөздерінің белгілі бір ... ... бар. ... ... ... жағы да шектелген: не дыбыстар дәл өзіндегідей яки оны дауыстап
оқығанда тең ... ... ... ... сөздер де әңгіме не туралы айтылып жатқан болса, соған ұқсас
етіп, бейнелі түрде айтылуы ... ... ... бәйіттердің бір-біріне
үндес болуы да талап етіледі.
…Алайда грек ... ... ... ... ... қарасақ, ол өз
жырларында өлең жолдарындағы соңғы сөздердің сәйкес ... мән ... осы ... ... сөздерінің соңғы жағы да шектелген” деген
пікір айтқан. Оның ... ... соңы ... ... ... ... ... де солай келуі керек деп түсіну қажет. Бұл арада Фараби
өзара ұйқасатын сөздер туралы әңгіме қозғап отырған сияқты. ... ... ... ... әріптер, дыбыстар ұдайы бірдей болып келеді,
әсіресе соңғы буындар солай болады.
Сонымен бірге, Фараби “бәйіттегі сөздер де ... не ... ... ... соған ұқсас етіп бейнелі түрде айтылуы тиіс” дейді. Орта
ғасыр ... ... ... ... ... ... өмірде де сол
күйінде қайталанып, өз көрінісін тауып отырады деп ... ... пен ... ... ... жырлаушы ақынды олар “Табиғатқа
еліктеуші” деп атаған. Алайда бұл ... ... ... сөз ... ... ... отыр. Демек, сол өмірдегі әрбір оқиға тек теңеу
жолымен, образ ... ғана ... ... деген пікірді меңзеп айтып
отыр.
Әбу Насыр әл-Фараби өзінің “Өлең кітабында” ... ... ...... ... құрылысына, шумағына,
өлшеміне, ұйқасына, т.б. шолу ... ... ... ... ... ... деп отырғаны ой жүйесіне лайық, орынды болу ... ... ... ... өлеңде қашанда басы артық, оғаш тұрған шумақ, ... ... ... айтпақ болған басты пікірі – өлеңнің ішкі ... мен ... ... ... қабысып, логикалық тұрғыдан үндесіп тұруы
тиіс. Поэзиялық туындының әрбір буыны, ... ... үні, ... ... ... ... ... жатқанда ғана ол оқырманның ойынан шығады.
Дарынды шайыр ... ... ұста ... ... ... ... ... жасайды.
Фарабидің әдеби мұрасын игеруде оның кейінгі ... ... ... ... зерттеп, оқып үйренудің мәні зор.
“Өлең өнерінің қағидалары туралы ... өлең ... ... ... ... ... ... бірі – “Өлең өнерінің қағидалары туралы трактат”
болып табылады. Мұны Лондондағы үнді диуаны ... ... ... ... ... Арбери 1937 жылы тапқан болатын. Бұл
зерттеу Аристотельдің “Поэтика” атты еңбегінің ықпалымен жазылғаны белгілі.
Әрине, ... сөз ... көне грек ... жанрларымен,
терминдерімен, өлең өлшемдерімен т.б. жақсы ... ... ... ... ... ... оқу ... поэтикада екі түрлі құбылыс бар деп біледі. ... бірі ... ал ...... ... бұл екеуі төркіндес емес, қайта
олар бір-біріне қайшы келетін ұғымдар, екеуінің ... де екі ... ... атап көрсетеді: “Софист тыңдаушы санасында болмыстан тыс, оған қайшы
қайдағы бір елес туғызады, сондықтан ол бар ... бар жоқ , жоқ ... ... ойлайды, ал оған қарама-қарсы еліктеуші тыңдаушысына үйлесімге орай ой
түюге жетелейді. Оған ... ... ... ... ... араб және
парсы өлең-жырларын зерттеушілер бұл халықтардың поэзиясын сатира, поэтика,
айтыс, комедия, ... ... тағы ... ... ескертеді.
Әл-Фараби грек поэзиясын төмендегідей топқа бөліп ... ... ... ... ямб, драма, эпос, диаграмма, сатира, поэма,
риторика, амфигеноссос (космогония), ... бұл ... өлең ... ... ... ... орныққан
әдеби жанрларға айналғаны мәлім, алайда Фарабидің айтуы бойынша, кезінде
мұның бәрі өлең түр-тұлғасы ... ... грек ... ... ... береді. “Трагедия дегеніміз –
арнайы өлшемі бар, бәріне тыңдаушыға һәм ... да ... ... ... Онда ... ... үлгі алар орайлы оқиға бар: онда билеушілер
мен шаһар манаптары марапатталады. Орындаушылар әдетте оны ... ... ... ... Егер патша өлсе, олар трагедияның ... әуен ... ... ...... екі есе ... өлшемі бар поэзия түрі. Онда да
жалпы бекзаттар жайлы, марапаттарлық мінез,адамзатқа тән ізгі ... ... да ... қайсыбір патшаларды мақтауға талпынады,
бірақ негізінен жалпы ізгі істер тілге тиек етіледі.
Комедия ... ... ... ... бар ... ... Оған ... жайлар арқау болып, жеке адам мінез-құлқының көлеңкелі көріністері
шенеледі. ... адам мен ... тән ... сонымен қатар сыртқы
ұсқынсыз тұрпаттың нышандары келемежделеді.
Ямб – ерекше өлшемі бар жыр түрі. Онда ... ... ... ... айтылады, ең бастысы, ол көпшілікке кеңінен аян болуы тиіс: мәселен,
мақалдар. Жырдың бұл түрі тайталас бәсеке мен ... ашу мен ... ...... түр ... оған жеке ... ... мақалдар мен
қанатты сөздер кіреді.
Эпос – мейлінше көркем немесе әдеттен тыс ... ... ... ... ... – заң ... ... поэзия түрі. Онда адамдар жанын
күтіп тұрған бақи бақытсыздық бейнеленеді.
Эпика мен риторика – ежелгі басқару мен заң ... ... ... Бұнда патшалардың парасаты мен ерлігі, ... мен ... ... жайттары айтылады.
Сатира дегеніміз – музыканттар ойлап тапқан поэзия түрі. Осы өлшемді
олар әндеріне пайдаланып, сол ... ... ... ... сан ... ... жасатады.
Поэма да – сұлулық пен тұрпайлықты, жүйелік пен ... ... ... Осы ... әр ... түрі өзі ... затқа –
сұлулық пен әдемілікке, келістік пен ұсқынсыздыққа сәйкес келеді .
Амфигеноссос – жаратылыс ғылымдарын ... ... ... ... ... ... ... түрінен өлең өнеріне дәл келетін ең
сәттісі осы.
Акустика – шәкіртті ... ... ... ... ... ... қағидалары туралы трактат” атты осы шығармасында
Фараби ақындарды үш ... ... ... әрі ... топқа өзінше
сипаттама береді. Бірінші топқа Фараби табиғи дарыны мол, тамаша ... ... ... ... өлең ... сын-сипатымен, яғни теориясымен
онша таныс емес ақындарды жатқызады. Ал, енді екінші ...... ... ... ... олар өлең жазу қағидасына да, бейнелеу
құралдарын ... да ... ... ... ... ...... екі ақындық топқа еліктеушілер деуге болады. Бұлардың әлі өзіндік
жазу мәнері толық қалыптасқан емес.
Сонымен Фараби біз әңгіме етіп ... ... ... ... ... және грек ... тарихы, тақырыбы, композициялық
құрылысы, өлшемі, шумағы, ырғағы, тармағы, ... ... ... ... т.б. ... ... ретінде жан-жақты зерттейді.
5. Ғұламаның жаратылыстану ғылымдарындағы зерттеулері
Қазақстан оқымыстыларының соңғы зерттеулері бойынша да аса ... мұра ... ... ... Бұл, ... оның математика,
астрономия, физика, медицина, химия, биология ... ... ... ... ... ... ... еңбектері: “Евклидке түсініктеме” ,
“Геометриялық ... ... ... ... және т.б. ... ... өзара бір-бірімен байланысты үш бағытта зерттеулер
жүргізе ... ... ... ... Ол ... ... ... мәселелері; 2.Математиканың нақты
проблемаларды шешуге қатысы; 3.Математиканы астрономия, музыка, ... ... ... ... ... ежелгі гректің ұлы астрономы
Клавдий Птоломейдің еңбектерін түсіндіре, кемелдендіре отырып, өз ... ... ... соны ... ... ... ... ол тарихта
тұңғыш рет Шолпан планетасының Күннің ... ... ... ... ... ... ... Фараби ғылыми астрономияны
дүдәмәл, күмәнді ғылымсымақ астрологиядан бөліп қарайды.
Әл-Фарабидің ... ... ... да ... мән ... Ол, ... бұл ғылымдарды теориялық философиялық тұрғыда
негіздеуге көп күш ... ... ... ... ағзалары жайлы”
сияқты бірқатар еңбектер жазған, бұларда ол ... ... ... ... беруді көздейді. Бұл еңбектерден ұлы ғұлама-тәуіп
Әбу-Әли Ибн Сина ... ... ... оның “Медицина негіздері” атты
әйгілі шығармасы ... ... ... ... кітабы
“Адам ағзалары жайлы” трактатына өте жақын келеді.
Әл-Фарабиді дүниеге танытқан шығармаларының бірі – ... ... ... бұл ... ... ... ... арқылы
музыкалық дыбыстарды тұңғыш рет қағаз бетіне түсіріп, ... ... ... ұлы бабамыз Әбу Насыр әл-Фараби десек, біз қателеспеген ... Оған ... ... ... бар, ... ... музыкалық аспаптар
куә бола алады. Оның шебер орындаушылығы жөнінде ... ... ... ... ... айтылып жүрген көптеген аңыздар да жеткілікті. Фарабидің
бұл кітабы музыкалық дыбыстың сипаты мен құрылымнан ... ... ... ... ... ... ХV ... тіліне аударылып, Еуропа музыка, ғылым мен ... ... ... ... Фараби мұраларының негізі
Әл-Фараби философиясының негізі – аристотелизмдік ... ... ... ... ... ... Оның ... бірегей,
дербес сипатына ешкім күмен келтірмейді. Негізінен идеалист бола тұрып, әл-
Фараби материалистік ... де ... ... ол ең ... ... ... және оны ... арқылы танып-білуге болатынын мойындаған,
адамның ... ... ... ... Нақ осы ... де ... дін
басылары философты діннен безген деп те кінәлаған.
Дүние, әл-Фарабидің көзқарасы бойынша, материалдық ... ... ... ...... ... ... өзінде
қозғалыс мүмкіндігі бар.
Сана туралы ілім әл-Фараби философиясындағы маңызды жетістіктердің
бірі. Ол адамның санасы мен ... ... бір ... ... ... ... ... түсінікке негіздеп, адамның
санасы мен болмысындығы диалектикалық бірлігін ... ... ... ... ... тән және дүниенің заңдылықтарын анықтап отыратын
“әрекетті сана” туралы тұжырым ұсынды.
Әл-Фараби ғылымының методологиялық мәселелеріне ... мән ... ... ... ... ол ... ... тәуелсіз деген
тұжырымға сүйенді. Табиғат өэ алдына дербес, оның себептері ... ... ... ... ... атап көрсете отырып, құдайды тек қана
әлемнің жаратылуында алғашқы себепшісі ретінде ғана бар деп ... тіл мен ... ... мен тілдің өзара байланысы туралы
өте маңызды пікірлер айтқан. Оның ... ... және ... ... , сөздер мен сөз тіркестерінің семантикалық табиғаты
мен байланысы атап көрсетіліп, тіл ... ... жайы ... ... ... Шығыс пен Батыстың ғылымы мен мәдениетінің
дамуына,оның ... ... ... ... Омар Хайям, Родтер,
Бэкон, Леонардо да ... және ... ... шығармашылығына зор әсерін
тигізді. Сол сияқты әл-Фарабидің еңбектері басқа оқымыстыларға, оның ішінде
әл-Хорезмиге, әйгілі астроном мен математик Аббас Жаухари, ... ... ... еңбектеріне үлгі болған. Өзі ... ... әрі ... ... ... ... ... ибн Хақан әл-Қимақи еңбектеріне
ықпалын тигізген.
Түйіндеп ... ұлы ... Әбу ... ... ... ... ... теориялық,
жаратылыстану ғылымдары салаларындығы пікірлерімен, ғылыми ... ... оның ... ... түсініп, бойлауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... пен ... халықтарының
философиялық, эстетикалық, қоғамдық-этикалық ... және ... ... ... құндылықтардың дамуына әсер етіп, ... ... ... ... ... ... болып, ғылыми және мәдени мұралары ғасырлар
бойы ардақталып, ... өтіп келе ... ... ... аса көп ... Тарих жазбасында, халықтың рухани ... ... ... жүйрігі ғана мәңгілік. Мың жылдан артық
уақыт өтсе де, аты ... ... ... уақыттың, мезгілдің
катыгез сынынан мүдірмей өткен, сол адамзат ұлдарының, тарих перзенттерінің
бірі Әбунасыр Фараби.
Фараби Аристотельдің, әл-Киндидің ізін қуып ... мен ... ... ... ... тартып аса ірі жетістіктерге ... ... ... ... ... 150-ге ... ... еңбек жазған
Фараби, әсіресе, философия ғылымын көп зерттеген. Оның ... ... ... грек ... әсіресе Аристотельдің
мұрасын зерттеуге арналған. Фараби ... ... ... ... "Поэтика", бірінші және екінші
"Аналитика" т.б. ... ... және ... шығармаларына
түсініктемелер жазған.
Мен рефератымда Фарабидің ғылыми жетістіктерін баяндауда осы ... ... ... ... бар мағлұматқа қарағанда ұлы бабамыздың
ғылымға белгілі (зерттелген-зерттелмегенін қосканда) 70-ке ... ... ... ... толық немесе үзінді түрінде кезінде КСРО халықтары
тілдеріне ... ... Олар ... ... ... энциклопедиясы немесе тізбегі", "Ізгі кала ... ... ... ... ... ... ... бойынша
болжаулардың дұрысы мен терісі туралы", "Вакуум туралы" трактат, "Музыканың
ұлы кітабы" (кіріспесі қазақтіліне аударылған), "Евклидтің ... ... ... түсініктеме", "Философияны оқып-үйрену үшін алдын ала
не білу қажеттігі жайлы", Порфирийдің "Философияға кіріспе" атты ... ... ... ... ... ... ... және қосымша кітап, "Платон мен Аристотельдің көзқарастарының
ортақтығы жайлы", "Философиялық ... және оған ... ... ... "Адам ағзалары жөнінде Аристотельге қарсы шығушы Галенді бекерге
шығару трактаты", "Ақылдың мәні ... ... ... қатысы", 'Әріптер туралы кітап", "Логикаға кіріспе трактат", "
Геометриялық трактат" т.б.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... Н. ... дәуір әдебиеті. Алматы,1991.
2) Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы,1995.
3) Мусин Ч. Қазақстан тарихы. Алматы,2003.
4) Алтаев Ж. ... ...... ... 1994, ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
Әл-Фарабидің шығармашылығындағы адам және қоғам8 бет
Аль-фараби және педагогика3 бет
Орта ғасырлық ғылымның дамуы18 бет
Шығыс ғылымы және мәдениеті7 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары9 бет
Қорқыт ата кітабы. Әбу Насыр әл-Фараби. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат түрік»12 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
Әбу Насыр Әл-фараби туралы2 бет
Әбу насыр Әл-фараби шығыстандық, педагогы, психологы, философы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь