Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы

Кіріспе
Бiздiң жерiмiздiң қойнауы тек қазына, байлық емес, ол қазiр түрлi улы газдар, күкiрттi сутегi және өзге де тiршiлiкке қауiптi химиялық қосылыстарға да «бай». Мұның барлығы адам денсаулығына керi әсерiн тигiзуде. Уланған топырақта өскен өсiмдiк, онымен қоректенген жануар айналып келгенде — адам азығы. Демек, адамзат өз өмiрiне қатерлi ортаны өзi жасап отыр.Елiмiзде жүргiзiлген экономикалық өзгерiстердiң барлығы экологиялық жағдайды қорғау саясатынсыз iске асты. Осыдан келiп, «Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы» пайда болды. Кеңес Одағы тұсында «Бiз табиғаттан рақымшылық күтiп отырмаймыз. Оның бермегенiн тартып аламыз» деген солақай тұжырым жасалғаны белгiлi. Бұл адамзаттың қалыптасқан табиғи жағдайларға қарсы шығып, оны өзiне бағындыру әрекетiнiң бастауы болды. Мұның ақыры неге әкелгенi баршамызға аян.Ғылыми-техникалық жетiстiктерiмiз бiр жағынан мақтаныш болғанымен, оның да экологияға тигiзiп жатқан керi әсерi бар. Қырық жыл бойы Семейде ядролық қару сыналуы, әлi де Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшып жатқан зымырандардың айтарлықтай зардабы бар екенi баспасөз беттерiнде жиi айтылып жүр. Қазақстандағы экологиялық жағдайдың төмендiгiнiң бiр көрiнiсi — Арал теңiзiнiң тартылуы. Айдыны тартылған соң ғана «Арал тағдыры – адам тағдыры» деп көңiл аудара бастадық. Өткен жылдан берi Арал теңiзi мен Сырдария өзендерiнiң арналарын ретке келтiруде бiршама жұмыстар атқарылды. Бүгiнде олардың тiршiлiгi қайтадан жанданып келедi. Алайда, бұрынғы деңгейге жету үшiн әлi де көп уақыт қажет. Соңғы кезде бұл өңiрден экологиялық апатты аймақ мәртебесiн алып тастау туралы мәселе көтерiлген. «Арал апат аймағы мәртебесi әзiрге күшiнде қалады» деген материалда не жайында айтылатыны тақырыбынан–ақ белгiлi. Журналист теңiз проблемасын жалаң түрде баяндамай, бұл аймаққа бiр топ жауапты қызметтегi адамдардың келгенiн, «Арал экологиялық апат аймағынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтiк қорғау туралы» заңның күшiнде қалатыны мен оның кемшiн тұстарын да атап өтедi. Автор жиi айтылатын Аралдың экологиялық жағдайын емес, аталған заңның әлi де жұмыс iстейтiнiне басты назар аударған.Теңiздiң тартылуы, жағадағы улы тұздардың ұшуы барша адамзатқа төнген қауiп. Оның зардабын қазақстан халқы ғана емес, көршi елдер де тарта бастады. Осыдан келiп бұл
        
        Кіріспе
Бiздiң жерiмiздiң қойнауы тек қазына, байлық емес, ол қазiр
түрлi улы ... ... ... және өзге де ... ... ... да ... Мұның барлығы адам денсаулығына керi әсерiн
тигiзуде. Уланған ... ... ... онымен қоректенген жануар
айналып келгенде — адам ... ... ... өз ... ... ортаны өзi
жасап отыр.Елiмiзде жүргiзiлген экономикалық ... ... ... ... ... iске ... ... келiп,
«Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы» пайда ... ... ... «Бiз ... рақымшылық күтiп отырмаймыз. Оның бермегенiн тартып
аламыз» деген солақай тұжырым жасалғаны белгiлi. Бұл адамзаттың қалыптасқан
табиғи жағдайларға қарсы ... оны ... ... әрекетiнiң бастауы
болды. Мұның ақыры неге әкелгенi баршамызға ... бiр ... ... ... оның да ... тигiзiп
жатқан керi әсерi бар. Қырық жыл бойы Семейде ядролық қару сыналуы, әлi ... ... ... ұшып ... ... ... зардабы бар
екенi баспасөз беттерiнде жиi айтылып жүр. ... ... ... бiр көрiнiсi — Арал теңiзiнiң тартылуы. Айдыны
тартылған соң ғана ... ... – адам ... деп ... ... ... ... берi Арал теңiзi мен Сырдария ... ... ... ... жұмыстар атқарылды. Бүгiнде олардың тiршiлiгi қайтадан
жанданып келедi. Алайда, ... ... жету үшiн әлi де көп ... ... ... бұл өңiрден экологиялық апатты аймақ мәртебесiн алып тастау
туралы мәселе ... ... апат ... ... ... ... деген материалда не жайында айтылатыны ... ... ... ... ... ... ... бұл аймаққа бiр топ
жауапты қызметтегi ... ... ... экологиялық апат аймағынан
зардап шеккен азаматтарды әлеуметтiк қорғау туралы» заңның күшiнде ... оның ... ... да атап ... ... жиi ... ... жағдайын емес, аталған заңның әлi де жұмыс ... ... ... тартылуы, жағадағы улы тұздардың ұшуы барша
адамзатқа төнген ... Оның ... ... ... ғана емес, көршi
елдер де тарта бастады. Осыдан келiп бұл проблеманы шешу ... ... ... әлеуметтiк факторларда жақсарту бағдарламалары
қабылданды. Олардың нәтижесi ендi байқалып келедi.Жердiң тозуы мен ... ... ... жаһандық экологиялық проблеманың бiрi болып
саналады. Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... жер ... ... күшпен енгiзудiң ақыры осыған
әкелдi. Тың және тыңайған жерлердi ... ...... ... ... ... болды. Сол жылдары Қостанай, Ақмола, ... ... және ... ... ... ... ... 600
мың шаршы км. асқан. «Қазақстанның 26 млн. гектар тың жерi ... ... 8 млн. ... ... ... ... (Назарбаев Н
Көтерiлген тың – достық пен жасампаздықтың ... // ЕҚ., ... ... ... соқаға тырналуынан келген зардаптың орны әлi толған
жоқ. Кейiнгi жылдары ... ... ... әсерi онсыз да
құлдыраған жердiң жағдайына тiптен керi әсерiн тигiздi. Жер бүгiнгi ... ... ... ... ... ... оны аяусыз пайдаланып,
бойындағы бар нәрiн сатудамыз. Жыл сайын дақылдың бiр түрiн ғана егу, ... ... ... мол ... ... ... қажеттi мөлшерде
тыңайтқыштар сеппеуiмiз де жердiң құнарлығын азайтуда.
1.Топырақ туралы жалпы мәлімет
Топырақ — тірі және өлі ... тән ... ... мен ... бар ... ерекше құрылым. Топырақ судың, ауаның және ... ... ... ... әсер ... ... ... және ол бір-бірімен
байланысты қабаттардан тұрады.Топырақты топырақ түзуші фак- торлар қарым-
қатысы нәтижесінде пайда болатын табиғи жеке дене ... ... 19 ... ... ... ғылымының негізін са- лушы ... ... ... ... ... және қорекпен
қамтамасыз ететіндіктен биомасса түзуге қатысады. ... ... ... және ... ... ға байланысты
болады.Топырақ түзуші негізгі факторларға ауа- райы,топы- рақ ... ... және ... ... бір аймақ- тың жер бедері мен
геологиялық жасы ... ... ... ... ... – су,ауа өткізгіштігі,су ұсағыш- тығы,топырақ ... ... мен ... ... ... ... тамыры топырақты қопсытады және ... ... ... ... ... ... ... жағдайда минералды және
органикалық заттар топыраққа шірігентамыр,түскен жапырақтан қосылады.Шөлді
аймақта жылына ... ... ... ... жапырақ ормандарда 250центнер тамыр, түседі.Жануарлар дүниесі
тіршілігі әрекетінен органикалық заттардың ... ... ... ... ... кейбір факторларға,мысалы:өсімдікке жер
жырту,мелиорация,органикалық, минерал тыңайтқыштар қолдану әсер ... ... ... ... тез ... қатты,сұйық,газ және тірі бөліктен тұрады.Бұлардың арақа-
тынасы әр түрлі ... ғана емес ... бір ... ... да әр
түрлі болады.Топырақтың жоғарғы қабатынан төменгі ... ... ... мен тірі организмдер азая түседі,топырақтың қатты
бөлігінде минерал ... ... ... ... дала
шпаты т.б.) тау жыныстары сынықтарымен бірге ірі ... ... ... ... ... ,каолонит т.б.)ұнтақ
қосындылар түзеді.Топырақ борпылдақтығы осы ... ... ... болады.Топырақтың негізгі массасы – әдетте мөлшері 1мм-ден кем
ұсақ топырақ.Топырақтың түйіршікті құрамы ондағы ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне
қарай топырақ мынадай топқа бөлінеді.
Түйіршік мөлшері,мм ... ... – 1 ... – 0,5 Ірі ... – 0,25 ... ... – 0,05 Ұсақ ... – 0,01 Ірі ... – 0,005 ... – 0,001 Ұсақ ... – 0,0005 Ірі ... – 0,0001 Ұсақ ... 0,0001 ... қатты бөлігінің минерал құрамында Si,Al,Fe,K,N,Mg,Ca,P,S,
аз болса микроэлементтер – ... ... ... құрамы органикалық заттар және бұның негізгі ... (80 – 90%) ... ... ... ... клетчатка,шайыр,май,илік
заттар т.б. өсімдік,жануарлар,микроб ... ... ... ... ... процесінде пайда болған аралық заттарболады. Топырақ- тағы
органикалық зат ыдырағанда ондағы азот өсімдікке сіңімді түрге ... ... ... ...... ерітіндісі топырақтағы өсімдікті
Сумен және қоректік элементтермен қамтамасыз етеді. Сұйық ... ... не ... ... ... ... айналады.Топырақтың газ бөлігі не топырақ ауасы су толмаған қуыс- тар
да болады. Құрамында N2 ,O2 ,CO2, органикалық қосылыстар т.б.бола-
тын ... ... ... топырақта өтіп жататын көптеген
биохимиялық,биологиялық процестерге байланысты әр ... ... ... ... ... газ бөлу дәреже- сіне
байланысты өзгеріп отырады.Топырақ ауасы мен атмосфералық ауа ... ... ... және ... ... диф-
фузиясы арқылы жүреді.
Топырақтың тірі ... ... ... т.б.) және ... ... тобы – ... ... ... личинкалары,топырақ арасында тіршілік ететін ... ... ... ... 10 типке бөлген,қазіргі класификация бо-
йынша 100-ден астам типке бөлінеді.Типтер тип ... ... ... класс,қатар,формация,генерация,тұқымдасы, ас-
сосиация т.б. топталынады. ... жер ... ... ... әлі ... – адамға тіршілік ортасын құратын та- биғи
компоненттердің бірі.Топырақты дұрыс ... ... өтіп ... ... ... сортаң- данады,батпақтанады.
Топырақты «топырақтану» ғылымы зерттейді.Мұның ғылыми ... ... әрі ... ... ССР ... ... Топырақтану институты құры- лып,институт
Қазақстан топырағының кіші және орта ... ... ... әр ... ... ... ... пайдалану әдіс- терін табу
мақсатында ғылыми зерттеу ... ... ... т.б. ... зерттеушілерелеулі үлес қосуда.[1]
2. Топырақ экологиясы
Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жер ... ... ... болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді
дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ... ... ... ... ... ... Соңғы мәліметтер бойынша республика
жерінің 180 млн. га немесе 60 % шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн. ... ... 185 млн. га ... және 34 млн. га ... аймақтар алып
жатыр.
Жоғарыда аталған 235 млн. га құнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз
жерлерге ұшырап, оның 30 млн. га ... ... 60 млн. га ... ... га ... және ... ... ластанған Республиканың 30
млн.га жерлерін өнеркәсіп, көлік, байланыс, елді мекендер алып жатыр.
Солтүстік облыстарда тың игеру науқанына ... және ... ... егу топырақ қарашірігінің 25-30 % жоғалтты.
Батыс Қазақстан аймағында мүнай-газ өнеркәсібінің қарқындап дамуы 1000 га
астам жерді қамтыса, топырақтың техногенді бүлінуі 2,5 млн. га, ал ... 3 млн га ... алып ... Сол ... ... мен ... сынақ
полигондарының игілігіне 1,4 млн. га жер бұйырған. Оның үстіне Каспий
теңізінің ... ... осы ... ... 2,8 млн. га жерін су
басады деп болжам жасалуда.
Экологиялық қиын жағдай Орталық ... ... де ... ... Мұнда
жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптік қалдықтарымен ... ... ... ... ... және ... (Бетпақ дала) шоғырлануы тұрақты жағдайға айналған.
Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс,
Әмудария мен ... ... су ... ... Арал ... ... байланысты болып отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда
Арал аймағының экологиясына байланысты 2 млн. га жер ... ... ... ... 3 мың га қара ... орманы біржола жойылу
үстінде. Арал өңірі мен Сырдария өзенінің аңғары бойынша топырақтың ... ... және ... ... ... ... - ... және Шу - Мойынқұм аймақтарындағы өзгерістер, Іле ... су ... ... ... ... ... табиғатқа көп
зардаптар әкелді. Су ... 1,5-2,0 ... ... Іле ... топырақтың құрғап, бүлініп, сорланып, тозып кетуіне жол ... Іле - ... ... жер ... ... ... өңіріне
экологиялық апатты да ала келді. Іле ... ит ... ... ... орманы, Шарын өзенінің қайталанбас сұлу табиғаты мен ... ... ... ... күлазыған сары далаға, шөлге айналып
бара жатыр. Ендігі жерде Іле суының 10-15 ... ... ... алуы бұл ... табиғатын тұл етері анық.
Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы
нашар. Ол ... ... 26610,7 мың га ... алып жатыр.
Соңғы жылдары байқалып отырған әлемдік климаттың езгеруі Қазақстанның
шөл, шөлейтті ... ... ... егіс ... сапасын
төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың құнарсыздануы, бүлінуі ... ... ... ... жүруде. Оның үстіне топырақты қорғаудың
агротехникалық шаралары, қар тоқтату, ... және ... ... ... мен ... ... арам
шөптердің қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің ... ... ... ... ... төмендетті. Мәселен, 1996 жылы егістіктерге 1 млн.т
минералдық және 33,2 млн.т органикалық тыңайтқыш берілсе, бұл көрсеткіштер
1998-2001 жылдары 16 мың ... ... ... ... ... ... құнарлы топырағы өзінің қарашірігінің 19-22 %
жоғалтқан. Мүның өзі ... жер ... ... ... ауыр ... және ... ... барлық
аймақтарды қамтып отыр. Әсіресе, Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен
орындары, қазба ... ... ... ... ... сақтау
және оларды көму аймағында ерекше жылдам ... ... ... ... 2,3 млрд. т жетсе, ал 529 ... ... ... ... ... ... заттар Шығыс
Қазақстан бойынша жылына 5 ... ... ... тіркелген. Республика
бойынша ластану деңгейІ Бетпақ дала, ... ... ... ... ... Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында тым ... Шу, ... ... ... жерлер қорғасын, фтор, бор, мыс,
пестицидтер және нитраттармен ластанған.
Өскемен, Риддер, Зырян қалалары маңындағы ... ... ... РЗШ, ... ... 8-14 РЗШ, мыс 10 ... жеткен.
Павлодар, Екібастүз, Қаратау, Тараз т.б. ... ... ... ... және ... ... ластануға ұшыраған. Семей
өңірінін радиактивті ... ... өте ... Осы ... 154 ... орындарынан жылына 294 мың т улы зат ... ... ... мыс 100 РЗШ, ... 100 РЗШ, ... 300 ... 100 РЗШ, ... 50 РЗШ никель 50 РЗШ, т.б. ауыр металдардың шекті
мөлшерінің тіркелгені ... ... ... жарияланған әдебиеттерде
келтіріледі.
Соңғы мәліметтер бойынша Қазақстан аумағында ядролык қарулар сыналған
жерлердің көлемі ... ... - 4207,5; ... -1635,3; Шығыс Қазақстан
-11,1; Жамбыл - 2576,1; Жезқазған -4900; Батыс ... - 1558,8; ... - 1,9,6; ... -21,4; ... - 717,0; ... ... -
8,1; Семей - 941,2 мың га
1-кесте
Топырақтың ауыр ... ... ... мен ... бойынша
көрсеткіші
.
|Аймақ немесе | Ластағыш заттар | РЗШ | ... ... ... | | | ... ... | |өндіріс орындарының ... ... |100 ... ... ... |пестецид | | ... | ... | ... орындарының |
|қаласы | |8-14 ... ... ... ... | 2 ... ... |
| ... | ... ... ... ... | ... ... |
| | | ... ластануы |
|Ақтөбе |Хром,никель, | ... ... |
| ... | ... ... ластануы|
|Шымкент |Қорғасын,мырыш, | 15 ... ... |
| ... | ... заттармен ластануы|
|Жезқазған |Қорғасын,мырыш, | 15 ... ... |
| ... | ... заттармен ластануы|
|Семей |цезий,кобальт, | 50 ... ... ... |
| |европия,стронций | | ... ... Осы ... 50 жыл бойы ... бұрынғы Кеңес
үкіметі соғыс ведомстволары 503 ядролық сынақ жасап, Қазақстанның шұрайлы
жерінің 20 млн. га ... ... ... ... 1966-1979 жылдар аралығында 24 ядролық қару
сыналған, олар Маңғыстау облысында - 3, Батыс Қазакстанда -4 және ... 17 рет ... ... ... ең ірісі Азғыр полигоны ғана 6,1 ... алып ... ... нәтижслері бойынша Нарын,Азғыр құмдарында
радиактивті элементтер: кадмий - 80-120, стронций - 150, ... - 80 ... - 8,8 есе ... ... ... ... ... 1968-1970 жылдары жер асты ядролық сынағы жасалған. Осы
жерлердің бәрінде де суға, топырақ пен өсімдік және жан-жануарлар дүниесіне
бұрын ... ... ... келді.
Республика аумағында ірі ракеталық полигондар ... ... ... көлі ... "Ташкен - 4" және "Байқоныр" ғарыш
айлағында орналасқан. Бұл жерлерде топырақ беті өте ... улы ... мен және ... ... ... ... өте улы зат
болғандықтан адамдардың өкпе-тыныс ... ... ... әсер ... ... ... ... анықталған. Сол сияқты ракета, космос
корабльдерінің ұшуы "қышқыл жауындар" ... ... ... ... 3-50 % ... ... жіберді. Мәселен, 1988-1991 жылдар
аралығында тек қана Тайсойған полигонында ғана 24000 ракета барлығы 30 мын
тонна жанармай ... 1994 ж. 5 ... мен 27 ... ... ... ... тасығышы Қарағанды облысының жеріне гептилен уын ... зор ... ... Оның ... әлі белгісіз болып отыр.
Қазіргі кезде Қазақстан жерінің 33,6 млн. га жері ... ... ... ... ... Сол ... ... аймағында
барлығы 16 млрд. тонна радиактивті қалдық жинақталған. Ол қалдықтар Ақмола
облысының - 800 га, ... ... -190 га, ... ... - 25 ... ... - 3,0, ... Қазақстан облысының - 2 гектар жерін
алып ... ... ... ... ... ... ... мен ондағы қазіргі қалыптасқан жағдайларды келтірілген фактілер
арқылы көруге ... ... ... жағдайында радионуклидтер
топырақта баяу ... ұзақ ... ... ... ... ... ... көзі ретінде радионуклидтерді өсімдіктерге одан жан-
жануарларға, адамға жеткізіп отырады. Ал, адам ... өз ... ... онкологиялық ауруларға ұшырап, зардап шегеді.
Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн. адам ... ... ... ... ... 32 мың адам ... сүйек рагі, тубуркулез, жүйке
ауруларымен ауырып зардап ... ... ... және ... ... ... ... ауасы мен су ресурстарының каншалықты зардап шегіп келгенін дүние
жүзінін адамзат ... ... ... ғана ... ... Ендігі жерде Қазақтын
ұлан-ғайыр аумағы өзінің жаралы денесін ... ... ... ... өмір ... қамтамасыз етуге бел байлап, өркениетті
елдер қатарына қосылатын күн алыс емес ... ... ... ... және ... күресу жолдары
Топырақ эрозиясы (грек тілінен аударғанда — «бұзамын» деген мағынаны
білдіреді) ... оның су ... ... ... ... және жел ... дефляция эрозиясын бөліп көрсетуге болады.
Топырақты бұзатын күш ретінде біріншісінде — ... су, ал ... ... ... табылады.
Эрозия ауаның интенсивті қызметіне дейін де болған. Қатты заттардың
беттік сулармен мұхитқа шайылып келуі, ауада үнемі топырақ шаңының ... ... ... ... ... ... ... сары топырақ
пен шабындық саздақ топырақтар — жел ... ... ... ... ... қызметі нәтижесінде ... ... ... ... рет ... ... ... соңғы 50 жылда мұхитқа шайылып
келген эрозиялық өнімдер шамамен 8 есе ... ... ... ... да топырақтың көп бөлігі бұзылады. Бұл кезде топырақпен бірге
енгізілетін ... 1,5-2 есе ... ... ... ... заттар
табиғи өсімдіктер жабыны бұзылғанда орын алады. Біріншіден, өсімдіктер
топырақты тамырла- рымен бекітіп тұрады. Екіншіден, ... ... ... су және ... ауа ... ... ... жабыны одан біршама ара қашықтьқтағы топырақты да ... ... ... ... айтарлықтай болады. Топырақ қорғайтын
және егістік ... ... ... ... ... және жел ... ... жерлерде орын алады. Жел эрозиясының
интенсивтілігі желдің жылдамдығы мен ұзақтығына, кеңістіктің ашықтығына
(ағашты ... ... ... және топырақтың жағдайына тікелей
тәуелді. Ұқсас жағдайларда эрозияға жеңіл топырақтар (құмды жәно ... ... ... ... ... ... ... күшейтеді.
Аталған факторлар далаларда, шөлейттер мен ... ... ... ... ... ... ... ССРО-ның территориясында жел ... ... ... кеңінен таралған еді. Әсіресе, тың ... ... ... ... топырақтар зақымданған. Олар іс жүзінде шамамен
6—7 млн. га жерде жойылған.
Жел эрозиясының ... түрі ... ... ... ... тән. Бұл топы рақтар материалдың байланысының төмен болуымен
сипатталады. Мұндай ... ... ... ... ... Белоруссия террито- риясында байқалқан.
Су эрозиясы, әсіресе, ... ... ... ашық
кеңістіктерде, жауын-шашын мөлшері жоғары болатын ... ... ... ... ... дала зонасында басым. Сонымен қатар, дала және
орманды зоналарда да кеңінен таралған.
Топырақты өңдеуден ... ... ... ... ... ... ... територияда орманды кесу, өсімдік ... мал жаю, ... және т.б. әсер ... ... ... түріне ирригацияның, яғни
топыраққа көп мөлшерде су ... ... ... ... ... су ... ... де, топырақ бетімен ағады. ... ... бір ... ... да,топырақтың сортаңдануы да жүреді..
Сонымен қатар, тамшылы эрозия да болады. Ол топырақтың структурасының су
тамшыларының әсерінен ... су ... ... болады.
Нәтижеде ол эрозияның басқа түрлерінің жылдам жүруіне жағдай жасайды.
Эрозиямен күресу жолдары:
1.Айтарлықтай үлкен территорияда ... ... ... ... экожүйелерге тигі-
зетін әсерді шектеу. Бұл әсіресе орманды ... ... ... ... ... тыс мал ... ... Үлкен терри-
торияда шөптесін өсімдіктер жабынының зақымдануы
кезінде, әсіресе топырағы жеңіл жерлерде су ... және жел ... да ... ... аудандарда шөптесін өсімдіктердің болмашы
зақымдануының өзінде (мысалы, ... аяқ ... ... пйда болу ... орын ... ... құбылыстарды болдырмаудың
негізгі жолы мал жаю ережелерін ... ... ... ... болып табылады.
3.Егістік жерлерді қорғау шаралары:
▪ ауыспалы егістіктерді дұрыс жүргізу, ... ... ... ... ... ) ... ... бар шөптер
ңосиасымен ... ... ... жыртуды жүргізу (рельефтік горизонт-
тарымен);
▪ өңдеуден оңай бұзылатьш құмды және құмдақ
топырақтарды шығару;
▪ шағын ... ... ... ... ... ... ... орман белдеулерін жасау;
▪ топырақтың құрылым түзілуіне мүмкіндік ту-
ғызатын, ... ... ... ... топыраққа жасалатын қысымды кемітетін тех-
никаны пайдалану.
Топырақты ... ... ... ... ... бөлу ... бұл жаңа әдісі қазір кеңінен пайдаланыльш ... ... ... ... ... ... ... негізделген. Бүл әдісті
қолданғанда топырақтың ... ... ... ... мен ... ... технологиялың кемшілігі — арам-шөптердің көп ... ... ... ... қолданғанда барлық агротехникалың шаралардың
кезегі мен мерзімдерін қатаң ... ... ... ... эрозиясының салдарымен күресуге тура
келеді. Су эрозиясынан қорғау мақсатында ... ... ... егу) ... қатар, инженерлік іс-шаралар (су ағысын ұстап қалуға
арналған шұңқырлар салу, көлбеу жерлерді өңдеу, онда көпжылдық ... егу) ... ... ... (әр ... ... бетіне енгізуді көпжылдық ... ... мен ... ... ... ... егістіктердің дүние жүзіндегі ауданы шамамен 250 млн. га-
ға жуық. Ирригациялық эрозиямен ... ... ... ... ... ... Оның мәні — танаптағы ... ... ... соң булану мен өсімдікке транспирацияға қажетті судан артық
су келп ... Бұл су ... жер асты ... ... ... ... оның
деңгейшің көтерілуіне әкеледі. Мөлшерсіз, ретсіз суару кезінде құысқа уақыт
аралығында (бірнеше жыл) жақындап, ... ... ... бастайды. Суда
еріген тұздар топырақ бетінде жиналады. ... ... ... ... деп
аталады. Ал бірінші ретті сортаңдану (сор) ретінде адамның әсерінсіз ... ... ... процесін атайды. Екінші ретті сортаңдану тек
қүрғақ аудандарға тән. ... ... тыс ... ... ... ... ... дамуының экологиялың дағдарыстарының бірі дамыған
өркениеттің өзінің мүмкіндіктерін топырақтың сортаңдануы ... ... ... Ніл ... ... де суармалы жерлердің 70%-ы
сортақданған. Ғалымдардың болжамы бойынша ... ... ... ... ретті сортақдануынан жойылған. Қазір дүние жүзінде
суармалы 250 млн. га ... 50-60 ... жу- ғы ... ретті
сортаңдануға, шамамен 25% ұшыраған.
Суарудың жетілдірілген технологияларын қолданумен ... жер ... ... ... ... ... ... сорып алу арқылы
сортаңданумен күресуге болады. ... шаю ... да ... болады. Бірақ, бұл кезде де міндетгі түрде грунт суларын алып кету
керек. Кейбір ... ... ... де ... ... ... Мысалы,
топырақ бетінде жиналған зиянды ... ... үшін ... ... бұл әдістер қымбат және антиэкологиялық.
Жер ресурстарына зиян келтіретін ... мен ... соң) ... ... — бұл жердің азуы. Оның орын алу себептері — ... ... ... Гумустың жойылуы, су ... және ... ... ... азуынық нәтижесінде, олардың құнарлыгы жойылып
шөлге айналады.
Топыраққа өніммен бірге ... ... ... ... экологиялық әдістеріне органикалық тыңайтқыштарды (көң, ... т.б.) ... шөп ... пар жүйесі арқылы топырақты тынықтыру жатады.
Топырақтың азуы ең алдымен органикалық ... ... ... байланысты.
Белгілі мәліметтерге қарағанда соңғы 70-80 жылда (әсіресе жерді интенсивті
өңдеу әдістері мен минералдық тыңайтңыштарды қолданудың артуына байланысты)
орманның сұр ... ... ... ... ... ... кеміген. Әсіресе қара топырақтардың гумусың жоғалтуы айтарлықтай.
В.В. Докучаев қара топырақтардың ғасырлар бойы ... ... айта ... оны ... да, ... де, ... де және ... де қымбат деген.
Топырақтардың құнарлығының жойылуы оларды интексивті өңдеуге, ауыр ауыл
шаруашылық құралдарымен өңдеу нәтижесінде ... ... ең ... ... мен ... ... ... байланысты болып
отыр.
Көптеген жерлер өсімдік өнімін алуға ... емес ... Оны әр ... ... ғимараттар салуға, қала
территориясы, жолдар, аэродромдар, қалдықтарды сақтау, ... ... су ... салу және ... да ... ... ... жерлер
кейін де өсімдік өнімін алуға пайдалануға жарамсыз болып қалады. ... жүзі ... ... ... ... алынған жерлердің
ауданы шамамен әр адамға шаққанда 0,1 га құрайды.
Жерді аталған ... ... ... мүмкін емес. Бірақ ол
мүмкіндігінше ысырапсыз болуы керек. Мұндай жерлерге құнарлылығы төмен
территорияларды алу ... мек ... да ... қазбаларды өндіру кезінде жерлер көп
зақымданады. Ғалымдардьщ есептеулері бойынша қазіргі ... ... ... ... ... ... 2%-ын ... экеліп соқтыруы
мүмкін. Жер ресурстарының мәселелерінің ішінде жер өңдеудің химизациясы
маңызды орын алады. ... ... ... мен ... ағзалармен
күресте қолданылатын препараттар (пестицидтер) жатады.[3]
4. Топырақ экологиясының шешiмi туралы
|Соңғы кездерi бұқаралық ақпарат құралдары ... бара ... ... ... ... жиi ... Бұл бiр ғана ... емес, бүкiл |
|әлем елдерi назарын аударып отырған күрделi проблемаға айналды.Бiздiң |
|жерiмiздiң қойнауы тек қазына, байлық ... ол ... ... улы ... ... ... және өзге де ... қауiптi химиялық қосылыстарға да|
|«бай». Мұның барлығы адам денсаулығына керi әсерiн тигiзуде. Уланған |
|топырақта ... ... ... ... ... ... келгенде — |
|адам азығы. Демек, ... өз ... ... ... өзi ... отыр. |
|Елiмiзде жүргiзiлген экономикалық өзгерiстердiң барлығы экологиялық |
|жағдайды қорғау саясатынсыз iске ... ... ... ... ... жендеттiк синдромы» пайда болды. Кеңес Одағы тұсында «Бiз |
|табиғаттан рақымшылық күтiп отырмаймыз. Оның ... ... ... ... ... ... жасалғаны белгiлi. Бұл адамзаттың қалыптасқан |
|табиғи жағдайларға қарсы шығып, оны ... ... ... ... ... ... ақыры неге әкелгенi баршамызға аян. ... ... бiр ... ... ... оның ... ... тигiзiп жатқан керi әсерi бар. Қырық жыл бойы Семейде |
|ядролық қару сыналуы, әлi де Байқоңыр ғарыш ... ұшып ... ... ... ... бар ... баспасөз беттерiнде жиi |
|айтылып жүр. Қазақстандағы экологиялық жағдайдың төмендiгiнiң бiр ... — Арал ... ... ... ... соң ғана ... ... – адам тағдыры» деп көңiл аудара бастадық. Өткен жылдан берi |
|Арал ... мен ... ... ... ретке келтiруде бiршама |
|жұмыстар атқарылды. Бүгiнде олардың тiршiлiгi қайтадан жанданып ... ... ... ... жету үшiн әлi де көп ... ... ... кезде |
|бұл өңiрден экологиялық апатты аймақ мәртебесiн алып тастау туралы ... ... ... апат ... мәртебесi әзiрге күшiнде қалады» |
|деген материалда не жайында айтылатыны тақырыбынан–ақ белгiлi. Журналист|
|теңiз проблемасын ... ... ... бұл ... бiр топ ... ... ... келгенiн, «Арал экологиялық апат аймағынан зардап |
|шеккен азаматтарды әлеуметтiк қорғау туралы» заңның күшiнде қалатыны мен|
|оның кемшiн тұстарын да атап ... ... жиi ... ... |
|экологиялық жағдайын емес, аталған заңның әлi де ... ... ... ... ... ... ... улы ... ұшуы барша адамзатқа төнген |
|қауiп. Оның зардабын қазақстан халқы ғана емес, ... ... де ... ... ... ... бұл проблеманы шешу жолға қойылды. Экологиялық, |
|экономикалық, әлеуметтiк факторларда ... ... ... ... ендi ... келедi. ... ... ... ... ... ... бастап, жасаған |
|қорытындысына дейiн түгел баяндауы әрi оны қарапайым тiлмен көпшiлiкке |
|жеткiзе бiлуi материалдың сапасын арттырған. Оқырман аталған заңның әлi ... ... ... бiлiп ... ... ... жағдайымен де таныс |
|болады. Оған дәлел «Оңтүстiк Торғай ойпатынан табиғи газ өткiзiп, ... ... ... ... ... ету осы ... көп |
|жеңiлдiктер әкелдi» деген ойы. (Пiрназар С. Арал апат аймағы мәртебесi |
|өз ... ... // ЕҚ., ... ... ... ... келтiрер |
|деректерiн бәрiн бiр-бiрiне сабақтастырып берген. Егер автор тек ... ... ғана ... ол ... қызықтырмас едi. Себебi, бұл|
|туралы жиi айтылып та, жазылып та жүр. Ал бұл жерде әлеуметтiк ... жазу ... ... ... ... ... Арал ... арнасы көтерiлiп келедi. Алайда, бұл Қазақстанның|
|экологиялық проблемасы шешiлдi деген сөз емес. Көптеген өзен, көлдердiң |
|тартылып, орны сорға айналуда. Соның бiрi ... ... ... ...... ... Сондықтан, өзендердiң тартылуы, жердiң |
|жағдайына әсер етпей қоймайды. Ал ... ... ... ... қандай |
|екенi түсiнiктi. Оның құнарлығы төмендеп, топырақтың жел және су ... ... ... жойылып, орнын тұз басуда. Ғалымдар 18 |
|см құнарлы қабат жасау үшiн табиғатқа жетi мың жыл уақыт керек екенiн ... Бiз ... ... ... ... санаулы жылда оны бар |
|нәрiнен айырдық. Ендi осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында ... ... ... бiрi ... ... ... отырып, 2003 жылы |
|«Қуаң жерлердi басқару» жобасының қабылдануы. Осы жобаның аясында жердi |
|органикалық, ... ... ... ... ... ... жүргiзiлуде.Жердiң тозуы мен шөлге айналуы қазiргi кездегi ... ... ... бiрi ... ... ... бойы |
|қалыптасқан табиғи, ... ... ... ... жер |
|пайдалану жүйелерiн күшпен енгiзудiң ақыры осыған әкелдi. Тың және ... ... ... ...... ... ... себеп болды. Сол жылдары Қостанай, Ақмола, Солтүстiк ... ... және ... ... ... ... көлемi |
|600 мың шаршы км. асқан. ... 26 млн. ... тың жерi ... ... 8 млн. ... ... айналыстан шығарылды» |
|(Назарбаев Н Көтерiлген тың – достық пен жасампаздықтың белгiсi // ЕҚ., |
|07.02.04). ... ... ... ... тырналуынан келген зардаптың |
|орны әлi толған жоқ. Кейiнгi ... ... ... ... әсерi|
|онсыз да құлдыраған жердiң жағдайына тiптен керi әсерiн тигiздi. ... ... ... ... ... көзiне айналып отыр. Сондықтан, оны ... ... ... бар ... ... Жыл сайын дақылдың бiр|
|түрiн ғана егу, оның iшiнде көбiнесе пайдасы мол болғандықтан мақта |
|өсiру, қажеттi ... ... ... де ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемасын көтерген ... осы ... да ... ... бiрi ... Қазақстан» |
|газетiнiң 2004 жылғы 10 наурыздағы санында басылған ... ... ... ... ... ... ... автор ауыспалы егiс жүйесiн |
|енгiзудi, сол арқылы мал азығы ... ... егiп ... ... |
|Сөйтiп, «мал басын өсiру, оны асылдандыру жұмыстары нақты нәтижелер |
|берер едi» дейдi. ... егiс ... көшу — ... ... ... көрсеткен әдiс. Тыңайған жер келесi маусымда мол түсiм |
|беретiнi бәрiмiзге ақиқат. Ендеше автордың ... өте ... ... ... авторы жаппай мақта екпей, бұршақ тұқымдас дақылдарға көшу |
|қажеттiгiн айтады. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... құнарлылық артып, табиғи азот тынайтқышы молая түседi» (Осы |
|материалдан). Автор агроном, яғни осы саланың ... ... оған ... ... мен оны ... ... жолдары мәлiм. Мақаланың тартымды|
|шығуына бұл да ықпал еткен. Оқырманға берер мағлұмат, кеңесi мол. Тек ... ... ... аша ... ... ... дамытуға қажеттi |
|қызмет» — фермерлер үшiн арнайы ... ... ашу ... ... ... ғана ... Ал ... назарды жердiң қазiргi ахуалына, оны |
|шешудiң жолдарына аударған. Мақалда айтылар идея, ой құнды. Мұнда ... ... ... көшу ... тыңайуына ықпал ететiн ... ... Адам қолы ... ... жер ... түрде |
|тыңайып, құнарлылығы артады. Шаруа ойдағыдай етiп өнiм алу үшiн ... ... ... ... анық. Ал олар бiржағынан пайдасы ... ... ... ... ... ... мына ... сүйенсек: «1993—2002 жылдары егiстiк жерлерде|
|жүргiзiлген мониторинг нәтижесiнде солтүстiктiң қара ... ... ... ... ... қарашiрiк 8 пайызға, азот |
|қышқылы 5 пайызға азайғаны анықталған. Оңтүстiк аймақтың қара ... ... те 10- 14 ... ... (Әлiпбаев С. ... ... ел оны ... ... // ЕҚ., ... Осы ... топырақ құрамының қаншалықты азып-тозғанын бiлуге болады. ... ... бұл ... ... жоғарыламағандығы анық. «Жал |
|Алаш» газетiнiң 2004 жылғы № 36 санында жарық көрген Қ. Данабаевтың ... әлем ... ... ... ... ... материалын айтпай |
|кету әбестiк. Журналист ... ... ... ... ... ... ... жақсы көрсете бiлген. Тiлшi келтiрген деректерге |
|қарасақ аудандардан алынған әр кг топырақтан 10 ... тұз ... ... Оның ... ... айналуы тиiс өсiмдiк сабақтары |
|мен тамырлары минералды зат күйiнде қалады екен. Ол «Қазiр облыстағы |
|топырақ ... пен ... ... ... сiлтiленiп, |
|сақарланып отыр. Сiлтiнiң өсiмдiк топырағын күйдiретiнiн көзiмiз көрдi» |
|дейдi. ... – ақ ... ... ... ... ... ... шамалауға болады. Журналист Байқоңыр ғарыш айлағының зиянын, |
|облыста өз-өзiне қол жұмсаушылардың көбейiп бара ... ... ... тiптi экологиялық жағдайдың нашарлығы оқушылардың сабақ ... ... әкеп ... ... ... екi бөлiмнен |
|тұрады. Олар: «Жалға жерiмiздi емес, денсаулығымызды берiп отырмыз» және|
|«Апат зардабы ... да әсер ... деп ... Бiр проблеманы |
|осылайша екi бөлiмге бөлу арқылы оны ... ашып ... ... |
|Автор, «Қызылорда сушаруашылығы» кәсiпорнының ... 104 мың ... ... жер ... ... оның 28 мың ... тұзданып, |
|батпақтанды» деген дерегiн келтiрген. Осындай ресми деректердi пайдалану|
|арқылы оқырманға неғұрлым мол мағлұмат беруге ... ... ... ... өзектi көтерiлген. Мұнда облыс әкiмi С. ... ... ... ... апат ... ... ... |
|қашады дегенiн», сосын «инвестиция көлемi 1999 жылы 10063 млн. ... ... 2003 жылы 42691 млн. ... ... ... де ... Өз сөзiн |
|өзi жоққа шығарған облыс әкiмi журналистiң ... ... ... ... тағы бiр ... проблема – Арал теңiзi туралы. Одан апат|
|аймағы ... алып ... әлем ... экологиялық проблема |
|ауыздықталды деген түсiнiк қалыптастырудың қажетi қанша екенi ... ... ... ... ... аз ғана ... ... орналасқан көптеген елдi мекендер «Болашағы жоқ ауылдар» ... ... ... бiрi – ... ... «Егемен Қазақстан» |
|газетiнiң тiлшiсi осы ауылдың қазiргi ...... ... ... ... ... газеттiң 2004 жылғы сәуiрдегi санында басылған. Ол |
|«Болашағы жоқ ауыл» деп аталады. Осының бiрi «Егемен Қазақстан» ... 2004 ... ... ... ... ... «Болашағы жоқ ауыл» |
|деп аталады. 12 сынақ алаңы бар ауылдың проблемаларына тоқтала келе, |
|тiлшi «бұл ... ... ... жылында шешiмiн тапса», — деген ойын |
|айтады. Үкiметтiң ... жоқ ... ... бойынша Азғыр елдi|
|мекенi өзге жерге көшiрiлуi қажет. Бiрақ оның ... қай ... әрi ... ... ... Елбасының адамдардың қалыпты өмiр сүруiне қолайлы жағдай|
|жасау туралы ... ... ... iске ... ... да ... ... өтiледi. Ауылдың экологиялық жағдайы туралы айтқанда, |
|өткен ... ... ... ... ... ... сол күйiнде әрi|
|майлы қарiппен берген, оқырман назары бiрден осы сөздерге аударылады. |
|Әрбiр сынақ алаңына сипаттама берiп, ондағы радиоактивтiк ... ... ... бұл ... ол ... қаншалықты қауiптi екенiн |
|бiлуге болады. «Сынақ алаңдарындағы радияцияның мөлшерi 25—30 ... / ... ... ... Ал № 2 ... ... тiлi 2500 |
|мкр./сағат көрсеткенiне куә болғанбыз» деп жазған. Демек, ... ... ... ... 10 еседей асып кеткен. Осындай қатерлi |
|аймақта тiршiлiк етiп ... ... ... ... қандай |
|екенi айтпаса да түсiнiктi. Уланған ... ... ауа, ... сай ... ауыз ... адам ағзасына ғана емес, қоршаған ортаға тигiзiп ... ... ... дейiн толыққанды зерттелмеген. Себебi, журналистiң|
|айтуынша, сынақ алаңдарының гидрогеологиялық картасы Ресейде.Жоғарыда |
|аталған актiнi автор түпнұсқа күйiнде беруi де мақаланың ... аша ... ... ... ... ... ... жазылған мақала өз |
|деңгейiнде шыққан. Тақырыбы «Болашағы жоқ ауыл» деген ... iрi және ... ... ... да, оның ... ... ... елдi мекенi |
|тұрғындары экологиялық ахуалдың нашарлығынан қоныс аударуға мәжбүр. ... ... әзiр ... емес» деген сөздер жазылған. Мұны оқыған соң |
|не туралы жазылғанын бiрден бiлуге ... ... ... ... және ... Яр» ... ... 1966 – 1979 жылдары|
|жер астында кем дегенде 17 ядролық жарылыс өткiзiлген. Мұны ... ... ... ... ауылының экологиялық жағдайы алаңдатарлық |
|мәселе. Радиацияның мөлшерi шамадан тыс артып кеткен жерде әлi де тұрмыс|
|құрып отырған ... ... ... ... ... ... беттерiнде келтiрiлген деректерге сүйенсек, қазiр Қазақстанда |
|287 млн. 197 мың ... ... ... бар ... Бұл өте ... болып табылады.Кеңес Одағы тұсында Қазақстан жерiнде жасалған ... ... ... бұл ... Арал ... нақ ортасында орналасқан |
|Возрождение аралында қырық жыл ... бойы ... ... |
|сынайтын жасырын полигон болғаны ... ... ... ... ауруларды |
|қоздырғыштары сыналған бұл жерде вирустар топырақ қорында 50 жылға дейiн|
|сақталады екен. Елiмздiң экологиясын сипаттайтын тағы бiр ... «Жас ... ... 2004 ... № 44 санында басылған. Ол «Сасықкөл. Сапасыз |
|су, мүңкiген иiс және ... хал» деп ... ... ... тыйым |
|салынған Сасықкөл суымен сол маңның тұрғындары көкөнiс суарып, ... ... ... ауыл тұрғындарының қалалық, аудандық|
|санитарлық эпидемиалогиялық қадағалау басқармаларының басшылары мен, «Су|
|— Ресурстары — Маркетинг» ЖШС директорымен де хабарласып, олардың ... ... ... қалалық санэпидемиялық қадағалау |
|басқармасының бастығы «Жерасты суы 70 метр тереңдiкте жатыр, оған жерге ... ... су сiңуi ... ... ... ал шын ... ... |
|құдықтан 9-12 метр тереңдiкте су шығатынын айта отырып, жауапты ... ... ашық ... Таза ауа жұтып жүргендер |
|жағдайдың қаншалықты қиын екендiгiне мән бермейтiндiктерi сыналып, «Ауа |
|жұтқанда да ... ... ... пе?» деп ... аяқтаған. Газет |
|тiлшiсi проблеманы жақсы көтерген. Сасықкөл маңындағы Бөзжар аулының ... ... ... ... ... суды пайдаланып жүргендiктерi |
|мақалада ... ... ... ... ... ... өзiне аударады.|
|«Экология» рубрикасымен берiлген бұл материал да елiмiздiң экологиялық ... ... сөз ... ... бұл ... ... |
|материалдар «Жас ... ... ... ал «Егемен Қазақстан» |
|басылымында «Экология» немесе «Толғандырар тақырып» деген рубрикамен ... ... да бұл ... ... ... тақырыптың бiрiне |
|айналып отыр. Күн санап құлдырап бара ... ... ... ... ... ... ... бұл жөнiнде 5 маусым –|
|Дүниежүзiлiк қоршаған ортаны қорғау күнiнде ғана емес, ... ... жөн. Адам – ...... ... ... – қатынастарды|
|үйлестiре отырып, табиғат ресурстарын пайдалану қажеттiгi ... ... ... үшiн ... ... ... көтеру және қоғамды, ... ... ... |

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Мендельдік емес генетика"3 бет
HELLP-синдром7 бет
Адамның жыныстық дамуының бұзылуына цитогенетикалық талдау52 бет
Акушерлік қан кету5 бет
Асқорыту мүшелерінің арулары кезіндегі терінің зақымдану2 бет
Бауырдың жайылмалы аурулары11 бет
Гендік импринтинг және адамдағы патологияның тұқым қуалауы26 бет
Жеке тұлға және оның негізгі потологиялық нысандары25 бет
Жыныстық дамудың бұзылуына байланысты ер балалардың кариотипін зерттеу34 бет
Жыныстық дамуындың бұзылуына байланысты қыз баланың кариотипін зерттеу28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь