Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы


Кіріспе
Бiздiң жерiмiздiң қойнауы тек қазына, байлық емес, ол қазiр түрлi улы газдар, күкiрттi сутегi және өзге де тiршiлiкке қауiптi химиялық қосылыстарға да «бай». Мұның барлығы адам денсаулығына керi әсерiн тигiзуде. Уланған топырақта өскен өсiмдiк, онымен қоректенген жануар айналып келгенде — адам азығы. Демек, адамзат өз өмiрiне қатерлi ортаны өзi жасап отыр.Елiмiзде жүргiзiлген экономикалық өзгерiстердiң барлығы экологиялық жағдайды қорғау саясатынсыз iске асты. Осыдан келiп, «Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы» пайда болды. Кеңес Одағы тұсында «Бiз табиғаттан рақымшылық күтiп отырмаймыз. Оның бермегенiн тартып аламыз» деген солақай тұжырым жасалғаны белгiлi. Бұл адамзаттың қалыптасқан табиғи жағдайларға қарсы шығып, оны өзiне бағындыру әрекетiнiң бастауы болды. Мұның ақыры неге әкелгенi баршамызға аян.Ғылыми-техникалық жетiстiктерiмiз бiр жағынан мақтаныш болғанымен, оның да экологияға тигiзiп жатқан керi әсерi бар. Қырық жыл бойы Семейде ядролық қару сыналуы, әлi де Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшып жатқан зымырандардың айтарлықтай зардабы бар екенi баспасөз беттерiнде жиi айтылып жүр. Қазақстандағы экологиялық жағдайдың төмендiгiнiң бiр көрiнiсi — Арал теңiзiнiң тартылуы. Айдыны тартылған соң ғана «Арал тағдыры – адам тағдыры» деп көңiл аудара бастадық. Өткен жылдан берi Арал теңiзi мен Сырдария өзендерiнiң арналарын ретке келтiруде бiршама жұмыстар атқарылды. Бүгiнде олардың тiршiлiгi қайтадан жанданып келедi. Алайда, бұрынғы деңгейге жету үшiн әлi де көп уақыт қажет. Соңғы кезде бұл өңiрден экологиялық апатты аймақ мәртебесiн алып тастау туралы мәселе көтерiлген. «Арал апат аймағы мәртебесi әзiрге күшiнде қалады» деген материалда не жайында айтылатыны тақырыбынан–ақ белгiлi. Журналист теңiз проблемасын жалаң түрде баяндамай, бұл аймаққа бiр топ жауапты қызметтегi адамдардың келгенiн, «Арал экологиялық апат аймағынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтiк қорғау туралы» заңның күшiнде қалатыны мен оның кемшiн тұстарын да атап өтедi. Автор жиi айтылатын Аралдың экологиялық жағдайын емес, аталған заңның әлi де жұмыс iстейтiнiне басты назар аударған.Теңiздiң тартылуы, жағадағы улы тұздардың ұшуы барша адамзатқа төнген қауiп. Оның зардабын қазақстан халқы ғана емес, көршi елдер де тарта бастады. Осыдан келiп бұл

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Кіріспе
Бiздiң жерiмiздiң қойнауы тек қазына, байлық емес, ол қазiр
түрлi улы газдар, күкiрттi сутегi және өзге де тiршiлiкке қауiптi химиялық
қосылыстарға да бай. Мұның барлығы адам денсаулығына керi әсерiн
тигiзуде. Уланған топырақта өскен өсiмдiк, онымен қоректенген жануар
айналып келгенде — адам азығы. Демек, адамзат өз өмiрiне қатерлi ортаны өзi
жасап отыр.Елiмiзде жүргiзiлген экономикалық өзгерiстердiң барлығы
экологиялық жағдайды қорғау саясатынсыз iске асты. Осыдан келiп,
Экономикадағы экологиялық жендеттiк синдромы пайда болды. Кеңес Одағы
тұсында Бiз табиғаттан рақымшылық күтiп отырмаймыз. Оның бермегенiн тартып
аламыз деген солақай тұжырым жасалғаны белгiлi. Бұл адамзаттың қалыптасқан
табиғи жағдайларға қарсы шығып, оны өзiне бағындыру әрекетiнiң бастауы
болды. Мұның ақыры неге әкелгенi баршамызға аян.Ғылыми-техникалық
жетiстiктерiмiз бiр жағынан мақтаныш болғанымен, оның да экологияға тигiзiп
жатқан керi әсерi бар. Қырық жыл бойы Семейде ядролық қару сыналуы, әлi де
Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшып жатқан зымырандардың айтарлықтай зардабы бар
екенi баспасөз беттерiнде жиi айтылып жүр. Қазақстандағы экологиялық
жағдайдың төмендiгiнiң бiр көрiнiсi — Арал теңiзiнiң тартылуы. Айдыны
тартылған соң ғана Арал тағдыры – адам тағдыры деп көңiл аудара бастадық.
Өткен жылдан берi Арал теңiзi мен Сырдария өзендерiнiң арналарын ретке
келтiруде бiршама жұмыстар атқарылды. Бүгiнде олардың тiршiлiгi қайтадан
жанданып келедi. Алайда, бұрынғы деңгейге жету үшiн әлi де көп уақыт қажет.
Соңғы кезде бұл өңiрден экологиялық апатты аймақ мәртебесiн алып тастау
туралы мәселе көтерiлген. Арал апат аймағы мәртебесi әзiрге күшiнде
қалады деген материалда не жайында айтылатыны тақырыбынан–ақ белгiлi.
Журналист теңiз проблемасын жалаң түрде баяндамай, бұл аймаққа бiр топ
жауапты қызметтегi адамдардың келгенiн, Арал экологиялық апат аймағынан
зардап шеккен азаматтарды әлеуметтiк қорғау туралы заңның күшiнде қалатыны
мен оның кемшiн тұстарын да атап өтедi. Автор жиi айтылатын Аралдың
экологиялық жағдайын емес, аталған заңның әлi де жұмыс iстейтiнiне басты
назар аударған.Теңiздiң тартылуы, жағадағы улы тұздардың ұшуы барша
адамзатқа төнген қауiп. Оның зардабын қазақстан халқы ғана емес, көршi
елдер де тарта бастады. Осыдан келiп бұл проблеманы шешу жолға қойылды.
Экологиялық, экономикалық, әлеуметтiк факторларда жақсарту бағдарламалары
қабылданды. Олардың нәтижесi ендi байқалып келедi.Жердiң тозуы мен шөлге
айналуы қазiргi кездегi жаһандық экологиялық проблеманың бiрi болып
саналады. Ғасырлар бойы қалыптасқан табиғи, экологиялық, әлеуметтiк
жағдайларды ескермей жер пайдалану жүйелерiн күшпен енгiзудiң ақыры осыған
әкелдi. Тың және тыңайған жерлердi игеру экологиялық – биологиялық тепе-
теңдiктiң бұзылуына себеп болды. Сол жылдары Қостанай, Ақмола, Солтүстiк
Қазақстан, Көкшетау және Павлодар облыстарында жыртылған жердiң көлемi 600
мың шаршы км. асқан. Қазақстанның 26 млн. гектар тың жерi игерiлiп, соның
салдарынан 8 млн. құнарлылығын жоғалтып, айналыстан шығарылды (Назарбаев Н
Көтерiлген тың – достық пен жасампаздықтың белгiсi ЕҚ., 07.02.04).
Осынша үлкен алқаптың соқаға тырналуынан келген зардаптың орны әлi толған
жоқ. Кейiнгi жылдары түрлi техногендi факторлардың әсерi онсыз да
құлдыраған жердiң жағдайына тiптен керi әсерiн тигiздi. Жер бүгiнгi таңда
негiзгi табыс көзiне айналып отыр. Сондықтан, оны аяусыз пайдаланып,
бойындағы бар нәрiн сатудамыз. Жыл сайын дақылдың бiр түрiн ғана егу, оның
iшiнде көбiнесе пайдасы мол болғандықтан мақта өсiру, қажеттi мөлшерде
тыңайтқыштар сеппеуiмiз де жердiң құнарлығын азайтуда.

1.Топырақ туралы жалпы мәлімет

Топырақ — тірі және өлі табиғатқа тән бірнеше сипаты мен қасиеті бар та-
биғи ерекше құрылым. Топырақ судың, ауаның және организмдердің ли-
тосфераның жоғары қабаттарына әсер етуінен пайда болады және ол бір-бірімен
байланысты қабаттардан тұрады.Топырақты топырақ түзуші фак- торлар қарым-
қатысы нәтижесінде пайда болатын табиғи жеке дене деген көзқарасты 19 ғ-дың
соңғы ширегінде топырақтану ғылымының негізін са- лушы В.B.Докучаев
ұсынды.Топырақ құнарлы болғандықтан,яғни өсімдікті сумен және қорекпен
қамтамасыз ететіндіктен биомасса түзуге қатысады. Топырақтың құнарлығы
оның құрамына,қасиетіне және түзуші факторлар- ға байланысты
болады.Топырақ түзуші негізгі факторларға ауа- райы,топы- рақ түзуші тау
жынысы,өсімдік және жануарлар дүниесі,белгілі бір аймақ- тың жер бедері мен
геологиялық жасы ,сондай-ақ адамның шаруашылық әрекеті.Топырақтың физикалық
қасиеттері – су,ауа өткізгіштігі,су ұсағыш- тығы,топырақ түзуші қабаттың
құрамы мен құрылым ерекшелігіне байла- нысты.
Өсімдік тамыры топырақты қопсытады және түйіршік түрге келтіреді,
топырақтан минералды элементтерді сіңіреді. Табиғи жағдайда минералды және
органикалық заттар топыраққа шірігентамыр,түскен жапырақтан қосылады.Шөлді
аймақта жылына 1га-ға 5-6центнер,арктикалық тундрада 10центнер,тропиктік
ылғалды жапырақ ормандарда 250центнер тамыр, түседі.Жануарлар дүниесі
тіршілігі әрекетінен органикалық заттардың ыдырауы жылдамдайды.Адамның
шаруашылық әрекеті топырақ түзуші кейбір факторларға,мысалы:өсімдікке жер
жырту,мелиорация,органикалық, минерал тыңайтқыштар қолдану әсер етіп,
топырақ құралу процесінің бағытын тез өзгертеді.
Топырақ қатты,сұйық,газ және тірі бөліктен тұрады.Бұлардың арақа-
тынасы әр түрлі топыраққа ғана емес тіпті бір топырақ қабаттарында да әр
түрлі болады.Топырақтың жоғарғы қабатынан төменгі қабатына қарай
органикалық заттар мен тірі организмдер азая түседі,топырақтың қатты
бөлігінде минерал заттар басым болады.Алғашқы минералдар(кварц,слюда, дала
шпаты т.б.) тау жыныстары сынықтарымен бірге ірі үгілу,нәтижесінде пайда
болатын соңғы минералдар (гидрослюда,монтмориллонит ,каолонит т.б.)ұнтақ
қосындылар түзеді.Топырақ борпылдақтығы осы қатты бөлік фракциясына
байланысты болады.Топырақтың негізгі массасы – әдетте мөлшері 1мм-ден кем
ұсақ топырақ.Топырақтың түйіршікті құрамы ондағы түйіршік ьөлщеріне қарай
анықталып,түйіршікті құрамдарға топталынады. СССР-де түйіршік мөлшеріне
қарай топырақ мынадай топқа бөлінеді.
Түйіршік мөлшері,мм Аты
3 Тас
3 – 1 Қиыршық
тас
1 – 0,5 Ірі құм
0,5 – 0,25 Орташа құм
0,25 – 0,05 Ұсақ құм
0,05 – 0,01 Ірі тозаң
0,01 – 0,005 Орташа
тозаң
0,005 – 0,001 Ұсақ тозаң
0,001 – 0,0005 Ірі тұнба
0,0005 – 0,0001 Ұсақ тұнба
0,0001 Коллоидтар
Топырақтың қатты бөлігінің минерал құрамында Si,Al,Fe,K,N,Mg,Ca,P,S,
аз болса микроэлементтер – Cu,Mo,I,B,F,Pb т.б.болады.Топырақтың қатты
бөлігі құрамы органикалық заттар және бұның негізгі бөлігі (80 – 90%) –
күрделі құрамды қарашірік.Органикалық заттар клетчатка,шайыр,май,илік
заттар т.б. өсімдік,жануарлар,микроб тектес қалдықтар қосындылары және

бұлардың ыдырау процесінде пайда болған аралық заттарболады. Топырақ- тағы
органикалық зат ыдырағанда ондағы азот өсімдікке сіңімді түрге айна- лады.
Топырақтың сұйық бөлігі – топырық ерітіндісі топырақтағы өсімдікті
Сумен және қоректік элементтермен қамтамасыз етеді. Сұйық бөлікте ион-
дар,молекулалар,коллоидтар не бұданірілеу бөліктер болады,кейде суспен-
зияға айналады.Топырақтың газ бөлігі не топырақ ауасы су толмаған қуыс- тар
да болады. Құрамында N2 ,O2 ,CO2, органикалық қосылыстар т.б.бола-
тын топырақ ауасының мөлшері,құрамы топырақта өтіп жататын көптеген
биохимиялық,биологиялық процестерге байланысты әр түрлі болады.Бұл
микроорганизмдермен өсімдік тамырының жыл,тәулікте газ бөлу дәреже- сіне
байланысты өзгеріп отырады.Топырақ ауасы мен атмосфералық ауа алмасуы
топырақтағы CO2-ның атмосфераға және O2-ның топыраққа диф-
фузиясы арқылы жүреді.
Топырақтың тірі бөлігі топырақ микроорганизмдерінің
(бактериялар,саңырауқұлақтар,актино мицеттер,балдырлар т.б.) және омыр-
тқасыздың көптеген тобы – қарапайымдар,құрттар,молюскілер, насекомдар және
олардың личинкалары,топырақ арасында тіршілік ететін омыртқалы- лардан
тұрады.(Топырақ фаунасы).
Топырақты В.ВДокучаев 10 типке бөлген,қазіргі класификация бо-
йынша 100-ден астам типке бөлінеді.Типтер тип тармағына,туыс,түр, тар-
мағына,разрядқа бөлініп класс,қатар,формация,генерация,тұқы мдасы, ас-
сосиация т.б. топталынады. Топырақтың жер жүзілік біртекті классифи-
кациясы әлі құрылмаған.Топырақ – адамға тіршілік ортасын құратын та- биғи
компоненттердің бірі.Топырақты дұрыс пайдаланбаудан топырақта өтіп жататын
процестербұзылады.Топырақ эрозияға ұшырайды, сортаң- данады,батпақтанады.
Топырақты топырақтану ғылымы зерттейді.Мұның ғылыми негізін
В.В.Докучаев салды,одан әрі П.А.Костычев,Н.М.Сибирцев,В.Р.Вилья мс,
К.К.Гедроцц,Л.И.Прасолов,С.С.Неустр уев дамытты.Қазақстанда1945жылы
Қазақстан ССР Ғылым Академиясының Топырақтану институты құры- лып,институт
Қазақстан топырағының кіші және орта масштабты картасын жасады,жер
суландыру, әр түрлі топырақты жерді тиімді пайдалану әдіс- терін табу
мақсатында ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізуде,бұл салада
А.И.Безсонов,А.В.Мухля,В.М.Боровски й,А.М.Дурасов,Ө.Оспанов,Ш.М.Шолтыре в,Т.Т.
Тазабеков т.б. топырақ зерттеушілерелеулі үлес қосуда.[1]

2. Топырақ экологиясы

Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жер қорымыздың көлемі
өте үлкен болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді
дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану,
шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша республика
жерінің 180 млн. га немесе 60 % шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн. га
жазық жерлер, 185 млн. га жайылым және 34 млн. га таулы аймақтар алып
жатыр.
Жоғарыда аталған 235 млн. га құнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз
жерлерге ұшырап, оның 30 млн. га топырақ эрозиясы, 60 млн. га тұздану, 10
млн. га химиялық және радиактивті заттармен ластанған Республиканың 30
млн.га жерлерін өнеркәсіп, көлік, байланыс, елді мекендер алып жатыр.
Солтүстік облыстарда тың игеру науқанына байланысты және бірегей бидай
дақылын егу топырақ қарашірігінің 25-30 % жоғалтты.
Батыс Қазақстан аймағында мүнай-газ өнеркәсібінің қарқындап дамуы 1000 га
астам жерді қамтыса, топырақтың техногенді бүлінуі 2,5 млн. га, ал тозған
жайылым 3 млн га жерді алып жатыр. Сол сияқты Азғыр мен Тайсойған сынақ
полигондарының игілігіне 1,4 млн. га жер бұйырған. Оның үстіне Каспий
теңізінің көтерілуі болашақта осы аймақтың шамамен 2,8 млн. га жерін су
басады деп болжам жасалуда.
Экологиялық қиын жағдай Орталық Қазақстан жерлерін де қамтып отыр. Мұнда
жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптік қалдықтарымен ластану, ауыр
металдардың жинақталуы, радиактивті элементтердің және ракета-ғарыштық
қоқыстардың (Бетпақ дала) шоғырлануы тұрақты жағдайға айналған.
Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс,
Әмудария мен Сырдария өзендерінің су бассейнінің азаюы, Арал теңізінің
тартылуымен тікелей байланысты болып отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда
Арал аймағының экологиясына байланысты 2 млн. га жер шөлейттеніп кеткен
және Жаңадария өңіріндегі 3 мың га қара сексеуіл орманы біржола жойылу
үстінде. Арал өңірі мен Сырдария өзенінің аңғары бойынша топырақтың химилық
улы заттармен және радионуклидпен ластануы жылдам жүруде.
Балқаш - Алакөл және Шу - Мойынқұм аймақтарындағы өзгерістер, Іле өзеніне
Қапшағай су қоймасының салынып, судың жасанды реттелуі табиғатқа көп
зардаптар әкелді. Су деңгейінің 1,5-2,0 метрге төмендеуі Іле атырабы
бойынша топырақтың құрғап, бүлініп, сорланып, тозып кетуіне жол берді.
Әсіресе, Іле - Балқаш бассейіні жер жаннаты аталған Жетісу өңіріне
экологиялық апатты да ала келді. Іле бойындағы ит түмсығы өтпейтін тоғай,
тораңғы орманы, Шарын өзенінің қайталанбас сұлу табиғаты мен каньондары
тозып, жағалаудағы шұрайлы жайылымдар күлазыған сары далаға, шөлге айналып
бара жатыр. Ендігі жерде Іле суының 10-15 процентін Қытай халық
республикасының алуы бұл өңірдің табиғатын тұл етері анық.
Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы
нашар. Ол республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жатыр.
Соңғы жылдары байқалып отырған әлемдік климаттың езгеруі Қазақстанның
шөл, шөлейтті белдемдеріне әсерін тигізіп,ондағы егіс алқаптарының сапасын
төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың құнарсыздануы, бүлінуі және
шөлге айналуы прогрессивті түрде жүруде. Оның үстіне топырақты қорғаудың
агротехникалық шаралары, қар тоқтату, органикалық және минералды
тыңайтқыштар беру, гербицидтер мен пестицидтерді колданбаудан арам
шөптердің қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің шексіз көбеюіне жол
беріліп, жердің сапасын төмендетті. Мәселен, 1996 жылы егістіктерге 1 млн.т
минералдық және 33,2 млн.т органикалық тыңайтқыш берілсе, бұл көрсеткіштер
1998-2001 жылдары 16 мың тоннаға қысқарған. Топырақтану институтының
мәліметі бойынша Қазақстанның құнарлы топырағы өзінің қарашірігінің 19-22 %
жоғалтқан. Мүның өзі болашақта жер ресурстарының сапасы жақсармайтынын
аңғартады.
Топырақтың ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы барлық
аймақтарды қамтып отыр. Әсіресе, Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен
орындары, қазба байлықтарды өндіру, соғыс -өндірістік қалдықтарды сақтау
және оларды көму аймағында ерекше жылдам жүруде. Республика жерінде
химиялық қалдықтар 2,3 млрд. т жетсе, ал 529 объектіде радиактивті
қалдықтар сакталған. Өнеркәсіптерден шығарылған химиялық заттар Шығыс
Қазақстан бойынша жылына 5 млн.т жетіп отырғаны тіркелген. Республика
бойынша ластану деңгейІ Бетпақ дала, Балқаш өңірі, Мұғалжар, Ертіс өңірі,
Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында тым жоғары.
Сырдария, Шу, Талас, Жайық өзендеріндегі жерлер қорғасын, фтор, бор, мыс,
пестицидтер және нитраттармен ластанған.
Өскемен, Риддер, Зырян қалалары маңындағы жерлерде корғасынның мөлшері
100 РЗШ, кадмий, мырыш 8-14 РЗШ, мыс 10 РЗШ-қа жеткен.
Павлодар, Екібастүз, Қаратау, Тараз т.б. өнеркәсіп орындары аймағы
геохимиялық ауытқуларға және уытты заттармен ластануға ұшыраған. Семей
өңірінін радиактивті заттармен ластануы өте жоғары. Осы жерлерде
шоғырланған 154 өнеркәсіп орындарынан жылына 294 мың т улы зат қоршаған
ортаға шығарылады. Мәселен, мыс 100 РЗШ, қор-ғасын 100 РЗШ, мырыш 300 РЗШ,
хром 100 РЗШ, кобальт 50 РЗШ никель 50 РЗШ, т.б. ауыр металдардың шекті
мөлшерінің тіркелгені Семей қаласы бойынша жарияланған әдебиеттерде
келтіріледі.
Соңғы мәліметтер бойынша Қазақстан аумағында ядролык қарулар сыналған
жерлердің көлемі Ақтөбе облысында - 4207,5; Атырау -1635,3; Шығыс Қазақстан
-11,1; Жамбыл - 2576,1; Жезқазған -4900; Батыс Қазақстан - 1558,8; Орталық
Қазақстан - 1,9,6; Маңғыстау -21,4; Павлодар - 717,0; Оңтүстік Қазакстан -
8,1; Семей - 941,2 мың га

1-кесте
Топырақтың ауыр металдармен ластануының қалалар мен аймақтар бойынша
көрсеткіші
.
Аймақ немесе Ластағыш заттар РЗШ Себептері
елді мекен
Орталық немесефтор,бром,темір, өндіріс орындарының
Батыс қорғасын,нитрат, 100 химиялық заттармен ластануы
Қазақстан пестецид
Теміртау Сынап өндіріс орындарының
қаласы 8-14 қалдықтармен ластануы
Екібастұз темір,хром,никель, 2 өндіріс орындарының
қорғасын қалдықтармен ластануы
Тараз қорғасын,фтор 21өндіріс орындарының
қалдықтармен ластануы
Ақтөбе Хром,никель, 100-50өндіріс орындарының
канаадий химиялық заттармен ластануы
Шымкент Қорғасын,мырыш, 15 өндіріс орындарының
Темір химиялық заттармен ластануы
Жезқазған Қорғасын,мырыш, 15 өндіріс орындарының
Темір химиялық заттармен ластануы
Семей цезий,кобальт, 50 ядролық жарылыс нәтижесі
европия,стронций

жерлерді қамтыған. Осы жерлерде 50 жыл бойы (1949-1996) бұрынғы Кеңес
үкіметі соғыс ведомстволары 503 ядролық сынақ жасап, Қазақстанның шұрайлы
жерінің 20 млн. га жарамсыз етті.
Батыс Қазақстан аймағында 1966-1979 жылдар аралығында 24 ядролық қару
сыналған, олар Маңғыстау облысында - 3, Батыс Қазакстанда -4 және Атырауда
- 17 рет жасалған. Соның ішінде ең ірісі Азғыр полигоны ғана 6,1 мың.га
жерді алып жатыр. Зерттеулердің нәтижслері бойынша Нарын,Азғыр құмдарында
радиактивті элементтер: кадмий - 80-120, стронций - 150, қорғасын - 80 және
нитрат - 8,8 есе шекті мөлшердсн көбейіп кеткен.
Үстірт платасында 1968-1970 жылдары жер асты ядролық сынағы жасалған. Осы
жерлердің бәрінде де суға, топырақ пен өсімдік және жан-жануарлар дүниесіне
бұрын соңды болмаған залалдар келді.
Республика аумағында ірі ракеталық полигондар Атырау облысының
"Тайсойған", Балқаш көлі маңында "Ташкен - 4" және "Байқоныр" ғарыш
айлағында орналасқан. Бұл жерлерде топырақ беті өте қауіпті улы гептил
жанармайы мен және ракета "қоқыстарымен" ластанған. Гептил өте улы зат
болғандықтан адамдардың өкпе-тыныс жолдарына, жүйке жүйесіне әсер етіп,
бүйрек, бауыр мүшелерін зақымдайтыны анықталған. Сол сияқты ракета, космос
корабльдерінің ұшуы "қышқыл жауындар" жаудырып қоршаған ортаның тірі
комплексінің 3-50 % биомассасын жойып жіберді. Мәселен, 1988-1991 жылдар
аралығында тек қана Тайсойған полигонында ғана 24000 ракета барлығы 30 мын
тонна жанармай жаққан. 1994 ж. 5 шілде мен 27 қазанда апатқа ұшыраған
"Протон" ракета тасығышы Қарағанды облысының жеріне гептилен уын шашып
орасан зор қауіп төндірді. Оның зардабы әлі белгісіз болып отыр.
Қазіргі кезде Қазақстан жерінің 33,6 млн. га жері соғыс полигон-
дарының кесірінен бүлінгені анықталды. Сол сияқты республика аймағында
барлығы 16 млрд. тонна радиактивті қалдық жинақталған. Ол қалдықтар Ақмола
облысының - 800 га, Жамбыл облысының -190 га, Жезқазған облысыньң - 25 га,
Қызылорда облысының - 3,0, Оңтүстік Қазақстан облысының - 2 гектар жерін
алып жатыр. Нәтижесінде, бүгінгі таңда Қазакстанда радиациялық апат
аймақтары мен ондағы қазіргі қалыптасқан жағдайларды келтірілген фактілер
арқылы көруге болады.
Қазақстанның құрғақ климаты жағдайында радионуклидтер
топырақта баяу қозғалып, ұзақ сақталып, экожүйелерді бүлдіреді. Осылайша
топырақ негізгі ластану көзі ретінде радионуклидтерді өсімдіктерге одан жан-
жануарларға, адамға жеткізіп отырады. Ал, адам баласы өз кезегінде
генетикалық, соматикалық, онкологиялық ауруларға ұшырап, зардап шегеді.
Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн. адам мутагенез ауруымен есепте түр.
Атырау облысында 32 мың адам анемия, сүйек рагі, тубуркулез, жүйке
ауруларымен ауырып зардап шегуде.
Жоғарыда келтірілген тарихи және шынайы фактілер Қазақстаннын қасиетті
топырағы, ауасы мен су ресурстарының каншалықты зардап шегіп келгенін дүние
жүзінін адамзат қоғамы соңғы жылдары ғана біліп отыр. Ендігі жерде Қазақтын
ұлан-ғайыр аумағы өзінің жаралы денесін сауықтыра отырып болашақ
ұрпақтарының салауатты өмір сүруін қамтамасыз етуге бел байлап, өркениетті
елдер қатарына қосылатын күн алыс емес екеніне кәміл сенеміз.[2]

3.Топырақ эрозиясы және онымен күресу жолдары

Топырақ эрозиясы (грек тілінен аударғанда — бұзамын деген мағынаны
білдіреді) дегеніміз, оның су немесе жердің әсерінен бұзылуы.
Су және жел немесе дефляция эрозиясын бөліп көрсетуге болады.
Топырақты бұзатын күш ретінде біріншісінде — ағатын су, ал екіншісінде
ауаның қозғалысы болып табылады.
Эрозия ауаның интенсивті қызметіне дейін де болған. Қатты заттардың
беттік сулармен мұхитқа шайылып келуі, ауада үнемі топырақ шаңының болуы
бұл кұбылыстың болуын дәлелдейді. Белгілі мәліметтер бойынша сары топырақ
пен шабындық саздақ топырақтар — жел эрозиясының өнімдерінің ауадан
тұнуының нәтижесінде түзілген.
Адамның қызметі нәтижесінде эрозиялық процестердің жыл-
дамдығы бірнеше рет артып кеткен. Мысалы, соңғы 50 жылда мұхитқа шайылып
келген эрозиялық өнімдер шамамен 8 есе артқан. Сонымен қатар, жел
эрозиясында да топырақтың көп бөлігі бұзылады. Бұл кезде топырақпен бірге
енгізілетін тыңайтқыштардан 1,5-2 есе артық өсім- діктерге қажетті заттар
табиғи өсімдіктер жабыны бұзылғанда орын алады. Біріншіден, өсімдіктер
топырақты тамырла- рымен бекітіп тұрады. Екіншіден, өсімдіктердің жер
бетіндегі бөліктері су және әсіресе, ауа ағыстарының күшін арттырады.
Өсімдік жабыны одан біршама ара қашықтьқтағы топырақты да қорғайды.
Олардың шекаралас кеңістікке әсері айтарлықтай болады. Топырақ қорғайтын
және егістік қорғайтын орман өсіру осыған негізделген.
Су және жел эрозиясы барлық жерлерде орын алады. Жел эрозиясының
интенсивтілігі желдің жылдамдығы мен ұзақтығына, кеңістіктің ашықтығына
(ағашты өсімдіктердің болуы, рельеф) және топырақтың жағдайына тікелей
тәуелді. Ұқсас жағдайларда эрозияға жеңіл топырақтар (құмды жәно құмдақ)
көп ұшырайды. Эрозияны топырақтың құрғақтығы, гумусқа кедейлігі күшейтеді.
Аталған факторлар далаларда, шөлейттер мен шөлдерде, әсіресе,
құмды топырақ грунттары таралған жерлерде болады.
Бұрынғы ССРО-ның территориясында жел эрозиясы (шаңды дауыл)
60—70-жылдарда кеңінен таралған еді. Әсіресе, тың жерлерді игеру
кезеңінде жыртылған жеңіл топырақтар зақымданған. Олар іс жүзінде шамамен
6—7 млн. га жерде жойылған.
Жел эрозиясының ерекше түрі құрғатылған жерлерге, әсіресе, шымтезекті
жерлерге тән. Бұл топы рақтар материалдың байланысының төмен болуымен
сипатталады. Мұндай эрозиялық процестер (қара дауылдар) Украина
мен Белоруссия террито- риясында байқалқан.
Су эрозиясы, әсіресе, топырақтары интенсивті өңделетін, ашық
кеңістіктерде, жауын-шашын мөлшері жоғары болатын аудандарда басым болады.
Су эрозиясы орманды дала зонасында басым. Сонымен қатар, дала және
орманды зоналарда да кеңінен таралған.
Топырақты өңдеуден басқа эрозиялық процестердің болуына, әсіресе
таулы аудандарда, үлкен територияда орманды кесу, өсімдік жабынын
жою, мал жаю, туризм және т.б. әсер етеді.
Антропогенді эрозияның ерекше түріне ирригацияның, яғни
топыраққа көп мөлшерде су массасының берілуіне байланысты эрозия жатады.
Бұл су сіңіп үлгермейді де, топырақ бетімен ағады. Ирригациялық эрозия
кезінде бір уақытта эрозия да,топырақтың сортаңдануы да жүреді..
Сонымен қатар, тамшылы эрозия да болады. Ол топырақтың структурасының су
тамшыларының әсерінен тығыздану, су ерігіштігінің төмендеуінен болады.
Нәтижеде ол эрозияның басқа түрлерінің жылдам жүруіне жағдай жасайды.

Эрозиямен күресу жолдары:
1.Айтарлықтай үлкен территорияда өсімдіктер
жабынын жоюға әкелетін табиғи экожүйелерге тигі-
зетін әсерді шектеу. Бұл әсіресе орманды пайдала-
нуға қатысты.
2.Жайылымдарда эрозиялық процестер көбінесе
шектен тыс мал жаюмен байланысты. Үлкен терри-
торияда шөптесін өсімдіктер жабынының зақымдануы
кезінде, әсіресе топырағы жеңіл жерлерде су эро-
зиясы және жел эрозиясының да болуы мүмкін.
Таулы аудандарда шөптесін өсімдіктердің болмашы
зақымдануының өзінде (мысалы, жалғыз аяқ жол)
су эрозиясының пйда болу ошағы орын алады.
Мұндай қолайсыз құбылыстарды болдырмаудың
негізгі жолы мал жаю ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ішек синдромы
Бүйрек ауруларының синдромы
Абдоминальды ауру сезімі синдромы
Созылмалы іш қату синдромы
Артериялардың жедел бітелу синдромы
ҚШҰС (қанның шашыранды ұюы синдромы)
Геморрагиялық синдромы кездесетін ауруларда және тромбоэмболиялық асқынулар
Балалардағы қант диабетінің морфологиялық ерекшеліктері. Мориак синдромы
Экономикадағы инновация
Экономикадағы инфляция
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь