“Қазақстан Республикасының банк жүйесі”

Курстық жұмыстың тақырыбы “Қазақстан Республикасының банк жүйесі”. Қазіргі кезде экономиканың негізгі буыны – банктер. Банк мемлекеттің экономикалық жүйесінің бір бөлігі ретінде қоғамдық дамудың проблемалары мен заңдылықтарын көрсетеді. Сондықтан оларды жалпы экономикадан бөліп қарастыруға болмайды. Банктер мемлекет пен кәсіпорындардың, акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің, мектептер мен ауруханалардың, институттар мен бала бақшалардың және халықтың уақытша бос ақшаларын шоғырландырып, оларды іс - жүзіндегі капиталға айналдырады. Сонымен қатар банк төлем, есептеу, несие беру, сақтандыру және т.б. көптеген сан алуан операциялар жүргізеді. Сонымен қатар банктер “несие ісінің екінші жағы - өсім әкелетін капиталды да” басқарады. Өйткені банктер фирмалар мен үкімет мекемелерінің және халықтың жинағы мен табыстары сияқты уақытша бос ақша қаражатын өзінде шоғырландырып және оны несиеге беру арқылы несие үшін ақы алып, табыс табады. Банктер іріленген сайын тұтас несие беруші ретінде капиталистік кәсіпкерліктің дербес саласына айналады.
Қазіргі Қазақстан экономикасы, соның ішінде несие-ақша және қаржы шаруашылығы: банк жүйесін реформалау; несие-қаржы институттарының жаңа түрлерінің пайда болуы; нарық экономикасымен және меншіктің көп түрлі формасына бейімделген екі буынды банктік жүйенің қалыптасуы; жоғары дәрежеде монополияланған мемлекеттік банктік құрылымдардың әкімшілік-әміршілдік басқару жүйесінен – пайда табуға, коммерциялық жетістіктерге қол жеткізуге бағытталған жеке және ұжымдық меншікке негізделген несиелік мекемелерге өту тәрізді бірқатар маңызды өзгерістерді жүзеге асыруда.
Сонымен, банктер уақытша қолданылмаған ақша қаражатын жинақтап, оларды салалар мен аймақтар, кәсіпорындар мен халықтар арасында қайта бөлумен қатар, экономиканы қосымша капиталмен қамтамасыз етіп, қорыта келгенде қоғамдық байлықты көбейтуге негіз қалайды.
Курстық жұмыстың құрылымы мен логикасы үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім Қазақстан Республикасының банк жүйесіне, екінші бөлім Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өткеннен кейінгі банктік реформасы- на, үшінші бөлім банктік қызметті ұйымдастырудың негіздеріне арналған.
Бірінші бөлімде Қазақстан Республикасының банк жүйесінің даму тарихы және банктердің нарықтық экономикадағы ролі қарастрылған. Бұнда Кеңес үкіметі жылдарында мемлекеттік емес мекемелердің құрылуы қаралып, КСРО жылдарында салалық банктердің ұйымдастырылуы, банктік реформалардың жүргізілуі көрсетілген.
Екінші бөлімде банктік жүйеде реформа жүргізудің қажеттілігі, Қазақстан Республикасының банктік жүйесін реформалау бағдарламасы және банктік жүйенің одан әрі реформалануы қарастырылып, ұлттық валютаның енгізілуі, банктердің өзара қарым-қатынасын орнату және ақша-несиелік реттеудің құралдары мен әдістері, екінші деңгейдегі банктердің қызметтері көрсетіледі.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Жалпы редакциясын басқарған Ғ.С.Сейітқасымов. – Алматы: Экономика, 2001.
2. Банковская реформа: поиск продолжается / Под ред. Б.И.Иришева. – Алма-Ата: Казахстан, 1989.
3. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под ред. Г.С.Сейткасимова. – Изд.2-е перераб. и доп. – Алматы: Экономика, 1999.
4. Көшенова Б.А. Ақша. Несие. Банктер. Валюта қатынастары. Оқу құралы / - Алматы: Экономика, 2000.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Оқу құралы. – Алматы: ИздатМаркет, 2004.
6. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 1999.
7. Шеденов Ө.Қ., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. “Жалпы экономикалық теория”. Оқу құралы. - Алматы – Ақтөбе, 2001.
8. Экономикалық теория: Оқу құралы / Я.Ә.Әубәкіров, Б.Б.Байжұмаев, Ф.Н.Жақыпова, Т.П.Табеев. –Алматы: Қазақ университеті, 1999.
        
        Кіріспе.
Курстық жұмыстың тақырыбы “Қазақстан Республикасының банк жүйесі”.
Қазіргі ... ... ... буыны – банктер. Банк мемлекеттің
экономикалық жүйесінің бір бөлігі ретінде қоғамдық дамудың проблемалары мен
заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... ... Банктер мемлекет пен кәсіпорындардың, ... мен ... ... ... ... ... ... мен бала бақшалардың және халықтың уақытша бос
ақшаларын шоғырландырып, оларды іс - ... ... ... ... банк төлем, есептеу, несие ... ... және ... сан ... ... ... ... қатар банктер “несие
ісінің екінші жағы - өсім ... ... да” ... ... ... мен ... ... және халықтың жинағы мен табыстары сияқты
уақытша бос ақша ... ... ... және оны ... ... ... үшін ақы алып, табыс табады. Банктер іріленген сайын тұтас
несие беруші ... ... ... ... ... ... ... экономикасы, соның ішінде несие-ақша және қаржы
шаруашылығы: банк ... ... ... ... ... ... ... нарық экономикасымен және меншіктің көп ... ... екі ... ... ... қалыптасуы; жоғары
дәрежеде монополияланған ... ... ... ... ... ...... табуға, коммерциялық жетістіктерге қол
жеткізуге бағытталған жеке және ... ... ... несиелік
мекемелерге өту тәрізді бірқатар маңызды өзгерістерді жүзеге асыруда.
Сонымен, банктер уақытша ... ақша ... ... ... мен ... ... мен халықтар арасында қайта
бөлумен қатар, ... ... ... ... ... ... қоғамдық байлықты көбейтуге негіз қалайды.
Курстық жұмыстың құрылымы мен ... үш ... ... ... ... Республикасының банк жүйесіне, екінші бөлім Қазақстан
Республикасының нарықтық экономикаға өткеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың негіздеріне арналған.
Бірінші бөлімде Қазақстан Республикасының банк жүйесінің даму тарихы
және банктердің нарықтық экономикадағы ролі ... ... ... ... ... емес ... ... қаралып, КСРО
жылдарында салалық банктердің ұйымдастырылуы, банктік ... ... ... ... ... реформа жүргізудің қажеттілігі,
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... одан әрі реформалануы қарастырылып, ұлттық ... ... ... ... ... және ... құралдары мен әдістері, екінші деңгейдегі ... ... ... банк ... ... мен тоқтатылуы, Ұлттық банк,
Коммерциялық банктер туралы сөз ... Банк ... ... ... ... банк пен коммерциялық банктердің мәні мен ... және ... т.б. ... ... мен ... банк ... ... мен даму
кезеңдерін салыстыра талдау, банктердің батыстық нарықтық үлгісін қазақстан-
дық дамушы үлгісімен ... ... ... айырмашылықтарға көз
жеткізуге мүмкіндік береді. Банктер және ... ... мен даму ... ... ... ... зерттеледі.
Курстық жұмыста Ғ.С.Сейітқасымов, Көшенова Б.А., Шеденов Ө.Қ.,
Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., ... Б.И., ... Қ.Р., ... ... және банк ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің заң күші бар ... және ... ... ... ... мен ережелер басшылыққа алынған.
Бөлім 1. Қазақстан Республикасының банк жүйесі.
1.1. ... ... ... ... даму ... үкіметі кезінде Қазақстанның өзінің банктік жүйесі болған жоқ,
себебі республика аумағында КСРО-ның орталықтандырылған несие ... мен ... ... етті.Осыған байланысты банктік ... КСРО мен ... ... Ресей тарихымен тығыз байланысып келді.
Патшалық Ресейдің банктік жүйесіне: Мемлекеттік банк, акционерлік ... ... ... ... банктері мен басқа да несиелік мекемелер
кірді.
Ресейдің Мемлекеттік банкі (өз қызметін 1860 жылы ... ... ... ... ... болып табылады. Ол айналымға қағаз ақша
шығару- дың монополиялық құқығына ие болды. ... 1914 жылы ... ... ... бұл іске ... ... коммерциялық банктердің
салымдары мен ағымдағы шоттардың жартысынан көбін және есептік-қарыздық
операция- лардың 1/3 ... ... ... ... елдердің орталық
эмиссион- дық банктеріне қарағанда, Ресейдің Мемлекеттік банкі ... ғана ... ... ... өнеркәсіпті, сауданы, қор жинаушыларды
да несиелендірді.1914 жылдың қарсаңында ол он ... 124 ... ... ... 791 ... кассасына иелік етті.
Акционерлік коммерциялық банктер (47 банк 743 ... ... ... ... басымдық жағдайға ие болып, 1914 жылы шоғырланудың жоғары
дәрежесіне жетті.
Орта және ұсақ буржуазиялық ... ... үшін ... ұсақ
несиелік мекемелер қызмет атқарды: өзара несие беру қоғамы (11081), қалалық
қоғам- дық ... ... ... ... - ... дворяндардың жер банкі мен
мемлекеттік жер банкі, 10 ... жер ... 36 ... ... мен ... несиенің басқа да банктерінен құрылды.
Несиелік мекемелердің ішінен, әсіресе, деревнялардағы ... ... ... ... ... ... танылды. Ол қарыз-
жинақ кассалары мен несиелік серіктестіктерден тұрды.
1917 жылы Қазан революциясынан кейін банк ісін ... ... ... іске ... Елде ... банк
құрылды, кейіннен жеке коммерциялық және басқа да банктерді ұлтшылданды- ру
нәтижесінде, бәрі бір мемлекетке ... ... және ... ... ... ... бір құрамдас бөлігі мемлекеттік еңбек жинақ
кассалары болды.
Кеңес үкіметінің алғашқы ... ... ... ... және ... ... соның ішінде шетел
капиталының қатысуымен де мемлекеттік емес несиелік мекемелер құрылды. ... ... мен ... ... ... ... көздеген
несиелік және қарыздық-жинақ серіктестіктері мен олардың ... ... 1924 жылы ауыл ... копперацияларына салым
қабылдау, қарыз беру мен есеп айырысудағы делдалдық нысанында несиелік
операцияларды жүргізу рұқсат ... 1926 жылы 1 ... ... КСРО-да
16185 серіктестіктер құрылған еді, ... ... ... және
қарыздық жинақ, сондай-ақ 12424-ауыл шаруашылық серіктестіктері бол- ды.
1922 жылдан бері сауданы, өнеркәсіпті ... үшін ... діру ... сонымен бірге, Оңтүстік-Шығыс мемлекеттік-
капиталистік акционерлік банк және ... ... ... ... лық банк ... социалистік секторының дамуына қарай кооперативтік және
жеке несиелік органдар өз ... ... және ... ... Ауыл
шаруашылығын ұжымдастыру несиелік кооперацияны қажет етпей, оны 1931 ... Жеке ... ... және өнеркәсіп саласынан ығыстыру өзара
несиелендіру қоғамы қызметінің оралуына әкеп соқты. Басқа несиелік органдар
қызметтері ... ... ... ... Цекомбанк, Всекомбанк,
Орталық ауыл шаруашылық банк және 1922-1925 ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген несиелік реформаның нәтижесін-
де жаңа қағидаларда салалық банктер ұйымдастырылды. Капитал жұмсалымдарды
қаржыландыру және ... ... 4 ... ... ... және ... шаруашылығының несиелендіру банкі-өнеркәсіп
және электр шаруашылығының ... ... ... ... ... ... құрылды. Ол 1959 жылы КСРО Құрылыс банкі ... ... жер ... ... банкі (КСРО Ауыл шаруашылық
банкі) көптеген несиелік серіктестіктер мен республикалық ауыл шаруашылық
банктердің орнына(1959 жылы оның ... КСРО ... мен ... ... ... құрылысын күрделі қаржыландыру банкі (Всекомбанк) жалпы
Ресейлік ... банк ... (1939 жылы ... өз жұмысын
тоқтатты, ал оның активтері мен ... 1959 жылы ... КСРО ... ... ... және ... үй құрылысын қаржыландыру банкі (Цекомбанк)
1959 жылы таратылды да, оның ... КСРО ... банк пен ... ... ... банктер саланы қаржыландыру және ұзақ мерзімді несие-
лендірумен айналысты. Ал КСРО Мембанкінде халық ... ... ... ... ... ... КСРО ... несие жүйесінің орталық және жетекші бөлімі ... ролі ... ... ... мен ... есеп ... мен ағым- дық
шоттары КСРО Мембанкінде шоғырландырылды.
Одақтас республиканың барлығында, соның ішінде, ... ... ... ... ұйымдастырылатын. Бұның өзінде банк
ісінің ұйымдастырылған принципі банктердің ... ... ... ... да бір ... ... ... жол бермеу сақтал-
ды.
Сонымен қатар, тәжірибеде берілген банктерде ақша ... ... ... жүзеге асырылды, соның ішінде, ... ... ... ... тек бір банкте ғана есеп айырысу немесе ... шот ... Осы ... олар өз ... ... ... несие және қолма-қол
ақшалар алды, ол арқылы ... ... емес есеп ... ... ... банктік реформа 1987-1988 жылдары жүргізілді. Нәтижесінде,
КСРО ... мен КСРО ... ... құру ... ... ... (Промстройбанк), Агроөнеркәсіп банкі және ... ... ... КСРО Мембанкінің құрамына кіретін жинақ кассалары
жүйесінің негізінде:Жинақ банкі, ал ... ... ... экономбанк (Внешэкономбанк) құрылды. КСРО Мембанкі
кәсіпорындар мен ... ... және ... ... қызмет
көрсетуін тоқтатты. Ол елдің Орталық банкі деп жарияланды. [3]
КСРО Өнеркәсіп-құрылыс банкіне (Промстройбанк) несиелік ... ... ... ... ... өнеркәсіп, құрылыс,
көлік пен байланыстағы, КСРО ... ... есеп ... ... ... ... осы салаларындағы кәсіпорындар- мен
бірлестіктердің есеп айырысу, қарыздық және ... да ... ... ... несиелік есеп айырысулар ... ... ... – КСРО ... ... ... ... сауда саласының кәсіпорындары мен ... – КСРО ... ... ... ... ... – КСРО Жинақ банкі көрсетті. КСРО ... ... ... ... есеп ... мен ... қамтамасыз етті.
Мамандандырылған банктердің құрылымы әкімшілік-аумақтық принцип
бойынша құрылды. Одақтас республикаларда ... ... ... ... ... ұйымдастырылды. Банктердің аудандар немесе
қала деңгейінде өз мекемелері болды. Олар ... мына ... ... ... ... басымырақ болса, онда мамандандырылған
банктердің, осы ауданда бір мекемесі құрылды. Тек КСРО ... ... ... ... оның ... әр ... ... және совхозда
болды. Мамандандырылған банктердің төменгі буыны ... ... ... ... ... ... ... клиенттеріне қызмет
көрсетті. Негізінен банктердің мамандануы тек ... ... ... ал ... мекемелері әмбебап несиелік мекемелерге айналды. Олар-
дың ауданның, яғни барлық саланың кәсіпорындарына қызмет көрсетулеріне тура
келді.
Олар банктердің саны ... 4 ... ... ие ... банктердің салаларға жатуы, ... ... ... ... бұл өз ... ең ... несиелік ресурстарды
құрумен байланысты бірқатар мәселелерді тудырды. Бұл ... ... есеп ... ... ... банктен бақылаусыз банкке тасқындай
құйылуымен күрделене түсті. Әрбір банк өз ... ... ... үшін КСРО ... ... корреспонденттік шоттар бойынша
банкаралық есеп айырысуға көшу ... ... ... бөлінген коммерциялық банктер негізінен мамандан-
дырылған ретінде қызмет етті, әр банк ... бір ... ... ауыл шаруашылық, сыртқы сауда) монополияға ие болды. Олар өз ... ... ... отырды, көбіне осы кәсіпорындар- дың
өміршеңділігін, пайдалылығын, негізделгенін ... ... ... мен
қаржыландырды. Осы банктердің активтерінде залалды мемлекеттік кәсіп-
орындардың уақыты өткен саласыз ... ... ... болады.
Жалпы алғанда банктердің мамандандырылуы банк жүйесінің ... ... оны ... ... жоқ, ... ... өзгеріс енгізген жоқ, керісінше, аумақтырақ және көп ... ... ие ... ... ... әлсіреу кезінде бюрократтық
аппараттық жоғары деңгейлерінің өсуі көрініс тапты.КСРО Мембанкінің ролі
әлде қайда әлсіреп кетті, ол ... ... ... ... ете
алмады. Осы жағдайдан шығудың бір жолы банктік реформаны жүргізу, яғни ... ... ... екі деңгейлі жүйеге көшуін жүзеге асыру болып
табылады.
Банктік құрылымды қайта құру банк ісіндегі КСРО Мембанкі монополия-
сын жоюы керек еді. 1988 ... ... КСРО ... ... ... лық
және инвестициялық банктердің қызметін атқаратын әмбебап несиелік мекеме
болды. КСРО ... ... ... ... ... конторы
қалада, өнеркәсіпте, көлік және басқа да ... ... ... көрсетуді жүзеге асырды. Акционерлік бастамаларда
қызмет ететін КСРО Сыртқы ... ... ... ... ... жасалатын операцияларға қызмет көрсетті.
70-жыл бойы КСРО-ның ... ... оның ... ... ... мен шоғырландыру, несиелік-банкті ықпал ... де ... ... ... ... ... орган- дардың қызметінде де ұсақшыл регламенттеу басым болды.
Қалыптасқан ақша-несиелік қарым-қатынастар тәжірибесі, пайда ... ... ... ... ... сай ... ... тұрғыдан сараптау барысында ғасырлар бойы
қалыптасқан қаржы нарығының институттары мен ... ... ... ... ... идеологиялық концепция негізінде үлкен көріксіз
КСРО Мембанкі түріндегі бір деңгейлі банктік пирамида құрылды, ол өз ... ... ... басып алды және бәсекелестіктің элемент- ... пен ... ... ... ... алғаннан кейін 1990 жылдың желтоқсанында Қазақстан
бірден нарықтық ... ... ... ... ... ... ... кірісті. 1991 жылдың қаңтарында, елдегі ... ... ... ... ... ... банктер және банктік қызмет
туралы” Заң қабылданды. Республикалық Мемлекеттік банк ... мен ... бар ... ... ... ... Республикалық Өнеркәсіп құрылыс банкі акционерлік-коммерциялық
Тұран банкіне, Агроөнеркәсіпбанк – Қазақстан ... ... ... ... ... ... – ҚР акционерлік-
коммерциялық Жинақ банкіне ауысты. 1993 жылы бұл ... ... ... ... ... ал ... банкі Қазақстан Республикасы Халықтық
банк деген атқа ие ... ... ... ... ... ... аралас, кооператив-
тік, жеке банктер пайда бола бастады. Осы жылы ... ... ... және т.б. ... ... ... Банктердің нарықтық экономикадағы ролі.
Банктік жүйе – нарықтық экономиканың ең ... және ... ... және ... қарым-қатынастардың дамуы тарихи
тұрғыдан қатарлас ... және де олар ... ... ... ... ... ... қызметінің барлық деңгейіндегі басқарумен тікелей
байланысты болады. Олар арқылы ұдайы өндіріс үрдісіне қатысушы- ларының
экономикалық мүдделерін ... ... ... Осы ... ... ... ретінде шаруашылық органдардың капитал- дарын, халықтық
жинақтарын және шаруашылық қызметтің үрдісінде босаған ... да бос ... ... ... ... ... ... пайдалануына береді,
ақшалай есеп айырылысу жүргізеді және ... үшін ... да ... көрсетеді, соның арқасында өндірістің тиімділігі мен қоғамдық
өнімнің айналысына тікелей ықпал етеді.
Қаржылық делдалдар ... ... ақша ... ... ... үлестіру механизімін қамтамасыз ету арқылы маңызды ... ... ... атқарады.
Банктер нарықтық экономикада басты қаржылық делдалдар болып табыла-
ды. Өз қызметінің үрдісінде, олар ақша нарығында тауар болатын, жаңа ... мен ... ... Клиенттердің салымдарын қабылдау арқылы
банк депозит деген жаңа міндеттеме жасаса, ал ... беру ... ... жаңа талап қойды.Осы жаңа міндеттемелер мен талаптарды жасау үрдісі
қаржылық ... ... ... ... ... қарыз алушыға және
соған қатысты қаржылық институттар қызметінің қозғалысы орын ауыс- тыруы,
қаржылық ресурстардың құйылуы қаржылық ... деп ... ... ... ақша ... ... ... банктер жалпы ақша
қаражаттарының “тобын” құрайды және де оларды ... ... ... ... әр түрлі шарттардағы несиеге деген талаптарды қана- ғаттандыра
алады.
Шаруашылық органдар мен ... ... ... ... және ... жүйенің қызмет етуі шаруашылық
құрылымдардың дамуында маңызды роль атқарады.
Нарықтық экономикада банктер монополистерге ... және ... ... ... нақты басқарады. Олар тек делдалдық қызметтен
шығып, ұдайы өндірістің барлық ... ... ғана ... ... ... ... ие бола отырып “нақты ... ең ... ... мүмкін. К.Маркс келесіде “Ағылшын банкісі сияқты мекеменің сауда
мен өнеркәсіпке билік етуіне” назар аударады.Банктер ... ... ... ... негізгі түйіні екені ескеріледі.
Банктік жүйенің мақсаты мен міндеттері негізінен ... ... ... және міндеттерімен бірдей, әйтсе де банктер ... ... ... ... экономиканы басқарудың жалпы мақсатына
жетуді қамтамасыз ететін, өзіне тән жеке ... ... ... ... органы ретіндегі банктің ролі оның өзінің қызметтерін орындау
үрдісінде және банк ісін ұйымдастыруда жалпы ... ... ... басқару процесінде банктер ... ... лық ... ... ал әр ... ... ең алдымен мүлде ретінде көрініс алады, ал ... ... ... яғни оны ... фактор болып табылатын әдістемелерді
пайда- ланады.Мүддені осылай деп түсінуден келесі туындайды, яғни оларға
қажетті- ліктерді ... ... әсер ... ... ... ... әдістері мәселен, несиелеу арқылы, экономикалық әр
түрлі буындарының қарыз қаражаттарындағы қажеттіліктерін әр ... ... ... есеп ... арқылы экономиканың үздіксіз
қызмет етуіндегі қажеттілігін қанағаттандырады, қоғамдық өнімнің тоқтаусыз
қозғалы- сын қамтамасыз етеді.
Банктер есеп ... ... ... тәртібін бұзғаны үшін
айыппұл, төлем төлеу ... ... үшін ... ... өз ... ... үшін ... пайыздарды алумен өзінің мүддесін ғана ... ... бұл ... ... да ... мүддесін қорғайды.
Банктер өз қызметтерін орындау кезінде функционалдық (экономикалық),
салалық (министерстволар, компания, фирмалар) және ... ... ... ... өзара тығыз байланыста жұмыс істейді.
Банктер экономикалық басқарудың органы болғандықтан, оның өз ... ... ... де экономикалық сипатта. Банктердің
экономикалық жауапкершілігінің ең алдымен олар ... ... ... ... ... байланысты емес, шаруашылық органдары-
ның, (яғни өз акционерлерінің) ... және ... ... ... ... ... өздеріне әрбір банкті таң-
дайтын фирмалар мен компаниялар топталады. Олар басқа жағдайларда ... ... ... өзі және ... үшін операцияларды неғұрлым
тиімді жүргізетін несиелік сипаты жүргізіледі.
Банктерде басқарудың басқа органдарында жоқ ... ... Ең ... ол ... ... ... негізгі қызметі
туралы ақпарат болып табылады. Шотта еңбекақы беру, жабдықтаушыларға төлем
жасау, банктік несиелерді қайтару үшін қаражаттың ... тек ... ... ... осы шарт ... ... нашар екендігі- нің
күнделікті оперативті көрсеткіші болып табылады. Шотқа ақшаның келіп түсуі
жабдықтаушының ... ... ... және т.б. ... ... бухгалтерлік есепті құруды күтпей-ақ кәсіпорын қызметте- рінің
көптеген ... ... ... әрі ... ... ... ала ... береді. Бұл банктерге өз клиенттерінің жағдайын білуге, ... және ... ... мен ... анықтауға мүмкіндік береді.
Ақша айналымы бірлікпен сипатталады. Қолма-қол және ... ... аясы бір ақша ... қызмет көрсетеді, әрі өзара
тығыз байланысты. Банктер кәсіпорындардың, ... ... ... шот есептерін жүргізу арқылы ақша ... ал олар ... ... ... ... қадағалайды, әрі
оларға ық- пал етеді.
Банктік жүйеде қоғамның барлық ақшалай қорларды шоғырландырған:
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ры,
т.б. бар. Банктер осы қорлардың қалыптасуына ... ... яғни ... бойынша бақылау жүргізеді, ақша ... ... және ... ... ... үрдіске әсер етті. Қазақстанның нарықтық эконо-
микаға көшуімен ... ... жаңа ... ... Меншікті
жекешелендіру мен мемлекетсіздендіру нәтижесінде жеке меншік, меншіктің
ұжымдық және акционерлік түрлері, ... ... кең етек ... ... ... негізінде кәсіпорындар құрылуда. Шаруа қожалықта-
ры санының есебі, олардың бірлесуі, ... ... ... және ... ... ... ... да осыған жатады.
Қоғамда белгілі-бір класқа ие коммерсанттар, кәсіпкерлер пайда
болуда. Нарықтық қатынастардың ... ... ... қоғамда
банктердің экономикалық ролі күшеюде. Олардың жұмысында бірінші орынға
әкімшілдік-әміршілік әдістердің орнын – ... ... ... ... ... ... ... құндық құрылымдарының мағынасы арта
түседі.
Бұл жағдайларда экономикада инфляцияның төмендеуінде және олардың
нарықтық жолға көшуінде, ең алдымен ... ... мен ... ролі айрықша. Бұнда банктік жүйенің негізгі мақсаты – ... ... ақша ... ... ... жетілдіру, есеп
айырысуды тездету және төлем тәртібін сақтау болып ... ... 1993 жылы 15 ... ... ... өзіміздің ұлттық валютамыз –
төл теңгемізді енгізді. Бірақ инфляция тоқтамады. Оның шыңы 1994 жылы ... 46 %-ға ... ... банк пен ... ... ... нәтижесінде шілде айында инфляция (25%-ға), төмендеді, ал 1994
жылы тамызда 13,5%-ға, қыркүйекте – 10,9%-ға тең болды.
Инфляцияның ... ... ... ... мөлшерлемесі-
нің 300-ден 250%-ға дейін төмендеуі мен несиелік ресурстар аукциондағы ... ... ... 280%ға төмендеуі, яғни несие үшін төлем – сұраныс
пен ұсыныс негізінде ... ... ... ... ... ... валюталық бағамдарының жақындасу тенденциясы бар. Аукциондарда
қысқа мерзімді қазыналық вексельдердің сату ... ... ... ... сәті ... ... ... директивті несиелерді
беруден бас тартуын атауға болады және олар тек агро- ... ... ғана ... ... ... аукциондарда сатылады.
Ұлттық банк үкіметтің шығындарына несиелер беруді ... ... ... ... ... ... тұрақтануы және
инфляцияның төмендеуі бойынша жағымды нәтижелер береді.
Мемлекеттік меншікке реформа жүргізуде ... ролі ... ... активтері мен пассивтерінің сапасы толығымен, олар ... ... ... ... байланысты. Осы орайда банктік
реформа мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру ... ... ... Сондықтан, банктік реформаның негізгі мақсатының бірі –
экономика- лық жеке секторын құру және ... ... ... ... табылады. Бұдан келіп шығатыны – банктік реформа
мемлекет- тік меншікті жекешелендірудің мүдделеріне бағынуы ... ... ... ... арыла алмайды, бұл қазіргі кезде көптеген
мемлекеттік кәсіпорындардың несие портфелі ... ... ... ... ... ... қайта құруға және көп
шығын шығаратын кәсіпорындарды тарату немесе қайта құруда өз үлесін алуы
керек. Бұл ... және ... ... ... ... ... ... өміршең кәсіпорындарды несиелеу ... ... ... ... өміршең кәсіпорындардан бөлініп және ... ... даму ... ... ... қызмет көрсетілуі қалған
банктердегі нашар, әрекетсіз несиелердің шоғырлануын болдырмауы тиіс.
Банктік ... ... ... қорлардың ролін жоғарылату
және сауықтыру банктерін құру жолымен ... ... ... ... ... Сауықтыру банкінің ролі жекешелендіру бағдарламасы-
ның негізгі мақсаты болып табылатын, тиісінше жекешеленген және көп ... ... ... ... ... арта ... қорлар жекешелендірілетін кәсіпорындардың саудасына қатысып,
олардың қарыздарын акционерлік капиталға ... ... яғни ... ... жеке ... ... ... сөз.
Банктік жүйенің реформасы жеке кәсіпорындардың банктен несие ... ... ... жеке ... ... ... ... Осы мерзім-
де ол шығынды мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құруды ынталандырады.
Жекешелендіруші кәсіпорындарға республикада банктік ... ... ... ... ипотекалық банктер маңызды көмек көрсетеді, яғни бұл
жерде әңгіме жекешелендіруші кәсіпорындарға, оған ... ... ... ... ипотекалық банктің ұзақ мерзімді несиесін беру ... ... ... Бірақ ол үшін ең алдымен заң ... ... ... ... екінші бөлімде реформа жүргізу бағдарламасы және реформа
жүргізудің әрі қарай жалғасуы қамтылады.
Бөлім 2. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жүйеде реформа жүргізудің қажеттілігі.
Қазақстан Республикасында банктік жүйені реформалаудың қажеттілігі,
Дүниежүзілік банктің ... ... ... ... ... бар болуымен түсіндіріледі және оларды өз кезегінде макро-
экономикалық ... ... ... етуі мүмкін деп санайды. Бірінші
категорияға (қаржылық) орталықтандырылған экономикадан мұра боп ... ... мен ... ... ... үлестіру жүйесінің ескі
тәжірибесімен келісілген қаржылық ресурстарды дұрыс орналастырмау мәселесі;
екінші категория мәселелеріне банктердің ... ... ... мен ... ... ... жатқызады. Бұл мәселе- лер
өміршең (несие беруге қабілетті) мемлекеттік және жеке кәсіпорындардың
қаржылық ... қол ... ... болып, банктік қаржылық ресурс-
тардың өміршең емес (шығынды) кәсіпорындардың пайдасына кетуіне жол береді.
1992 жыл ішінде Қазақстанның экономикасына ... ... ... 1992 ... I ... ... ... жалпы ұлттық
өнімнің – 11,3%-ын құраса, ал IV тоқсанда – 29,8% құрады. Бұл ... ... және ... ... ... есебінен болды, әрі бұл өз
кезегінде Ресейдің Орталық банкінің контокорренттік ... ... ... ... ... куәландырады: 1992 жылдың I тоқсанында
Ұлттық банктің коммерциялық банктерге берген несиелерінің сомасы – 6,7%-ды
құраса, IV ...... ... Мұндай несиелік ресурcтарды арнайы
банктер арқылы ... ... ... - ... ... мемлекеттік кәсіпорындарға несие беру нәтижесінде банктерде ... ... яғни ... ... портфелінің нашар
несиелерден құрылуына әкеліп соқтырады.
1993 жылы Ұлттық банктен 7,5 млрд. теңге сомасында ... ... ... 5,6 млрд. теңгесі – үкіметке, яғни олардың үлесі 75%-
ды құрады, ал олар бойынша жалпы қайтарылатын сома 138,5 млн. ... ... тең ... ... ... ... ... болып
табылды.
Ұлттық банкінің несиені қайта қаржыландыру тәжірибесінің
жетіспеушілігі келесіде: ... ... емес ... ... ... ие бола ... ... ресурстарды өз бетінше шоғырландыру
ынтасынан айырылуда. Бұдан басқа, мұндай несиелерді субъективтік ... ... ... тиімділігі ескерілмейді, несиелік
ресурстар барлық уақытта ... ... ... тиімді
орналастыруға кедергі болған тағы да бір фактор - бұл ... ... ... ... ... ... қарыздарға деген
қажеттіліктің ... және ... ... ... ... несиелендірілген мемлекеттік кәсіп- орындардың қаржылық тәртібінің
әлсіреуіне әсер ... ... ... ... несиелерді алып, көбінесе
оларды инвестор үшін емес, яғни ... ... және ... ... үшін ... ... ... мен Ұлттық банк
несиесінің номиналдық пайыз ... ... ... соңғысы 1992
жылы наурыз айында 25% жылдық мөлшерлемені құраса, бөлшек сауда бағаларының
жылдық инфляциясы 500%-дан жоғары болған. 1992 жылы ... ... ... ... 65%-ға дейін жоғарылағанда, ал инфляция ... Бұл ... ... несие алатын кәсіпорындар өздерінің қар- ... ... және ... ... құруға асыға қоймады.
Осылайша мемлекеттік кәсіпорындарды қолдайтын тікелей несиелеу ... ... ... ... саясатымен берілуі несиелік ресурс-
тарды ... ... ... банктердің өздерінің кәсіпорындарын олардың өтімділігін ескер-
мей, тікелей несиелендіруі – ... өтіп ... ... ұлғаюына
әкеліп соқтырады, ал осы кезде жаңадан пайда болған, нарықтық қатынастарға
бағыт- талған кәсіпорындар банктерден несие алуға қол ... ... ... ... ... ... ... банктерге
толық мөлшерде жұмылдыруға мүмкіндік берген жоқ. Кәсіпорындар ... ... ... жинақ ақшаларын нақты активтерге салғанды
қалады. Кәсіпорындар өздерінің тауарлар қорын ... ... ... ... ... пен ұзақ ... пайдаланылатын тауарлар
сатып ала бастады. Нақты активтер ... ... ... ... ең ... ... болып табылды. Салымдар үшін төлейтін
банк пайыз- дары инфляциядан туындайтын шығынның ... ... ... ... тұрғындардың жинақ ақшаларын жұмылдырудың жеткіліксіздігіне
байланысты, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді.
Несиелік ресурстарды үлестіру сипатына мемлекеттік ... ... және ... ... беру тәжірибесі кері ықпалын
тигізді. Субсидиялық несиелер деп – ... ... ... ... толтыруы әлеуметтік қорғауға арналған, сонымен бірге,
кәсіпорынның дәстүрлі ... ... ... ... т.б. Олар
Ұлттық банктің қайта қаржыландыратын несиелерге қарағанда, төменгі пайыздық
(1992 жылы IV тоқсанында 65% төмен) мөлшерлеме бойынша берілді. ... ... ... кәдімгі несие мен мемлекеттік дотация арасындағы
айырмашылықты мүлде жойды. Бұл қарыздарды кәсіпорындар өтемеді.
Ауыл шаруашылық ... және есеп ... ... ... үшін ... ... беру ... кеңінен қолданады. 1992
жылы Ұлттық банктің бұндағы несиелерінің үлесі ... ... ... несиелердің 70%-ын немесе барлық несиелік салымның 42%-ын құрады.
Жеңілдікті ... ... ... ауыл ... және ... үлесіне тиді.
1993 жылдың мақсаты үкіметтік бағдарламаларға берілетін орталықтан-
дырылған несиелер жеңілдетілген пайыздық мөлшерлемелермен (3%, 25 % және 65
%) ... ... ... берген несиелерінің 7,5 млрд. теңге жалпы
сомасынан, олардың үлесіне 76% ... ... 1992 жылы ... ... ... ... қойылатын шектеулер алынып тастағаннан кейін,
Ұлттық банктің ... ... ... ... банктерге
беретін несиелері бойынша маржа 3% мөлшерінде ... ... ... пайыздық мөлшерлеме орталықтандырылған несиелер жөнінен 1993 жалпы
республика бойынша 48,2% құрады. Сол жылы тұтыну ... ның ... ... ... банк ... ... ... есеп айырысуын (кли-
ринг) жүргізу кезінде қарыз-кәсіпорындарға субсидиялық жеңілдетілген несие-
лер берді. 1992 жылы осы мақсаттарға берілген ... ... ... ... 30%-зы болды. Несиенің негізгі бөлігі өтелмей қалды.
Дегенмен жоғарыда аталған несиелер кәсіпорындардың қаржылық жағ- ... ... де, олар ... ... ... ... айналды. Сонымен қатар, субсидиялық және жеңілдетілген несиелер
бойынша номиналды пайыздық мөлшерлемесі мен инфляция деңгейі-нің арасындағы
үлкен айырмашылық-қаржылық ... ... ... ... ... ... ... емес қарыз
тапшылығын жабу үшін үкіметке берілген несиенің үлес ... ... ... 1 ... олар ... 13,7 және 11% ... 1993 жылы 1 қаңтарда-
1,5 және 2%, ал 1993 жылы бюджеттік тапшылықты ... - 877 млн. ... ... ол ... ... сомасының - 11,8%-ын құрады.
Нәтижесінде несиелік жұмсалымдар құрылымы әлдеқайда нашарлады,
мерзімі өтіп ... ... ... ... ... ... төмен
болуынан Ұлттық банктің ұтылғаны мен капиталды жоғалту ... өте ... жылы ... басталған төлемсіздік дағдарысы кәсіпорындар-
дың қаржылық жағдайына және жалпы экономикаға қатты әсер етті және әлі де
әсер ... ... ... өнім ... ... ... ... тіпті тоқтатуға мәжбүр болды. Есеп айырысуда
тауарлар мен ... ген ... ... ала ... және бартер
қолданады.
1991 жылы 1 қаңтарда уақытында төленбеген есеп айырысу ... ... ... ... 1992 жылы 1 ... – 11,2 млн. ... ал 1992 жылы
маусымында – 384 млн. теңге немесе ... ... ... – 12,3% ... ... ... ... сомасының – 84,1% құрады. 1993 жылы
мерзімі өтіп кеткен төлемдер 91,5 млн. теңгеден 5,5 ... ... ... 60 есе жоғары өсті. Сөйтіп, банктердің қарыздары ... ... ... ... 12,6 млн. теңгеден 1,7 млрд. теңгеге дейін немесе 135
есеге ұлғайды.
Мұндағы құбылыс ... ... ... ... ... тиімсіздігі және несиелік нарықтың мәселелері. Әсіресе, олар 1992
жылдың басында Ұлттық банк кәсіпорындарға несие беруді шектей ... ... ... ... ... тауарлары үщін басқа кәсіпорын-
дардан төлемдерін ала алмауынан төлемдер жарты жылға немесе одан да көп
уақытқа кешіктірілді. Жағдайы ... ... ... бар, ... төлем
қабілетінсіз кәсіпорындар да қауіпті жағдайларға ұшырады.
Несиелік нарықтың мәселелері қолма-қолсыз есеп ... ... және есеп ... ... ... несиелеу жойылған кезде бай-
қалды. Кәсіпорындар өздерінің өнімдерін алушыларға жабдықтаудың келісімі
мен жоспарына ... ... ... ... ... ... ... алушының шотында ақша қаражаты болмаса, онда банк оған ... ... бұл ... төлемсіздік тәуекелі деген болмайтын. Бұл жүйені
алып тастаған соң ... ... ... ... болса, оларға
банктер несие бермейтін болды) төлемсіздік дағдарысы орын алады; төлемдерді
кешіктіру немесе бірқатар кәсіпорындардың тауарлар мен қызметтер үшін ... ...... ... туғызды. Сонымен бірге, төлемдердің
кешіктірілуі ескірген құралдар мен банктердің техникалық жарақтарының ... де ... ЭЕМ және ... ... ... ... ... болды.
Кәсіпорындар арасындағы төлемсіздік дағдарысынан шығуда үлкен 3 шара-
ны жүзеге асырады: Біріншіден, басқа да ... ... ... ... ... ... ... өміршең кәсіпорындардың қарызын
қайта қаржыландырды. Ұлттық банк бұрынғы ... ... ... ... 245,6 млн. ... несие берді. Екіншіден,үкімет жаңа
төлем құралдарын енгізді. Мемлекеттік кәсіпорындарға чектер немесе төлем,
тапсырма бойынша алдын ала ... ... ... ... құралдарын
пайдалануға рұқсат етілді. Үшіншіден, бұрынғы одақтас ... есеп ... ... ... құру ... ... 1992
жылдың соңында Қазақстан мен Ресей, екі елдің кәсіпорындарының ... ... алу ... екі ... келісімге қол қойды, ол қарыздар сомасы
1992 жылдың аяғында 80 млн. ... ... ... ... ... ... бере ... себебі
бірқатар маңызды мәселелер шешілмей қалды. Кәсіпорындардың өзара қарыздар
болуы- нан туындаған ... ... пен ... ... ... жоқ; ... төлемдерді кешіктіру және кәсіпорындарда қаржылық
тәртіптің болма- уына қатысты ... ... ... ... 1992 жылы соңында тағыда қайталанды, ол ... ... ... тағы 600 млн. ... ал 1993 жылы I ... мемлекеттік
кәсіпорындардың айналым капита- лын толықтыруға 800 млн. ... ... ... (25% ... ... ... ... болды.
1993 жылы қараша айында Ұлттық банкке ұлттық валютаның енуімен ақша-
несие саясатын жүзеге асыру; бюджетпен, банктермен ... ... ... ендіруі, банктердің қызметтерін реттеу жүйесін
нығайтуға қатысты ... ... ... ... ... ... ... 1995 жылға дейін Орталық
банктің қызметін атқару, жүйе қызметін реттеп отыратын нормативтік құжат-
тарды ... және ... ... ... ... ... банк дербес түрде ақшалай-несиелік саясат жүргізу тәжірибесін қолға
алды. Бұл кезең, сондай-ақ ұлттық валютаның бағаларды ырықтандыру саясаты-
на орай шарттасылған ... ... және ... әрекетіне
бейімделуі болатын. Сонымен бір мезгілде, 1995 жылы 15 ақпан айында Қазақс-
тан ... ... ... бекітілген, 1995 жылға арналған
Қазақстандағы банктік жүйені реформалаудың бірінші бағдарламасы ... ... ... ... ... ... бағдарламасы.
Бағдарлама 1995 жылдың соңына дейін сәтті жүзеге асырылған ... қол ... ... ... ... ... негізінен классикалық орталық банктерге тән
валюталық және ақшалай-несиелік ... ... ... жиынтығын
енгізуді аяқтау және оны пайдалану. Бұл өз кезегінде Ұлттық банкке тиімді
ақшалай-несиелік саясатын жүргізуге және ... ... ... ... тің ... негізгі міндеттерді толығымен орындалуына
мүмкіндік береді;
- экономикалық ... ... ... мен ... ... және ... банк тарапынан бақылауды күшейту есебінен барлық
коммерциялық ... ... ... ... ... ... олардың
капиталдандыру деңгейін жоғарылату және халықаралық стандарттарға жақын
банктер тобын қалыптастыру;
- банкаралық ... және ... ... дамыту және терең-
дету жолдарымен оларда қалыптасатын пайыздық мөлшерлемелер мен ... ... ... қол жеткізу, ал Ұлттық банк оларға тек ... ... және ... ... ... ғана ... етеді;
- республикалық бюджеттің тапшылығын Ұлттық банктің тарапынан тіке-
лей несиелеуден бас тартып, оның ішкі және ... ... ... емес ... ... қаржыландыруға көшу;
- шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында төлемдердің қауіпсіз,
уақтылы және ... ... ... ... еліміздің төлем жүйесінің сапа-
лы қызмет ететін жаңа деңгейіне қол ... және ұзақ ... ... ... ... орта және ұзақ ... инвестициялық жобаларды инвестициялық емес
несиелеу жүйесінің негізін қалау.
Бағдарламаның өткірлігіне қарамастан, істің нақты жағдайын ескере
отыр- ып, оны ... ... ... ... ... ... және ... дами
түсті.
Банктердің қайта қаржыландыру механизмдерінде маңызды ... 1995 жылы ... ... ... ... ... беру тоқтатыл-
ды. Орталықтандырылған көздер, есебінен берілетін несиелердің көлемі және
мерзімі қысқарды. Экономиканы несиелеу қызметі негізінен ... ... ... ... көшті және олар өз ... ... ... ... ... бос қаражаттарын, халықтың
жинақ ақшаларын тарту және сыртқы қарыздарды өздері тарту ... ... ... Ұлттық банк жалпы Орталық банктерге тән
қызметтерге көбірек ден қойды, оларға: банктердің өтімділігін қолдап ... ... ... ... ... ... несиелеу және жалпы
ақша-несиелік және валюталық реттеу жатады.
1995 жылдың бірінші жартысында Ұлттық банктің екінші деңгейлі банк-
терге беретін несиелердің негізгі ... ... ... ... 3 ... ... ... жартысында операциялардың барлық ауыртпалығы
мемлекеттік бағалы қағаздардың екінші нарығына көше бастады. Сонымен бірге,
банкаралық несие ... ... ... айынан бастап ломбардтық несиелеу
жүйесі енгізілді. Базалық ақшаларды өсуін ... ... ... ... Ұлттық банк айналысқа бағалы қағаздарды шығару ... ... ... ... ... ... жылы Ұлттық банк қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің позитивті
нақты ... ... ... ... қарқынының төмендеуіне байланысты ол да
төмендеді және керісінше ... өсуі ... ... ... ... қарастыруға әкелді. Инфляция қарқыны 1995 жылдың
қаңтарында 8,9%-дан 2,4%-ға дейін төмендеуін ескеріп, ... ... ... ... ... 45%-ға ... ... Кейінгі
айлардағы инфляцияның өсуі (айына 4,4%) 20 қарашадан бастап Ұлттық банктің
қайта қаржыландыру мөлшерлемесін 52,5%-ға дейін арттыруына мәжбүр етті. Бұл
өзгерістер өз ... ... ... банктердің пайыздық саясатында да
көрініс алды.
Ақша массасының көлемін тиімді мөлшерде ұстау қажеттілігімен туындай-
тын банктің өтімділігін реттеудегі ... ... ... 1995 ... рыз ... теңге және шетел валютасындағы депозиттік міндеттемелердің
деңгейінің 20%-ын құрады. Ұлттық банк резервтенудің балама тәртібіне ... ... үшін ... ... ... және оған төлейтін
ақы мөлшері қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің 25% деңгейде қалды.
1995 жылы Ұлттық банк мемлекеттік бағалы ... ... ... ... ашық нарықтағы операциялар басталды. Бұл жерде бірінші
және екінші нарықтардың қызмет етуі қамтамасыз ... ... ... ... мерзімі 3 айлық қазынашылық вексельдің көлемі 4,1 млрд.
теңгені құраса, ... 6 ... ... ... – 0,8 млрд. теңге
көлемінде айналысқа шығарылады. Екінші нарықтағы операциялар ... ... 11,4 ... ... ... оның ішінде ашық нарықтағы операциялар - 2,2
млрд. ... ... банк ... ... ... ... нарықтық жағдайлардың
қысқа мерзімді өзгерістерінен туындайтын теңгенің алмастыру бағамының
(динамикасын) қозғалысын ... ... 1995 жылы ... валюта-қор биржасындағы АҚШ долларын сатып алу түріндегі Ұлт-
тық банктің интервенциясы оларды нарықта сату ... ... сай ... жылы ... валюталық резервтерді басқару бойынша көптеген
жұмыстар жүзеге асырылды. 1995 жылы сәуірде Ұлттық банктің басқармасы алтын
валюта резервтерін ... ... ... банк алтын валюта резервтерін көбейту мақсатында валюта мен
қымбат бағалы металдарды депозитке орналастыру, валюта мен ... ... сату және ... алу ... ... ... қатар әр
түрлі елдердің мемлекеттік бағалы қағаздарымен операциялар жүргізді.
Мұндай ақша-несие саясатын жүргізу нәтижесі 1995 жылы ... ... ... негізінен орындалды. Ол инфляцияның
орташа айлық қарқынын (1994 ж.) ... (1995 ж.) ... ... ... әкелді, әрі шетел валюталары бойынша теңгенің ... ... ... ... ... ... саясаты экономикалық тұрақта-
нуына жақсы жағдай ... ... ішкі ... құлдырауы (1994 ж. 23,7%) 9%-
ға дейін ... 1997 ... ... ... бірқатар
салаларда өндірістің өсуі байқалады. Сауда балансының ... ... ... жылы ел экономикасын сауықтыру мақсатында макроэкономикалық
реттеу мен ... және ... ... ... ... ісінде
Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі арасындағы қатынастары беки түсті. Сон-
ың нәтижесінде, Қаржы министрлігінің өзара байланыс ... ... ... тәжірибесі келтірілді, мемлекеттік қазынашылық
міндеттемелердің аукциондарын өткізу бойынша ... ... ... атқарылуы жақсарды, бюджеттерге кассалық қызмет көрсету- ді
Ұлттық банктен – ... ... ... беру ... ... ... ... банк тәжірибеге жаңа шоттар жоспарын, біртұтас баланс пен
негізгі және көмекші ... ... ... ... сонымен бірге
Ұлт- тық банк жүйесіндегі қажетті бухгалтерлік және ... ... ... ... ... ... автоматтық өңдеу үшін бағдарламалық
қамта- масыз ету жұмысы аяқталды.
1995 жылы банктік қадағалаудың ... ... ... ... ететін құжаттарды дайындау бойынша жұмыстар жүргізілді, әсіресе мына
бағыттарда: үмітсіз және күмәнді қарыздарды жабуға арнайы резервтер (прови-
зия) қалыптастыру ... ... ... ... ... жаңа
тәртіптері бойынша, банктік операцияларды лицензиялауға банктерді таратудың
жұмыс жасап отырған тәртібін ... және ... ашық ... ... ... жылы ... деңгейдегі банктер жүйесінде өзгерістер болды.
Банктер- ді тарату немесе ... ... ... ... ... ... ші ... банктердің өтімділігі мен ... ... ... тардың күшеюі әсер етті. Нәтижесінде, бір жыл
ішінде банктердің саны ... 130-ға ... ... олардың құрылымы
да өзгерді. Мемлекетаралық банк құрылды, оның саны ... 6-ға ... және ... ... дің саны ... 7-ге дейін) өсті.
Ұлттық банк пен Үкімет біріге отырып, бұрынғы ... ... ... ... ... мен одан әрі ... бойынша күрделі жұмыс
жасады. Агрокәсіпбанктің санациясы аяқталды.
1995 жылы функционалдық (атқарымдық) арнайы мемлекеттік банктердің
құрылуы ... ... ... банк - ... ... ... ... жылы несиелік нарықтың даму ерекшелігі-несиелік аукциондарды әрі
қарай жетілдіру болып табылады. Несиелік аукциондар ролі ... ... ақша ... ролі ... жылы ... ... металдар нарығының дамуы басталды. 1995 жылы
20 шілдедегі № 9372 ... ... ... және асыл ... ... ... ... туралы” Қазақстан Республикасы
Президентінің заң күші бар ... ... ... ... ... ... сату ... оларды еркін сатуға көшуге рұқсат етеді.
Бұрынғы КСРО республикаларының ішінде Қазақстан ... ... ... ... байланысты алғашқы қадамдарын жасады. Жеті банк
қымбат металдармен операциялар жүргізуге уақытша лицен- зиялар алады. 1995
жылы желтоқсан айында алғашқы ... ... ... ... ... ... тиімді пайдалану әрі
олардың өтімділігін арттыру үшін ҚР Ұлттық банктің ... ... ... тасы және ... банктің Павлодар, Көкшетау, Шығыс
Қазақстан облыстық ... да ... ... ... ... ... ... тиімді пайдалануды
жоғарылату үшін 1995 жылы Ұлттық ... ... ... ... есеп ... вексельдік жүйесі туралы уақытша
ереже”, “Банктік сервистік бюро туралы ... ... ... аумағында дебиттік және кредиттік карточкаларды ... ... ... ... ... тәртібі” нормативтік
құжаттар дайындалып бекітіледі. Сонымен қатар, бұрын бекітілген нормативтік
актілерді: “Қазақстан Республикасындағы ... есеп ... ... ... ... ... үшін ... Республикасы Ұлттық
банктің клиринг палатасы туралы ереже”, “Қазақстан Республикасында- ... ... ... ... ... ... онкольдық
қарыздарды беру және қайтару бойынша операцияларды жүргізу туралы ережені”
енгізуге байланысты жұмыстар атқарылды.
Реформаның құқықтық қамтамасыз етілуі және ... ... ... ... ... қарастырылған шаралар іс-жүзінде толығымен
орындал-ды. Осыған орай, бағдарламаға ... ... ... ... ... және ... ... банктер және банктік қызмет
туралы” Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар ... ... жылы 6 ... ... күші бар, ... ... Президенті-
нің Жарлығына толықтырулар енгізу туралы”, 1997 жылы 28 сәуірде “Қазақстан
Республикасындағы вексельдік айналыс ... 1997 ж. 11 ... ... ... ... ... ... кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы” ... ... ... ... одан әрі ... жылы ... банктік жүйесін реформалау бағдарламасын жүзеге
асыру орта ... ... ... ... ... ... мен міндеттері тұтастай алғанда, 1995 жылғы ... ... ... ... ... банк ... ... қызметі
кезінде жинақталған тәжірибесі оған экономикасы дамыған елдерге тән, нарық-
тық экономикаға сай келетін ақша-несиелік саясатының ... ... көшу ... ... ... ... ... Ұлттық банк жүйелері өздерінің
дамуы барысында мынадай қызметтер атқарады:
1. ... ... ... Ол ... банк ... қайта
қаржы- ландыру несиелерінің ... ... ... ... ... ... ... нормаларды бекіту, валюталық
нарықтағы интервен-цияларды, сонымен қатар, Ұлттық банктің мемлекеттік
бағалы қағаздармен де операциялар ... ... ... ... ... ... ... банк бюджетті таза несиелеудің біртіндеп төмендеуін анықтайтын
Қаржы министрлігімен жаңа қарым-қатынастарды қалыптастыруға айрықша көңіл
бөлетін болады. Соңғысында бюджеттің тапшылығын қаржыландыратын ... ... ролі ... ... ... ... ... операциялау көлемінің ұлғаюын, олардың неғұрлым ұзар- тылған
мерзімімен жабылып сатылатынын ... онда 1998ж. ... ... ... ... ... ... қайта қаржыландыру мөлшерлемесі нақты бейнеленуінде
позитивті (яғни инфляцияның ... ... және ... іске
асуының соңына таман, ақшаға деген сұранысты реттейтін негізгі параметр
болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... нарықтың дамуына қарай ондағы мөлшерлемеге көп көңіл
бөлінеді.
Ұлттық ... ақша ... ... ... банктердің мүмкін
болатын деңгейдегі өтімділігін қамтамасыз ету мақсатында банктерде депозит
бойынша ... ... ... жалғастырылатын болады. Ақша-
несиелік саясаттың бұл құралы банктердің өтімділігі мен ақшаның мультипли-
кациясын белгілі бір ... ... тұру үшін ғана ... сонымен бірге
шетел валютасындағы депозиттердің өсу қарқыны мен көлемін реттеу үшін де
қолда- нылады. ... ... ... өсуі сақталатын болса,
Ұлттық банк ұлттық және ... ... ... ... ... арқылы жағдайды өзгертуге тырысады.
Ұлттық банк мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... қарастыруда. Бірінші нарықтың дамуы бойынша Ұлттық банк ашық
нарықтағы операциялар көлемін кеңейтіп және оған ... ... ... ... ... ... ... кезінде эмиссиялық, кассалық және инкасса-
торлық жұмыстарды күрделі қайта құру жүзеге асады.
Қолма-қол ақша айналымының ырықтандыруын ... ала ... ... қайта құралады. Екінші деңгейдегі банктерді ақшалармен
қамтамасыз ету оған деген қажеттіліктердің ... ... ... ... ... ... Эмиссиондық рұқсат алынып
тасталады.
Қолма-қол ақша айналымын тиімді басқару ... ... ... банктің сақтау орындарында банкноттар мен ... ... ... ... ... ... ... қызметі екінші деңгейдегі банктерге
ішінара берілуде.
2. Валюталық реттеуді жүзеге асыру және ... ... ... ... тәжірибесін ескере отырып, оның ішінде негізгі ұлттық валюта-
лық нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын ... ... ... және ... бәсекелестік қабілеттілігіне, баға
деңгейінің өзгеруі мен басқа да ... ... ... ... ... әрі ... дайын.
Өтімді валюталық нарық құруда жинақталған тәжірибені ... ... банк ... ... ... ... түскен түсімдерін
міндетті түрде сату жөніндегі икемді саясатын жүргізеді.
Банкаралық валюталық нарықта (форвард, своп, ... ... ... ... ішкі ... ... үшін және ішкі ... дилингтік
операцияларды реттеу бойынша нормативтік базаны жасау, РЕПО, своп, қымбат
бағалы металдар, ломбардтық валюталық несиелер типтес операцияларды ... үшін ... ... ... ... уақыт аралығында алтын валюта резервтерін басқару жөнін-
дегі жасалған ... ... ... ... ... ... яғни стратегиялық инвестициялық портфель мен тиімділіктің
тактикалық портфельдерін құруды білдіреді.
Бұл орайда өтімділіктің тактикалық портфелі ... ... мен ... ... жабу саясатын жүргізу үшін қажет. Бұл портфельдің
табыстылық нормасы орналастырудың сәйкес мерзімі ... ... ... ... ... ... ... негізгі құралдары болып
ақша нарығының құралдары табылуы тиіс.
3. Банк қызметін реттеу ... мен ... ... ... ... ... банктің Қазақстандық банктерге қоятын талапта-
ры банктік қадағалаудың ... ... сай ... ... ... ... ... қолдану банктердің капиталданды-
руына және банктердің тәуекелдерге бейімделуіне нақты баға береді, ал ... ... ... ... мен ... және ... деңгейдегі
банк- термен қарым-қатынастағы ұлттық банктің жетекшілігінің әлдеқайда
негіздел- ген шешімдер қабылдауына мүмкіндік беріледі.
Банктерді құру және ... ... ... ... банк талаптары-
ның қатаңдай түсуі тұрақты, бәсекелестік ... бар ... ... ... ... капиталының тапшылығын сезетін банктер Ұлттық банкке қайта капи-
талдандырушы бойынша шаралар мен ... ... ... әрі ... ... есеп ... тұрады. Капиталдың баламалы деңгейіне қол
жеткізе алмаған банктер таратылады немесе банктік емес қаржылық ... ... ... ... мерзімге нақты тұрғыдан келгенде, Ұлттық банк капитал тапшылығын
сезетін сол немесе басқа банкке деген қарым-қатынасын оның ... ... ... ... мен берілген несиелерінің үлесіне
қарай анықтайды.
Осы айтылған белгілермен сәйкесінше банктердің келесідей ... ... ... қоры 600 млн. ... ... ірі ... біршама ірі және орташа ;
- ұсақ банктер.
Тек ірі ... ... ... банк олардың қаржылық
сауықтыру бойынша ғана соңғы инстанциядағы кредитор ... ... ... ... ... ... жойылуы еліміздің экономикасына ... ... ... ... ... қажетті жағдай – банктің менеджмент сапасын
нығайту мен банктің ағымдағы қаржылық жағдайын бақылап отыру үшін Ұлт- тық
банктан ... ... ... ... ... Банк жүйесінің бухгалтерлік есебі мен статистикасын реформалауды
аяқтау. 1995 жылы орта ... ... ... ... ... ... мен ... да несиелік мекемелеріндегі бухгалтерлік есеп пен
есеп беру жөніндегі біртұтас әдістемелік саясатты қамтамасыз ететін банктік
жүйеде- гі бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... статистикалық
көрсеткіштерді салыстыруды қамтамасыз ететін және ... ... ... ... ... ... жаңа шоттар жоспарына сай
екінші деңгейдегі банктердің статистикалық есеп беруінің жаңа ... және ... ру ... ... банктің облыстық (аумақтық) басқармаларының мақсат- тары.
Орта мерзімдік кезеңде банктің облыстық (аумақтық) басқармаларына ай-
рықша мән беріледі. Іс жүзінде ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Облыстық басқармалар қарыз алушы банкке орталықтандырылған несиелік
ресурстарды жеткізу-олардың мақсатты пайдалануына бақылау жүргізуді жүзеге
асыруды қоса ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық банктің ақша несие саясатын жүргізуді қамтамасыз ... ... қоса ... мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының
ары қарай дамуы қарастырылуда; Ұлттық банктің облыстық басқармаларына
облыстық аумақты осы ... ... ... ... қамтамасыз ету бойынша
жауапты міндеттемелері артады.
Орта мерзімді кезеңде ... банк ... ... ... ... ... валюталық нарықтың дамуы, яғни облыстық
аумақтарда шетел валютасын айырбастау пунктерінің санының өсуі.
Ұлттық банктің облыстық басқармалары өз аумағында ... ... де және ... ... басқармаларында да бухгалтерлік есеп және
есеп беру реформаларын жүргізуді қамтамасыз етеді.
Қолма-қол ақша айналымының кең ... ... ... ... ... ... ақша жөнінде қамтамасыз ету бойынша
шаралар қолданады. Бұл бағытта банкноттар мен монеталардың ... ... ... және тасымалдауын қамтамасыз ететін шаралар қолдануға тиіс.
6. Екінші деңгейдегі банктер жүйесінің одан әрі ... ... 1998 ... ... ... банктік жүйесінің деңгейі-
ломбардтар, несиелік бірлестіктер, трасталық, лизингтік, ... ... ... т.б. түрлерінде көрініс табатын банктік
емес қаржылық мекемелердің жүйесімен толықтырылады және екінші деңгейдегі
банктерден тұратын болады.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... корпоративті бағалы қағаздарға күрделі қаржы жұмсау тек олар бойынша
дилерлік операциялардан, басқа банк қызметінің ... ... ... ... ... жүйесімен қатар, өздерінің белгіленген өзіндік
қыз- меттері бар бірқатар мемлекеттік банктер ... ... және ... реттейтін арнайы нормативті база құрылады.
Қазіргі кезде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... және Сауықтыру банкі жатады.
Ондай банктердің қатарында Халықтық жинақ банкі де бар, ... ... ... ... ... ... бақылауында бола- ды.
1998 жылдан бері, оның салымшыларымен акционерлеу басталды.
Қазақстан Республикасы Экспорт-импорттық банкі (Эксимбанкі) Үкіметтің
құрылымдық-инвестициялық саясатына жәрдемдесу және елдің ... ... ... ... ... ... оны ... асыруға, сондай-
ақ қаржыландырудың саудалық және жобаларын таңдап алу ... ... ... ... ... ... құрылған банк болып табылады.
Эксимбанк шетелдік және ... ... және ... үшін ... ... ... етеді және кепіл қызметін
жүзеге асырады, инвестициялық және қаржылық агентті, сенім жүктелген ... ... ... қатысты) және дилердің қызметтерін жүргізумен
қатар, бағалаумен тәуекелдерді басқаруды жүзеге асырады.
1998 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ... ... ... ... ... туралы” ережесі қабылданады.
Осыған сәйкес екінші ... ... отыз ... ... кірді әрі
олар 1998 жылдың соңына дейін халықаралық стандарттарға өтуі ... ... отыз банк ... топқа кіреді, оларға 2000 жылға дейін ... өту ... ... 17 ... ... ... олар ірі банктер- мен қосылуына болады.
Қазақстан Республикасы ... ... ... және ... ... ... заң күші бар ... сәйкес Ұлттық
банкке банктік аудитті лицензиялау қызметі жүктелген. Ұлттық банк банктік
аудитті лицензиялауға ... ... ... ... онда ... ... анықталады және жоғары талаптар қойылады.
Банктік жүйенің тұрақты ... бірі – ... ... дыру ... ... табылады. Бұл орайда Ұлттық банкпен, Банктердің
ассоциациялары және Қаржы министрлігі бірлескен түрде ... ... ... ... ... ... тәртібі және шараларын анықтайтын
нормативтік базаны жасауда жұмыс жүргізуде. Депозиттерді ұжымдық сақтан-
дыру қоры, ... ... ... ... ... ... ... бірігуі негізінде, яғни қатысушылардың қосқан қаражаттары
есебінен құрылады.
7. Ұлттық банк еліміздің қаржылық нарықтарының дамуына қатысуы.
Несиелік нарық. Нарықтағы мемлекеттік ... ... мен ... ... өсу тенденциясын және бюджет тапшылығын тікелей несиелеу
аясының қысқаруын ескере отырып, Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін өтеуге баса назар аударады. Бұл
орай- да жоғарыда айтылған ... ... ... несиелердің
ролі әлдеқайда төмен. Ломбардтық несие де маңызды болмайды.
Банкаралық ақша нарығы. Банктерді капиталдандырудың күшеюі, Ұлттық
банктің несие беру ... ... және ... ... нарығындағы
банктердің қызметін реттейтін ережелерді бекіту – банкаралық ақша нарығында
операциялардың көбеюі мен ... ... ... ... ... ең
негізгі мәселесінің бірі сол нарықтың әрі қарай жоғары сапа- лы ... ... ... ... ақша ... ... ... тердің уақытша
бос ресурстарын сатудағы немесе өтімділікке деген қысқа мер- ... ... ... өтеуге мүмкіндік береді.
Валюталық нарық. Алдағы уақытта өз дамуын алады. ... ... ... ... ... ... атаулы айырбас бағамы белгілі
бір шамада нарықтық жағдайлармен анықталады. Ұлттық банктің интервенциясы
сұраныс пен ұсыныстың ... ... және ... ... бір ... ... және ақша ... бойынша параметрлерді сақтау қажетті
деңгейде өтеді. Бұл орайда айырбас бағам саясатын еліміздің экономикасының
экспортты және импортты ... ... ... ... ... ... құру ... жүргізеді.
Валюталық нарық банкаралық нарықтың валюталық ... ... ... және ... ... мәліметтерді кеңейту
бөлігінде тереңдету бағытында дамиды.
Қымбат металдар нарығы. 1995 жылы қымбат металдармен байланысты қарым-
қатынастарды реттейтін Қазақстан ... ... заң күші ... ... ... республикамызда бұл қатынастарды
мемлекеттік монополиядан мемлекеттік реттеуге көшу ... ... ... жылы 20 ... ... ... ... № 2372 “Асыл
тастармен, ... ... ... байланысты қарым-қатынастарды
мемлекеттік реттеу туралы” қабылданған Жарлығына сай ... банк ... ... ... ... ... процедураларын өңдейді және
игереді. Ұлттық банк әр түрлі меншік түріндегі ... ... ... ... бағалы металдар мен қымбат бағалы металдардан
еркін нарықтық баға бойынша өндірістік-техникалық ... ... ... ... ... ... отыр.
Мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы. Мемлекеттік қазынашылық
міндеттемелер (МҚМ) серпінді ... және ... етуі ... ... ... іс ... ... жағынан валютамен салыстырарлық және опера-
цияларының көлемі жөнінен несиелік ресурстардан асып ... ... ... ... ... соңына қарай мемлекеттік қазыналық ... ... ... ... ... ... да түрлері 1-ден 3
жылға дейінгі айналыс ... ... ... ... ... ... жоғарылауына алғашқы делдалдар өз офистеріндегі нақты
уақыт режимін бағдарламалық және есеп ... ... ... ... және жетілдіруін аяқтауға ықпал етті.
8. Төлем жүйесінің жетілдірілуі. Қазақстан Республикасының ... ... мен ...... банк пен Халықаралық валюталық
қор және Дүниежүзілік банктің бірігіп анықтаған стратегиясымен жүргізіледі.
1995 жылы басталған төлем ... ... ... Қабылданған төлем
жүйесін құру және жаңарту стратегиясымен ... ... екі ... ... мен есеп ... ... ... көмек
беретін аралық төлем жүйесін құру; екіншісі – ұзақ мерзімді төлем жүйесін
ендіру аяқталды.
Ірі төлемдер жүйесі ... ... ... жұмыс істеуі
керек. Жүргізілген операциялардың бухгалтерлік есебі Ұлттық ... ... бір рет ... ... ... ... ... есеп
айырысу шоттарында жүзеге асырылады. Сөйтіп, барлық банктер бойынша позиция
бақыланып ... ал ірі ... ... ... ... ... филиалдары құқықты болады. Банктердің құрылуы, тоқтатылуы және де
Ұлттық банк пен Коммерциялық ... ... ... ... ... 3. ... қызметті ұйымдастырудың негіздері.
3.1. Банк қызметінің құрылуы мен тоқтатылуы.
Банктік заңдарда, банктердің жарғылық қоры қандай көздерден құралғаны-
на байланысты оларды: мемлекеттік, жеке ... ... ... ... банктер деп жіктейді. Қазақстан заңдарына сай Мемлекеттік банк деп
(Орталық – Ұлттық банктен басқа) капиталы толығынан ... ... ... ... ... бөлігі мемлекеттік құрылтайшылардың
(мысалы, мемлекеттік кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... мен ... қоғамдар туралы” заңға
сәйкес, біріншіден, акционерлік қоғам – бұл ... ... ... ... дейді) меншік құқығын, Ұлттық банк
берген лицензия негізінде шығарылатын акциялармен ... ... ... банк ... ... мен табысы сатып алын- ған
акциялардың санымен тікелей байланысты. Акционерлердің ... ... ... акция сомасымен ғана шектелген. Егер банк банкротқа ... өз ... ... ... кінә жеке акционерлерге емес, ... ... ... формасының кемшіліктеріне мыналар
жатады: акционерлік банкті құру ... ... ... ... алуды талап етеді), өзгермелі жағдайларға бейімделу мен икемділік
дәрежесінің төмен болуы.
Банкті ұйымдастыру қиын процедураны ... және ол ... ... ... ... ... банк Қазақстан Республикасының аума-
ғында банктерді құруға рұқсат береді және банктермен, ... ... алу ... ... ... банк ... мөлшердегі төлем негізінде беріледі.
Рұқсат берген кезде Ұлттық банк атқарылатын банктік операциялардың
шеңберін анықтайды. Банктік ... мен заң ... ... ашылуы мен тоқтатылуы реттеліп отырады.
Банкті құруға рұқсат алу үшін келесі құжаттар қажет:
- рұқсат ... ... ... негіздеме;
- алдағы 2-3 жылдағы толық ақпараттарды қамтитын іскерлік болжалды
жоспар;
- құрылтайшылар ұсынатын банк ... ... мен бас ... ... ... жайлы мәліметтер;
- құрылтайшылардың қаржылық тұрақтылығы жайлы аудиторлық қорытынды;
- жарғылық қор шотына қаражат салғанын растайтын құжат.
Сонымен қатар, бірлескен немесе шетелдік банк және де ... ... ... рұқсат алу үшін келесідей құжаттар қажет:
- құрылтайшы заңды тұлғалар үшін: олардың заңды мәртебесін растайтын,
жарғы немесе басқа да ... және ... екі ... ... ... аумағында шетелдік банк құруға немесе қатысу
жөніндегі шетел құрылтайшыларының сәйкес органдарының рұқсаты;
- құрылтайшы жеке ... ... ... ... ... осы тұлғаның
төмен қабілеттігін куәландыруы қажет.
Банкті ашуға рұқсат беру жайлы арыз – ... ... ... ... ... ... ... ішінде Ұлттық банкте қарастырылады.
Рұқсат беруден бас тартудың себептері мынада: ... ... ... ... ... сай ... ... қаржылық жағ-
дайының тұрақсыздығы; банктің құрылтайшысының, басқарма және ... ... ... ... ... ... ... алғашқы екі
жыл ішіндегі банктің меншікті қаражаттар есебінен активтік операциялар
жүргізе алмауы, ... ... ... ... ... тіркелгеннен
бастап, банк заңды тұлға мәртебесін алады. Оған тіркеу номері және банктік
операцияларын жүргізуге лицензия беріледі.
Көптеген елдерде банкті ашуға арнайы ... ... ... ... ... олар ... тіркеумен ғана шектелуі мүмкін.
АҚШ-та жаңа банк құру қатал тәртіппен реттеледі. Өз қызметтерін
бастау үшін банк, ... ... ... чартер-лицензия алуы қажет
немесе ақша айналысын федералды чартер тексерушісі алуы керек. Сондай-ақ,
жергі- лікті тұрғындардың жаңа ... ... ... ... ... ... ... құрамының өкілеттілігі, т.б. факторлар
ескеріледі.
Банктер және банктік қызметтер туралы ... ... ... ... беруде бас тартуды санамағанда, банктік операцияларды жүргізуге
берілген лицензия келесідей жағдайларда қайта қайтарылып алынуы ... ... ... күннен бастап, 6 айдан аса уақыт ішінде банк өз
қызметін бастамаса;
- ... банк ... ... ... ... жұмыс істеп отырған банктік заңдарды жүйелі түрде
бұзу, Ұлттық банк ... ... ... бұзу ... кезде;
- заңмен белгіленген мәліметтер мен есеп берулерді жүйелі түрде
бұрмалау;
- осы ... және банк ... т.б. ... тыс ... ... өз ... банк ... шешімі бойынша осы заңның 68,
69, 70, 71 баптарына сәйкес тоқтатады.
Банк акционерлері, құрылтайшылары бекіткен жарғы негізіндн қызмет
істейді.
Банк ... ... ... ... ... банк аты және оның орналасқан жері;
- банкпен жүргізілетін банктік операциялар тізімі;
- жарғы ... ... және ... ... ... да ... банктің басқарма органдары, оның бақылау органы, олардың құрылымы,
құрылуы және қызмет ету тәртібі жайлы ереже;
- ... ... ... ... ... ... үшін жарғылық, резервтік, ... ... да ... ... қор ... ... қамтамасыз етуінің негізі болып
табылады да, ол ... ... ... ... ... есебінен
құрылады.
Алдын ала белгіленбеген шығындар мен залалдарды жабу үшін ... қор ... Ол – ... ... жыл сайынғы аударымдар
есебінен, жарғылық капиталының сомасының 25% ... ... ... және ... ... ... ... жұмсалады.
Сақтандыру және басқа да арнайы мақсаттағы қорлар банктің ... ... ... ... олар ... және ... ... шешімі бойынша жұмсалады.
Республикамызда мемлекет пен банктің жауапкершіліктері заң негізінде
шектеледі. Банк ... ... ... ... ... ... ... те банктің міндеттемелері бойынша жауап бермейді.
Банктер өкілетті және атқарушы билік ... ... ... ... ... жедел шешімдерді қабылдайды.
3.2. Ұлттық банк – Қазақстан Республикасының Орталық банкі.
Орталық банктер бүкіл елдің несие жүйесін ... әрі ... ... ролін атқара отырып, ерекше орынға ие және экономикалық ... ... ... ... ... ... басшылық ролі мемлекет
берген үлкен өкілеттіліктерімен анықталады.
Орталық банк елдің эмиссиялық, ... және ... ... ол ... ... ... ... ие “банктердің банкі”,
“соңғы сатыдағы несие беруші” ролін атқарады, ақша-несиелік және валюталық
саясат- ты ... оның ... ... ... табу ... ... ... асыру және елдің несиелік жүйесін басқару болып табылады.
[1]
Қазақстан Республикасының Орталық банкі еліміз тәуелсіздік ... КСРО ... ... ... ... 1990 жылдың желтоқ-
санында алғашқыда Қазақстанның Мемлекеттік банкі ретінде құрылып, ал ... ... ... ... банкі деп аталады.
Ол Республикадағы банк жүйесінің жоғары (бірінші) деңгейіндегі банк,
өз қызметін ... ... ... 1995 ... 30 ... Республикасының Ұлттық банкі туралы ” Заң күші бар Жарлығы
бойынша жүргізеді және осы Жарлыққа сай ... есеп ... ... ... банк өз ... Қазақстан Республикасының Конституциясын
және басқа заңдарды, халықаралық шарттар мен ... ... ... банк – ... тұлға, дербес балансы бар, өзіне тікелей
бағынатын төменгі бөлімшелерімен ... тіке ... ... ... ... ... шаруашылық есеп негізінде
жүргізеді. Әр түрлі салық жинаудан, баж ... және ... ... ... Ол республиканың кез келген жерінде және одан тыс жерлерде
өзінің басқармасын және ... да ... ... ... бар. Өз ... ... үнемі кеңесіп жүргізеді. Үкімет ... ... ... ... ... дәл сол ... егер өзіне белгілі бір
жауапкершілік алмаса, Ұлттық банк те үкіметтің міндеттемелері бойынша жауап
бермейді. Үкіметтің өкілдік және атқарушы ... ... банк пен ... ... ... ... ... араласуға құқығы жоқ.
Қазақстан Ұлттық банкі Қазақстан Республикасы заңдарының негізінде
өзінің қызметіне қарай Ұлттық банк берген лицензия негізінде кейбір ... ... ... ... ... банктік емес қаржы мекеме-
лерінің міндетті түрде орындауы үшін нормативтік актілер ... ... ... ... ... ... ... “Вестник
Национального Банка Казахстана” атты қазақ және орыс ... ... ... жарияланады.
Ұлттық банктің негізгі міндеті – ұлттық валютаның ішкі және сыртқы
тұрлаулығын қамтамасыз ету. ... ... ақша ... ... банктік есеп айырысу мен валюталық қатынас-
тарды ... ... ... және банк ... тұрақты қызметін қамтамасыз
етеді;
- несие берушілер мен ... ... ... ... ... және айырбастау операцияларын жүргізетін банктік және
басқа ұйымдардың мүддесін қорғау және ... ... ... ... ... саясатын жүргізеді.
Ұлттық банктің міндеті оның атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... жүргізу, яғни Ұлттық банк айналымдағы ақша массасының көлемін реттеумен
және ресми проценттік мөлшердің ... ... ... ды. ... ... әдісімен инфляция деңгейін тежеу мүмкіндігі болмаған
жағдайда Ұлттық банктің несие ... ... және банк ... ... мөлшерді өзгертуге құқығы бар. Сондай-ақ алты айға
дейінгі мерзімге шығарылған бірінші кластық жай және ... ... ... алып және ... ... банк өзінің бағалы қағаздарын шығарады, сонымен қатар мемлекет-
тік бағалы ... ... ... ... дисконт-
тық және өтеу мерзімі бір жылға дейінгі проценттік бағалы қағаздарды сатып
алу және ... ... ... банкте сақталатын міндетті резервтер-
дің нормативін белгілеп, айналымда жүретін төлем ... ... ... ... ... тұрақтылығын сақтауға, сақтандыру
нарығының, бағалы қағаздар нарығының әрі қарай дамуына және банк жүйесінің
нығайа түсуіне, экономиканың нақты ... ... ... әрі ... үшін ... ... ... жинақтаушы зейнетақы қорларына
жетілдірілуіне мүмкіндік туғызады.
2003-2005 жылға арналған ... ... ... ... 1- ... ... ... арналған ақша-несие саясатының негізгі көрсеткіштерінің
болжамы.
| |Көрсеткіштер |2002 |2003 |2004 |2005 |
| | ... | | ... ... ... орташа, % |6 |4-6 |4-6 |3-5 ... ... ... ... |7,5 |6-7 |5-6,5 |4,5-6 |
| ... | | | | ... |Алтын-валюта резерві |3008 |3355 |3541 |3673 |
| |млн АҚШ ... ... %| | | | |
| ... ... млрд ... |16 |11,5 |5,5 |3,7 ... ... % |207 |237 |268 |304 |
| ... ... млрд ... |18,1 |14,8 |12,9 |13,9 ... ... |707 |865 |1008 |1168 |
| ... жүйесіндегі |22,7 |22,4 |16,6 |15,9 ... ... ... | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... % |544 |671 |788 |910 |
| ... ... ... |22,3 |23,3 |17,4 |15,5 ... |несиелері млрд теңге | | | | |
| ... % |439 |571 |718 |866 |
| ... ... ... |58,8 |30,1 |25,7 |20,8 ... |депозиттерінің орташа өлшенген| | | | |
| ... % | | | | |
| ... ... берілген |13 |11 |9 |7,5 ... ... ... орташа | | | | |
| ... ... % | | | | |
| | |17,5 |16 |15 |13,5 ... ... ... ... банкнота және
монетаны (теңге мен тиынды) эмиссиялау. Ол үшін Ұлттық банк номинал- ... ... мен ... ... ... олардың қажет мөлшерін
анықтап, дайындығын қамтамасыз етеді.
Ұлттық банктің қолма-қол ақша қаражатын ... ... мен ... ... ... алып сату ... айналысқа түсіруді ұйым-
дастыратын айырықша құқығы бар. ... ... ақша ... ... ... жаңасымен айырбастап, тозығы жеткендерін жоюмен
шұғылданады.
Үшіншіден, банктердің банкісі қызметін атқару. Ол үшін Ұлттық ... ... ... ... ... ... класты
(жоғары өтімді, қауіпсіз) бағалы қағаздармен және басқа активтермен қамтама-
сыз ... ... алты ай ... ... Ұлттық банк – екінші
деңгейдегі банктер үшін ... ... ... ... ... ... де, ... валютасымен де, сондай-ақ қамтамасыз етілген, ия
болмаса қамтамасыз етілмеген несиені Ұлттық ... ... ... және мер- ... береді. Қазақстан Республикасындағы есеп айырысу
формалары мен тәртібін анықтап, қазақстандық теңгемен ... ... өз ... және ... ... ... ... жүйесінің қызметін ұйымдастырады.
Төртіншіден, үкіметтің және мемлекеттік органдардың банкі және агенті
қызметін атқару үшін кепілшісі үкімет болған республиканың ішкі және сыртқы
қарызын өтеуге ... ... ... ... ... дебеттік
қалдықты (сальдо) болдырмау үшін қажетті іс-шараларды қабылдайды. Қаржы
министрлігімен келісілген шарт негізінде мемлекеттік бағалы ... ... ... депозиторлық ісін жүзеге асырады.
Бесіншіден, банктердің ісін бақылау және қадағалау қызметі. Ол үшін
Қазақстан ... ... одан шет ... ... ... ашуға рұқсат және банктік операциялар ... ... ... ... банк емес ... мекемелері және олардың клиенттері
міндетті түрде орындауы үшін банк ісі, есептеу, есептесу, валюта операцияла-
рын ... ... ... нормативтік актілер шығарып, олардың орын-
далуын қадағалайды.
Банктердегі бухгалтерлік есеп айырысудың, бухгалтерлік, банктік және
басқа есептің мерзімін, формасын, тізімін, тәртібін және ... ... ... ... ... ... мен олардың филиалдарының
қызметін жергілікті жерде немесе аудиторлық ұйымдарды ... ... банк ... бақылау қызметін атқару үшін банктердің балансын, есебін
және ... ... ... валюталық реттеу және валюталық бақылау ... ... үшін ... банк ... ... және шетел валютасындағы бағалы
қағаздардың айналым аясын және ... ... ... ... операцияларға қажетті кезде, оның ішінде проценттік мөлшер
деңгейіне шектеу қояды.
Резиденттер үшін шетел валютасын және ... ... ... ... ... ... ... және салып жіберу тәртібін
белгілеп, сондай-ақ Қазақстан Республикасының резиденттерінің ... ... ... шот ... ... ... және ... анықтап,
шот ашуға рұқсат береді.
Ұлттық валютаның шетел валютасымен салыстырып, курсын реттейді.
Халықаралық есеп айырысуды ... ... ... және
несие-есеп қатынастарын жетілдіреді. Шетелден ... ... ... ... ... алтын валюта қорларын басқару қызметі. Оны ... ... банк ... ... ... қорларын қалыптастырып, олармен
операция жүргізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің “Бағалы металдарға
және асыл ... ... ... мемлекеттік реттеу туралы” Заң
күші бар Жарлығына сай бағалы металдардың алғашқы саудасына бірінші сатып
алушы құқымен қатынасып, ... және ... ... ... ... ... банктің алтын валюта ... ... үшін ... сатып алады. Оларды сақтауға қабылдап, одан әрі сақталуын
қамтамасыз ... ... ... ... сәйкес сатады.
Президенттің немесе үкіметтің тапсырмасы бойынша ... ... ... үшін ... ... резервке алынған құндылықтар-
ды қабылдайды. Алтын және басқа да бағалы металл құймаларын, монеталарды,
өңдеген және ... ... асыл ... ішкі және сыртқы нарықта сатып
алу және сату операцияларын жүргізеді.
Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражатымен өтейді. Оның өз ... ... ... ... ... ... және ... провизия-
ларынан (резервтерінен) құрылады.
Ұлттық банктің жарғылық капиталы 20 млрд. теңгеден ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
бюджеттен бөлінген қаржыдан, мемлекет берген негізгі қордың құнынан және
Ұлттық банктің алған пайдасынан құрылады.
Резерв капиталы ... ... ... ... Таза табыс
есебінен толтырылып, жүргізілген ... ... ... ... валюта активтерін қайта бағалау шоты оларды ... ... іске ... ... есепке алуға арналады. Бұл шоттың Ережесін
Ұлттық банктің Басқармасы бекітеді. Алтын валюталық резерв ... ... ... ... ... ету үшін ... және сол мақсаттарға
жұмсалады. Алтын ... ... ... ... ... ... банкнота, монета түріндегі шетел валютасынан, шетелдердегі және
республикадағы Ұлттық ... ... ... ... ... сақтаулы валюталық құндылықтардан;
- шетел үкіметтері немесе халықаралық қаржы мекемелері шығарып,
кепілдік берген бағалы қағаздардан;
- шетел валютасындағы жай және ... ... ... және ... қамтамасыз етілген жағдайдағы
шетел валютасындағы басқа сыртқы активтерден құрылады.
Арнайы ... ... ... ... ... ... және ... талаптарынан, оған қоса несиелерден, депозиттерден,
бағалы қағаздардан, есеп айырысу кезіндегі шығындардан, шоттардағы ... және ... ... ... ... ... құрылып, оған
аяқталмаған құрылыс көлемі және Ұлттық банктің монетарлық емес ... ... ... ... кіреді.
Ұлттық банктің қаржылық жылдағы таза табысы оның іс жүзінде алған
кірістері мен осы жылғы шығын арасындағы ... тең. ... ... күмәнді борыштар, активтердің, оның ішінде айналымға ... мен ... ... ... ... банктің басқарушы органы болып Басқарма және директорлар
Кеңесі (Директорат) саналады. Оның ... ...... ол 9 ... Оған ... ... ... бес лауазымды адамы және Президент-
тен бір, Республика үкіметінен екі өкіл кіреді. Президенттен, Республика
Үкіметінен және ... ... ... ... ... ... ... Үкімет және Ұлттық банктің төрағасы бекітеді және қызметтен босатады.
Ұлттық банктің төрағасын республика Президенті ... ... 6 жыл ... ... Егер ... қызметтен кеткісі келсе 2
ай бұрын алдын ала Президентке арыз жазуға құқылы. Оны қызметтен Президент
босатады. Төраға Ұлттық ... ... ... Оның ... ұсынысымен Республика Президенті төрағаның бекітілген мерзіміне
тәуелсіз 6 жыл мерзімге бекітеді. Төрағаның орынбасарларын қызметінен төр-
ағаның ұсынысымен ... ... ... ... төрағаның
орынбасарлары өз еркінше қызметінен кеткісі келсе, онда 2 ай бұрын төраға
ар- қылы Президентке арыз береді.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... айына
кемінде 1 рет өткізіліп, онда Ұлттық банктің, жоғарыда айтылған қызметтерін
орындайды, ал Ұлттық ... ... ... басқаратын орган-
Директорлар Кеңесі. Директорлар Кеңесі Президенттің “Қазақстан Республика-
сының Ұлттық банкі туралы” Заң күші бар ... сай ... ... ... ... ... шешім қабылдайды.
Ұлттық банктің облыстық басқармалары өз қызметін Ұлттық банк белгіле-
ген ... ... ... оған есеп ... ... ... ... Ұлттық банкінің басқару құрылымы.
Ұлттық банк мынадай операцияларды жүргізеді:
- бірінші кластық эмитенттермен шығарылатын алты айлық қайтару мерзімдегі
міндеттемелерді қайта есепке ... ... ... ... ... ... және ... депозиттік сертификаттармен қайтару мерзімі бір жылға ... ... ... ... алады және сатады;
- депозиттік және есеп айырысу операцияларын ... ... ... ... да ... ... және ... қабылдайды;
- қаржы құралдарымен операцияларды жүзеге асырады;
- қажет кезінде банктерде және қаржы ұйымдарында шоттар ашады;
- чектерді жазып, вексельдерді береді;
- жарғыға қайшы ... өз ... сай ... ... да ... ... асырады. [5]
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, Ұлттық банктің мемлекетпен
біріктірілген кең ... ... екі ... ... ... қызмет етуін қамтамасыз етеді.
3.3. Коммерциялық банктер.
Мемлекеттің несие жүйесінде ... ... ... орны ... Олар қарыз капиталы нарығының әр түрлі саласында ... ... ... ... ... ... негізгі бөлігін шоғырланды-
рып, өз клиенттеріне несие беру, депозит ... ... ... ды, ... ... сатып алу-сату мен оларды сақтау және басқа
да көптеген қаржылық қызмет көрсетеді.
Коммерциялық банктер – нарықтық ... ... ... ... ... ... ақша ... мен капитал айналымының үздіксіз
қозғалысын ... ету, ... ... ... пен ... халық шаруашылығына қор жинау үшін жағдай жасау болып табыла- ды.
Қазіргі коммерциялық банктер ... ... ... ақша капиталын
салааралық және аймақаралық қайта бөлуді қамтамасыз етіп, маңызды халық
шаруашылық қызмет атқарады. Капиталды ... мен ... бөлу және ... банктік механизмі өндірістің объективтік қажеттілігіне байланыс- ты
шаруашылықты дамытуға және экономиканың құрылымын өзгертуге мүм- кіндік
туғызады.
Қазіргі ... ... ... ... ... буындары сияқты
клиенттерге көрсететін қызметтерін ... ... және ... ... ... ... кейбір мемлекеттердің коммерциялық банктері
клиенттерге 300-ге жуық ... ... ... ... бар ... ... ... банктері).
Өнеркәсібі дамыған мемлекеттерде коммерциялық банктер бір-бірінен
көптеген ... ... ... ... ... ... және оны ... жөнінен;
Банктер акционерлік қоғам немесе шетел капиталының, шетел ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Екіншіден, жүргізетін операциялары жөнінен. Коммерциялық банктер
әмбебап және маманданған болып бөлінеді.
Үшіншіден, іс-әрекеті ... жер ... ...... ... (одақтық), республикалық және аймақтық болып бөлінеді.
Төртіншіден, экономиканың әр түрлі салаларына қызмет көрсету жөнінен-
салалық және салааралық ... ... ... ... ... ... банктер өз
қызметінде осы аталған өзгешіліктердің аралас варианттарын қолдануда.
Ұйымдық тұрғыдан коммерциялық банктердің басым көпшілігі ... ... ... ... ... бойынша жоғары басқару органы –
акционерлердің жылдық жиналысы. Кезектегі және кезексіз жиналыс өткізілуі
мүмкін. Кезексіз жиналыс ... ... ... ... ... ... ... ірі акционерлерден тұратын топтар
құрылып, олар ... ... ... ... ... банктің есебі
бекітіліп, оның директорлар кеңесі сайланады. Директорлар кеңесі жыл бойы
банктің жұмысын күнделікті басқарады. Ол ... ... ... ... ... ... ... және ұсыныстар береді.
Мысалы, есеп-несие комитеті банк берген ірі несие ... ... ... ... банк ... ертеректегі даму
кезеңінде, банктердің сауда, тауар айырбасы ... мен ... ... барысында пайда болды. Негізгі клиенттері саудагерлер
болған (міне ... ... ... деген атауға ие болды). ... және ... ... дамуымен банктер экономиканың өзге де
сфераларына қызмет көрсете бастағандықтан да ... ... ... ... мағынасын біртіндеп жоғалтты. Ол ... ... ... ... оның шаруашылық агенттердің барлық жұмыс ... ... ... ... ... ... ... банктер-нарық экономикасында қаржылық операциялар мен қызмет
көрсететін несиелік мекемелердің тобын білдіреді.
Бүгінгі коммерциялық банктер өз клиенттеріне 200-ге жуық әр ... мен ... ... ... Мұндай кең көлемді операциялар коммер-
циялық банктерге өз ... ... ... ... ... ... жұмыс жасауға септігін тигізеді. [1]
Коммерциялық банктердің негізгі атқаратын ... ақша ... ... және ... ... ... шаруашылықтармен есеп және төлем жұмыстарын жүргізу;
- төлем құралдарын шығару;
- бағалы қағаздарды шығаруды және орналастыруды ұйымдастыру;
- сенімхат бойынша ... ... ... (яғни траст
операциясын жүргізу);
- клиенттерге кеңес беру;
Уақытша бос ақша қаражатын шоғырландырып, оны капиталға ... ... ... ... ... ... Заңды және жеке
тұлғалардың уақытша бос ақшасын банкке тарту, бір жағынан, ... ... ... ... ... ал ... ... банктің несие
операцияларын жүргізуіне негіз қалайды. ... ... ақша әр ... және ... ... жұмсалуы мүмкін. Тек банктің
делдалдық етуімен ақша ... ... ... ол ... айналады.
Коммерциялық банктердің атқаратын келесі қызметі – ... ... ... Бос ақша ... иесі мен ... алушының арасында тікелей
несие қатынастарының туындауына кедергі болатын ... ... ... ... ... көлемге сай келмеуі, капиталдың айналыстан босау
мерзімінің қарыздарға қажет мерзімге сай келмеуі. ... ... ... ... капитал иесі мен оны қарызға алушының арасында
тікелей несиелік байланыс болуын қиындатады. ... иесі ... ... ... ... ... да мүмкін. Коммерциялық банктер
қарыз беруші мен қарыз алушының арасындағы ... ... ... осы
кедергілерді жояды. Банктік несие экономиканың әр ... ... ... ... ... ... ... және жұмысы қалыптасқан есеп айырысу ... ... ... ... ... ... есеп және ... жұмыстарын жүргізуде
банктердің ролі зор. Кәсіпорындар арасындағы есеп айырысудың ... ... ... ... Банктер делдал ретінде клиенттердің тапсырысы
бойынша шотқа ақша қабылдап, ақшаның ... және ... ... төлемді орталықтандыру айналыс шығындарын азайтады, ал ... ... үшін және ... ... ... үшін ... ... электрондық жүйесі енгізілуде.
Коммерциялық банктердің ерекше қызметі төлем құралдарын шығару арқылы
айналымдағы ақшаны көбейту немесе артығын жою, яғни ақша ... сын ... ... ... ... ... олардың депозиттік және несиелік
қызметтеріне ... ... ... екі ... жолмен: клиенттің банкке
ақша салуы арқылы немесе қарыздарға банктің несие беруі арқылы жүргізіледі.
Бұл ... ... ақша ... ... әр ... әсер етеді.
Банк өзінің қызметі барысында ақша шығарумен қатар ақшаның бірсыпыра
бөлігін “жоюмен” де айналысады. Бұл, біріншіден, клиент ... ... ақша ... ... жалпы ақша массасы өзгермейді), екіншіден,
несиені қайтарғанда депозиттік шоттан ... Бұл ... ... ... ... Дәл ... ... банктер бағалы қағаздарды сатқанда
алынады – ақша ... ... ... ... сомасы және
шаруашылықтағы төлем қаражатының массасы да азаяды.
Коммерциялық банктердің депозиттерді (сонымен бірге ақша ... ... ... ... ... банктер міндетті резервтер жүйесі
арқылы несие динамикасын басқаруда кеңінен пайдаланады. Банктердің резерв-
терін қысқартып, қорытындысында орталық банк ... ... ... ал резервтерді ұлғайту депозиттердің өсуін ынталандыра-
ды. Коммерциялық банктер орталық банк ... шама ... ... шегінде) әрекет етеді.
Коммерциялық банктер акция және облигация түріндегі бағалы қағаздар-
ды шығарып және ... ... ... ... жинақтарды өндірістік мақсатқа жұмсайтын мүмкіндігі бар. Сөйтіп
бағалы қағаздар нарығы несие жүйесін толықтырып, әрі ... ... ... ... Ұзақ ... ... тарту мақсатында
кәсіпорындар акция және облигациялар шығарады. Бұл жағдайда кәсіпорындар-
дың тапсырысы бойынша банктер бағалы қағаздардың ... ... ... ... мерзімін анықтауды, олардың типін таңдауды, сондай-ақ оларды
орналастыру және екінші рет айналысқа түсіру ... ... ... бағалы қағаздарды сатып алуға кепілдік береді. Ол үшін бағалы
қағаздарды өз есебінен сатып ... ... ... ... ... береді.
Банктер сенімхат бойынша клиенттердің мүлкін басқару қызметін де
атқарады. Жеке тұлғаларға: осы қызметті ... ... ... ... жасы ... мүлкін уақытша басқару;
ізбасарларының мүддесі үшін өлген ... ... ... ... табу
мақсатымен капиталды басқару (ақшаны акцияға, қозғалмайтын мүлікке салу);
құндылықтарды сейфте сақтау және т.б. ... ... Ал ... ... бұл ... ... ... облигациялар
бойынша кепілші болуы; нарыққа шығарылған акцияларды және трансфертті
тіркеу үшін ... ... ... ... иелік құқын басқаға беру) өкіл
болуы; корпорацияның зейнетақы ... ... ... ... және ... атқаруы мүмкін.
Банк бұл қызметтерді формалды клиенттердің өкілі ... шын ... ... ... ... ... ол
көптеген капитал- ды қадағалауға және ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздарды және трансфертті
тіркеу үшін өкіл ... ... ... ... мен ... ... туралы құпия мағлұматтарға ие болады.
Коммерциялық банктер негізінен өз ... ... ... көрсетумен байланысты несиелік есеп айырысу және
қаржылық операциялардың барлық ... ... ... ... және ... ... туралы”
Заңға сәйкес банктер мынадай операцияларды орындай алады:
- ақылы негізде депозиттерді тарату;
- клиенттер мен банк-корреспонденттердің шоттарын ... ... ... ... ... ... мерзімдік және төлемділік шарттарымен заңды және
жеке тұлғаларға қысқа мерзімдік несиелер беру;
- инвестицияланатын қаражаттар иелерінің немесе ... ... ... ... ... ру;
- заңда көрсетілген тәртіппен өз бағалы қағаздарын шығару
(чектерді, вексельдерді, ... ... ... ... да ... ... төлем құжаттарын сатып алу, сату және сақтандыру, олармен басқа
да операцияларды жүргізу;
- ақшалай нысанда орындауды қарастыратын ... ... ... және ... ... беру;
- тауар тасымалын талап ету құқын, сатып алу және қызмет көрсету,
осындай талаптардың орындалуын және бұл ... ... ... ... өз ... ... банктік операциялар бойынша ... ... ... тәуекелі бойынша олардың агенттері ретінде әрекет
ету;
- клиенттер үшін ... мен ... ... ... ... ... коммерциялық мәмілелерді қаржыландыру, сондай-ақ сату құқынсыз
(форфейтинг);
- ... ... ... ... ... ... және орналастыру, бағалы қағаздарды
басқару);
- банктік қызметпен байланысты кеңес беру ... ... ... ... ... ... банкінің арнайы лицензиялары бар болса, банктер басқа да
банктік қызметтерді жүзеге асыра алады. ... ... ... ... ... ... ... ақшалай салымдарын қарау; ақшаларды
аударуға байланысты ... ... ... ... ... береді: шот ашу, есеп-несиелік ... ... ... ... ақша және ... нарықтарында операциялар
жүргізу- ге дейін нұсқау береді.
Соңғы кездері коммерциялық банктермен ... ... ... ... ... ... ... банктердің жаңа қызмет түрлерін
іздестіруге, клиенттерге ұсынатын қызмет түрлерін ... және ... ... ... ... ... ... нарығындағы өз
орнын нығайту үшін олар банктерге тән емес ... ... ... лық ... кең ... ... ... банктердің
экономикадағы ролі артуда.
Қорытынды.
Қорыта келгенде, Қазақстан Республикасының банк ... ... ... ... жүйелі пікірлер қалыптасты. Өркендеген елдер
мен Қазақстан Республикасының банк жүйелерінің қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... ... қазақстандық дамушы
үлгісімен салыстырып, олардың арасындағы айырмашылықтарға көз ... ... ... ... Қазақстанда екі деңгейлік
банк жүйесі қызмет етуде. І деңгейге – Ұлттық банк жатады. ІІ ... ... ... ... банк, Мемлекетаралық банк, Коммерция-
лық банктер т.б. жатады.
І деңгейдегі Қазақстан ... ... ... Қазақстан
Республикасының орталық банкі ретінде басқа ... ... ... ... ... ... қатынаста Қазақстан Республикасы- ның
мүддесін көздейді. Ұлттық банк – бұл эмиссиялық, ... ... ... ... орталығы, норма шығару және бақылау жасау ... ... ... ... ... ... ақша-несие және валюта
саясатын анықтайды.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... валюта
теңгенің ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің негізгі ... ... ақша ... ... реттеу жолымен мемлекеттің ақша-несие
саясатын жүргізу, ақша эмиссиялау, банктерге, ұйымдарға ... ... ... ... есеп ... іске ... инвестициялық қызмет,
екінші деңгейдегі банктер қызметін бақылау, валюталық реттеу және валюталық
резервін сақтау және ... ... ... ... ... ақша ... мен
капитал айналымының үздіксіз қозғалысын қамтамасыз ету, өнеркәсіп
мекемелерін, мемлекет пен ... ... ... ... қор жинау
үшін жағдай жасау болып табылады. Коммерциялық банктер несие ресурстарының
негізгі бөлігін ... өз ... ... беру, депозит
қабылдау, есептесу, бағалы қағаздарды, шетел валютасын сатып алу-сату ... ... және ... да ... ... қызметтер атқарады.
Қазақстан Республикасының банк жүйесі үшін 2001 жыл өте ... ... ... экономикалық жағдайды пайдаланып, нарықтық
экономикада өздерінің капиталын және ... ... ... ... Басты ерекшелігіне, оның жиынтық активтерінің маңызды
жоғарылауы ... ... ... есебінен өсуі. Өткен жылы
Қазақстан Республикасының банк жүйесінің жиынтық активтері 485%-ға ... 5,5 ... ... жетті.
Қазіргі кезде банк секторы саласында Ұлттық банк тәуекелдері ... ... және ... ... ... оның ... жиынтық
қадағалауды жетілдіру жұмыстарын жалғастыруда. Сонымен қатар, жеке
тұлғалардың салымдарын ... ... ... ... ... жетілдіруде. 2004 жылдың бірінші қаңтарынан бастап, тек осы жүйеге
мүше банктер ғана халықтың ... және ... ... ... ... ... айтады.
Ұлттық банк 2004 жылы қаржы нарығын реттейтін дербес органды құруды
жоспарлап отыр. Сонымен қатар, ипотекалық ... ... ... құру да ... ... ... ... банк қаржы есебінің халықаралық стандартына
өтуді көздеп отыр.
Әдебиеттер тізімі.
1. ... ... ... ... / ... ... ... – Алматы: Экономика, 2001.
2. Банковская реформа: поиск продолжается / Под ред. ...... ... ... ... ... ... Учебник / Под ред. Г.С.Сейткасимова. – Изд.2-е
перераб. и доп. – Алматы: Экономика, ... ... Б.А. ... ... ... ... ... Оқу құралы / -
Алматы: Экономика, 2000.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Оқу құралы. – Алматы: ... ... Қ.Р. ... ... Оқу ...... Қазақ
университеті, 1999.
7. Шеденов Ө.Қ., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. ... ... Оқу ... - Алматы – Ақтөбе, 2001.
8. Экономикалық теория: Оқу ... / ... ... ... ... ... университеті, 1999.
Қосымша 1.
Қазақстанда банк жүйесінің қалыптасу және даму кезеңдері.
|1930 жылға дейінгі|1930-1987 жж. |1988-1990 жж. |1991 ... бас- ... ... ... бір |(Одақтық бір дең- |тап ... екі |
| ... банк ... ... ... банк |
| ... ... жүйесі) |жүйесі) |
|Ресей ... |1. КСРО Мем- ... Банк ... |1. ... ... ... ... және |(оның ішін- де |қайта ... ... банк ... ... ... ... ... |
|несие-банк ... ... |Мем- ... және ... Екі ... ... жүйесі).|Маманданған |деңгейлі банк |
| |2. КСРО ... ... КСРО ...... |
| ... ... |Өнеркәсіп құрыл- |банк және |
| ... |ыс ... ... |
| |3. КСРО ... ... Агроөнер- |банктер. |
| ... ... ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... ... ... | |
| | ... Сыртқы-эконом| |
| | ... | |
| | |2. ... ... | |
| | ... және | |
| | ... | |
| | ... құрыла | |
| | ... | ... ... ... ... ... ... Төрағаның орынбасарлары
Ұлттық ... ... ... ... ... және бөлімдер
Облыстық (аумақтық) басқармалар
Ұлттық банктің тәуелсіз бөлімшелері
Мемлекеттік сақтау орны
Банкноттық ... ... ... ... мемлекеттік инспекциясы
Қазақстандық банкаралық есеп айырысу Орталығы
Банкаралық және қаржылық теле- коммуникациялар Орталығы
Банктік сервистік бюро; т.б.
Пассив операциялары (қаражат тарту)
Актив операциялары (қаражат ... ... ...... тапсыруы бойынша және соның есебінен банк жүргізетін операциялар
Банктің өз есебінен және өз пайдасына жүргізетін операция- лары
Басқа көздерден қаражат ... ... ... ... тарту
Клиенттерге қызмет көрсету арқылы қаражатын тарту
Клиенттің тапсыруы бойынша және ... ақы ... ... ... (“таза банктік қызмет”)

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының банк жүйесі туралы мәлімет18 бет
Қазақстан Республикасының банкттерінің қызметтері25 бет
Қазақстан Республикасының коммерциялық банктердің қызметтері мен операциялары21 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық банкі - банк жүйесінің негізгі буыны74 бет
Қазақстанн Республикасының коммерциялық банктерінің өтімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін талдау мен бағалау43 бет
Қазақстан Республикасының банк жүйесі41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь