Дулат Исабеков

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7
Бірінші тарау
Дулат Исабеков прозасындағы лиризм ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.39
Екінші тарау
Психологизм және характер даралау шеберлігі ... ... ... ... ... ...40.70
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71.72
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73.74
Дулат Исабеков - ұлттық әдебиетімізден тарихи-психологиялық, әлеуметтік-философиялық, лирикалық шығармаларымен орын алған қаламгер. Д.Исабеков шығармашылығын зерттеудің қажеттігі, оның әңгіме, повестерінің көркемдік жетістігі мен өзектілік сипатында және бүгінгі өмір құбылыстарын шынайы бейнелей алғандығында жатыр.
Д.Исабеков шығармашылығы туралы әдеби-сын еңбектерде бірталай пікірлер айтылды. Олардың қатарында Ш.Елеукенов [1], Р.Нұрғали [24] т.б. ғалымдардың, сыншылардың еңбектерін атап айтуға болады.
Д.Исабеков прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралай, оның дара стилдік белгілерін көрсете отырып, тұтастай 60-80 жылдар прозасындағы адам, қоғам мәселесінің қойылысын талдау дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін алдыға мынадай нақты міндеттер қойылды:
- Жазушы шығармаларындағы адамдардың түрлі қарым-қатынастық жүйесін талдау;
- Жазушының характер даралау шеберлігі;
- Дәстүрлі және әлемдік әдеби-философиялық ағымның әсерлі дәрежесін зерттеу;
- Кейіпкер таңдау, оның жан-дүниесін, адамгершілік ізденістерін шынайы қалпында суреттеу, шеберлігін таныту;
- Жазушы шығармаларында кейіпкерлердің адамгершілік қасиеттерін саралайтын диалог, ішкі монолог, ой ағымы, тартыс, т.б. көркемдік тәсілдердің қолдану ерекшеліктерін айқындау;
- Жазушының өзіндік стилін таныту;
1. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. А., Жазушы, 1977. -263б.
2. Уақыт және қаламгер. Прозадағы жаңа өрнектер. А., Жазушы, 1977. –201 б.
3. // Ізденіс. Қазақ повестеріндегі лиризмнің ағымдық сипаты. 1996. №6, 61-62 беттер.
4. Қабдолов З. Сөз өнері. А., Қазақ университеті, 1992. -88 б.
5. Гегель В. Эстетика. М., Искусство, 1996. Том 2, С.242.
6. Уақыт және қаламгер. А., Жазушы, 1990. -272 б.
7. Ыбырайым Б. Сырлы әлем. А., Ана тілі, 1997, -62 б.
8. // Парасат. Болмыспен бетпе-бет. 1990. №12 18-19 б.
9. Исабеков Д. Екі жиырма. А., Жазушы, 1983. -152 б.
10. // Қазақ елі. Көркемдік әлемінің көш басында. 1995. 27-қазан, -14 б.
11. Тоқбергенов Т. Үш тоғыс. А., Жазушы, 1977. -98 б.
12. Исабеков Д. Таңдамалы. А., Жазушы, 1994. Том 2, -427 б.
13. Қирабаев С. Кеңес дәуірдіндегі қазақ әдебиеті. А., Білім, 1998. –180 б.
14. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. Астана, Елорда, 2001. –218 б.
15. Исабеков Д. Екі жиырма. А., Жазушы, 1983. –379 б.
16. // Қазақ елі. Көркемдік әлемінің көш басында. 1995. 25-қазан, -14 б.
17. Сонда. –14 б.
18. Бөпежанова Ә. Дүние имани құбылыс. А., Өлке, 2001. -6 б.
19. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. А., Жазушы, 1977. -221 б.
20. // Литературная газета. Встреча с Л.Леоновым. 1998. 27-октябрь, С.4.
21. Буряк Б. Художественный идеал и характер. М., Советскиий писатель, 1972. С.21-22.
22. Әдебиеттану терминдер сөздігі. А., Ана тілі, 1998. –359 б.
23. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. А.,Санат, 1996. -27 б.
24. Нұрғали Р. Телағыс. А., Жазушы, 1986. –34 б.
25. // Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000. №3, 40 б.
26. Әдебиет оқулығына әдістемелік нұсқау. А., Рауан, 1993.-71б.
27. Финкелстайн С. Экзистенциализм и проблема отчуждение в американской литературе. М., Прогресс, 1967. С. 319.
28. Жарылғапова Ж. 70-80 жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы. Автореф. А., 2000. –27 б.
29. // Ізденіс. 2000. №2, 51-51 беттер.
30. Ғабитов Т. Кеңістік пен уақыт аясындағы өркениет. Автореф. 1997. –47 б.
31. Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы. Автореф. 1997. –23 б.
32. // Егемен Қазақстан. Біз кімбіз осы? 1992. 20 қаңтар, -3 б.
33. Дәстүр және жаңашылдық. А., 1984, -55 б.
34. Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі. Автореф. А., 1999.-11 б.
35. Ергөбеков Қ. Баянғұмыр. А., Жазушы, 1991, -229 б.
36. Сонда. -245 б.
        
        Мазмұны:
Кіріспе…………………………………………………….…………………..3-7
Бірінші тарау
Дулат Исабеков прозасындағы лиризм.……………….……………..8-39
Екінші тарау
Психологизм және характер даралау шеберлігі……………….….40-70
Қорытынды………………………………………………………....…..71-72
Әдебиеттер………………………………………………………………73-74
Кіріспе
Дулат Исабеков - ... ... ... ... шығармаларымен орын алған қаламгер.
Д.Исабеков ... ... ... оның ... ... ... мен өзектілік сипатында және бүгінгі өмір құбылыстарын
шынайы бейнелей алғандығында жатыр.
Д.Исабеков ... ... ... ... ... ... Олардың қатарында Ш.Елеукенов [1], Р.Нұрғали [24] т.б.
ғалымдардың, сыншылардың еңбектерін атап ... ... ... түрлі жанрында жазылған ... ... ... әлеуметтік көзқарастарды адам
мәселесі тұрғысынан саралай, оның дара ... ... ... отырып,
тұтастай 60-80 жылдар прозасындағы адам, қоғам мәселесінің қойылысын талдау
дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... міндеттер қойылды:
- Жазушы шығармаларындағы адамдардың түрлі қарым-қатынастық жүйесін
талдау;
- Жазушының характер даралау шеберлігі;
- Дәстүрлі және әлемдік ... ... ... ... ... таңдау, оның жан-дүниесін, адамгершілік ізденістерін
шынайы қалпында суреттеу, шеберлігін таныту;
- ... ... ... адамгершілік қасиеттерін
саралайтын диалог, ішкі монолог, ой ағымы, тартыс, т.б. көркемдік
тәсілдердің ... ... ... ... ... стилін таныту;
Осы мәселелерді қарастыру мақсатында Д.Исабековтың «Социализм
зәулімі», «Талхан - 186» ... ... мен ... «Сүйекші»,
«Тіршілік», «Дермене», «Ай –Петри ақиқаты», «Гауһартас» повестері талдау
нысанасына алынды.
Ұлттық әдебиеттегі адам мен ... адам мен ... адам мен ... ... ... ... көркем шығармадағы бейнеленуі,
кейіпкер танымы арқылы көрініс беру сөз етіле ... ... ... ... қырларына қатысты эстетикалық жаңа
көзқарастар ғылыми тұрғыдан арнайы қарастырылды. Жазушының ... ... ... ұлттық мінезге сай етіп, психологиялық нәзіктікпен ... ... ... Сондай-ақ, қоғамдағы адамның ролі, орны,
адам өмірінің мән-маңызы, жалпы өмір мен өлім ... т.б. ... ... ... ... ... ... ізгілік сияқты биік
адамгершілік мұраттар да сырт қалмаған.
І тарау.
Дулат ... ... ... ... ... көп ... ... сырт баяндау белең
алды. Адам жанының нәзік иірімдері шығармада доғалдау бейнеленді, болмаса
қағыс қала ... 50 ... ... ... ... ене бастаған
лирикалық прозаның көздегені осы олқылықтың орнын толтыру, кейіпкер жанына
терең үңілу, ... ... алғы ... ... еді. Ол үшін ... ... қатысатын кейіпкерлерді шақтап алды. ... жан ... ... зерттелді. Екіншіден, кейіпкердің мінез-құлқы,
іс-әрекеті еркін даралануы үшін кейде автор оларды ... ... ... ... оңашалау күйде бейнеледі. Үшіншіден, әр кейіпкер ой-дүниесіндегі
құбылысты бақылаушы, әрі ... ... ... ... ... ... ... көбіне сол қаһарманның көзімен, ойымен таразыланды.
Қазақ әдебиетінің кәсіби кемелденіп, түр жағынан байып, өмір шындығын
бейнелеуде әдіс-тәсіл жағынан ізденісті бағыттар ... ... тұсы ... ... Бұл кезеңдегі қазақ повестері тақырып аясының кеңдігімен,
образ жүйесінің нақтылығымен, ... ... ... ... ... ... эстетикалық
мұратының айқындылығымен ерекшелінеді. Аталған жылдардағы повестердің
бірсыпырасына ғана тән және бір ... - ... жан ... ... ... көңіл-күйінің толқымалы құбылыстарын
сезімталдықпен аша білу, ... ... ... ... ... дамуы, стильдік құбылыс ретінде
пайымдалатын лиризм мен ... ... ... көрінуі. Бұлай
десек, лиризмді әдеби тәсіл, ағымды ... ... ... ... тіні ... ... ... мойындайтынымыз анық. Өйткені мұндай
шығармаларда ... идея ... ... ... ... өмірге
көзқарасы, күмбірлеген көкірек күйін шертетін шуақты сезімі арқылы беріледі
[3, 61-65 ].
Лиризмде бүгінде көркемдік ағым деп ... ... оның әрі ... де ... ... ... болатыны - қаламгердің «айтайын дегенін сырлы
суретке айналдыру» …қиялынды ... ... дүр ... ... ... реңмен құлпыруы [4, 88].
«Лиризм - романтикалық көркемөнердің негізгі стихиялық белгісі,
бейнелеу өнеріндегі хош иісті, жан-дүниесі ... ол ... ... ... тән. ... рух пен жан дүние арқылы автор өзінің шығармасы арқылы
ішкі рухпен сырласқысы келеді» - дейді ... [5, ... ... ... ... ішкі ... ... сырлылығы асқан шеберлікпен беріледі. Сол сәл нәрсеге ... ... ... ... адам мінезінің нанымды, қонымды бейнеленуі. Түптеп
келгенде, ... пен ... ... ... ... айырылысқан қиын-
қыстауы осындай ішкі иірім-қайнардан көрінсе керек[6, 272].
Жиырма мен отызында жазылып, қалың ... ... орын ... ... ... мен ... ... ылғи да жанға жайлы
леп, жұмсақ та нәзік лиризм, адамның көкірек кеудесіне ып-ыстық шоқ болып
басылатын мұң, ... ... ... тән әр ... ... асылдай
безбенге салып айтар қысқалық бар болса, сарабдал суреткерге айналған ... ... ... ... ... жан ... жылы ... әдемі қалжың,
кейде ащы мысқыл, сарказм алмастыра бастады. Д.Исабеков жан сырын, өмір-
тіршілік ... ... ... ... ... ... «Сүйекші» повестеріндегі кәдуілгі тірлікте
ешкім елемейтін қарапайым тірлік иелерінің тағдырындағы күллі адамзаттық
тіршілік логикасын ... ... ... өмір ... ... ... ... барлап түсінуімізге ықпал жасайтын туындылар [7, 62].
Д.Исабеков әдебиетке лирик ... ... ... ... «Пері
мен періште» секілді повестері осы ойдың садақасы.
«Пері мен періште» шығармасы - өмір ... ... ... жаңа бір
жырын толғаған туынды. Ерлі-зайыпты екі адамның бақытсыз тағдырын ... жан ... дүр ... ... ... ... ... ой
теңізін кештіріп, адамдық ар мен адамгершілік парасат жөніндегі ... ... ... ... тал ... тым ... күйкі, тым саяз мінез-қылықтарыңнан арылуға асықтырды. Түсінігінің
төмендігіне, парасатының пайымсыздығына, ойының шолақтығына қараптан-қарап
отырып ... ... ... ... ... жан-дүниең тазарады,
адамшылық қасиетің асқақтай түседі.
Сырт қарағанда Дулаттың «Пері мен ... ... ... естіп жүрген ескі әңгіменің бірі сияқты. Ебін тауып, ерін
тастап ... ... ... ... ... ... адасқанын біліп,
өксіген, өкінген құдай қосқан қосағының алдындағы ... ... ... шығармасына арқау еткен жазушы көптен-көп. Ондай туындылар ондап
емес, жүздеп саналатынына мысал мол. Мәселе ... ... ... ... ... ... ... Тақырып біреу, түсіну түрліше. Бір
қаламгердің екінші қаламгерден өзгешелігін, өзіндік ... ... осы. Бұл ... ... сабақ - азды-көпті тіршілікте әр адамның өз
бақытын табуға ұмтылысын күстаналамау керекігі. Дулат ... сыр ... осы ... ... анық көз жеткізеді. Ол ... ... ішкі ... ізгіліктің артықшылығын әдемі жеткізген. Әдеби
сында әр алуан пікір айтылып, ... сын ... ... мен ... ... ... алалық. Сафура да «Гауһар тастағы» Салтанат
сияқты ғашық болып ... ... ... Оны ... әке, ... алып қашқан. Сафура тағдыры бізге адамның рухани түлегі, шарқ
ұрған ... ... ... Сафура мен Құлахмет хикаясының
басталар тұсында осы отбасының әлеуметтік тұрмыстық жағдайының тым ... ... ... ... бір конфликті осы бір жерде бір қылт етеді
де, қалып кетеді. Бірақ қалай дегенде де, ... жан ... ... қоғамның әлеуметтік-экономикалық мәдени деңгейімен тура
пропорционал деуге болады. Әдеби сын Сафура бейнесінің әсер ... ... ... ... ... ... түсініп, қайта оралуы,
түзелуіне байланысты талданады. Маған Сафураның ... ... ... гөрі, әлеуметтік дәйегі басым көрінсе, қайта
оралуының психологиялық-әлеуметтік дәйегі тең ... ... Ой ... Егер
Сафура Смағұлмен, әлде басқа біреумен бақытты ғұмыр кешер болса, Құлахметке
қайта ... еді. ... ... ... үкім ... керек [8, 18-19].
Сафура бейнесінде жазушы өз деңгей мүмкіндігіне орай, арман-қиялмен
кешкен тіршілігінің үйлесім таба ... шарқ ... ... ... ... рухани ізденістерін, сол жолдағы жан-дүниесінің
қозғалыс-өзгерістерін зерттеуге ... Мына бір ... ... «Ол да, мен де ... ... ... кешеміз. Екеуміз бірдей
бақытсыз болғанша, біріміз неге бақытты болмаймыз?» [9, 152]. Сафура басқа
жігітке қосылып, ... ... ... ... осы сыры көп ... тұр. Өз басының бақыты үшін күрескен әйелді қалай ... ... ... күйінген кезде ашқан сырына қарап-ақ, қандай адам
екенін ұғасың. ... ... ... жоқ, мен бар болғаным талай
жылдан бері іште ... бас ... ... ар мен ... бата ... ... ... алғаш рет ар тұтқынынан босатып,
еркіндікке шығармақ болдым. Бар кінәм осы! ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл жазушы кейіпкерінің өмірлік қағидасы, ішкі
жан-дүниесінің сипаты. Ия, Сафура біз ойлағандай жеңіл мінезді әйел ... ... да, ... ... да ... түбінде адамшылық сезімі, ұяты мен
ары сары майдай сақтаулы жатқан текті әйел. Д.Исабеков осындай ой ... ... ... мәжбүр етеді» [10, 14].
Сафура басына қонған бақыттың өзін ... ... ... ... таба алмай жүрген жан. Сафура басында Құлахметке қажетті, идеал тұтар
қасиеттің бәрі бар. ... ... ... Сафура өз іздегенінің
бәрін таба бермейді. Ол қаншама жыл отасқан Құлахмет ... не бар ... өз ... өз көңілдегісін оның бойынан іздеп барып адасады. Оны
Құлахмет те сезеді. Біледі. Біле ... өз ... ... атаулының
баршасына атой салып, көкірекке шала болып, байланғалы келе жатқан сезіктің
баршасына су сеуіп өшірумен әлек. Ол ... ... ... Сафура
бойындағы жек көру, өшпенділікке дейін жетіп өршіп кетіп жатады. ... ... ... ... ... мүгедек адам райында аяп келген.
Ал жарасқан жұпқа өмір үшін бұл аз еді. ... ... ... ... ... ... құп ... түсінісерлік жар деп білері тағы
шамалы. Оның сол бір түнгі айтыста ... ... ... де ... Бірақ
ол бір нәрсеге сенеді. Ол ... ... ... ... ... ... таппаған қасиет Смағұлда бар деп біледі. Бірақ Сафура
Құлахметке бар адамгершілік, ізгілік ... ... жоқ, ... да ... толық сезінбеген. Сафураның адасу сыры ... ... ... бар ... ... ... ... суреттеледі. Ал Смағұл
Толыбаевич болып, сіресе келген адам-келбет әлсіз де, ... ... ... ... ... ... жеңіліс табады, аяғына жығылады.
«Кешіріңіз, кешіріңіз мені. Бұлай болады деп мүлдем күтпеп ем. ... ... ... ... ... ... ба, керегі жоқ. Кеше ... ол. Өз ... ... ... ... «Ол ... басқа жан. Оның
жүрегіндей жүрек өмірде санаулы-ақ. ... ... ... ... аялау керек»,-деп ақтық ойын айтады [9, 156]. Бұл - ... ... ... ... ... ... ... жаназалауы.
Оны қайтадан адам қалпына келтіріп нұрландыру.
Құлахмет-жаны сезімтал, үлкен жүректі адам. Ол әйелінің барған сайын
өзінен алыстап, жат болып бара ... анық ... ... де, ... мені
бір күні тастап кетер-ау деген ойға ... ... да ... ... ойлау оған сұмдық, қорқынышты болып көрінді. Сөйте тұра ол ... «Ол адал ғой, ол ... әйел ғой! ... арам ой есіме
қайдан түседі?» - деп ... өзін ... [9, 134]. ... ... ... ... «өз байқаған жайттардың бәрін Сафураның алдына жайып ... боп ... ... бір жола ашып ... ... сияқты
іштей айтылған ой-ағымдары мен сөздерін қаншама рет айтуға оқталса да іске
аспаған. ... келе ... ... ... ... қала ... ... шек
келтіреді. «Ол басқа күйеуге тиеді! Ол менің көзіме шөп салады! Жаратқан-
ау, бұл неткен қорлық, неткен ... ... ... ғана жер ... ... ішкі жан-дүниесі өртеніп дел-дал күйде болатын. Құлахметтің бір
ғана үміті болды. Ол қызы – ... ... ... ... кете ... ... ... ғой»-деген ой оны бір жұбатып, бір көтеріп тастайтын.
Дегенмен, оның ... ... да, ... да ... ... үзіледі. Осы
уақытқа дейінгі және сол кездегі оның жан-дүниесіндегі ... ... еті ... ... егіліп, естілер-естілмес етіп тіл қатқаны: «Сафура-
ау, мен ше? Мен … не ... ... ... Құлахметтің аузына салған өмір ... да, ұлы ... да ... қона ... ... ... адам
баласы өлім жайлы күнінен бір рет ойланатын болса, өмір дегеннің қаншалықты
қымбат екенін, оның… мәңгі ... ... еді, ... оны жас баладай
алақанға сап аялар еді» [9, 178]. Ақыл иесі адамның осы шындықты өмірінің
соңғы сағатында ғана ... ... ... ... ой-санамызға сәуле
түсіруге ұмтылып отыр. Адамның жан-дүниесін ... ... ... ... беру үшін ... ... аталы сөз
естігеніміз жөн ғой. Жазушының қадір-қасиетінің артатын жері осы.
Аталған шығармада ... ... ... ... ... ... Өмірден өз жолдарын іздейтін, солай жүріп адасатын қаһармандар тағдыры
көбіне осы жас ... ... ... ... ... ... ... басқа шығармаларында да бар. Мысалы, «Гауһартастағы» -
Қайыркен, «Мазасыз күндердегі» – Мәкәлім де рухани жағынан бір-біріне ... ... ... ... Толыбаевич екінші күйеуі екенін
айтқан кездегі Сапардың «Мейірімсіздік қой, жүрексіздік қой бұл Сафура» ... ... ... оның кім, ... адал ... адам ... осы бір
тұста аңғарамыз. Сапар сол айлы түнде ... ... не ... ... бұл ... қоймаса, байғұс Құлахмет ағайдың түбіне жетіп, ар ... өз ... қоса бір ... көметін шығар» – деген ойлар оның
санасында тізбектеліп ... ... бұл жас ... ... ... еді. ... өте келе бұрынғы санадағы кесіп пішкен ойлары ... ... «Жоқ ... ... әйел емес ... ... ... да, қаралы
болса да, оның жүрек түбінде адамшылық сезімі ұяты мен ары сақтаулы ... ... ... ... ... ... әлде ... басқа күйеуге
шығып, өз дегенімен кете берер еді ғой.. Оның анау ... ... ... ... ... ... Өзі жек ... бұдан былай да
сүйе алмайтын тәңір қосқан күйеуіне қайта ... ... оның ... тым
болмаса бір көріп қана кеткелі келді…». Содан кейін Сапар Құлахметтің
үміті, ... ... үміт ... шексіз болтына көзіп жетіп, ұғына
бастайды. Иә, адам ... әрі ... әрі ... «Бұлтартпас өлім
жақындағанда Құлахмет өмірден түңіліп, кей ... өлім ... ... ... ... алар еншім – азап қана, рахат деген бұйырмаған.
Егер осы ойымның бәрі бір ... ... ... ... ... ... ... жаңа үміт дәметеді». Шынындада, өмірді шын ... ... ... ... да ... ... ... анық. Дүниеге келгенде жылап
туылатын адам, жылап кетпей күліп кетуі де ... ... ... ... ... ғой. ... сабындай қысқа бес күн жалғанында шын бақыттың
дәмін бір рет татқысы ... жан ... ... ... тән бұл ... -
Құлахметтің бойынан табылатынына күмән жоқ. Тағы бір айта кететін ... ... мен ... ... сүйе ... ... алға ... айтпақ философиясы осы.
Шығарманың келесі бір көрінісінде Сапардың ... ... ... деген сүйіспеншілігіне, жалпы өмір жайлы толғанысына тап келеміз.
Енді соған зер салып, ой түйіндейік. «Өмір дегеннің өзі әрі ... ... әрі ... әрі ... ... ой ... ... адамға өмір
берді, өмір сүруге қажетті нәрсенің бәрінде жаратты. Ал адамдар ... иесі бола ... ... ... үшін ... жеңеді, иә
жеңіледі… Сол ғұмырында оған бәрі де – жақсы тұрмыс, жақсы жар , адал ... ... ... де ... Сол ... ол ... ... қателеседі.
Сонда адам бір-бірінің қолтығынан сүйемесе, оған ... ... оның ... ... ... әйеліне ие бола алмаған, жалғыз ... әке ... ... дер ... Жоқ ... ... мен тап ... аулақпын. Ол
екеуінің де өмірге ... ... ... бар. ... талпынысы
зуылдап өтіп бара жатқан өмірдей буырқанды да, саябыр тапты. Өзінің бақытқа
қолы жеткені мен, ... азап пен ... ... ... өзін ... ... өтерін сезді. Ал Құлахмет ағай болса… Ол Сафураны ... өз ... де ... ... Ол өз бақытын Сафурадан ғана ... ол ... ... да Сафураны «Періштем, көгершінім» деп атай
беруге дайын»[9, 187]. Бұл ... ... өмір ... ... өткінші дүниеде екі адамның өмірге екі ұдай ... көз ... ... Иә, біз ... бар ... ... ... бармақты тістейтін халге жеткенде ғана ойланатын пендеміз ғой.
Жазушы «Пері мен періштесінде» ішкі сұлулық, ізгіліктің артықшылығын
әдемі жеткізген, әрі жақсылықтың ... ... ... ... ... ... еді [11, 98]. Д.Исабеков осы шығармасы арқылы
адамның бойынан, қолынан келгенше жақсылық ... ... соны табу ... ... ой ... ... ақиқаты» әңгімесінің негізгі кейіпкері – ... ... ... ... Ішкі ... ішкі ... күшті, әрі сезімі айдай әлем
ұлы табиғатпен үндесе қабыса ашылып, ірілік танытқан кейіпкер. ... ... ... ... жартасына жиырма-отыз шақырым қашықтықтан
қарау» – Жамал армандарының бірі еді. Ал ... ашық ... ... ... ғана ... ... ... тымық шақта, ерекше, асқақ
та әсем болып көрінетін. Жамал ... осы ... ... ... ... қарауға ешқашан жалықпайтын, тіпті ... ... ... да ... еді. Жамал ең бірінші жұмбақ та, әсем ақ жартасты
түсінде көреді.
Бақшасарай ... ... оның ... ... сүйіспеншілігі
бұрынғыдан да күшейіп, оған деген мұңлы бір сағыныш кеудесінен біржола ... ... екі ... боп, сол үшін қатал жазаланып, әлде түрік, әлде
ағылшын саудагерлеріне сатылып жіберілген әйелдің ... түні ... ... күн бойы ... үстінде жалғыз жүзгенін, жер басудан
күдерін үзіп, өзін енді тұңғиық теңізге лақтырмақ боп, бел буғанда ... ... жарқ етіп ... әйел мен оның ... баласының өмірін
сақтап қалғаны» – Жамал Сағатовнаның ... ... ... ... [12, ... көк ... ... боялып, сол көк жасыл әлемнен көкке ... ... тар ... ... ... ... ... жартасына Жамал
қараған сайын түпсіз ойға шомады. Жамал осы бір ... ақ ... ... ... ... жан ... тұнып жатқан әр қилы ойларды
қозғай алатын қандай қасиеті бар екенін түсіне алмайды. Осы қалпынан, ... ... ... ... ... ... ... қанша мың, қанша миллион,
қанша миллиард жыл? Бәлкім, ол ... ... ... тетелесі де шығар?!»
деген асқақ ойлар Жамалдың мазасын ... ... ойға ... Ия, ... ... ... дәл ... Жамал сияқты кімдер қарамай, кімдер ойға
батпады, кімдер қуанбады. Бейқам адам мына ... ... өзге ... өзін бар ... ... сезінетініне бір сәт күлесің, осы ұлы
жаратылысты өзіне табындырмақ болғанына іштей қысыласың» – деп ... ... тағы бір ... ... Жамалдың ойына тағы тақтайға
жабысқан екі қабат әйелдің бейнесі оралады. «Дәл қазір ол байғұстың ... өлім ... ... не ... не ... ... ... Тек өлімге бел
буу ма? Жоқ-жоқ, ол мүмкін емес, өлімге өзі тәуекел ... адам ... ... ұшы ... ... теңіз үстінде әлжуаз, әрі екі қабат
әйелдің өзі өмір үшін арпалысады, адамнан ... ... ... ... ... ... бір үміт оны ... өше қоймайды… Міне,
дауылда басылды, теңіз үстінде ... ... Үміт бар ... ол толқын
соғылып, опат болудан аман қалды. Жо-жоқ, ол да алдамшы, ... ... ... осылайша қашанғы жүзе беруге болады. Әйел бойындағы ... ... ... ... ... ... бұдан да өткен азабынан сескенді. Сол
азапты көрмеу үшін ол өзін-өзі суға тастауға, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... бел шешкен-ді. Қанша қатігез
болса да, ... ... ... мына ит ... қош ... өз иманын өзі
үйіре бергенде, қара түнекті қақ айырып, найзағай оты жарқ ете түсті. Сол
найзағай ... ... оның ... алдынан тұлғасы асқақ ақ жартас елес бере
өткендей болды. Әйел өз қөзіне өзі сенбеді. ... ... ... ... найзағай тағы жарқ етті. Бұл жолы да ақ тау ... ... ... ... ... ... ғой! ... толқыны әйел кеудесін жарып
кете жаздады. Ол жылаймын деп ойлаған жоқ, жылауға мұршасы да ... екі ... жас ... өзі де ... ... ... шыт-шытырман оқиға
көз алдында біріне соң бірі жүріп жатады [9, ... ... ... ... ішкі ... сәт ... ... бара жатқан намыс пен ыза оты ... ... ... ... Оның іштей мазалануы бірте-бірте күдікке айналып бойына үрей
үймелете бастайды. Ол не ... еді? Оның ... ... ... ... ... болды? Немен байланысты? - деген көкейімізде бір сауал туындайды.
Оның бірден-бір себебі ... ... ... ... ... ... болады.
Бұл өмірде бақ-дәулеттің орнында тұрмайтындығы, өмірдің өзі өткінші
екені, өмірдің талабы да солай, әрі былай ... өмір ... ... ... ... ... Жамал өмір туралы, жалпы орта жайлы кең
түрде толғана алмаушы еді. ... ... анау ... ақ жартасқа деген
сүйіспеншілігі, махаббаты оянуы да екі ... еді ғой. «Шыр етіп ... ... ... демінің арасы өмір деп аталатын болса, сол өмір ... ... көп ... өзін-өзі алдарқатуымен, есі кірмеген
сәбидей алдануымен өтетінін де, Жамал жер үстінде емес, ... ... ... ... нүкте боп бара жатып алғаш рет ойланды»-деп автор
кейіпкердің жан дүниесінің өзгергенін алдымызға ... ... ... ... ... аңыз ... ... расымен ақиқат шындық па?
Ай-Петри ақиқаты… деп шығарма ... ... ... ... ... әрі ... ... деген ой тастап, оқырманның талқысына береді. Бас-
аяғын жинақтай келе айтарымыз, егер Жамал сол жартасты көрмеген ... ... ... ... екі ... әйел де ... еді ғой. Бәрі ... байланысты жайттар.
Көзбен көру бар да, көңілмен сезіну бар. Дулат Исабековтің ... ... ... ... ... өскен ұрпақтың мұңы мен
жырын жанымен түсініп, тебіреніп, тереңінен қозғай жазғаны ... ... ... ... Осы ... ... адамның сол бір
жаралы жандардың ауыр тауқыметін өз ... ... ... ... сөзсіз. Шығармада жазылған өмір ...... ... айтылмаған айрықша ақиқат. Кешегі сұм ... ... ... - ... қасіреттің қаншалықты ауыр екендігін көрсететін бір
туынды осы повесть. Осы жерде жазушы болған оқиғалардың ... ... ... ел ... қалар белесті кезеңінің көркем шежіресін
жасағанын атап айтуымыз керек.
Соғыс салған ауыр ... - жан ... өз ... көзімен
көріп, санасында саралаған Исабеков соғыс жылдарындағы ауыл ... ... ... ... нанымды бейнеледі. Әңгімелеуді, не
суреттеуді автор өз ... ... ... де, ... ... ... не ... көзімен бере келіп, өзі жалғастырып әкетеді.
Адамдарға соғыс әкелген ауыр азапты Д.Исабеков былайша ... ... ... бала ... жоқ. ... жерлерде болса
болған шығар, біздің ауылда болған ... Бәрі ерте ... ... ... ... ... ... жоқшылыққа іштен көніп туды.
Күні бойы аш жүріп, кешке ... аш ... Бұл - ... ... ... ... ... қателігі еді. Майданда жеңіс үшін де
күрес жүріп жатты. Соғыс дегеннің не ... ... ... жоқ, ... шала ұқты… Олар іштері шұрқырап жатып, ... ... өмір ... ... боп, ... бір пар етік ... ... жолында мерт болған қайдағы бір ... ... Олар ... пен ... ... ... ... олар қатал болды.
Олар сезімтал болды, олар оңашада жылады, үнсіз жылады» [9, 375].
Шығармада жүрек сенімі, жан ... ... ... ... ... ... ... терең шыншылдығы осында
жатыр.
“Соғыс тақырыбына жазылған, яғни алыс ауылда сол кездің қиыншылығына
куә болған ... ... «Біз ... ... ... ... ... Қирабаев өз еңбегінде бұл шығарманы ерекше атап өтеді [13, 180].
“Біз соғысты көрген жоқпыз» сырт ... ... ... Лирикалық «меннің» баяндауында тарихи шындық желісі тартылған, әрі
шынайы өмір суреттері баршылық. Бұл шығарманың көркемдік шешімі - соғыстан
мүгедек ... ... ... ... ... ... ... көрініс, типтік бейне, жағдай диалектикалық бойлықта ... ... ... [14, ... ... ... жоқ, ... қара жол емес. Оның
күнгейі де, теріскейі де, өрі мен ... да бар. Бұл ... - ... ... ... ... - тіршілік, өмірге құштарлық, өмір үшін
күрес мәселесі. ... ... ... ... ... ... ... Оңғардың апасынының іс-әрекеттерінен көре аламыз. Оңғардың апасы -
өмір тәжірибесі, тіршілік ... ... ... ... ана.
“Шынында, апамның айласы қаталдық па? Ол ... ғана ... ... ... ... қарағанда, атам заманнан келе жатқан әдіс ... Өлер ... ... ... оның терісін біржолата жоғалту қаталдық
шығар. Бәлкім, сары сиыр ... ... ... оны мына ... жер ... тірі жүр екен деп ... ... шығар. Қалай
болғанда да, бұл – тіршілік еді, ... ... еді» [15, ... да бір, ... да ... - ... ... қазақ. Оның қай-
қайсысы да адам мінезінің өзгеше бір ... ... ... ... ... Басқа ешнәрсенің керегі болмай, тағдырыңмен бірге
келгендейсің. Осы ... ... ... ... ... мен ... деген хабардың адамға түсер әуелгі салмағы бірдей болды. “Кәрі
шешесінің есі ауып, әйелі жынданып кете ... Тек ... ... ... ... ... қара ... тілгілегеніне де қарамай,
“көкем келе жатыр, көкем келе жатыр», - деп ауылды ... аяқ, ... ... рет ... - ауылдың ұлы тойы еді. Өлдіге балап, ... ... ... ... ... ... өзі ... ұлы той болмай, ... Оны ... ауыл ... ... Еңбектеген бала мен еңкейген ... ... ... [9, ... ... ... ол ... күндері күйбең мазасыздықтың
өзін мейрамға ... ... ал ... ... ол қайғысы жер
бетіндегі күйкі тіршіліктен әлдеқайда көтеріңкі және ... ... ... соншалықты жиі кездесе бермейді. Ал, кездескенде, оның тек
жүрегі ғана ... Ал, ... бар ... ... ... қарап
тұрады.
“Адам шіркін бар ғұмырын ұзақ арнап, соны ... ... деп айта ... болуы керек. Талай күнгі үмітсіздік,
талай күнгі көздің жасы, шеккен ... мен ... ... ... бір ... ... болып, Орынша өзін-өзі ұстай алмай, отыра қап,
еңіре ... ... дей ... ... ... ... оның ... айтқызатын психологиялық сәтті тап басады. Бұл егілуде: “Осынша
азапқа салынатындай не жазығым бар еді?! Мен де өзің ... ... ... ем. Неге ... ... ... Сынамағың мен бе еді, ... ... ... ... ... қылғаның не?» – деп тағыры мен тәңірісіне
ішкі мұңы жатты [9, 403].
Осындай ... ... ... ... ... өн бойында
мол ұшыратымыз. Тағы бір мысал келтіріп өтейік.
“Нұралының әкесінің ағасы майданнан оралды. Соғыстан аман ... ... ... ... тойы ... ұлы тойы ... Бірақ,
бұл жолы жұрт сілтідей тынды. ... ... ... ... деп, ... жүретін үйге жұрт аз жиналды. Бұл ... емес еді, ... ... бұл ... ренжу, тағдырға налу еді. Жұрттың бәрінің
иығына бірдей түсті деп ... ... ... ... бірдей
шашылмайтынына, шаңырақ таңдайтын соқырлығына білдірген іштей наразылық
еді. Бір ... ... да, бұл ... ... ... ... ... түбінде, көзқарасында жатты» [9, 400].
Соғыстан аман келген үйге ... ... әрі ... ... қарайтынын, мейірімдерінің қаталдыққа ауысып бара жатқанын
барша адамдар сезінді. Көз жасы ... ... ... ... ... не себеп болды. Бұған бірден-бір кінә деп – тағдырдың жазғанын
айтар едік.
Повесте ауыл адамдарының Ұлы Отан ... ... ... ... ... ішкі сезім арпалысын, ой-түйсіктерін
бейнелеу орын алған. ... сол бір ... ... ... тап ... ... көз жасы ... тұратынын айрықша атап өткен. Олар мұңы мен
қайғысын, зарын, қуанышын, көз жасы арқылы сыртқа ... әрі жас ... ... ... ... Енді ... ... аударайық:
“…Сиырдың бұзауы өлсе де, тамның бұғат ағаштары мұңайып ызыңдаса да
жылайды. Бәлкім, ... ... ... ... ... әуел ... осы ... шейін тап-таза, қоспасыз, тұнық сақталып келген
шығар… Әлде, ұлдарының үйде ... ... ... көп ... ... ... бойы ... пен қуанышты аңсап, сол аңсаулары ... боп ... ... әнді есіткенде, жіби салатындықтан ба, әлде ... ... ... бір ... отыз ұлы ... ... ол өлік ... ұялағандықтан, бұзауы өлген сиырды көрсе де, қайта ояна сала ма,
әйтеуір олардың көз жасы ... ... ... сол ... та шығар, олар қуаныш атаулының ... ... ... келгенін сездіріп кеткен болар. Қуана білуді,
жылай білуді үйретіп кеткен болар» [9, ... ... көп ... ... ... Адам ет пен ... жағдайдың құлы дедік. Осындай құдіретті сезімнің
кереметтігі сонда, қашан да ... ... ... ... Уақыт әкелген зіл-
батпан трагизм бір кісінің иініне ... ... ... ... өз ... ... Әр тағдыр өз тауқыметін тартқанына куә
боламыз.
Жалпы, ... ... ішкі ... кең ... баяндалған. Жазушы
кейіпкеріне өз көзімен көрсетіп, көкірегімен ... ... ... гөрі лиризм ... ... ... ... сол ... ойларының біріне тоқталайық:
“Бір жерде қарға-құзғынға жем болып жатыр ма?… Кімді айтады? Әкемді
ме? Бүкіл ауылдың айтуынша, ... ... ... ... ... бошалап кеткен сары сиырды қайдан болса да ... ... ... ... ... ... ... келе жатқанда, алдынан құлдыраңдап
шыққан Еркінай ... екі ... ... ... ... кетіп бара жатып, соңғы ақшасына “Екі құлыным ... ... ... ... алатын әкем, бүкіл өмірі мен үмітін ... ... ... ... тауы ... ... енді кеп … ... далада…
жападан-жалғыз …Жо-жоқ, мүмкін емес! Апам ... ... ... қай-қайдағы
түсетіні несі, қарға-құзғын деген не ол? Адамның етін жейтін құстар ма?
Сонда олар ет деп, қана ... ма? ... олар үшін мал мен ... еш
айырмасы болмағаны ғой?» [9, 383].
Бұл жерде ... ... ... деген мәңгі өшпес
сүйіспеншілігін, өмірінің мұқалмас ... ... ... ... ... ... ... дәурені бір сәтте ғана лап етіп, бір жанып-
өшкен сағымға айналып ... ... жас ... ... жылағаны мен жасығанын,
үміт алданған ананың қамыққаны мен тарыққанын ... соны ... ... жоқ ... айтып кеткендей, адамдар тағдырға налиды. Налып ... жоқ, ... ... ... ... ... ... қандай бишара
қып жаратқан? тым болмаса да ... ... ... ... “Көке»
деген бір ауыз сөзін ести алмайтын ... ... ... заңы ... ... бір ... ... өлгелі жатқанын баласына сездірмей,
дәл сол ... ... үш ... аман алып ... ... немесе “шпана
болғалы жүрмін» деп аузына бейғам әзіл ... я ... ... ... түс ... ... ... алдап қоюға шебер өмір
заңы, ... ... [9, 410] - ... ... ... үш жылда өлімді
көп естіп, “өлім» деген сөзге бойлары ... ... ... бұл ... өзін ... “Соқыр Құдай», деді. “Керең Құдай» ... ... ... ... ... деді [9, ... ауыртпалығын бәрі бірдей басынан ... ... ... ... қайнаған ызасы, ішкі жан-дүниені егілтіп
тастады. Әкесі соғыста қайтыс ... ... ... ... өзі неде ... ... адамдай әкесінің суретіне қарап, қаусап
жылағанында да, бір мән бар. ... ... жан ... ... ... Иә, ... болса да, балалардың балалық шағының
болмағанына, балалық шақтарын құрбан ... куә ... ... ... ... адам жанының небір қоймасын, сезім қалтарыс
құпияларын дәлдікпен өрнектеген.Алайда, жүрекке әсерлі жетіп жатты.
Шығарманың соңында майданнан ... ... ... ... ... ... ауыз ... шағын ауыл сарыла төрт жыл күтеді. Не ... ... ауыз сөз ... қырық жылға жетер күлкісін, қырық
жылдық көз ... ... мен ... ... ... ... ... етті… ешкімнің балалық шағы қайтып оралмады»- деп аяқталады ... ... ... ... мен ... қабаттас
күрделі әлем ретінде суреттелген. Автордың мына жолдары соның дәлелі:
“Мейірім мен ... ... мен ... ... ... ... ... жердегі мейірім аяушылықтың, қаталдық-мәжбүрліктің кейпін танытып
тұр.
Тағы да осыған бір мысал ... ... ... ... ... айтты. Осыдан екі ай ... ... қара ... келіпті. Күйеуінің қаза болғанын естісе, ... ... ... ... қалар деп, ауыл адамдары жасыра тұруды жөн
көріпті. Балалары есейсін ... Бұл – ... ... ауылдың
қаталдығы еді».
Д.Исабеков шығармашылығы дегенде, оның - өзін ... ... ... ... ... ... - ... ауыртпалығы. Қиын-қыстау
кезеңдегі адамдардың тұрмыс-тіршілігі, дүниені көру, ... ... ... ... табу деген сияқтылар, Д.Исабековтың рухани ерекшелігін
даралайтын ... ең ...... өмірі, олардың рухани тазалығы мен
арманшылдығы, адалдығы мен ... ... да, ... ... ... тастап кеткен ... ... ісі мен ... ... толы ... да, бұл өзі - ... ерлігін баяндайтын
оптимистік трагедия еді. Қайлығы оқиға күрмеуі бөлек, күрделі шығарма.
Қабырғаң сөгіліп, ... ... ... ... ... ... ... шығармада емес, өмірдің өзінде болып жатқандай қабылдайсың.
Д.Исабеков шығармашылығының ... ... ... ... бірі - ... еді. «Ертерек жазылса да, ел есінде қалған
жазушының ... ... ... қақтығыс Салтанат пен Ыбыштың
жан-дүниесінен туындайды. Бұл екеуі бір-біріне ғашық ... ... ... ата дәстүр жолымен, ата-ана келісімін ... ... ... ... ... ... баршылық болды. Мен жар сүюден бақытты
емеспін»,-дейді Салтанат [16, 14]. Салтанат бойындағы туа ... ... ... Ыбыш ... жанының туа бітті тас кереңдігіне соқтығысады.
Әйелге деген ғасырлар бойы ... ... ... дәстүрімен де
қақтығысқа түседі. Ел-жұрттан қиянда, қыр кезіп, қой баққан отбасының үлкен
ұлы үйленіп, бұл ... ... ... жас ... ... аттаған күннен
бастап темір тәртіп жайлаған салқындылық ыдырап, Салтанат ... ... ... ... ... ... «көңілсіз өмірге күлкі
араласады». Қайыркен ақынжанды бала, әрі жеңге жағдайын түсінген ... ...... болу еді. ... ... ... тербеген қайың
жапырағындай лүп-лүп етіп, болашақ жеңешемнің ақылды, ... бар ... мен ... ... ... ашық-жарқын болуын аңсадым. Бәлкім,
сонда, темір тәртіп мекендеген, салқынқандылық Салтанат құрған мынау үйге
бір өзгеріс ... …Ол да мен ... ... ... ... отырып арман қуар
едік, Ыбыштың тұйық мінезіне түрткі салып, сезімін сергітуге екеулеп бір
әрекет жасап ... ... [9, 9]. ... құдайдан сұраған тілегі
орындала кетеді.
Жеңгесі ақылды, ақжарқын мінезді, әрі өзі секілді қиялшыл, арманшыл
болады.
Салтанат ұятты ... ұяң ... ... ... ұлы ... өзінің тоңмойын ерін қайта тәрбиелеп бақытқа жетуді ... ... ... ... ... ... – бұйығы сезімін сергітуге тырысып
бағады. Салтанат - әрі ерке мінезді, сәби ... ... ... Оның өнері
де, еркелігі де еріне Ыбышқа ұнамаса да, қайнысы Қайыркенді таң-тамаша
қалдырып, ол ... ... ... өзін өте ... ... Ал, ... ерке ... ерсі болып көрінеді. Ол Салтанаттың әзілін де,
ойнын да, қуақы ... де ... ... Жаңа ... де, ... ... ... сездірмеген ағасына Қайыркен бала ... әрі ... ... ... ... дейсің бе? Тартсын. Бұрынғының
әйелдері қауға тартқаны былай тұрсын, қырық құлаш құдық та қазған» - деген
Ыбыштың дөрекі сөздері ... [9, 19]. ... ... ... сөздер.
Салтанат: «Әй, осы мені аямайды-әй» - деп күліп, - онысы несі екен.
Мені өзі ... ... деп ... ғой деймін бір. Құдыққа келген ... ылғи ... ... өзі түйе ... ... ... ... деп ұрысатыны бар тағы да, астапыралла!…[9, 20]. Салтанаттың бұл
үнінде реніш, зіл де жоқ, керісінше, нәзік ... ... ... ... сонымен бірге, нәзік құрмет пен нәзік сезім жатыр.
Салтанат ... ... ... ... наз бен ... бұралған сымбат пен күміс күлкіні Ыбыштың байқамағаны Қайыркенді
ызаландырады. Атымды міндің деп Салтанатты ... үшін ... ыза ... ... мінезіне, ағасының атын жарып тастамақ болғанына қарап,
жаны жақсы, сезімі ... ... ... келе ... сүйсінесің.
«Мейірімсіздік қой, мейірімсіздік қой, бұл! ... ... ... ат
болса, жарып тастайын. Мені өлтіріп көрсін» деген жолдар соның дәлелі.
Әкесінің: “Адамнан атты ... ... ... кім бар? ... ... тар ... ... ақылың да сондай тар-ау… Біреуің ішкен асың
мен шапқан көкпары, баққан қойынан ... ... ... ... ... ... ... ақылды ашуға жеңгізіп, ... таяз ... Әйел ... Ұрар, ұрсар, татуласар. Қайда
барады? Бүгін ағаңмен жағаластың, ал ертең ... ... ... да қарадай жерге кіріп кетпейсің бе? Тірліктің осы ... да ... ... ... 36] деген осы шындыққа жанасқан сөздері оны
ойландыруға мұрындық болады. Осы сәттен ... ... осы ... ... сонымен бірге, Ыбыштың көп ... ... ... ... аңғарады.
Боранда қой іздеуге кетіп, адасып, айдаладағы зиратты паналап,
талықсып, ес-түссіз ... ... ... ... әкелген Қайыркен
келіншегін аямай осы шаруаға жұмсаған Ыбышқа тағы да ... ... оны ... ... аға ... ... де, осы оқиғадан кейін
“келіншегінің кішкене ... ... ... ... да ... аздап болса да ой жіберген» сияқты көрінген [17, 14].
Дулаттың Салтанаты ... ... ... ... ... ... зиратының басында әкесі мен Ыбыштың ... ... ... ... көп мағына жатыр. Екеуі де өз ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет
түсінеді. Шығарманың нақты көрінісіне үңіліп ... ... бар да, ... ... жоқ» деген осы ғой. Сол алтынның
қадіріне сен жетпедің-ау, балам. Сенің қаталдығың, ... ... ... ... Ыбыш ... ... үнсіз тұрады да:
- Мені соған ... сіз ... әке, - деді үзе ... бұл сөз оның ... ... ... шығар.
- Әкенің көзі балада, баланың көзі далада болмас па? ... өз ... ... қайда еді, жастық отың қайда еді? Өмір дегінің бәрі тек ... ... ... жер ... ... ... қалмас па?
Ертеңгі күннің жаңалығы қайда қалар еді? Болды, сөз ... - ... ... ... ... ... Ыбышты тоқтатып тастап [9, 66].
Салтанаттың “Әйтсе де, мен енді ... ... ... ... ... дәл үстінен түскен бақыттың маған ... де жоқ. Мен ол ... ... ... Жоқ ... ... Өмір сонысымен қызық,
сонысымен мағыналы» – дейтін ойы, әрине, ... ойы. Ол ... ... ... ... болады деп біледі. Сол жолда күреседі.
Салтанат көз жұмды. Оның қазасы тоңмойын Ыбыштан ... ... ... ... Ойландырып, опындырып кетеді. Асылдың ... ... ... олар кеш ... ... де, ... ... жүгіреді.
Демек, Салтанат әні жеңгенін ... ... ... ... бой ұсындырады. Қаншама тоңмойын, ... ... ... ... ... болатынын көреміз. Автор ... ... ... повестің өміршең, өршіл пафосы да осында.
Қайыркен айтқандай, “өршіл мақсат пен үлкен арман иесі ... ... ... келе ... жас ... анасы жатыр, бұл қабірде қадіріне
жете алмаған Ыбыштың адал жары жатыр. Бұл ... ... ... ... ... аяулы махаббатым жатыр. Қош, Салтанат!» [9,
67]. Бірақ, оған жан трагедиясының себепкері Ыбыш қана ма? ... ... ... Ыбыштың өзгеруіне, жанына сәуле түсуіне
байланысты да, ... емес те еді. ... ... - ... әсер ету, топас Ыбыштың жан-дүниесін ояту жолындағы “адасқан
күшік секілді ұлып, жұртқа ... ой» ... ... ... ... тыныс-тіршілік - қайшылықтарынан…
«Жалпы, Дулат шығармашылығында туа бітті азат адам ... ... мен ... ... арасындағы алшақтық, сәйкессіздіктердің
объективті-субъективті себептеріне үңілу - адам баласының бақытты ... ... ... ... ... саналы сағынышын алып шығатындай.
Әрине, әр адамның өз ой-деңгейі, көңіл өлшеміне ... ... ... [18, 6].
Біз де, жазушы кейіпкерлеріне қосылып, кең даладан алған ... ізгі ... мен ... ... ... ... ... мәңгілік
көз жұмған Салтанаттың аянышты, өкінішті ... ... ... қосыла біз де ар тазалығына, махаббат мөлдірлігіне, жан
ізгіліне ұмтыламыз. ... ... көп ... ... ... - жазушы арманының орындалғандығының басты белгісі. Салтанатты ... ... ... әуел бастан қалтқысыз түсінеді.
“Гауһартас» әннің аты. Жазушы кейіпкердің ішкі жан нәзіктігін шерлі
көңіл ... ән ... ... ... ... қашан да табиғатпен
тығыз байланысты ғой. Сонау ... ... бері ... өздерін табиғаттың
бір бөлшегіміз деп өмір сүріп, оның сұлу ... ... ... келген.
« …Жер иісі, жусан иісі, қурай мен ... иісі ... ... ... жаңа ... жаңа ... ... Алпыс екі тамырыңды түгел
матап, түгел еліктіріп әкетеді. ... ... пен ... ... ... ... ... ду-ду ете түседі де, жүрегіңді белгісіз бір
қуаныш билей жөнеледі. Сол ... мен ... ... ... ... шығар саңылау іздеп, ішкі ... мың ... ... Әнге ... ... ... ... аспан, шырылдаған
бозторғай, кешкілік жұмақ болып ... ... ... ... айлы
түні, бәрі-бәрі де кей ... ... ... тұрғандай болып көрінеді.
Өйткені, менің ... ... сол ... ... ... тәрізді»
[9, 16] деген жолдар ... ... ... яғни, Қайыркеннің
сүйіспеншілігін аңғартып тұр. Ол айналадағы құбылыстарды ... ... ән ... ... біз ... ақын ... бала деп ... кеткенбіз. Ол
табиғаттың сұлулығына тамсанған. Табиғат құбылыстарының ... ... ... ... ... ... ару ... мас боп әндеттім.
Сүйдім де, құшып біреуін,
Теңізді төрлеп мен кеттім.
Азапқа тәңір ризамын,
Көгімде тұрса, күліп ай.
Түсімде көргеп сол бір ... боп ... ... ... шумақтардағы жолдардың әрқайсысы
бір нәзік күйдің дыбысындай сыйқырлы саз ... ... Бұл ... ... ... ... сезімі еді. Сонымен бірге, ол жеңгейге
деген махаббатын ... ең ... ең ... ең ... бір ғажайып заты,
барлық жұртқа әйгілі, барлық жұрттың меншігіне арналған ... - ... ... Ол ... аты “Жеңешемнің әні».
Еркін дала еркесі,
Әнді сүйген, жеңеше-ай.
Бақытым деп қатыгез,
Жанды сүйген, ... ... ... ... ... ... ... ең аспанның,
Қондың қайтіп, жеңеше-ай.
Біздерге арнап әніңді,
Келдің бе ... ... ... жыр ... ... қабыл ал,
Айналайын, жеңеше-ай [9, 59].
Қайыркен Салтанат бойындағы ізгілік қасиеттерді, ... бен ... мен ... ... жырға арқау етіп, алдымызға жайып салады.
“Ән» дегенде, ішкен асын жерге қоятын ... ... ... ... таба ... “Ол әнді ... ... еді. Оның
дірілдеп шыққан ашық үніне, анау созылып ... кең дала да ... ... Қыр ... ... келе ... күн, ... кенет естілген әсем әнге таңданып, бір орнынан жылжымай
қатып ... ... ... ... көргенде,
Сәулем-ай, мейірім қанбас…
Салтанат әннен өзге дүниенің ... ... ... ... ... көк ... ... қарап, дәл төбесінде шырылдап тұрған
бозторғайдан көз аламай әндетеді, енді ... ерке ... ... үніне
тамсанып, көзін жұмып, балқып жатқан кең даласын ... ... ... ... екі ... ... тастап, айналасына таусылмас махаббатпен
мейірлене қарайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... оның өн бойындағы сұлулық көмейінен ән боп төгіліп,
төңіректі жаңа леп, жаңа нұрға бөлеп тұрған ... 28] ... ... ... ... ... өзгертуге де әннің күші ... әсер ... ... ... ащы ... ... мөлдір сезім, асыл сағыныш т.б.
қасиеттер бар еді. Мұны Салтанат тура ... ұрып ... ... ... ұшқындарымен ойнатып береді.
“Ыбыш-ау, Ыбыш,-деді.
- Ол не?
- Өлең айтшы. ... ... ... қалды.
- А? –деді қайталап сұрап. Өз құлағына әлі де сенбей тұрса керек.
- Өлең айтшы деймін.
- Ой, жын ... Не деп ... ... ... ... ол
шырт ете қалды. Мен мырс етіп күліп жібердім. Салтанат та сылқылдап күліп
жүр. Ол ... ... ... ... ... жақсы көретін. Осылай
жүріп ақыры “үйренеді» деп қоятын ол мұндай кезде» [9, 49]. Ия, бұл ... ...... ... тию ... ... ... етіп,
оның санасына қозғау салу еді.
Қоңырқай ғана тіршілік кешіп ... ... ... ... ... осы ... бұлжымас қағидаларын бұзбаққа, ... ... ... де ... ... табатын келіншек, сөз жоқ, ұлттық бояуы
қанық бейне.
“Гауһартас» повесінде ... ... ... ... ... бар. Ол ... ... адам өмірге бірақ рет келеді,
адам өмірден бақытын іздеуге тиісті, кісі бойындағы ізгілік ... ... ... ... ... т.б. ... ... татулығы, сана-сезіміздің осы Салтанат сияқты
адамдардың өмірде бар болғандығының арқасы. Соны көре ... ... ... көңілін аударған қаламгердің сұңғылалығына қалай сүйсінбессің.
Ол осы хикаяда жамандық пен ... ... пен ... ... ішкі ... ... берген.
ІІ тарау.
Психологизм және характер даралау шеберлігі
Жазушы жалпы адамзаттық мәселелерге ... ... ... ... ... керек. Адамзаттық масштабқа көтерілетін шығарма
алдымен ұлттық болуға ... Адам ... ... ... ... ... ... сырлары, бұралаң бұрмалары соншалық,
олардың ұшы-қиырына жетемін, түсінемін деп барын ... ... ... ... мен ... өз ... – адамның ішкі сырын ойлап
біліп, көркем сөз өрнегіне ... ... ... ... сиқырлы
өнері. Психологиялық талдау әдебиеттің ең жанды жері. Психологиялық талдау
адамның белгілі бір ... ... ... күйінің өзін ғана емес,
негізінен оның бір күйден сан күйге ауысып дамыған ... ... ... бірі - кейіпкер жанының ... ... ... ұғымдарға қақтығысы басталып, жақсылық пен
зұлымдықтың тартысы дамиды. Бұл қарама-қарсы ... өзін ... ... ... белгілі бір ара-қатынаста болады. Олардың
қайсысының ... ... ... ... ... мен ... мәселесі. Оның эстетикалық мақсат - мүддесін көрсететін
автордың ұстанған бағыты болмақ [19, ... ... ... тағы бір ... ... характердің
өзінен-өзі дамып жетілу бағыты. ... ... оның ... ... де жеңе ... ... өзінің асыл арманы үшін күреседі
(Мысалы, «Пері мен ... ... ... ішкі жан ... осылай
азап шегеді).
Қазіргі әдебиетте психологиялық ... ... ... ... ... ... талдау мәселесі өте күрделі мәселе.
Әйтеуір адам бар жерде ол өзінше индивидуальдық тұрғыда ... ... ... ... оған ... ... ... қана емес, біле
білсек заңдылық та. Ол жазушыға адам ... мәні мен ... ... ... ... деп ... жасайды [20, 4].
Дулат Исабеков бар болмысымен ұлттық жазушы. Шығарманың басталуы,
географиялық жер жағдайының суреттелуі, ... ... ... ... характер жасауымен, шешімімен ол ұлттық болып көрінеді.
Ол ... ... ... алса да, ... ... ... ойласа да
ұлттық мінез, ұлттық орта, ұлт жағдайынан ғана туындар әлуметтік ой ... ... ... ... өз бойындағы ән тұнығын ата-енесінің
көзінше сыртқа шығара алмай қыр асып кетіп, табиғатпен сырласа ... ... оның ... мен ... ... ... мал, ... үшін жалған намыс жыртып, кек қалдырады. Өзгенің тағдырын аяусыз
езген. ... ... төрт ... бірдей өлгенге дейін мейірімі
оянбайды. Оның Дәулетбайы өзінің туған перзентіне иілмейді. «Дерменедегі»
төңірегін көз ... ... ... қарт әке, ... орып үш мың ... ... пендешілік сеніммен сарқынды жүз елу сом ақшасынан ... ... … бәрі де ... ... ... өзі не? Оны ... түсінуге болады?
Бұл мәселені біз характерден туындатамыз. Эстеттер характерді бұл күнде
тарихи категория ретінде айқындайды. Көп ... ... ... ... ... ... мен ... басты бөлігі… шығарманың идеялық-эстетикалық
мазмұнының формалық көрінісі, … Қайталанбас нақтылық « [21, ... ... ... - ... халықтың тарихи беделінде, түрлі ... ... ... ... Ал ... ... - көркем
шығармадағы ... ... ... ... ... ... сипат ерекшеліктері. Характер адамның өмірдегі
мінез, өзгешеліктерін жинақтап, екшеп, ... ... ... ... ... ... Характер белгілі қоғамдық жағдайда ... ... өз ... сәйкес болады. Әдеби кейіпкердің ... оның ... ... арқылы, психологиясы, жан-дүниесі
тікелей бейнеленуі, яғни мінез арқылы айқындалып, сондай-ақ, ... ... ... ... көрсету, яғни жанама мінездеу
арқылы жан-жақты ашыла түседі» деп анықтама береді [22, 359].
Әдебиет кейіпкерлерінің өз ұғым түсігіндегі ... ... ... ... ... іс-қимылдарына, айналасына, жекелеген субъектілерге қатысты
толғану, күйзелу, тебірену ... ... ... ... ... көзі [23, 27]. ... образ сезімге,
адам есіне қатысты бейнелер [24, 34].
Д.Исабековтың шығармаларының көбі трагедиямен аяқталады. ... ... ...... ... үлкен қателік жіберіп, зор
адасуға ұшырайды. Бұл әлеуметтік жағдайлар мен қоғамдық қарым-қатынастар
тудыратын, кейіпкердің өз ... тыс, оның ... ... ... мерт қылатын зауал іспетті, тағдыр, жазмыш бұйрығы
тақылеттес ерекше ... ... ... реалистік шындыққа негізделген психологиялық талдау
тәсілі адам ... ... ... оның жан ... ... ... ... талап етеді, осы орайда Д.Исабеков ... жеке ... ... ... бейнелейді [25, 40].
Қазақ халқының өткен тарихи, жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ол белгілі бір характерлер философиясымен
тарихқа келіп, ... ... ... ... ... бір адам ... ... мен қуанышын әңгімелеу арқылы ол адам өмір сүрген ... шым ... ... мен болашақ жайлы, жалпы тіршілік мәні туралы
жазушы толғанысы сол мінез өзгешеліктері, кейіпкер тағдыры арқылы айтылып,
ашылып ... ... ... ... да жеке ... ретінде
ашылады «Сүйекші», «Тіршілік» повесіндегі кейіпкерлер тосын.
Табанды күресті талап етпей-ақ қоялық, Тұңғыш ең ... өз ... неге ... Неге ... ... ... – деп те ... болар еді. Бірақ, ол күдіктің баршасы сырт ... ... ... ... өзегімен қарағанда райдан тез қайтасың.
Д.Исабеков аталған екі повесінде жеке ... ... ... ... ... құбылыстарды бейнелеуге ұмтылады. Яғни, «Сүйекші»-
Тұңғыштың өмірбаяны, «Тіршілік» - ... мен ... ... ... ... жалқыны жалпыға ұластырып әкетеді. Белгілі бір нақты
адам өмірін талдай әңгімелеу арқылы ол тіршілік кешкен ... ... ... ... ... өмірін жүрек қазынасын танытқан, мәңгүрт хал кешкен
Тұңғыштар тағдырына, тіршілік сапарын сәтсіз бастап, тиянақсыз ... мен ... ... ... ... жандар тағдырына
сабақтастыра, ұластыра суреттейді. Мұндай жағдайда, ... ... әрі ... әрі белгілі бір уақытқа тән тип. Біз әлгі характерлерден ... ... ... ... ... ... ... келсек, «Мазасыз күндердегі»
Мәрияның Мәкәлімге хат жазып, сүйетіндігін айтып, ішіндегісін ойлап табатын
сәтті, «Пері мен ... ... жер ... ... Құлахметке «мынау
менің күйеуім» деп Смағұлды ертіп келуін ... ... ... ма ... ... бар. Бірақ, бұл шығармалар бүгінгі күн ... ... ... ... Ұлттық характер «халықтың
әлеуметтік, тарихи даму жолында қалыптасқан адам бойындағы ... ... ... ол да ... ... өзгеретін диалактикалық
құбылыс. Мәрия да, Сафура да бойында бүгінгі өмір дарытқан ... ... ... ... мінез ретінде олар автор ойына, мақсатына көлденең
тұрған жоқ. Характерге ... ... ... өзгешелігі мен авторлық мақсат арасындағы қайшылықты бір
көрсек, Смағұл («Пері мен періште») характерінен көреміз. Смағұл алдымен
тоғышар тип ... ... ... ... ... ... ол ... қарсыласының алдына жығылады. Құлахметті айрықша бағалайды. Бұл
тұрғыдан алып ... ... ... ... тұрып, кешіруі заңды.
Авторлық мақсатта осы сәт толық ... ... ... ... Осы
Смағұлмен шығарма соңында тағы жүздесеміз. Ол өзі сүйе тұра тілегінен бас
тартқан Сафураға қартаңдау ... ... ... отау ... тұр ... ... ... емес. Біріншіден, Құлахмет Сафураны сүйеді. Сөйте
тұра адамгершілік қасиетке ден қойған ол тілегінен бас ... Ал ... - ... ... ... шарасына жат. Екіншіден, өз тілегі Құлахмет
рухы алдында жеңіліс тапты. Өзі Сафурадан ... ... бас ... ... аз да ... ... Енді қайтіп оның құлдырайтын реті жоқ. Соңғы
әрекеті ұлттық мінез ... ... өзін ...... ... ... ... алмағанын кеш түсінді.
«Гауһартас» финалында ... ... ... ... көреміз. Мәрия –
бақытын іздеп жолға түседі. («Мазасыз күндер») Бұл екі ... ... ... ... ... концепциясы ұқсас. Ол адам жанының
жаңаруына саяды.
«Пері мен періштедегі» ... ... ... ... ... ... Повестің басында бақыт іздеп кеткен Сафура
шығарма ... ... ... ... қарт дермене оруға немересін
қасына алып, жаз айында шығып кетеді де, ... ... ... оралады.
Кейіпкердің белгілі бір өмірлік сапарына (кетуі мен келуінің ... ... ... қайта түзелуі-психологиялық жан күйзелісі
арқылы талдап көрсетіледі. Сафура нәпсі құлына ... ... ... өз ... ... ақшаға ықыласы ауып барып, соңынан
тежеледі. Бірінің еріне, ... ... ... - қаһарманның
биіктеуі. Олар өздерінің адамгершілік қалпына қайнарына қайта оралады.
Сафура мен ... ... ... ... ... секілді характерлер де өзгеріске түседі. Қарт Тоқсанбай
бойында да, бұлаңдаған ... ... да ... ретінде қазіргі
қалыпты сапалық өзгешеліктер бар. Ол қасиеттер ... ... ... айға ... ... боп көрінген айырлы судан кейін ерлі-
зайыпты екеуі осылай жүздесті. Осы сегіз ай бойы бойы ... ... жас ... ... ... ... асып-тасқан ойлары
жаңбырдай жауып, ішкі дүниесіндегі адамдық ар мен ... ... ... [15, ... ... ... «жалғыз баласын жетілдіремін деп, баяғыда
көрген барлық тауқыметі қартайған ... ... ... шықты. Оған бұл
қиналып келе жатқан жоқ. ... тек ақ жол, ақ ниет ... ... ... ... өмір соқпағымен тура келіп жатқан екі ... ... ... ... ... ... ... мен арылуы, адамгершілік
жолын қайта табуы ... ... ... ... ... ... ... сапасы өзгеріске ұшырайды.
“Сүйекші» повесінде жағдай бұдан бөлектеу.
Тұңғыш – Аманат бала - Кеңкелес. Бұл ... ... ... осы ... ... ... ... жымдастыра сәтті
суреттейді. Шығарманың орта шенінде Тұңғыш өз тағдыры үшін күрес ... Ол ат ... ... ... көкетай… Не істемексіз мені? Байламаңызшы мені,
жалынамын, айтқаныңыздың бәрін істеймін» - деп шырылдайды ... бала ... ... ... емес. «Ағатай… енді апам қайтіп табады
мені?…»- дейді ол. Әлі анаға деген перзенттік сезімі жойылмаған. ... ... ... Үйге алып ... ... - деп сәби ... ... [15, 266].
Кек кернеген сәтте Үкітайға қарсы шықты. «Сойып жедім. Түгел, бәрін,
бірін қалдырмай. -Кеңкелестің түсі ... оған ... ... ... кетердей болып тартып жібергелі қамшысын көтере берген Үкітай оның
кісі жерлік мына түрінен ... ... ... ... ... ... [15, 270].
Кейіпкер жан-дүниесі өзгерді. Соған орай аты ... ... ... сүйекші болып өзгерді. Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... қараңыз. Ұрылар қол-
аяғын байлап, атына бөктеріп, жапан далаға апарып аударып ... ... ... ... ... жоқ. Итке таланып, ұрыға жем болып,
диуанашылық етті. Өз тағдыры үшін ... жоқ. Көр ... ... ... ... ... былай тұрсын, тек тәңіріден амандық тіледі. Өз болашағы
үшін күрескен жоқ. Ол үшін күресудің енді мәні де жоқ еді. ... онда ... жан ... ... ... болашақ қалмаған болатын. Тұңғышты
езіп, оның болашағын тонаған әлеуметтік жағдай. ... ... ... адамдар. Өмірге өкпесі қара қазандай Тұңғыш әлбетте туа ... ... ... Оның ... бала ... бақытсыздық бұлты
үйірілген еді.
Жоғарыда сөз болған шығармалар негізінде ой ... ... үш ... ... орай ... үш ... ... танимыз.
Бірінші, «кейіпкер бақытын іздеп кетті», ... ... ... ... ... қайта оралды». Ал үшінші, «мәңгүрт хал кешіп,
дүниеден өтіп кетті», ... ... ... ... ... ... бар. ... қарекетіне байланысты ой түйсек, Д.Исабеков
осынау шығармаларда үш рет түлеп, суреткер ретінде үш дүркін өскеніне ... ... ... ашуда тиімді пайдаланар тәсілінің бірі -
контраст. Ол қарама-қарсы ... ... ... ... ... шиеленістіріп тұлғалайды. Ыбыш пен Салтанат,
Құлахмет пен Сафура, Тоқсанбай мен Омаш қарама-қарсы ... ... ... адамгершілік сапасы әр басқа, ... ... ... ... Бұл - ... ... ... қарама-
қарсылық.
Ал, Тұңғыш (“Сүйекші») Молдарәсіл мен Қыжымгүл (“Тіршілік») секілді
кейіпкерлерде тағдыр қарама-қайшылығы бар. ... ... ... ... балам ғұлама болса деген әке арманы қандай тәтті еді? Өзіме
болмаған ұрпағыма болса, өзім ... ... ... ... ... арманды
тілек. Өкінішке орай, әке құныкер болып, Тұңғыш аманатқа кісі қолына өтті.
Бай есігінде аманат бала ... ... ол ... ... ... ... тоналады. Киеван атанып, кететін Молдарәсіл тағдыры да осыған
ұқсас. Қыжымгүл - байдың оң босағасында бұландап, толысып отырған қыз ... ... ... ... күй ... Тіпті өзі дүниеге әкелген
перзенттің бары-жоғын, ертең ... ... ... Бұл - тағдыр қаталдығынан туған қарама-қайшылық.
Біз жоғарыда тағдыр ... ... ... ... ... ... қайшылығын жазушы жасаған бір образ, оның характерінің ашылу
жолы арқылы бақылап көрейік.
“Дерменедегі» Омаш ... зер ... ... Омаш ... 4-5
деталь арқылы ашылады.
Оқырман Омашпен алғаш Тоқсанбай қарт пен ... ... ... ... оның (Омаштың) сырттан келіп шелектегі суды басына
төңкеріп ... ... ... Осы ... ... ... ... “Екі иығына екі кісі молдас құрып отырардай арбиған немене екен,
осы бетімен ішке ... ... ... ... іліп кететін түрі бар» [26,
71]. Бұл кейіпкер көзімен ... ... ... ... ... алған ба өзі, немене? Тоқсанбай қарияның
көзімен берілетін екінші портреттік нұсқа осы. Омаш келбеті көбіне осылай
екінші бір ... ... ... ... бейнесінін екінші сәт “Осы кезде шайланың дәл ... ... ... ... ... селт етіп ... көтерді де,
есіктен кірер адамды көзбен тосты. Шайланың аядай есігінен көрініп ... ... бір ... ... ... артынан Омаштың гүр еткен таныс
дауысы ... ... ... ... мен ... ... ... дейтін Омаш.
“Жұрт дем алғанда ғана қырылдаушы еді, бұл бар ... дем ... ит ... ... ... Кейіпкер даралаудың төртінші
сәті. Ара-арасында оқиға баяндалып, автор ара – тұра ... ... ... ... ... ... ... ойымен, оралып соғып,
кейіпкерінің сырт ... ... бір ... ... кетіп отырады.
Тағы бір көрініс. “Омаш дәу ошақтың бір ... ... ... ... ... ... Далада жүргенде оның бір көзі жусанда
болса, екінші көзі ұяда ... Ұя ... ... жұмытқасын түгел ши
қалпағына төңкеріп ала қояды да, ... ... ... ... ... осы ... біз ... ешқандай жақсылық күте алмайсың. Құс
аяулысы - бозторғайға осынша ... ... ... бәрі де ... ... ... емес. Оның дене-бітімі қаншалық ірі болса, ішкі жан дүниесі
соншалық қуыс. Қуыс болмаса, тек залымдыққа, жаманшылыққа орын ... ... бес ... ... ... ішкі дүниенің қарау қалтарысы түгел
ақтарылып болғандай. Бірақ автор Омашты әр қырынан ... ... ... алып ... мына ... қараңыз, балапан боп қапты, - дейді Омаш бір
жұмыртқаның ішінен балапанды мойынан ... ... Бұл ... ... ... ... ... Бар, әйтпесе. – Ол балапанды отқа лақтырып жіберді».
Бұл - Омаш ... ... ... деталь, әрі кейіпкердің ішкі
жан дүниесі, әрі Омаштың дене ... ірі ... ... ... ... ... штрих. Омаштың осы сәткі
әрекеті ... ... деп ... жүрген Тоқсанбайдың бүкіл арманын
аяқ асты ... Омаш ... - ... әрекетіне мүлде қарама-
қайшы, әрі ... ... ... фоны ... ... ... Енді бір ... “Жылқы еріні жыбыр-жыбыр» етіп аталы-балалы
екеуін ысқаяқтай ... ... ... ... Омаш ... де, іс-әрекетімен де суретке айналып, көз ... ұйып ... ... Жеке ... деталь арқылы жазушы кейіпкер
характерін осылай ашады. Талданған ... ... Омаш ... ... ... ... аңғардық.
Оның кейіпкерлері қаншама жан күйзелісін бастан кешіре ... ... жаны ... ... не ... азап ... жатса
да, сыртқы келбеті бұрынғы қалпынан өзгеріссіз беріледі. Мәселен, сегіз
ай сергелдеңге түскен Сафура ... мен ... ... жан ... ... ... өзі ... “ғасырдай болып көрінген ішкі күйзеліс,
күйініштің сұлу мүсін келіншектің сырт ... ... әсер ... бе? ... ... емес. Автор баяндауында: “Сафура бұрынғыдан көп
өзгермеген ... Азап пен ... ... ... де, әдемі сымбаты мен
жарасымды күлкісі жоғалмапты».
Демек, сегіз ай сергелдең күй кешкен, екіқабат болып одан ... ... жан ... бар да, ... орай ... ... жоқ. Осынау жолдарда автор типтік жалпы жағдайда ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, жазушы Сафураның
бойындағы әсіре күлкіні жүзіне ... ... ... ... өткенде
кейіпкер характері үйлесім таппақ, сәтті шықпақ. Сонда ғана ... “өз ... ... ... отыз ... жыл ... ... айында өмір сүру дегеннің не екенін ... ... пен ... барлық мақсаттардан әлдеқайда биік, әлдеқайда асқақ жататынына»
толық иланбақ [15, ... Оның арлы ... ... қайта
оралған адал ойы авторлық мақсат, суреткерлік концепциясымен қапысыз қабыса
түсер еді.
Характер ... ... ... де ... ... көркем шығармадағы кейіпкер сөзі диалог, монолог, дара реплика
сынды дәстүрлі амал-тәсілдер ... ... ... екі ... ... ... келтірген осы үзіндіде Салтанат жаны мен
кіршіксіз ақ ... ұлпа ... ... Осы жолдарда ене мен келін
арасындағы аналық түсіністік ... ... Ыбыш пен ... ... ... қарама-қайшылығының көрініс берер сәті де осы. Сол
қарама-қайшылықты ... ... тұр. ... жан-дүниесі табиғатқа
қатынасында тереңдей ашыла түспек.
Табиғат көрінісі ... ілкі ... ... ... Ақ қар – «Гауһартас» повесіндегі Салтанат жанын, жауып басылған
жаңбыр – ... ... ... ... –»Сүйекшідегі» Тұңғыш
тағдырын аңғартады. Азынай ... жел ... ... ... ... әкетіп бара жатқан уақыттың үні болып сабақтасқан
суреткерлік бояу, тұспал ой болып ... ... ... ретінде
Дулатты толыстыра түседі.
70-80-інші жылдары қазақ ... ... ... ... мәні зор ... ... өлім фактілері, қайғылы ситуацияларға
белгілі бір суреткерлік мақсат ... ... ... ... ... ... “Пері мен періште» сияқты ... ... ... трагедиялық оқиғалар, трагедиялық пафос кеңес ... ... мен оның ... ... ... көзқарасқа үлкен
соққы болған еді. Жазушы өлім ... жаза ... ... ... әрі өз ... ... Өмір мен өлім адамзат баласының ең
басты ойланатын мәселесі.
“Ол жүгіріп келіп, ... көз ... ... ... бетте, есік
алдында тұрған мені итеріп тастап, үйге киіп ... ... ... ... Салтанат ұлпа қардан уыстап алды да, шалқалап тұрып,
аузына ... ... - Өй, ... деді ... бері оған ... сау ма» ... ... үнсіз қарап тұрған Ыбыш: - қар жегені несі ол.
Ауырып өлесің, кір ... Ім, ... - деді ол ... ... ... тағы сап.
- Ал сен, ойын білесің бе?
- Неғыл дейді?
- Ойын білесің бе, ... Не ... тұр ... Ойыны несі ол?
- Кәдімгі ойын. Міне, ... ұлпа ... ... оны ... алды да, ... ... лақтырып
жіберді. Ыбыш ауыр денесін тез игеріп, еңкейем ... ... ... ... ұшырып түсірді.
- Әй, бұның не, бұл, - деді Ыбыш ашуланып. - Үйбай, бір ... бе? ... ... ... ... ... ... тұр.
- Әй неге күлесің әй, - деді ол малақайын киіп ... Осы ... ме? Таяқ ... ... бекінгенсің ғой өзің.
- Адам таяқты жемейді. Не айтып тұрсың өзің, - дейді ол жайбарақат
күле жауап ... ... ... етіп ұлпа ... ... Ол ... тағы ... ақша қармен бірдей аппақ тістерін көрсете бір шөкімін
аузына салып жіберді. Ыбыш бір ... де: - ... ... ... ... - деп ... айналып кетті» [15, 30-31].
Д.Исабеков табиғат мәселесін арнайы тақырып етіп ... да, ... ... ... ... ... ... түрлі уақыттық бөлшектер ауқымында ала отырып, олардың
рухани ... ... ... мысалдарын біз, Д.Исабеков
повестерінен көптеп ұшыратамыз. “Сүйекшідегі» ... пен ... ... ... ... ... ... олардың артқа қалған ғұмырында жазушы өз ... ... ... өмір ... алып, әр кезеңдегі
психологиялық жай-күйлерін бере ... ... ... ... ... қалыптастырады. Былайша айтқанда, Дулат Исабеков көркем бейненің
реалистік психологиясын жасауда көп ... адам ... ... ... ... ден ... да, жеке ... қалыптасу
тарихына зер салады.
Кейінгі жылдардағы қазақ прозасы да адам ... ... ... ... ... тырысты. Исабековтың “Сүйекші»
сынды ... ... ... ... ... ... арна ... үлкен ағымға айналған әдеби-философиялық ағым
– экзистенциализммен сарындастықтың байқалатынын айта ... ... ... ... ... қасиеттері өліп
кеткен Үндемеске айналған шағына дейінгі ... жеке ... ... ... ... - Аманат - Кеңкелес - Диуана - Үндемес ... оған ... ... ... ... ... көрсетпек
болғаны - адамның мына өмірдге келіп-кету процесі. Бұл жерде Тұңғыштың
Үндемеске айналу ... ... ... ... өмірдің трагедиялық
суретін жасай отырып, сол өмірге жеке ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жерде американ ғалымы С.Финкелстайнның ... не ... ... ... вот что ... за ... истину жизни. Современная
экзистенциалистическая ... ... как люди ... друг-друга
в хаотическом абсурдном мире насилия» деген ойы Д.Исабеков шығармаларына
да қатысты [27, 319]. “Тіршілік» ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрден жұрдай оның рәсімдік, рәміздік
мағынасын білмейтін ... ... ... ... ... ... адамдар жататын [28, 27] болса, Д.Исабековтың ... ... ... ... та осы ... ... ... оның
мағынасыз тіршілігін, мәнсіз ... ... ... ... ... ... ... мұндайлық көрінісі қаламгердің
“Тіршілік» повесінен де аңдалады. Жатсыну ... ... ... ... ... ... ... адамдардың адамдардан
жатсынуы. Бұл мәселе ... ... ... ... ... үңіле отырып, әлемдік әдебиетте өзіндік ... ... ... ... ... үлкен әсері
болғанын байқаймыз. Бұл шығармадан жатсыну екі ... ... ... ... ... екіншісі, адамның өзін-өзі
жатсынуы.
Ғұмыры бір повеске жүк болатын орталық ... - ... ... ... тоналған сүлдерін ғана сүйретіп жүрген ... ... жан. ... ... ... аз жасады ма, соры қайнаған ба, бұл
жағында ойлап-толғамайтын секілді. Мынау қанбазардай ... ... ... бар ма, ... бар ма, ... бар ма, ... қайғы,
сүйеніш бар-ау деген сезім оның ... әсте ... ... Ол ... ... ... ұмтылмайды, ешуақытта опынбайды» [15, 227].
Адамдар бір-біріне неге тас ... Осы ... ... ... ... ... өз ... өмір сүру кеңістігіне
трагедиялық әуенде баға ... ... ... ... ... ... тағдыр [29, 51-52].
Екіншісі, адамның өз-өзінен жатсыну мәселесі. (самоотчуждение)
“Тіршілік» повесі мен“Қарғын» ... ... ... ... ... тұлғалардың бірі Жасын –
дара ... Ол өз ... ... бейне. Жазушы образдың ішкі ой ағымы
арқылы да, мінездік бітіміндегі өзгешеліктерді сырттай баяндау арқылы ... ... ... ... ... ... «Жасын - дүние
танудағы қалыпты нормаларға қарсы шығып, ішкі шексіз ... ... ... ... ... таба алмаған“ [30, 47].
Д.Исабековтың үздік туындылары деуге келетін “Ақырмаштан наурызға
дейін», ... ... ... т.б ... ауыл ... ... “қулық-сұмдықты“ терең
меңгермеген аңқау да, аңғал қасиеттерді баса көрсетілген. Жеңіл юмор, зілі
жоқ ... ... ... ... ... аша түскен. Ал “Қарғын»
романындағы бас кейіпкер Жасын үшін осы бір ... ... ... табу аса ... ... жаңа ... лебіне сай бүгінгі күннің
адамдарындағы ұғым-түсініктер ... жаза ... екі ... ... ... ... ... ағымының адамдар психологиясына тигізер
әсерінің біркелкі еместігі, дәуір ... ... сай ... ... ... ... жылы жарық көрген таңдаулы қазақ повестерінің авторлары өз
шығармаларының тақырыптары мен ... ... ... ... ... ... ... құбылыстардан іздеді. Сондықтан да
олардың әдеби туындыларының ең бір табысты, ең бір ... ... ... ... ... ауылдарының тыныс-тіршілігі болды. Қазақ
жазушылары ауыл өміріне тән ... мен ... ... ерекше
ыждағаттылықпен зерттеді. Әсіресе қатары жылдан жылға сиреп бара ... бірі ... ... соң ... жер бетінде қалмауы мүмкін абзал қазақ
қарттарының образдар галереясын бір-бірімен таласа айрықша ... ... ... ... ... егер ауылды қазақ халқының ұлттық қадір-
қасиеттерінің баға жетпес ... ... ... ... ... жылға
қатарлары сиреп бара жатқан қарттарының алдыңғы қатарлы өкілдері сол ... ... ... ... мен ... ... діңгектері
еді. Сондықтан, егер 1970-1980 жылдары жарық көрген ... ... ... «қара шалдар», мен «ақ кемпірлер» ... ... ... ... бәрі ... ... ... еді. Д.Исабековтың
«Дерменесіндегі» Тоқсанбай осындай асылдың сынығы.
Күні кешеге дейін қазақ халқының басым ... сол ... ... ... ... келгенімен, туған жұртымыздың белгілі бір
бөлігі осы жылдары республикадағы үлкен ... ... ... ... ... Олар алыс ... мен ... оқу іздеп келген
шәкірттер, ғылыми-техникалық төңкеріс дәуірінде жаңадан ... ... ... ... қуған жастар, сондай-ақ астанада қызмет
бабымен қалып қойған шенеуніктер, зиялы қауым өкілдері болатын. Оларды ... ... қол үзіп ... ... ... қиын ... ... жағынан істеп жүрген кәсіптері мен тұрып жатқан тұрақты саяси-
әлеуметтік, қоғамдық орталарына ... ... ... да қиянат
болатын. Қала тақырыптарына жазылған ... ... ... ... ... міне ... кейіпкерлер құрайды. Д.Исабековтың
«Қарғынындағы» Жасын мен ... ... ... [31, ... ... бір ... ... қатынастарға тірелетіні
мәлім. Жазушы Д.Исабеков осынау қиын, аса күрделі, әрі аса ділгір ... ... ... ... ... ... ... Әңгімеде
суреттелетін «Социализм» бөлімшесін Д.Исабеков 70-80 ... ... ... ... ... ... ... көнбіс те, көңілшек Қазақстанның шағын макеті ретінде сипаттай
отырып, шебер шендестірулер жасайды. Бөлімшеге бес қабатты екі үй ... жүз елу ... ... ... түгендеуге ынты-шынтымен
кіріскен және оны ... ... деп ... ... ... ... көз ... «Сепентай Қазақстанда тұратын барлық
ұлттың өкілін түгелдеп боламын дегенше қас қарайып, көз байланды».
«Сепентай дәлізде селдіреп қалған жұртқа ... ... ... бар ... ... ... бар ... Жоқ. Олар Ауғанстанда тұрады.
- Қап, бір шүршіт пен ... ... ... Ал кім ... Кім ... ек, қазақтармыз.
- Бізге қазақтардың керегі жоқ, қайта беріңдер.
- Ойбай-ау, қазақ қалаған там құлап қалар дейсіңдер ме?
- Қайда барсақ та ... ... ... алып ... дейді, енді біз
қайда барып күн ... Онда ... ... жоқ. ... ... ... кет.
- Шүршіт керек немесе эскимос керек.
- Ойбай-ай, ондай ұлт жоқ болса өлеміз бе, енді?
- Табыңдар,табыңдар!»
Өмірің өкситін ... ... ... қасірет. Егер астарына
үңілсеңіз, әңгіменің осы үзігіндегі әрбір ... ... ... ... ... ... ... аңғарар едіңіз. Үзіндіде юмор, ащы
кекесін де бар. Жөпелдемеде мырс ете ... ... бұл ... ... ... ... асықпай санаға сіңіргеннен кейін, кеудеңді күйік
қысып, өн бойыңды өксік буады. ... ... ... ... екенін,
ащы кекесіннің жазушының күйзелісі екенін ұғасыз.
Шығарманың негізгі кейіпкерлері Сепентай да, Пашат та ... ... ... ... және ... қазақы тірлік кешіп жүрген қазақ.
Қаламгер бірақ ... өз ... ... ... ... ... жиырма ұлттың өкілін түгендеймін» деп ауылдастарын өз кіндік мекені, өз
ата-жұртында жұмысқа ... ...... ... мәні ... жатқан
салмақты концепцияны алға тартады. Бірақ Сепантай да, Пашат та дәл ... ... ... Және ... те бұларды осылай сомдауға мәжбүр
болды. Өйткені бұл - өмір шындығы, тарих шындығы. Жазушының интуициясы ... ... тап ... ... ... осы ... ... қасіретті? Несімен
қауіпті? Несімен қорқынышы? – автор осындай проблемалы сұрақтар қояды да,
осы шағын ... ... бар гәп, бір кілт ... екен ... ой тастайды [32, 3].
Д.Исабековтың аталған әңгімесіндегі Сепентай мен Пашаттар үшін ұлт ... ... ... ... ұлы ... ... ... аяқтың астында иленіп жататын арзанқол ойыншық. Мысалы:
«Былай етсек қайтеді?-деді ... ... ... жетпей тұрған сегіз
ұлтты сіз келісіп мына тұрған қазақтардың ... ... ... ... ... ... жүрген қаңғыбастар көнбей қайда барады?
- Ойбай, ол не дегеніңіз? Шүршіт ... ... ... десеңіз де
ризамыз, одан неміз кетеді десті бәрі өзеуреп» [15, 10]. Бұл ... ... ... ашуға қызмет етіп тұр. ... ашу ... – сол ... ... ... ... Өтірікті суреттеу арқылы да ... ... ... ... ... ашып көрсетуі үшін тапқан тәсілі-
көркемдік шарттылық тәсілі.
«Талхан-186» әңгімесінде ... ... күн, өмір ... Осы ... ... көп ... қасіреті, мерезі айқын
көрінеді. Қаламгер шығармасында «мына әдеттен ... ... ... ... жалаң дидактика жоқ тіпті жай тұжырым да ... ... ... жоқ, ... тек ... ... ... ащы шындығы
сабақтасып жатыр.
«Невадада ядролық қару сыналыпты, - деді ... ... ... Жұрт ... Мәссаған! - деді ол сәлден соң. - Дәл осындай қару біздің Семейде ... Жұр оған ... ... ... ... ... алмай, шарт кетті.
-Әй, оттамай аузыңды жапшы-ай, - дейді Викторға қанталаған көзімен бір
қарап. Не ... ... ... басы ... тұрса, қайдағыны айтып қақсай
бергені несі? Оның пікіріне жұрттың бәрі қосылды» [33, 11].
Оның осы ... ... ... мән ... ... осы ... «өмір шындығы дегеніміз – осы қайдағы помидордың сорты қандай, қанша
өнім бере алатындығына басы ауыратын ... ... ... ... ... ... ... деген әлеуметтік астары терең ой
түйдіреді. Бұл аталған әңгімедегі помидор көркемдік ... ... ... ... етіп тұр. ... өз оқырманының жан-дүниесіне кіре
отырып, адам тағдыры, қоғам келбеті кейіпкердің психологиялық ... ... ... аса бір сыршылдықпен ашып көрсетеді. Адам,
қоғам дейтін қос мүддені назардан тыс қалдырмайды.
«Огонёк» ... 17-ші ... ... ... ... дейін» әңгімелері жазушының таланты өсіп, шеберлігі артқанын
айғақтайды. Аталмыш ... ... ... ... ... адамдарының қызық характерлері көрініс тапқан. Нақтылап ... ... 17-ші ...... ... кешіп келе жатқан
екі адамның жан-дүниесінің мүлде екі басқа ... ... ... қосақталып бірге жүргенін психологиялық талдау ... ... ... соғыс сау адамды қойып, жарымжан жанның
тағдырына қаншалық салмақ ...... ... «Тыныштық күзетшісінде»
әдемі ашылады. «Ақырмаштан наурызға дейін» – бір ауыл ... ... ... Автор тіршілік жайлы ойын сол характерлер
қақтығысы ... ... жөн ... Ішкі ... өзін ... ... мәні бар характерлердің ойы мен сезімінің туу
процестерін ашу шеберлігі жөнінде ... ... ішкі ... ештеме жоқ»- деген болатын. [34, 55].
Д.Исабеков повестерін жазушы мәнеріне, стильдік ... ... ... ашық бояу басым, «Гауһартас», «Мазасыз күндер», «Пері
мен періштеде» эллегиялық сарын, «Тіршілік», «Сүйекшіде» трагедиялық мотив,
«Дерменеде» траги-комедиялық ... ... ... ... ... ... ... мәнер алмастырып отыратынын көруге болады.
Алғашқы сәтті шығармаларының бірі «Гауһартас» десек, оны күні кешегі
«Біз соғысты көрген ... ... ... келе ... ... ғана «Біз ... көрген жоқпыз» повесі салмақ
жөнінен одан әлдеқайда ауыр тартып жатыр. «Алғашқы повесть бір ... ... ... ... бір ... ... бір халық трагедиясын
жеткізіп береді. Ауыл ... Ұлы Отан ... ... қайсарлығы,
жан-дүниесінің әр алуан сыры бейнеленеді» [35, 229].
«Гауһартас» повесі бір ... ... мен ... повесі ерлі-
зайыпты екі адамның жан-дүниесіне жасалған барлау. «Тіршіліктегі» кемпір
мен шал, ... ... ... ... ... ішкі ... ... күйлеріне талдау жасау басым. Осы ... ... ... да, ... күн ... да бар. Онда бай ... ... ата
тарихы, Тұңғышпен тәмамдалғалы тұрған кедей әулеттің тарихы да қамтылған.
Дулаттың қай шығармасында да негізгі ... ... ... аз ... ... ... ... Мәселен, «Дерменеде» Тоқсанбай
қарияның баласының өлімі бес-алты сөзбен беріледі. «Сүйекшіде» Қомша арманы
іс-әрекеті, ... ... ... ... ... ... ... жанына
не оқиға жағдайына фон ретінде алынады.
Стильдік сұлулық әр сөздің орнына табылып, міндет атқарып, ... ... ... ... Д.Исабековті стилист ретінде танығысы келген
оқушы оның қаламынан шыққан пейзажға зер салуы керек. Оған көз ... ... ... ... ... ... баламалардың бір қырынан
жалтырап жаңа мағынаға ие болатынын ескеруі жөн. Бір ... ... ... ... ... ... теңеу метафораларды жазушының характер
ашар деталь райында пайдаланатынына көз жеткіземіз.
«…былғауыштай жұдырығымен осы – а… деп кеп ... ... ... ... деп айта ... да, осы бір жалғыз ауыз сөз бір кезде
бетіне жағылған қара күйені тұз түйген келсаптың ... ... ала ... ... ... тау ... айнығыш», «…Қыжымгүлдің ойын шәліге
түскен күйедей жеді», ... соң ... екі ... ет ... ... түйе ... суға асық лақтырғандай, оны шілпілдеген қазанның
жұмырына жұқ ... шым ... ... «…бұл тарыдай шашылып, қауындай
жарылып той жасады», «…текеметтің үстімен ... ... ... қара жерде тырбанып жатып алды», - секілді қазақ ... ... ... ... ... куәсі. Бұл қазақы топырақта туып өспеген
кісінің ойына келе қоймас ... ... ... осынау тұрмыстық
теңеулерді қалауын келтіріп, оңтайымен әдемі пайдаланады. Тұрмыстық деталь,
майда ... ... ... ... ... ... ... Дулат
туралы: «автор оқушысын тұрмыстық сценадан жоғары әлеуметтік психологиялық
жинақтауға табиғи және батыл жетелей жөнеледі» дейтіні де ... ... ... ... ... әрі ... ... аңғартады, әрі
шығарманың композициялық бітімін айқындайды.
«Ыбыштың мінез-құлқы, кескін-келбеті, аузындағы сөзі мен күлкісіне
шейін ... ... ... ... ... дерсің». Бұл «Гауһартастың»
басталуы. Осы алғашқы сөйлемде не сыр бар? ... бұл ... ... әбден қатысты екенін аңғартады. Әрі қарапайым кейіптеу.
Әкеге тартпас ұл бола ма? Онда тұрған не бар деуге де ... ... ... ... мән бар. Осы ... тереңдей түсіп, Ыбыштың түр-келбеті
ғана емес, мінез-құлығы, іс-әрекетіне дейін ата заңын берік ұстаған әкенің
көшірмесіне, көлеңкесіне айналатындығын ... Оны өзі де, өзге де ... Ақыр ... өзінің осы мінезін әкеге жаппақ, кінәні әкеге артпақ
болады. ... ... ... сіз кінәлісіз, әке…»- дейді ол әкесіне. Бір
қарағанда, ата салтының мұрагері саналатын әке көңілі ... оқ бойы ... ... өз ... өз ... ... еді? Өмірдегінің бәрі тек әкенің
әмірімен орындала ... жер ... ... ... ... ... ... [15, 66]. Демек, атадан мирас қылып алатын да, ... ... ... ... Әке діті ... ... бала өресі жетпей жатыр.
Шығарманың ... бір ... ... қан ... осылайша
таралып жатады.
«Қара қарғаның миы қайнайтын шаңқай түс». Бұл «Дермене» повесінің
бірінші сөйлемі. Неге ала ... ... неге ... ... емес. Тіпті
«үп» еткен самалдың болмауы қалай? Өйткені ... ... ... осы бір сәті ... өн ... ... ... құп
жарасып жатыр. Шығарма табиғаты осы суретті тілейді. Бір сөйлем бүтін
шығарманың ... ... ... ... ... ... ... ұяты өртейді. Баланы өктемшілік күйдіреді. Ең ақырында,
төрінен көрі жуық ... ... ... ... рухы Омаш ... ... [15, 68], ... күндер» повесінің бірінші сөйлемі.
Повестің репортаждық ... ... ... ... Әрі ... шешімін, бітімін анықтайды. «Охо, охе… Ой құдай-ай, айналайын
Сафура-ай, сенің-ақ еркелеуің қалмайды екен. ... қыса ... ... ғой, ... Охе, ... Әне, буындырып барасың тура.
Қолың темір ме өзі немене…?» [15, 47]. ... мен ... ... ... ... ... табиғатынан хабар ... ... ... ... сеніп, өзін де, өзгені де сендіріп жатқан
Құлахметтің жан ... ... ... өн ... ... жан
күйзелісіне сан рет куә боламыз. Әрі осы алғашқы жолдардан-ақ шығарманың
монолог, ішкі сана ағымына ... ... ... Әрі ... ... ... күндері де басталады, міне» [15, 246].
«Сүйекшінің» алғашқы сөйлемі. Повестің әрі ... суық ... ... фоны – ... құбылысы, әрі осынау суық ызғар ... Әрі ... ... ... көңіл-күйі. Он ойланып, тоғыз
толғаныстан туғандықтан ба, Д.Исабековтың әр шығармасынынң басталуы мәнді,
белгілі бір ... ... ... ... Ал аяқталу жайлы, дәл осылай
кесіп-пішіп айту қиын. Шығарма финалы көбіне өмірдің ... ... ... ... ... автордың тиімді ойына лайықталатынын
да жоққа шығармайық. Дегенмен, шығарма финалы авторды дәл ... ... ... ... ... ... ... авторға анықтап
берер.
Стильдік машық «Біз соғысты көрген жоқпыз» повесінде сәл ... ... ... ... ... қилы заманның қиын-қыстау шағын еске
алғанда, ... ... ... ... ... [15, 375]. Алғашқы абзац
повестің түгел бітімі әлгі бір қате ұғымға жауап формасында ... ... ... ... ... «Сендер соғысты көрген жоқсыңдар ғой…»
деген пікірге қосылатын да ... ... бұл ... ... ... ия
қосылмау үшін, соғыс деген ұғымның өзін ... ... алу ... ... аядай бір ауылдың ауыр жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... асқынған драматизмнен
беріледі. Белгілі бір өмір шындығы, сол жылдардың әр тағдырға ... ... ... ... ... ... жоқсыңдар ғой» немесе
«Шынында біз соғысты көрген жоқпыз» деген сөйлем ирониялық сипатта, кейде,
өкініш, ... ... ... ... ... Шындығында, соғыс
қолға қару алып майдандасу ғана ... ... ... деген алапат
сұрапылда опат болған жиырма миллион азаматты ғана ... ол ... ... ауыл ... барлығын шарпыған. «Майданда ысқырып ұшқан оқ
ауылдағы балалық шақтың ... ... ... ... жетім-жесірлік болып келіпті. Соғыс саналы тіршілік иесі ... ... ... ... қалдырып бошалап кетер, тұлыпқа исініп сүт
берер сары сиыр үшін де ауыртпалық, тажал болып келіпті. Оңғар бұл сәтте ... сары сиыр ... аш ... ол да ... көрген жоқ», - деп
түйеді». Повесте бір қызықты деталь бар. Сары сиыр ... ... ... Оңғардың түсіне бұзауын іздеп «жылап жүрген» сары сиыр ... бала ... осы ... оның ... ... ... ... тұлып – жоғалған балалық шақтың параллелі болып суреттеледі.
Шығарма «Біз соғысты көрген жоқпыз» ... бір ... ... ... ... ... келіп отыратын бір сөйлем жазушының стилдік
машығына айналады. Бір сөйлемді оңтайына ... ... ... шығармаға
айрықша реңк беріп тұр. Исабеков көбіне айнымалы, шеберлі (кольцевая)
композициялық құрылымға үйір. Шығармалардың өн ... ... ... қайта айналып шығарма басталған жерінде түйінделіп отырады. Бұл тәсіл
- шығарманың жұп-жұмыр жұтынып, дөңгеленіп шығуына септеседі.
Оқиғалары бірінші ... ... ... пен «Пері мен періште»
повестері - жазылу формасы, ой дүниесімен де бір-біріне үндес, ... ... жақ , ... ... ... әдебиетте әлдеқашан
архитепке айналғанына қарамастан - кезеңдегі көпшілік ... ... тым ... да ... ... ... ... Қайыркен, «Пері мен періштедегі» Сапар ... ... ... ... өз деңгей-дәрежелеріне сай зерделі кейіпкер.
Сондықтан да олар өздері ... ... ... астарлы себеп-салдарын
түсінуге, түп- тамырына үңілуге мейлінше құштар [36, 245].
Мейлі табиғатты, ... ... ... ... ... ... болар мәселе - Адам ... ... те ... ... ... Ол «кішкентай адамдар « ... ... ... ... бас ... ... оймен тағдырға айналдыра
толғанады. Кейіпкерлердің сырт ... аз ... ішкі ... жүрек
қалтарысын қалтқысыз бақылауға тырысады. Сап-сау сананың психикалық ауру
күйге ... ... ... ... ... ... ... барлау жасайды. Тағдырын тәлкекке, азғантай ғұмырын азапқа
айналдыру - замана, әлеуметтік ... ... еді. ... ... айта отырып
бүгінге оралады. Кейіпкер характері арқылы бүгінгі өміріміздің моралдық
мәселелерін көтереді.
Қорытынды
70-80 жылдар ... ... ... дамуыдың соны белгілерін
көрсете отырып, әдебиеттің негізгі нысанасы – ... оның ... толы ... шынайы көрсетуге барынша күш салды. Қаламгер
сондағы кейіпкерлер ... ... ... ... Жазушы шығармаларында ауыртпалығын тартқан соғыс ... ... ... дәуірде орын алған кейбір кертартпалықтар, зиялы
қауым өкілдері арқылы бейнеленген ғылыми орта да бар. ... ... ... негіз етіп алады да, ... ... ... ... ... ... өмірде кездесетін ... ... ... Сол өмір ... адам мінезін бейнелеуде,
көркемдік тәсілдерді ... ... ... ... ... ... ... прозасының өзіне ғана тән ...... ... ... ... тақырыпты тек адамгершілікті
насихаттауға көтеретіндігінде. Адамдар арасындағы тартыста, кейіпкерлердің
жан дүниелеріндегі қайшылықтарда, сезім толқулары, пікірлері де т.б. ... ... ... Адам ... ... әр ... мен ішкі жан дүнисіндегі ... ... ... ... ... ізденістердің көркем табиғатына тән. Әрі
Д.Исабеков шығармашылығында адам ... ... ... жан-жақты
қарастырылғанын көруге болады. Д.Исабеков өз шығармаларына лиризм,
психологизмді арқау еті ... ... ... қала ... бүкіл адамзаттық
көкейкесті проблемаларды көтере білді. Қазақ әдебиетінің даму деңгейіне
белгілі дәрежеде өз үлесін ... Оның ... ... ... ... ... ... бірі болып саналатыны анық.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. А., Жазушы, 1977. -263б.
2. Уақыт және ... ... жаңа ... А., Жазушы, 1977. –201 б.
3. // Ізденіс. ... ... ... ... ... 1996. №6, 61-
62 беттер.
4. Қабдолов З. Сөз өнері. А., ... ... 1992. -88 ... ... В. ... М., ... 1996. Том 2, ... Уақыт және қаламгер. А., Жазушы, 1990. -272 б.
7. Ыбырайым Б. Сырлы әлем. А., Ана тілі, 1997, -62 б.
8. // Парасат. ... ... 1990. №12 18-19 ... ... Д. Екі жиырма. А., Жазушы, 1983. -152 б.
10. // Қазақ елі. ... ... көш ... 1995. ... -14 ... ... Т. Үш тоғыс. А., Жазушы, 1977. -98 б.
12. Исабеков Д. Таңдамалы. А., Жазушы, 1994. Том 2, -427 б.
13. ... С. ... ... қазақ әдебиеті. А., Білім, 1998. –180 б.
14. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің ... даму ... ... 2001. –218 ... ... Д. Екі ... А., ... 1983. –379 б.
16. // Қазақ елі. Көркемдік әлемінің көш басында. 1995. 25-қазан, -14 ... ... –14 ... ... Ә. ... имани құбылыс. А., Өлке, 2001. -6 б.
19. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. А., Жазушы, 1977. -221 ... // ... ... ... с ... 1998. ... ... Буряк Б. Художественный идеал и характер. М., ... ... ... Әдебиеттану терминдер сөздігі. А., Ана тілі, 1998. –359 б.
23. Майтанов Б. Қазақ романы және ... ... ... 1996. ... ... Р. ... А., Жазушы, 1986. –34 б.
25. // Қазақ тілі мен әдебиеті. 2000. №3, 40 б.
26. Әдебиет оқулығына әдістемелік ... А., ... ... ... С. Экзистенциализм и проблема отчуждение в ... М., ... 1967. С. ... ... Ж. 70-80 ... ... прозасындағы адам концепциясы.
Автореф. А., 2000. –27 б.
29. // Ізденіс. 2000. №2, 51-51 беттер.
30. Ғабитов Т. Кеңістік пен ... ... ... ... 1997. –47 ... ... С. ... қазақ повестеріндегі заман шындығы. Автореф.
1997. –23 б.
32. // Егемен Қазақстан. Біз кімбіз осы? 1992. 20 ... -3 ... ... және ... А., 1984, -55 ... Балтабаева Г. Қазіргі қазақ әңгімесі. Автореф. А., 1999.-11 б.
35. Ергөбеков Қ. Баянғұмыр. А., ... 1991, -229 ... ... -245 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Исабековтың өмір жолы29 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
Дін және мәдениеттің арақатынасы жөнінде қыруар пікірлер айтылуда10 бет
Дін рухани мәдениеттің бөлігі ретінде12 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі. Эссе12 бет
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет
Көңіл құпияларын ашқан жазушы43 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының тәлім тәрбиелік идеялары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь