«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4 бб

1 Тарау
МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ ЖӘНЕ БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ

1.1 Қазақ тілі мәртебесінің конституциялық негізі ... ... ... ... ..5.15 бб

1.2 Кейбір ұғымдар мен терминдердің қолданылуы туралы ... ... 15.26 бб

2 Тарау
БАСПАСӨЗДЕ ТЕРМИН МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ЖАЗЫЛУЫ

2.1. «Ана тілі» ұлттық газетінде мемлекеттік тіл және термин
мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27.39 бб

2.2. Мерзімді басылымдардағы тіл мәселесінің көтерілуі мен тілдік ахуалдың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39.47 бб


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47.49 бб

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50.51 бб

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52 б
Қай халықтың да қастерлеген қадірлісі – ұлттық тілі. Оның ел өмірінде атқарар міндетінің аясы үнемі кеңейіп, дамып, мемлекеттің нығаюына қалтқысыз қызмет көрсетуін қамтамасыз етудің мәні мен маңызы аса зор. Қаншама рет жойылып кетудің аз-ақ алдында болғанымен, қасиеті мен құдіреттілігі, өміршеңдігі танылған тіліміздің осындай жағдайда мемлекеттік мәртебеге ие болған сәтінен бастап, бүгінге дейін лайықты орнын таппай келе жатқаны жұрттың жанына батып отырған ащы шындық. Бұл орайда тілдің тарихы, тағдыры, қоғамда атқаруға тиіс міндеттері жайлы аз айтылып, жеткіліксіз жазылып келе жатқан жоқ. Алайда тіл мәселесі – тереңінен тартылған тарихи теперіштер тежегіш күш болып отырған және жалаң жанашырлықпен жақсара қояр жай емес. Бұл жайлы тілдің сан салалық мәселелерін көтерген көлемді ғылыми еңбектер, публицистикалық мақалалар жазылып келеді және оның әлі де талай уақыт ұранды мәселе атынан айрылмайтыны анық.
Ұлт пен тілді тікелей қатынасқа алсақ, «тіл» деген жалпы ұғым мен «ана тілі», яғни белгілі бір ұлттың өзіне тән тілі деген ұғым бір-бірінен дараланады. Осы тұрғыдан келгенде, ұлттың басты белгісі – тіл, тіл иесі ұлт. Егер тілді адамдардың өзара қарым-қатынас құралы десек, ана тілі – ұлтішілік әлеуметтік қарым-қатынасты қамтамасыз ететін ұлттық қатынас құралы. Олай болса, ана тілі алдымен этникалық категория ретінде сипатталуы тиіс. Бұл ретте ұлттың территориялық, экономикалық, мәдени т.б. бірлік ретінде сипатталуын қолдай отырып, оның басты белгісі ана тілі болса керек деп пайымдаймыз. Ана тілі ұлттың дамуына септігі тиетін негізгі фактор болып танылады. Ана тілінің қоғамдық қызмет атқаруы – ұлттың өмір сүруінің кепілі. Бұл ретте ана тілін этностың өзіне тән тұрақты сыртқы әлпетімен салыстыруға әбден болар еді. Ал этнос өкілдерінің бәрі бірдей бір-біріне ұқсас боп келе бермейтінін ескерсек, ана тілі – этностың одан да тұрақты белгісі. Тілін жоғалтқан этнос бұрынғы этностық қасиетінен айрылады. Ұлттық сана-сезім мен ана тілі егіздің сыңарындай, ұлттық сана жоғалса, ана тілі де көп кешікпей өмірден өшеді. Ал ұлттық сана-сезімнің деңгейі ең алдымен өз ұлтының тілін ана тілім деп есептейтін адамдар сананың көбею-азаюымен, ана тілінің қоғамдық қызметінің деңгейімен, ұлттық мәдениет пен әдебиеттің даму дәрежесімен өлшенеді. Ана тілін жасаған да, қолданатын да – халық. Ал мұны ескермеу, ана тілі мен орыс тілінің қолданылу орындарын нақтыламау бізде кең етек алған. Тіл тағдыры – қоғамдық-саяси өмірдің ең өзекті саласының бірі ретінде ел тәуелсіздігі танылғаннан да бұрын баспасөз бетіндегі көтерілген басты мәселе болды.
Тіл тағдыры – қоғамдық-саяси өмірдің ең өзекті саласының бірі ретінде ел тәуелсіздігі танылғаннан да бұрын баспасөз бетіндегі көтерілген басты мәселе болды. Оның өзіндік тарихи себептері бар.
1. «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» Заңын Алматы қаласы бойынша жүзеге асыру жөнінде Ақпараттық анықтама. – Алматы: Шартарап, – 1998
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының старегиясы. – Алматы: Дәуір, –1992.
3. Байтұрсынов А. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, –1989.
4. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. –Алматы: Мектеп, 1981.
5. Барманкулов М. Журналистика для всех. –Алматы: Қазақстан, 1979.
6. Қозыбаев С. Төртінші майдан. –Алматы: Жалын, 1983.
7. Засурский Я.Н. Основные понятия теории журналистики. –Москва: МГУ, –1993.
8. Силантьев А.В. Четвертая власть СМИ. – М.: –1991.
9. Омашев Н. Жол үстінде – журналист. –Алматы: Атамұра, –1999.
10. Ибраева Г.Ж. Политика и телевидение. –Алматы: КазГУ, –1996.
11. Асылбеков М., Козина В.В. Демократические процессы современного Казахстана. –Алматы, – 1995.
12. Тәтімов М. Қазақ әлемі. –Алматы: Атамұра-Қазақстан, –1993.
13. Ученова В.В. Журналистика и идеология. – Москва: МГУ, –1985.
14. Сәрсенбаев А. Мемлекеттік бағдарлама тіл саясатын пәрменді жүргізудің маңызды тетігі //Қазақ әдебиеті, – 1999. 19 наурыз.
15. Баялиева Д. С. Баспасөз тілінің мәселелері. // ҚазМУ Хабаршысы, Журналистика сериясы. –1997. №1. 123 б.
16. Срыбных В. Еще раз о языковых проблемах // Казахстанская правда. – 1989. 3 сентябрь.
17. Шаймерденов С., Елубаев С. Жауапкершілік жүктелмесе заң бола ма? // Қазақ әдебиеті, –1989. 8 қыркүйек.
18. Бекниязов Т. Термин мәселелері. –Алматы: ҚазҰУ. –2006.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Журналистика факультеті
Мерзімді баспасөз кафедрасы
Диплом ... ... ... термин мәселесінің жазылуы (2001-2008 жылдар
жарияланымдары бойынша)
Орындаған 5 курс студенті
Ғылыми жетекші
Норма бақылаушы
Кафедра ... ... ... ... ... Тарау
МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ ЖӘНЕ БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ
1.1 Қазақ тілі ... ... ... ... бб
2. Кейбір ұғымдар мен терминдердің қолданылуы туралы........15-26 бб
2 Тарау
БАСПАСӨЗДЕ ТЕРМИН МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ЖАЗЫЛУЫ
2.1. «Ана тілі» ... ... ... тіл және ... ... ... ... тіл мәселесінің көтерілуі мен тілдік
ахуалдың
сипаттамасы.................................................................
....39-47 бб
Қорытынды ... ... ... ... ... ... б
КІРІСПЕ
Қай халықтың да қастерлеген қадірлісі – ұлттық тілі. Оның ел өмірінде
атқарар міндетінің аясы үнемі кеңейіп, ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің мәні мен маңызы аса зор.
Қаншама рет жойылып ... ... ... ... қасиеті мен
құдіреттілігі, өміршеңдігі танылған тіліміздің осындай жағдайда мемлекеттік
мәртебеге ие болған ... ... ... ... ... ... таппай келе
жатқаны жұрттың жанына батып отырған ащы шындық. Бұл ... ... ... ... атқаруға тиіс міндеттері жайлы аз айтылып, ... келе ... жоқ. ... тіл ...... тартылған тарихи
теперіштер тежегіш күш болып ... және ... ... ... қояр
жай емес. Бұл жайлы тілдің сан салалық мәселелерін көтерген көлемді ғылыми
еңбектер, публицистикалық мақалалар жазылып келеді және оның әлі де ... ... ... атынан айрылмайтыны анық.
Ұлт пен тілді тікелей қатынасқа алсақ, «тіл» деген жалпы ұғым мен
«ана тілі», яғни ... бір ... ... тән тілі ... ұғым ... Осы ... келгенде, ұлттың басты белгісі – тіл, тіл иесі
ұлт. Егер тілді адамдардың ... ... ... ... ана тілі –
ұлтішілік әлеуметтік қарым-қатынасты қамтамасыз ететін ... ... Олай ... ана тілі ... этникалық категория ретінде сипатталуы
тиіс. Бұл ретте ұлттың территориялық, экономикалық, мәдени т.б. ... ... ... ... оның ... ... ана тілі болса керек
деп пайымдаймыз. Ана тілі ұлттың дамуына септігі ... ... ... ... Ана ... ... ... атқаруы – ұлттың өмір сүруінің
кепілі. Бұл ретте ана тілін ... ... тән ... ... ... ... ... еді. Ал этнос өкілдерінің бәрі бірдей бір-біріне
ұқсас боп келе ... ... ана тілі – ... одан да ... ... ... ... бұрынғы этностық қасиетінен айрылады. Ұлттық
сана-сезім мен ана тілі ... ... ... сана жоғалса, ана тілі
де көп кешікпей өмірден өшеді. Ал ұлттық сана-сезімнің деңгейі ең ... ... ... ана ... деп ... адамдар сананың көбею-азаюымен,
ана тілінің қоғамдық қызметінің деңгейімен, ұлттық мәдениет пен әдебиеттің
даму дәрежесімен ... Ана ... ... да, ... да – халық. Ал
мұны ескермеу, ана тілі мен орыс тілінің қолданылу орындарын ... кең етек ... Тіл ...... ... ең ... бірі ретінде ел тәуелсіздігі танылғаннан да бұрын баспасөз
бетіндегі көтерілген басты ... ... ... – қоғамдық-саяси өмірдің ең өзекті саласының бірі
ретінде ел тәуелсіздігі танылғаннан да ... ... ... ... ... ... Оның ... тарихи себептері бар. ... ... асыл ... ... ... бола ... ғасырларға созылған
солақай саясаттың нәтижесінде өз биігіне лайық тұғырдан табыла ... ... ... ... ... Жаңа мемлекет құрып, оның саяси болмыс-
бітімі мен мақсат-мұраттарын ... ... қиын ... ... көпұлтты, көптілді, көпдінді болуына байланысты мемлекеттік тіл
саясатының да жүргізілуі күрделілігімен ерекшеленеді. Тіл ... ... ... ... жеке ... арасындағы ғана емес, ұлт пен
ұлттың, мемлекет пен ... ... ... ретіндегі
әлеуметтік маңызы мен қоғамдық қызметін көрсету жолындағы баспасөз ... тіл ... ... ... бірі ... ... ... Мұндай
мақсаттағы қол жеткен жетістік мемлекеттік тіл ... ... үшін ... ... ... де ... Осы ретте басылымдардағы
мемлекеттік тіл ... ... ... мен оның ... күн өткен сайын артып отыр. Біздің зерттеуіміздің ... ... ... ... жүргізудегі қазақстандық басылымдардың ролін көрсету.
Сондықтан да біз ... ... ... етіп «Ана ... ... мәселесінің жазылуы (2001-2008 жылдар жарияланымдары бойынша) деп
таңдап алдық. Біздің бұл ... ... ... ...... ... мен атаулардың тұрақтылығы мәселесі, кейбір ұғымдар
мен терминдердің қолданылуы, «Ана тілі» ... ... ... терминдерді қалай жазып, оқырманға қандай деңгейде жеткізіп
жүргендігіне талдау жасау.
Термин мәселесінің ... ... тым ... жатқаны талас
тудырмайтыны анық. Аталған ... ... ХХ ... ... ... ... олардың тіл болашағына, қоғамдық
өмірде қолданысына қатысты қарымды ойлары мен батыл ... ... ... ... жоймай отырғаны анық. Зерттеу жұмысында қазіргі күні қалыптасып
отырған тіл мәселелері ... жаңа ... ... ... ... түрлі ғылыми-сараптамалық ойлар негізінде ... ... ... ... тіл ... ... ... қарым-
қатынас, ішкі саясат, көрші елдермен саяси-мәдени байланыстар жасау сынды
тақырыптар аясында қамтылса, бұл ... ... ... ... ... ... қолдау, қорғау тұрғысынан бірінші рет
дербес тақырып ретінде қарастырылды.
Зерттеу жұмысы ... ... екі ... ... тұрады.
Жұмыстың соңында сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
І МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ ЖӘНЕ БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ
1.1 Қазақ тілі ... ... ... тілі – халық қазынасының тұтас бір қоймасы іспетті. Өйткені,
бертінге дейін жазу-сызуы қалыптаспаған көшпенділер өз бойындағы бар ... ... ... дақ ... таза зердесіне сақтаған. Ал адам
зердесі жансыз қағаз емес – ... ... ... жинай беретін. Ол тек ақыл-
ойдың інжу-маржанын ғана іріктеп алады. Қазақ даласы – бүкіл түрік әлемінің
қара шаңырағы ... сол туыс ... ... ең ... да, көп
өзгеріске ұшырамаған тазасы да – ... тілі ... бұл ... сонау
Анадолы түріктерінен бастап, бүкіл қандас бауырларымыз түгел ... ... «тіл тас ... тас ... бас ... деп ... бұл өнерге айрықша мән берген. Оққа тоқтамаған жерде сөзге
тоқтаған. Қара қылды қақ жарған ... ... ... ... ... екі
ауыз сөзбен шешкен екен. Ақындар мен шешендер дау-талас, айтыс үстінде
аталы ... ... ... ... ... ... сүрінгенін ерлерше
мойындап, «ой, тіліңе шоқ түссін!» деп отыра кеткен деседі.
Ана ... ... ... ... өзі ... ... ... «қазақтың өзгелерден тілі ұзын» дейтіні немесе «өткірдің жүзі,
кестенің бізі өрнегін сендей сала алмас» деп ... ... сол ... Абай нені ... да біліп айтқан ғой. Қазақ тілі – өзінің даласындай
кең пішілген, жайдары да жалпақ тіл. Осы тұста ... ... ... нені ... да ... толтырып айтады. Қазақ сөзі қашанда даланың
қоңыр ... ... ... есіп тұрады. Қазақ тілінің биязы мақамы –
домбыраның күмбір қаққан сазындай. ... ...... ... ... ... шыққан қара сөздің өзінде өлеңге бергісіз келісім,
іштей үйлескен ырғақ ... Сөз бен сөз, ... пен ... ... ұйқасып,
жымдасып жатады. Тыңдаушысын бірден ұйытып әкететін осы үндестік пен ... ... ... ... ... қазақ тілін сұлу да, сиқырлы
етіп көрсетеді», - деп ... ... тілі – ... ... ана ... ... ... ұлттық тілі,
Қазақстан республикасының мемлекеттік ... ... тілі ... ... ... және ... негізінде қазақ халқы мемлекеттігінің
құрылуы нәтижесінде ХV-ХVІІ ғасырларда қалыптасқан. Ол өзінің сан ... ... ... тіл ... де, тайпалық тіл дәуірін де, халықтық тіл
дәуірін де басынан кешірді. Біздің ана тіліміз – ... ... ... оның ... аясын кеңіту, оны ғылым тіліне, өркениетті ... ... ... ... мен іс ... ұлт ... жүргізу
мәселелерін ашықтан-ашық қойып, тікелей алға тартқан біздің ... ... ...... ... ... Сейфуллин,
Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов, Міржақып Дулатовтардан кейін ... ... ... бойы ... ... ... ... қалып келген еді.
Орыс тілді республика басшыларына оның керегі болмады. Ал ... ... ... ... қоюға өздеріне ұлтшылдық айдары тағыла ма ... Тек ... ... ... ... барлық құбылыстарын қайта
қарау кезінен бастап қана бұл ... ... ... ... алыптарымыздан кейін кезінде ана тіл ... ... бірі ... ... Мүсірепов: «Тілді қадірлеу дұрыс сөйлеуден
басталады. Жүйесін тауып айтылған сөз ... ... ... босатады. Адам
мәдениетінің алғы шарты – дұрыс сөйлей білу. ... ... ... білу де
– өнер. Тілін білмеген түбін білмейді, ... адам ... деп ... деп күйіндіреді, білдірем деп бүлдіреді, қуантам деп қуартады,
келтірем деп ... ... деп ... жұбатам деп жылатады! Адам
баласы маймыл ... ... ... ... тіршілік әрекеттеріне
ауысуымен бірге тілі де туа бастаған. Ойдан – әрекет, әрекеттен – ... пен тіл ... ... ... ... дау ... - деп зердесі барға ой салатындай етіп, бір түйіп тастайды /2/.
Бұған қарағанда қазақ тілінің тарихы ... ... ... Оны ... ... ... Бірақ соңғы кездері тарихы тереңде жатқан тіліміз туралы әр
түрлі пікірлер мен тұжырымдар аз ... ... жоқ. Қай ... ...... ... Оның ел өмірінде атқарар міндетінің аясы ... ... ... ... ... ... көрсетуінің маңызы
зор.
Кезінде сыншы Сағат Әшімбаев: «Тілден асқан байлық жоқ, ... ... жоқ. ... ... ... жоқ. ... бар ... тіл бар. Ендеше тіл
проблемасы – ... ... ... ... тілі – өсу үстіндегі, адам
баласының кез келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, ... тіл. ... да оны ... ... ... ... ...
Шоқанның, Абайдың, Мұхтардың тілі – ана тіліміз – ... ... ... жоқ ... көмейіне құм құйылсын. Қазақ халқы бар жерде қазақ
тілі бар! Анасыз өскен бала, панасыз өскен бала. Ал ... ... ... ... ғой. Сол ... ана ... ... арда еміп өспеген адамның
жай-күйін өз басым елестете алмаймын. Ана тіл – қазақ тілі әрқайсысымызды
өмірге әкелген ... ... ақ ... ... ... кем ... -
деп батыл да ұшқыр ойын білдіреді /3/.
ХХ ғасыр – қазақ тілінің даму тарихындағы ерекше кезең. Оған ... ... ... ... Ескі ... мен әдет-ғұрып,
халықтық салт-сана ығысты. Тұрмысқа мазмұны жаңа ... ... тіл ... ... дәуіріндегі даму тарихына шолу жасасақ,
ұлт тілдерін сақтауға, дамытуға, әсіресе мемлекеттік тілге деген көзқарасқа
жүргізілген нақты ... ... ... ... төрт ... ... ... отыр. Яғни, төрт кезеңге аяқ бастық.
1-кезең – В.И. Ленин бастаған революционерлердің әлемде ... ... тең ... әрі ... әрі ... ... тілінің)
мемлекеттік тіл болуына қарсы күрес кезі. ... ... ... ... бұл ... тіл ... біздің Қазақстанда 1921 жылға дейін үстем
болды. Қазақ КСР-інің бүгінгі Тіл заңы ... 10 ... 1919 жылы ... Атқару комитеті (ВЦИК) мен Халық Комиссарлар кеңесі (СНК) ... ... ... ... ұлты ... мемлекеттік
мекемелер мен мектептерде ана тілін қолдануда тең құқылы болып мәлімдегені.
Екінші кезең – 1921 ... ... ... ... дәрежеге
екі тіл ие болды. Қазақ және орыс тілдерін ... тіл ... ... ... істі ... ... жүргізу туралы үкімет
тарапынан арнайы қаулы-қарарлар қабылданды. Бұған орай сол кезде ... ... ... ... ... ... ... «Кеңселерде
істі қазақ тілінде жүргізуге кірісу», ... заң ... т.б. ... ақын ... ... ... дейді:
«Кеңселерде қызмет істері қазақша жүргенде ғана бұл күнге дейін ... ... ... хат ... адамдардың бағалары артады». Сол жылдары
қазақ тілін білгені үшін өзге ұлттың өкілдері жалақыға ... ақы ... ... болды. Бұл сияқты шаралар жергілікті халық тілін үйренуге
деген ынтасын ... ...... тіл ... ... ... өмірінде
заң жүзінде жарияланбады, тіл теңдігі мен ұлт тілдерін дамыту мәселесі сөз
жүзінде сақталды, іс жүзінде тежеуге ұшырағаны ... Бұл ... ... ... ... ... ... аралықты іштей 3 кезеңге бөлуге болады:
1. 1938 жылдан бастап Ұлы Отан соғысы жылдары аралығы;
2. 1946-1957 жылдары аралығы;
3. 1957-1987 ... ... ... ұлт тілдерінің қолдану аясы бір кеңіп, бір ... ... ... осылай шолу жасай келіп, төртінші кезеңге аяқ
бастық. Ол Қазақстандағы тіл ... ... тіл ... жаңа ... ... ... тілі 1989 жылы ... айының 22-інде тұңғыш «Қазақ
Советтік Социалистік ... Тіл ... Заңы ... ... ... ... жүргізілді. Сонымен бірге тәуелсіз елдің
Конституциясын қабылдау, заман ... сай Тіл ... ... ... ... тұсында да аталған мәселе қазақстандық баспасөзге ... ... ... олардың көзқарастарын, бағыт-бағдарын айқындап
берген сын да болды.
1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының ... «1. ... ... ... тіл – ... ... ... ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс
тілі ресми түрде қазақ тілімен тең ... ... ... тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай туғызуға қамқорлық жасайды»
деп атап ... /4 /. Тіл ... заң ... ... кезде, өз тіліне
өшіккендер мен ана ... ... ... бой ... сап түзеді.
Мәселен, Қазақстан қазақтарының 93229-ы өз ... ... өзге ... ... ... деп ... оның ... 16044 қазақ өз ұлтының тілін екінші
тіл ретінде ғана пайдаланады. Сонда Қазақстан қазағының ішінде 77185 ... ... ... ... қалған. Олар қазақ тілін ана ретінде де, ... ... да ... ... тіл – ... ... Ол – қоғам дамуының белгілі бір
сатысына сай, мемлекеттің саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мүшелері тарапынан белгіленген
тәртіп бойынша, міндетті түрде қолданыс табатын ... тіл ... ... ... ... ... ... тіл мәселесі 1989 жылдардан бастап
бүкіл Кеңес Одағына қараған республикаларда кеңінен көтеріліп, оған орталық
еріксіз назар ... ... ... бетінде осы мәселеге
байланысты пікірталастар айтыла бастады. ... онда сөз ... ... ... беретін. Оған да қарсылық таныла түсіп, әр ... өз ... ... тіл ... ... ... әр ұлт өкілдері ... ... айта ... ... газета» газетінде әр елдің
белгілі жазушыларының қатысуымен өткен дөңгелек стол басында ... ... ... өз ... «Қай ... ... қолдау қажет деген сұрақ туады.
Әрине, тоқырау жылдары қоғамдық өмірдің шетіне және ... ... ... ... ... ... қос ... тіл болуын
жақтаушылар, шамасы қазақ тілінің артықшылықта болуы ғана ... ... да ... ... ... ... абыройы көтерілетінін,
соншалықты көп күйзелген қазақ тілінің ауыр жағдайын ескермейтін тәрізді»,
- деп білдірді ... ... қол ... ... ... ... дерлік республикаға аты берілген халықтың ... ... беру ... ... ... кей ... бой ... қақтығыстарға ұласып жатты. Сондықтан да тәуелсіздіктің тірегі
болып танылатын тіл ... ... ... кеңістіктегі саяси қалыпты
ахуалды сақтаудың басты шарттарының бірі ретінде күн тәртібінен түспеді.
Сол тұста ... ... ... Комитетінің Бірінші Секретары Н.Ә.
Назарбаев: «Қазір тіл проблемалары төңірегінде алуан түрлі ... ... жүр. ... ... үшін тағы да ... жауапкершілікпен
мәлімдеймін: қазір қоғамдық пікір барған сайын ... бет ... ... ... ... статустың берілуі ешбір жағдайда
басқа тілдердің қандай да бір ... ... ... ... ... ... барлық халықтардың тілдері бірдей қолдау
мен қамқорлыққа ие болады. Ұлы орыс тіліне келетін ... ол жаңа ... ... тілі ... жоғары және лайықты орнын алуға тиіс», - деп
атап көрсетті /6/. ... ... ... елдің ең жоғарғы мінберінен
ресми ... ... ... тіліне мемлекеттік мәртебе беру
жөнінде Қазақстандағы барлық ұлт өкілдерінің тарапынан бірден ... ... ... Осы орайда сол кезде республикада шығатын орыс тілді
басылымдарда қарама-қайшылықты, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан республикасындағы «Тіл туралы» ... ... онда ... ... ... ... Тіл ... қарастырылмаған, орыс тілі ұлтаралық тіл болып жарияланады деген
тоқтамға қарамастан, қасарысқан қарсылық пен қазақ тілі мемлекеттік ... ... орыс тілі ... жол ... ... ... қауесет те
жалғаса берді. Қарсылық танытқандардың өзін ... ... ... ... Бірінші топ – қазақ тілінің қанат жаюын, тіпті мемлекеттің өзінің
қалыптасуын қаламайтындар, екінші мемлекеттік тіл ... ... ... ... қиындықтар туындауы мүмкін деген қауіпке бойұрғандар,
үшінші топ – қазақ тілінің болашағына сенімсіздіктен арылмағандар.
Осы ... ... ... қолдау мақсатында жер-жерде жұртшылықтың
жанашырлығымен, жаппай дерлік жұмылуымен құрылған «Қазақ тілі» қоғамының
және оның ... ... ... ... – ұшан-теңіз. Осындай
қиындықтарға, қарсылықтарға қарамастан, алғаш рет Қазақстанда қазақ тілі
мемлекеттік тіл болып ... ұлт ... ал ... ... ... халық мүддесін қорықпай қорғап шығу ұлт ... ... ... ... Ұлт тілі мемлекеттік мәртебеге ие, тәуелсіздігі
төрткүл дүниеге танылған Қазақстан халқы елдіктің осы екі ... бір ... ... ... ... ... заңның төртінші бабында мемлекеттік тілдің қоғамдық
қатынастардың барлық саласында қолданылатыны анық ... ... ... ... ... және ... ... үшін барлық қажетті ұйымдық,
материалдық-техникалық жағдайлар жасаудың үкіметке басқа да ... ... және ... ... жүктелгені де белгілі. Ал
Заңның тоғызыншы бабында: «Мемлекеттік органдар актілерінің мемлекеттік
тілде ... ... ... ... ... ... ... тілдерге аударылуы қамтамасыз етіліп, оларды әзірлеу
орыс ... ... ... - ... /7/. ... ... заңның 19-22
баптарында құрылымдық бөлімшелердің атаулары ... ... және ... беріледі. Мемлекеттік органдардың, меншік нысанасына қарамастан,
басқа да ұйымдардың мөрлері мен ... ... ... атаулары
мемлекеттік тілде және орыс тілінде жазылады. Сол сияқты тауарлардың арнайы
мәліметтер көрсетілген ... ... ... ... ... және орыс тілінде қажетті ақпараты болады.
Шетел тауарларының тауарлық тапсырмалары да мемлекеттік тілдегі және ... ... ... ... ... ...... тілге қатысты қабылданған
заңдық нормалар мен құжаттардың ... ... ... ... тарапынан бақылаудың жоқтығынан Үкіметтің 1998 ... 14 ... ... ... ... ... ... аясын
кеңейту туралы» қаулысындағы «Іс қағаздарын ... және ... ... ... құрылымдар мамандарының мемлекеттік тілді білуі мен ... ... ... оқып-үйренуі кәсіби біліктілік ... ... ... ... да ұмыт ... Осы қаулыда «Орталық
атқару органдары 1999 жылдың 1 қаңтарына дейін ... ... ... ... мен түрлі жиындарын өткізетін залдарын ... ... ... техникалық құрал-жабдықтармен, мамандармен қамтамасыз
етсін» деген тапсырма да ... ... ... ... ... мекемелеріндегі жиындарда сөйленген сөздер екінші тілге
аударылмай, негізінен қазақ тілділер өзінің табиғи құқығын пайдалана ... ... ... тілде – орыс тілінде сөйлеуге мәжбүр
болып жүр. Соның салдарынан қазақ азаматы өз тілінде ... алу және ... ... ... ... ... норма тікелей бұзылып
отыр.
Ана тіліміздің бүгінгі мүшкіл халінің негізі саяси-әлеуметтік
себептері ... Енді ... ... Оның ең ... – мемлекеттік
саясатта ел мен жердің иесі қазақтың ұлттық ... ... ... бұра
алмай отырғандығымызда. Билік басындағыларға қазақ тілінің мәселесін әңгіме
еткендердің ұнай бермейтіндігі жайдан-жай ... ... ... ғасыр
отаршылдық өмір кешу, содан пайда болған жалтақтық, кеше ғана ... ... де ... ... ... қадамдарымызға қалай қарар екен
деген құлдық психологияның жалғасуы жігерлі іске ... ... ... құрудан басталған қайта түлеу егемендікке жету мен тәуелсіздік алудан
аса алмадық. ... идея ... ... социалистік интернационализм
идеясымен уланған санамызды жаңарту ... жаңа ... ... ... ... ... шешумен жалғастырылып,
дәстүрлі рухани бұлақтан суғарылмады.
Екіншіден, мемлекеттік тілге шын ... ... ... Мемлекеттік тілді қорғау және қолдау мәселелері құрғақ
сөзден нақты іске айналмай тұр. Іс-шаралар аз ... ... ... мәз ... ... заңның орындалуын қадағалауға ... ... ... ... принципшілдік жетіспейді. Тіл
жөніндегі комитет біресе құрылып, біресе тарап жатады.
Төртіншіден, кешегі «кеңестік ... ту ... ... ... ... пайда болған ұлтсыздық сана бүгінгі
жаһандану, таңдамай, талғамай батысқа табыну жағдайында жалғасын ... ... ... ... ... ... ұлттық тіліміздің шынайы қадір-
қасиетін ұғынатын түрі жоқ. «Ұлттық идея» мен ... ... ... ... ... кешегі кеңес адамы дегендей
«қазақстандық ұлт» ... ... тууы ... ... ... ... біле
тұрып, ол тілде сөйлескісі ... де – ... ашық ... ... ... бірі ... Мұстафин: «Біз ұлтшылдықпен
күрестік, енді сендер ұлтсыздықпен күресесіңдер», - деген заман туды.
Қазіргі қазақ тілінің шынайы мемлекеттік ... жете ... ... ... ... толымсыздығынан, тіпті
қайшылығынан іздеген жөн. 1989 жылы қоғамымыз үшін аса бір сындарлы кезеңде
қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе ... Ол оңай бола ... жоқ. ... ... және одан ... де қазақ тілі Қазақстанды ... ... ... ... ... ... ... негізгі шарттарының
бірі ретінде саналмады. Ана тілінің дамуын қамтамасыз ететін және қорғайтын
тиісті құқықтық нормалар қабылданды. «Тіл туралы» ... ... ... ... және ... ... қорғау» делінген 6, 23
баптарындағы «Мемлекет Қазақстан ... ... ... мен дамыту
үшін жағдай туғызу жөнінде қамқорлық ... және ... ... тіл және ... ... тілдер мемлекеттің
қорғауында болады» деген жалпы сөздерден басқа мемлекеттік тілге ... ... ... қарастырылмады.
1993 жылғы Конституцияда онсыз да тегеурінді, ондаған жыл жеке ... орыс ... ... ... тілі аздай, соңғы қабылданған Ата
Заңда «Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару ... тілі ... ... қазақ тілімен тең қолданылады» деген конституциялық
норма әлі қауқарсыз қазақ тілінің ... ... ... ... ... жоқ, оны кешегі кеңестік кезеңдегідей екінші қатарға қайтадан
ығыстырды. Мұның үстіне «Тіл туралы» ... ... ... ... ... ... мекеме мен ұйым атаулары басқа да
көрнекі ақпарат мемлекеттік тілде және орыс тілінде жазылуға тиісті деген
құқықтық ... ... ... мен ресмиліктің арасына теңдік белгісін
қойып, күнделікті өмірде қос тілділікке жол ашты. Сөйтіп заң арқылы ... екі ... ... екі тілде сөйлеуге мәжбүр еттік.
«Тіл туралы» Заңға толықтырулар жасалса, ана ... ... ... ... еді. Болмаған күнде мемлекеттік тілге жаңа тыныс
беретін тағы бір мүмкіндік бар. Ол «Тіл ... ... ... ... ... ... деп ... 21-бабын мемлекеттік тілдің талабына
сай қайта ... ... ... ... жою. ... ... ... көтеретін жан-жақты ұйымдық-насихаттық жұмыс аса
қажет /8/. Шетелдерде мемлекеттік тіл – ... ... ... ... Бұл ... ... ... тілді білмейтіндердің
мемлекеттік қызмет түсіне де ... ... ... жағдай басқашалау,
онымен әзір есептеспеске болмайды. Сол себепті бір ... ... ... ... ... ... бір көлемде білу керек деген талапты
күн тәртібіне ... оны ... ... амалдарын іздестірген жөн.
Сонан кейін барып «Мемлекеттік қызмет ... ... ... ... ... ... 9-бабына және мемлекеттік
қызметке кіру кезінде ... ... ... ... ... мемлекеттік тілді белгілі бір ... ... ... ... ... ... дұрыс болар еді. Бұның билік
органдарында мемлекеттік тілді білетіндер қатарын көбейте түсетіні ... ... ... тілі ... ... жоқ. Біз жат тілдерге
қызығуды ... ... өз ... ... ... керек. Шындап
тексерсек қазақ тілінің өзінен пәнге жарайтын көп сөздер ... ... ... ... басқа түріктерден алу керек. Нәзірдің жат
сөздерді асылын өзгертпей алу ... деуі ... Біз ... жат ... оның түбірін ғана кіргізуіміз керек жаңа ... өзін ... ... ... келтіріп, өзгертіп алуымыз керек. Жат тілдің
жұрнақтарын алудың жөні жоқ, жат ... ... ... біз ... ... ... керек» /9/.
«Ана тілі» ұлт газетінің 2005 ... 27 ... ... ... ... ... ... істер бар» атты мақаласында:
«Қазақстан Республикасының Ата заңының 93-бабында: «Конституцияның ... ... ... (ал ... ... ... ... – қазақ тілі» деп жазылған) Үкімет, жергілікті өкілдер және атқарушы
органдар арнаулы заңға сәйкес Қазақстан ... ... ... ... ... әрі ... ... үшін қажетті ұйымдастырушылық,
материалдық және техникалық жағдайдың бәрін жасауға міндетті. Меніңше, бар
бәле Конституцияның осы ... ... ... Оған ... ... ... бастап, біздің барлығымыз кінәліміз. Өйткені, біз
осы күнге дейін елге тілдің мәні мен мағынасын, ұлтымызды сақтап ... ... оның ... ... ... алатын орнын дәлелдеп
бере алмай келеміз. Содан барып, осы күнге дейін республика ... ... ... ... ... жете ... ... Мұның ең
бастысы – қазақстандық отаншылдық ... ... ... ... ... барып, әр азаматтың ойына, жүрегіне – Мен
қазақстандықпын, Мен ... ... ... ойды ... ... ... ... себебі – біздің әлі күнге дейінгі жалтақтығымызда, басқалар
бізді қалай түсінеді, ұлтаралық қатынасқа жік ... ... ба ... ... әлі де ... ... ... келе жатқан құлдық
ойымызда», - деп ... ойын ... /10/. ... ... кейін «Әр
қазақ қазақпен қазақша сөйлессін» деген Президентіміздің тапсырмасы еске
түседі. Ең алдымен, Президенттің сол ... ... ... ... ... біл деп ... қойғаннан ұлтаралық қатынас
бұзылмайды. «Тіл туралы» Заңның талаптарын ... ... ... ... ... ... келеді, адамның құқықтарына нұқсан келеді ... ... не ... ... ... емес, біздің – өзіміз. Автор
келесі бір тұста мынадай пікір білдіреді: «Тіл туралы» Заңды орындауды ... ... ... ... ... қабылданғанда, оларға –
қазақтарға қоятын бірінші ...... ... ... керек? Қазаққа
тіліне қарай қызмет беру керек. Егер қазақтарға сондай талап қойылып жатса,
басқалар да ... ... ... ... ... ... ең ... – жауаптымыз. Тіл – елдігіміздің басты белгісі. Елімізді сақтап қалу
үшін, ең ... ... ... қалуымыз керек.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы 4 қарашадағы №3186
Өкімімен ... ... ... Тіл ... мақсаты – өтпелі кезеңде тілдердің сақталу және ... ... ... ... стратегиясын әзірлеу, мемлекеттік тіл
ретінде қазақ тілін дамытуға ... ... ... ... міндеттерін
айқындау» болса, ал, негізгі ... ... ... сай тілдік дамудың басым бағыттарын, тілдердің ... ... ... - ... табылады /11/. Мемлекеттік бұқаралық ақпарат
және ... ... ... ... ... міндетті болып
табылады. Қажетті тілдік ортаны қалыптастыру мақсатында мемлекеттік арналар
арқылы басқа ... ... ... ... ... жағынан
мемлекеттік тілде берілетін ... ... асып ... тиіс.
Қазіргі таңда Қазақстан халықтарының 13 тілінде 218 газет және ... ... ... «Евразия» халықтарының арнасында – орыс, неміс,
ұйғыр, кәріс, татар, әзербайжан тілдерінде бағдарлама жұмыс ... ... ... ... ... ... әні мен музыкасы” айдарымен
ұлттық тілдерінде концерттер берілуде. Украин, поляк, ... ... ... ... ... ... ... және басқа тілдерде 7
радиостанция хабар таратады. Төрт ... ...... ... «Коре
ильбо», «Украински новини», ... ... ... ... ... жағдай жасау мақсатындағы мемлекеттік саясат
мемлекеттік тілді дамытуға ... беру ... ... ... тілдер иерархиясына түзетулер енгізуді көздеуі тиіс. Бұл дегеніміз ... ... және ... ... ... міндеттері әр түрлі болады
деген сөз. Мемлекеттік тіл мәртебесін іске ... үшін ... ... ... ... ... Бұл үшін барша қажетті қаржылық,
материалдық, ұйымдастыру ресурстарын осы іске тартуға ... Осы ... ... ... ... ... емес, мемлекет
ықпалы басым болуға тиіс, өйткені тек мемлекет қана мемлекеттік ... ... ... ... ... ... шешуге қабілетті.
Бүгінгі мемлекеттік тіл саясатының басты ... бірі ... ... ... азаматтардың арнайы белгіленген көлемде меңгеруі
үшін жағдай туғызу. Осы мақсатта халық топтарының этникалық, демографиялық,
кәсіби ерекшеліктеріне сәйкес мемлекеттік ... ... және ... оқыту
орталықтарын құру қажет. Мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары арқылы
мемлекеттік тілді үйрену жөнінде бағдарламалар, ... ... ... ... ... Барлық мемлекеттік және мемлекеттік емес мектеп
жасына дейінгі ... ... ... ... мектептерде, арнаулы орта
және жоғары оқу орындарында мемлекеттік ... ... ... ... ету ... мұның өзі жеке адамдар арасындағы, іскерлік қарым-
қатынасты және қазіргі ... іс ... ... асыруға мүмкіндік
береді. Тілді халықтың меңгеруін, оны оқу орындарында ... мен оқу ... ... әр ... ... және ... ... ұғымға жеңіл және тиімді ... ... өз ... оқып-үйрену құралдарын, сөздіктерді, тілашарларды көптеп
шығару арқылы нығайту қажет. Мемлекеттік ... ... ... ... ... денсаулық сақтау мен халыққа ... ... ... үшін ... ... ... ... тиісті
талаптар белгілеу керек. Мемлекеттік тілдің ... оны білу ... ... қажетіне айналатындай, қазақстандық патриотизмнің құрамды
бөлігі болатындай деңгейге көтеру қажет.
Қазақстан халықтары тілдерінің дамуы үшін қажетті жағдайлардың ... ... ... – ана ... меңгеруге тілек білдірушілердің
барлығына арнап мүмкіндіктер туғызу деген сөз. Мұның өзі ана тілінде ... беру ... ана ... ... пән ... ... ... кадрларын
даярлау, оқу және оқу-әдістемелік құралдар мен көркем әдебиет, ... ... ... ... ... ... асырылады.
Диплом жұмысының бірінші тарауындағы «Қазақ тілі ... ... атты ... ... ... ... ... Ең алдымен, қазақ тілін көркейту үшін үлкен
құлшыныс, қоғамдық сілкініс ... ... әлі ... жайбарақаттық,
бейқамдық көп. Екіншіден, біреудің көңілі қалмаса екен, олар ... ... ... жалпақшешейлік психология басым, содан арылуымыз ... ... ... ... ... ... ... тілде өткізсе,
іс қағазын жазуға қазақ тілі керек болмаса– ол тіл кімге қажет? Осындайда
ұлттық элитаның ... ... ... мектеп оқушыларына дейін
тілге қатысты мәселелерді шешуге атсалысуын қадағалау шарт әрі ... ... ... ... айтарымыз, «Тіл туралы» Заңның 5-бабындағы:
«Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... қазақ тілімен тең қолданылады» деген тұжырымға өзгерту
енгізу қажет. Өйткені, осы бап ... ... ... ... ... тұр. ... ... бұл ұсынысымыздың септігі тиері сөзсіз.
Қорыта келгенде, ана ... ... сол ... туғызған ұлт
адамдарының бала шағынан ... ... Осы ... ... бере ... жөн ... біріншіден, бүгінгі жас өркеннің ана
тілінің уызына жарып, нәрін алуы үшін, Абай айтқандай, жан-жақты, рухы биік
«толық адам» болып қалыптасу үшін ... күн ... сай ... тілі ... ... ... беру мазмұнына түбегейлі өзгерістер енгізу қажет.
Екіншіден, ... ... ... ... ... халықтың рухани
қазынасы туған әдебиетін сонау ежелгі көне ... ... ... ... ... ие ... керек. Өйткені, қазақ балалары Тоныкөк
жырларынан ел мен жерді сүюге үйренсе, жыраулар поэзиясының асқақ ... ... ... ... бүгіннен бастап қазақ тілін өз
отбасымыздың бірден-бір тіліне ... оны ... ... қазағы
болып көтермелеуге міндеттесек, қазақ тіліндей бай тілдің әлемнің мерейлі
мемлекеттік һәм ... ... ... ... нық ... Кейбір ұғымдар мен терминдердің қолданылуы туралы
Қазақ тіліндегі терминдерді жасаудың ұстанымдары туралы әр ... ... ... ... жүр. Бұл ... профессор Қ. Жұбанов есімінің ауызға
алынуы заңды. Көрнекті ғалымның ... ... ... І ... ... жоба шын ... осы мәселенің
бастамасы болды. Қазіргі ... ... ... ... үш түрлі
бағыттың – интернационалдық терминдерді аудармай алу; шет ел ... ... ... ... ... және дәл бере ... қазақ сөздерін
пайдалану; қазақ тілінің нормасына сай келетін жаңа терминдер ... ... ... ... ... ... ... терминология саласында қол жеткен табыстар аз емес.
Ондай жетістіктердің себептері де баршылық, атап ... ... ... мадандағы ұстанымдарға сүйене білді; ... ... ... әсіресе, орыс тілінде бұл бағыттағы мол тәжірибені
игерді, үшіншіден, қазақ тілінің ғасырлар бойы даму ... ... ... тазаланған, әдеби нормаға түскен сөздік қорын пайдаланды.
Осы аталған жайлардың қай-қайсысы да терминологияның кез ... ... ... ... ... ... мен ... да мұны толық айтуға болар еді.
Термин төңірегінде сөз болатын мәселелер ... ... ... ... ... т.б. ... ... келеді. Ал бұл ұғымдардың барлығы да тіл мәдениетінің негізгі
салалары саналады. Ендеше, термин сөздердің ... ... тіл ... туралы да мәселелер қозғалып отыратыны рас. Екінші
жағынан алғанда, термин жасауға ... ... да тіл ... ... ... келіп жатады.
Басшылыққа алынып жүрген ұстанымдардың басты үш түрін ... ... ... 2. ... ... 3. эстетикалық. Жүйелілілік ұстанымы
бойынша термин сөздердің бір мағыналы болуы талап ... ... ... ... терминнің моносемиялы болуын ұсынған Р.А. ... ... ... өз ... ... сақтауда. Бүгінгі қазақ терминдер
түгелге жуық бір мағыналы болып келеді. Қазақтың өзінің ... ... ... туралы да осыны айтуға болады. Ұшақ (самолет), мінбер
(трибуна), құрылтай ... ... ... ... ... ... кеткен сөздер осыған жатады. Бұл ұғымдардың 30-жылдардың өзінде,
яғни ... ... ... мәселесі ғылыми зерттеуге алына бастаған
кезеңде, Г. Винокур ... ... ... келуі» білініп
тұрады. Бір өкініштісі сол Мемлекеттік терминология комитеті ... ... ... ... ... ... осы сөздердің орыс
тіліндегі нұсқалары кездесе береді (самолет, трибуна, процент т.с.с.). Оның
үстіне, жергілікті жерлерде ... ... ... ғана ... республикалық
басылым беттері мен электронды ақпарат құралдарында ұшырасып ... ... ... ... аудармасыз болса да, қазақ тілінің дыбысталу
заңдылығына «икемдегендері» байқалады (сиез, ... ... ... ... ... ...... терминнің
немесе атау сөздің әдеби тіл нормасына сай келіп, сөздің сыртқы тұлғасы мен
мазмұнының бір-біріне тура ... ... ... ... ... түр ... өзара сәйкестігі. Қазіргі қазақ тіліндегі терминдер бұл ... ... ... ... береді. Қажетті жерлерінде мағыналық реңктерді
ескеруге тура келеді. Айталық, көптеген жылдар сіңісіп кеткен ... ... ... ... ... ... жүр. ... абитуриент
тілімізде қолданудан қалып бара жатыр десе болады. Сірә, кейбіреулердің
орыс сөздерінен ... жөн ... ... туындап жатқан болар. Бірақ,
дәл осы ... ... ... ... бола алмайды, өйткені
талапкердің ... кең: ол тек ... ... түсу ... ғана ... да ... ... ой-арманды, мақсатты орындауға талпынысын білдіреді.
Қазақ әдеби тілін қалыптастыруда ... ... ... зор. ... ... ... дәрежесінің, интеллектуальдық
жағдайының, түсінік-түйсігі мен ... және ... ... ... ... ... ... кейде бір-біріне қарама-қарсы
жағдайлар бола беруі әбден мүмкін. Басқа тілден аударма арқылы қазақ тілі
байыту ... ... де ... бола бермейді. Демек, кейбір
сөздер аудармаларының әртүрлі болуы немесе ... сол ... ...
табиғи құбылыс.
Қазақ тілі жергілікті ерекшеліктер есебінен байытуға ниет ... ... да ... іс жасап келе жатқандарын теріске шығара
алмаймыз. Қалай болғанда да, ... ... ... ... жайын және оның
даму барысын мерзімді баспасөз тілінен аңғарып отыруға толық болады.
Төменде келтіріп отырған деректер осы ойымыздың дәлелі ... қала ... жүру ... ... (жолақы) соңғы кезде жиі қолданылады, ал екінші атауы
(қала көліктеріндегі жүру ақысы), біріншіден, шұбалаңқы; екіншіден, жолақы
тек қала ... ғана ... ... көліктерде қолданылады. Соған
қарамастан, бұл сөз ... ... ... ... ... ... «Қала көліктерінде жүру билеттерінің қымбаттағаны ... ... ... «Ана ... ... ... мәселесінің жазылуы (2006-2009
жылдар жарияланымдары бойынша)
Бағдарламаның орнына бағыттама сөзінің қолданылатын жайы ... ... «Ана ... газетінде: «Халықтық педагогика тағлымдарын
сабақ үстінде, сабақтан тыс тәрбие сағаттарында пайдаланудың бағыттамасы
жасалынып, тақырыптық кесте өткізіледі», - ... ... ... ... ... орыс ... командировка мағынасындағы
іссапар сөзімен шатастырады. Екеуінің екі түрлі мағынада қолданылатынын
айта кету ... ... ... ... ... ... іссапар бола
бермейді. Демек, іссапар дегеніміз – арнайы мақсатпен, ... ... ... алу деген сөз, ал ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, «Мешіт иелеріне рахмет айтып, игі
тілекпен жолсапарды жалғастырдық» (Қазақ әдебиеті). ... ... ... шығып, пойыз вагонында жолаушыларға қызмет көрсетіп
бара жатады (Заң газеті).
Мұрағат, жәдігер, экспонат сөздерінің қолданылуы ... да ... ... Бір ... ... де өзара синонимдес сөздер сияқты,
бірақ әрқайсысының айырмашылығын байқау қиынға соқпайды. Мұрағат деп ... ... ... ... Осы ретте «Ана тілі» газетінде: «Ежелгі
көшпенділер мәдениетіне қатысты тың ... ... ... ... ... ... мұражайлардағы мұрағаттар арқылы
зерттеу – жорықтың ең ... ... - деп ... ... ... ... ... заттар десек, «Қазақ әдебиеті» газетінде: «Байқоңыр
аймағында даңқты ... ... ... жәдігерлер мен үлкен әріптермен
жазылатын есімдердің құрметіне орнатылған ескерткіштер ... - ... (2 ... 2006). Ал ... ... ... орыс ... болғандықтан оны қолданудың оншалықты қажеттілігі жоқ.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президумы 1983 жылдың 25 ... тілі ... ... ... ... мен ... туралы» қаулы қабылдады. Сол ережелерді сақтау принципін ұстанып,
тіл мамандары 1988 жылы өңдеп, ... ... ... ... (49 000 сөз) ... ... айтқанда, мәдени қауым мен жазу-
сызуды мақсат ... осы ... мен ... ... ... ... еді. Өкінішке орай, «мен ... ... ... ... мақала жазған авторлар, көбінесе журналистер ... ... ... ... өз дегендерінше жазып жүр.
Қазіргі ... ... ... мәртебесі анықталып, қолданылу аясы
кеңіген сайын, әсіресе, ғылым саласында терминдердің жұмсалуы және олардың
кездесуі ... туып ... ... ... да, ол ... ... орнықтыру процесіне де тиісінше мән берудің ғылыми да,
тәжірибелік те рөлі зор.
Ана тіліміздің тазалығы, тіліміздің ... ... ... ... ... баспасөз бетінен көрінетіні бүгінгі күннің
бұлтартпас шындығы. Барша ... ... ... алып көз ... ... ... құбылыс атаулыны оқып білетін, жай дерек
көзі ғана емес, елдің сауатын түзейтін сана көзі. ...... ... ... ... Бұл ... өзі туралы өзі
айтатын күнделікті өзара сын. Келер күндердің тарихына көзге көрінер, ... және ... ... ... ... болып енетін күнделік», -
болып табылса /12/, «Журналистика ... ... ... ... ... ... (редакция, телестудия, пресс-орталық,
агенствополиграфиялық ... ... ... ... түсінетін қазақ баспасөзінің егемендік алғалы
тіл еркіндігіне кеңінен ден қойып тіліміздің бары мен ... ... ... оның еркін дамуына қатты назар аударып отырғаны белгілі. Осы
бағыттың қалай жүзеге ... ... ... ... ... ... болсақ, біз егемендік аясындағы тіл еркіндігін әркім өзінше
қабылдап, өзінше пайым жасауының куәсі ... Бұл, ...... сөз ... ... қолдануынан, екіншіден– әрбір газет-журналдың
тіл қолданысындағы өзінше бағыт ұстануынан көреміз.
Жаңа сөздердің ... ... тың ... ... алуы,
сіреспе ұғымдар тоңының сөгіле бастауы, халықаралық делінетін терминдердің
қазақша сөйлей бастауы, сөз жоқ тілімізге тың тыныс, соны ... ... ... ... ... бүгінде күнделікті басылымдарымыздың
бетінде жаңа қолданыстарды көптеп көреміз, ... ... ... ... қуана қабылдауға әзірміз. Бұл ретте біздің республикамыздағы
қазақ газет-журналдары ... зор ... пен ... ынталылық пен
ыждһаттылық көрсетіп отыр. Бұл – қуанарлық жай. ... тіл ... ... боп ... ... ... тіл қолданысы мен
ұстанып отырған бағыт-бағдар әр уақытта өз деңгейінен көріне бермейтінін,
әлі де ... ... ... ... ... бүкпей ашық айту
ләзім.
Шындығына келсек, баспасөз бетіндегі тіл мәдениеті ... ... ... талайлардың тәжірибе алаңына айналып бара жатқан секілді.
Қарап тұрсақ, қалам ұстағанның бәрі ... ... ... бәрі ... жүр. ... қолдануда, сөзді пайдалануда ерінбегеннің бәрі еркіндік
алып бітті. Грамматикалық, орфографиялық ... ... ... ... ... тасталынды, тілдік қағида-талаптарды әркім
өзінше түзеп, тәркілеуге ... ... ... ... жаңа сөз жасаушылық
науқаны белең алды. Әркім сөз жасап өзінше пікір білдіруде. Мұның аяғы
тілімізге, ... ... мен ... ... ... ... оқырманды адастыратынын, тіл шұбарлығына киліктіретінін ойлай отырып,
«Егемен Қазақстанның» бетінде (1993 жыл) «Терминком неге ... ... ...... ... да мәжбүр еткен еді. Мәселенің дер кезі әрі
дұрыс көтеріліп отырғанын құптап Р. Сыздықова, Ә. Болғанбаев ... ... ... ... ... жай ... қалды. Ал,
терминком деген беделді кеңес біржола ұмытылды. Мұның өзі сөз жасаушылыққа
кең жол ... ... Осы ... енді дес ... бара ... де куәсіздер. Мұндай іске бас-көз болып ... ... ... ... ... ... ... біздің баспасөзіміз, бәрі дерлік жаңа
балама, жаппай қазақшалау, жаңа сөз жасау қызығына ... ... ... ... ... ... ... басылымын алыңыз, сіздің көзіңізге
«Ел басы» – деген сөз түседі. Осы «Ел ......... сөзінің
баламасы ретінде қолданып, санаға сіңіргісі келіп ... ... ... де едәуір. Бірақ бұл балама біресе президент, ... ... ... жүр. Вице-президентке келгенде, мүлде жалт береді. Вице-елбасы
деуге ауыз ... Бұл ... ... ... газетіндегі жазушы Мұқадес
Есләмғалиұлының өзге халықтардың президент сөзіне балама таба алмағандықтан
солай жазбағанын айта келіп, талдай түсіндірген «Ел ... ... ... ... уәжі орынды әрі дұрыс тұжырым деп есептейміз.
Әрбір басылымда кездесетін жанұя – отбасы, әулет, үйелмен, ... ... ... ән ұран – ... ... көсемсөз–
серкесөз (публицистика); кәсіби – кәсіпқой (профессионал); бағдарлама –
тұғырнама (программа) тағы ... әр ... өз ... ... ... ... ... белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... ... сөз жасаудағы
жарысы жанға батарлықтай жайға жетті деуге болады. Қалың оқырман ... ... ... соны ... деп ұғынып жатады. Өйткені тасқа ... ... ... ... ... ... қауым үшін баспасөз –
газет-журналда жазылғанның бәрі заң, бәрі ... ... ... – халқымыздың тіл мәдениетін қалыптастырады дейтініміз осыдан. Ал
қазіргідей тіліміздің көркеюіне, ... ... ... ... ... ... бұл міндеттің жауапкершілігі тіпті арта түседі.
Бүгінгі заманның қуатты құралы баспасөз екендігі баршаға мәлім. ... ... ... ... асылға айналдыратын да – осы
баспасөз. ... ... ... ... ... ... мәдениеті
оның күнделікті сипатынан көрінуі тиіс. Соңғы ... ... ... ... ... ... ... Өмір сүру
тұрғысынан келгенде, бұл дұрыс, әйтпесе, өзін-өзі қаржыландыру да оңайға
түсер ... ... ... қазақ тіліндегі газеттерінің ... ... орыс ... бере ... ... түсінуге болады? Ірі-ірі
компаниялардың жарнамаларын орыс тілінде беруге тиімді санайтынын ... ... өзі тіл ... кері әсер етер құбылыс. Мұнымыз қазақ ... ... ... ұғымды мойындағандай болып шығады.
Тіліміздің тазалығы, тіліміздің мәні, мәдениеті басылымдар бетінде
бір күнде көрініс бермейді, ол ... пен ... ... ... түзіледі. Газет-журналдар тіл тазалығы мен тіл мәдениеті үшін
халық алдында, қалың оқырман алдында жауапты екенін ... ... ... ... осы ... ... іске ... үшін
кезеңдік іс-шаралар жоспарын жасады. Ол белгіленген мерзімге сәйкес
орындалып келе ... Онда ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару ісінде қолдану аясын кеңейту.
2. Тіл саласындағы нормативтік-құқықтық базаны ... ... ... ... ... ... ... қажетті алғышарттар жасау.
4. «Тіл туралы» заңды жүзеге асыруға керекті ... және кадр ... ... ... ... оқыту мен үйретудің озық әдістемелерін және жаңа ... ... ... ... қызмет аясын кеңейту.
7. Іс-қағаздарын кезең-кезеңмен мемлекеттік тілге көшіруді ... ... ... тіл саласындағы кешенді іс-қимылдың ... ... ... ... Бұл ретте «Тіл туралы» Заңды жүзеге
асыруды ... ... ... ... ... ... ... талаптар мен міндеттерді орындауға күш салынып келеді.
Қазақстан Республикасындағы «Тіл туралы» Заңға сәйкес ... ... ... мемлекеттік саясаттың жүргізілуін қамтамасыз етумен
Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және ... ... ... ... ... келеді. Әрине, тіл саясатын жүзеге асыруды
үйлестіріп, бақылау жасап отыратын мемлекеттік ... ... ... ... ... Осы ... жоғарыда аталған өкілетті органның
мәртебесін арттырып, оның ... ... ... туралы көптеген
ұсыныстар айтылып келеді. Осыған орай заңға сәйкес тіл ... ... ... жүйе ... ақпарат және спорт министрлігінің
Тілдерді дамыту департаменті Қазақстан республикасы Үкіметінің 2005 ... ... № 103 ... Тіл комитеті болып қайта құрылды. Мұның өзі
мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеруге, жан-жақты қолдауға бар ... тағы бір ... ... ... ... ... қарасақ, оған қомақты қаржы
бөлініп, жұмасалып жатқан сияқты. Бұл – бір. Екіншіден, бірақ сол ... және ... ... жетіспейтін секілді. Ол проблема осы он-
он екі жыл бойы келе ... Ал ХХІ ...... ... ... ... Қоғамға да, азаматқа да бәсекеге төзуге талап ... ... ... ақпарат кеңістігін қалыптастыру деген бағдарлама, ең бірінші,
басымдылық болу ... ... ... ... кезеңнен тұрады. Бірінші,
қазақ қоғамы қазақ тілді ... ... ... ... ... ішінде
ағымдық ақпараттар, талдамалы дүниелер бар. Мысалы, әлемде ... ... және ... ... болып жатқан жаңалықтар.
Халықтың сіздерден дер кезінде ... алуы үшін ... де дер ... ... ... алуларыңыз керек. Біз ақпаратты орыс тілі арқылы
аламыз. Интернет қазір ақпаратты беруші, таратушы көзге ... ... ... ... ... өз ... ... биікке көтеріліп отырған жоқ.
Жазушы Ғ. Мүсірепов: «Ана тілі ... сол ... ... ... ... ... баяғысын да, бүгінгісін де, болашағын да танытатын, сол
халықтың мәңгілігінің ... ... - деп ... ана ... ... ... алған бүгінгі таңда да өзекті мәселе ретінде
күн тәртібінен нық орын ... Осы ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының тілі де назардан
тыс қалмақ емес.
Мемлекеттік тіл қызметін қамтамасыз ету ... ... ... міндетті, жауапты орган – тіл комитеті, оның жергілікті
құрылымдары құрылды. Алайда қазақ тілінің әлі де ... ... ... ... ... саласында қолданылмай келе жатқанына ең негізгі
себептің бірі де бірегейі де – тіршілікте қазақ тілінің ... ... ... мұның бәрі жеткілікті болуы мүмкін емес еді. Тіл ... сан ... ... мен ... ... өтіп, шыңдалудан
танбаған, тарихтың жауындары мен дауылдарынан да ... ... ... ... ... келе ... ... құбылыс, тақымына талайды
басып, талайды шаңына ... ... өзі ... ... ... қасиет.
Өмірдің ажырамас арқау тіліне айналған тіл – сөйлеумен ... ... ... ... ... оның ... міндеттерін шешуге
құралы – үні де бола біледі, демек ... ... ... сол ... арқылы тамырын байытады, қорын молайтады. Бұл – оның ... ... тілі – сол ... ... мен қасіреті, жаны мен
жүрегі, әр ұлттың ... мен ... Ұлы ... М. Әуезов: «Кімде-кім
қазіргі уақытта ана ... ... ... ... бағаламаса, оны
сауатты, мәдениетті адам деп ... ... - ... пікірі өз ұлтының
тілі мен мәдениетінен бейхабар, туған халқының тамырын үзген тоғышар қазақ
жастарына арналып айтылғандай әсерде ... Ұлы ... М. ... ойының
айқындығы мен ақиқаттығы ден ... Тіл ... ... ... ... құралдарының ықпалы ерекше болып отырғаны кім-кімді де
бейтарап қалдырмауға ... ... ... қазақ тілді бұқаралық ақпарат
құралдарының жұмысы, сөз саптасы сапалы, ... ... ... ... ... тілі ... кеңістігінде еркін тыныс алмақ, ... сөз ... ... да ... ... Дей ... тіліміздің
мемлекеттік мәртебе алғанына он жылдан асып кетсе де түйінді проблемалар
баршылық. «Тіл туралы» заңның орындалып ... аса ... ... «Тіл
туралы» заңда: «Қажетті тілдік ортаны ... және ... ... ... ... ... ... нысанасына қарамастан,
телерадио арналары арқылы берілетін ... ... ... ... ... басқа тілдердегі хабарлардың жиынтық көлемінен кем ... - деп атап ... /15/. ... бұл ... ойдағыдай жүзеге
аспай отырғаны қынжылтады.
Алдында әжептеуір қазақшасы бар «Хабар» телеарнасы ... ... ... ал мемлекеттік емес телеарналар жөнінде сөз басқа. Олар
«Тіл туралы» заңды мойындағысы ... ме, ... ... ... барады. Мәселен, «Рахат» телеарнасы түн ортасындағы «Ән ... ... ән ... мен ... ... ... сағат
санын қырыққа жеткізгеніне мәз. Осы жағдай «КТК» телеарнасына да ... аз ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі
жарнама мәтіндері көбіне-көп сауатсыз, қате болып келеді.
Бұған қоса телеарналарда («Қазақстан» ... ... мен «Ел ... әлі ... ... ... ... фильмдері мен сериалдары тек
орыс тілінде ... ... ... ... ... мен
сериалдарды қазақша аудару – әбден мүмкін нәрсе. Осылайша ... тек ... ... ғана ... ... ... ұлттық
мәртебемізді көтеретін бұқаралық ақпарат құралдарының бір көзі баспасөзде
де кездеседі. Баспасөздегі қатенің көбі емле ... ... ... Неге
екені белгісіз құрмалас сөйлемнің құрамында келетін ал, бірақ, сондықтан,
алайда секілді шылаулардан кейін үтір қою ... ... ... кәдімгі
заңға айналған.
Бүгінгі қазақ тілінің биік ... ... аясы ... ... ... ... ... тіл жанашырларының
бірі Амангелді Айталы ... ... ... ... ... ... жылғы санақ бойынша, қазақ тілін білетін қазақ емес ұлттардың ішінде
бірінші орында түркітілді халықтар тұр. Менсінбейтіндер – ... ... ... еуропалықтар, олардың 100-ден 13-14-і мемлекеттік тілді
біледі деп есептейді ... Ең ...... ... ... елде ... мойындалмай отыр. Қазақ ... саны ... әлі де ... ... ... ... жуық қазақ баласы
бармайды. Нан таппайтын тілді мектеп ... ... ... ... ... сынағына мемлекеттік тілді енгізуге Мәжіліс
депутаттарының көпшілігі де, ... те ... ... ... ... ... тілін нашар біледі, екіншіден, қолданыста ... ... ... ... жөні бар ма?»- ... ... ... Сонымен қызмет
бабында пайдаланбағаннан кейін тілді терең оқымайды, ... ... ... ... ... ... ... тұрған жағдайымыз бар»
/16/. Осы тұста Бауыржан Момышұлының: «Ана тілін білмеген – ана ... - ... соны ... еріксіз көкейге оралады.
1986 жылы ақын Олжас Сүлейменов ... ... ІХ ... баяндамасында былай дейді: «Бүгінгі күні, қазақ оқырманы ... қос ... ... бара ... ... ... ... тілі ұлы орыс
тілімен қиын да ізгі ... ... ... ... Осы ... ... өзінің ана тілі алдындағы жауапкершілігін жазушылардың бәрі бірдей
сезініп ... жоқ. ... ... ... ... жазу, өлең мен проза
лексикасының сүреңсіздігі – халқымыздың мәдениеті алдындағы қылмыс. Қазақ
тіліндегі ... ... ... ...... ... ... басты бір салдары... Мен ... ... ... ... ... ана ... оқитындардың саны едәуір артқан екен.
Ал, қазақ көркем әдебиетінің тиражы кеміп барады. Мұның себебін ... ... ... ... жауапкершілікті өз мойынымызға алайық…» /17/.
Мемлекеттік тіліміздің мәртебесін арттыру ... ... ... да ... ... ... күні бүкіл бұқаралық
ақпарат құралының 18 пайызы ғана мемлекеттік тілде ... ... ... ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің басшылығының
заңдылықты қатаң ... ... ... ... арқасында кешегі
қазақ тілінің электронды ақпарат құралдарындағы 10-15 ... ... ... ... ... ... «Тіл ... Заңның 18 бабындағы «Қажетті
тілдік ортаны жасау және ... ... ... ... ... ... меншік нысанына қарамастан, олар арқылы
берілетін мемлекеттік тілдегі ... ... ... ... ... хабарлардың жиынтық көлемінен кем болмауға тиіс» деген тілдік
норманы әлі біраз электронды бұқаралық ... ... ... сақтамай
отыр. Әсіресе телеарнлаарда қазақ тілді ... мен ... ... ... ... ... 6-7-лерге дейін көрсетіледі, бұл қазақ тілінің
беделін түсіріп қана қоймай, қазақ ұлтын келеке еткендік деп ұғынуға ... ... ... ... тілінің қажетсіздігін түсінгендер
тарапынан оның көркейіп, дамуына қарсылық күшейе ... ... ... ... шала білетін, оны үйренуге құлқы жоқ, бірақ әртүрлі айла-амалмен
билікке қолы ... өз ... ... да аз емес. Мұндай жағдайды
сезіп-білген кейбір басқа ұлт өкілдері «сендерге керегі жоқ ... ... ... ... «орыс тілінің өрісі тарылып барады». Шын мәнінде
қазір мемлекеттік тіл – орыс ... ал ... тілі ... ... ... ... тіл. ... да ол қоғамда, әлеуметтік өмірде әлі
төрге шыға ... ... тұр. ... ... ... түбі ... ... айту қиын. Ақиқаты сол – ... ... ... ... да оған көзқарастың қандай екендігі түсінікті.
Қазақстан Республикасының Конституциясымен бекітілген ... ... Тіл ... ... көрініс тапқан мемлекеттік
тілді дамытуға қатысты қабылданған тұжырымдама, қаулылар мен ... ... ... ... ... ... ... сараланған айқындама негізінде тіл құрылысын үш
бағытта: мемлекеттік тілдің әлеуметтік-коммуникативтік қызметін кеңейту мен
нығайту; орыс ... ... ... ... ... ... ... тілдерін дамыту бойынша жүзеге асыру мақсатында белгіленген. Соның
ішінде, мемлекеттік тілдің әлеуметтік-коммуникативтік қызметін ... ... ... қол ... ... міндеттерді шешуді талап етеді.
Мемлекеттік тілдің – мемлекеттің бүкіл ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында:
а) мемлекеттік органдарда іс жүргізуге мемлекеттік тілді енгізу;
ә) бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... 50 ... ... білім, мәдениет және халыққа қызмет көрсету ... ... ... ... ету мәселелеріне бағытталатын болуы керек.
Осы орайда мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... қоғамдық қызметтерін кеңейтуге бағытталған
әуелгі саясат орындалып, мемлекеттік тілдің жұмыс істеуінің жаңа ... ... ... ... және ... базаларын
жетілдіруді қолға алдық. Бірақ бұл ... ... ... одан ... ішкі және ... көрсеткіштері болғанымен, олардың сапалық деңгейі
төмен. Ендігі жерде сапалық өлшемдерді жетілдіріп, интенсивтік факторларды
жандандыру қажет.
Екіншіден, кейбір ... ... ... ... ... ... статусының заңды талаптарының орындалу ... ... ... мемлекеттік тілдің тиісті тетіктері он жыл бойы ... ... ... тілі ... тіл ... ... ... өмірдің барлық саласында толыққанды ... ... ... Оған түрлі жағдайлар себепкер екені мәлім. Ендігі ... ... ... ... ... ... атап көрсеткенді жөн ... ... ... ... аса ... ... ... табылатын
мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын жасап, оның негізі ... ... ... бөлігі ретінде қазақ тілін алу керек;
– Атқарушы, сот, өкілетті заң ... ... ... мен ... күштер,
масс-медиа, білім, ғылым, мәдениет, құқық және қызмет ... іс ... ... ... ... Орыс ... қазақ тілі мен әдебиеті пәндерін оқытуда сағат
сандарын көбейту;
– Барлық деңгейдегі түрлі іс-шараларды мемлекеттік тілде ... ... ... барлығын мемлекеттік тілде жүргізуді қолға алу қажет.
Ұлттық мәдениетімізді, рухани байлығымызды молайтайық, көркейтейік, ... ... ... ... ... ана ... ... мемлекет
тарапынан барлық жағдай жасалуы тиіс деп есептейміз.
ІІ БАСПАСӨЗДЕ ТЕРМИН МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ЖАЗЫЛУЫ
2.1 «Ана ... ... ... ... тіл және ... ... ... орын алып отырған мәнді оқиға, фактілер
төңірегіндегі пікір қозғап, сол ... ... ұғым ... құрал
жасайды. Ал журналистиканың алдында тұрған міндет – публицистика арқылы,
ақпаратты басқа да құралдары арқылы ... ... ... ... ... ... нығайта түсу. Публицистика міндеті –
заманының шежіресін жазу. «Бірақ бүгінгі публицистика күнделікті ... ... ... ... ... «ұйымдастырады» /18/.
«Публицистика – бүгінгі күннің әлеуметтік ... ... ... ... міндеттерін көтеріңкі үнмен, тартымды ... ... ... ... – шығармашылық түрі, (тип творчества)
ретінде қоғамдық пікірге қызмет ету үшін ... ал ... ... ... ... ... ... мақсаты /19/.
Қазақ баспасөзінің белгілі зертеушілері публицистика туралы, ... ... ... ... ... ... сан-алуан. Олардың
негізгі айтар ойы – қаламгердің қолынан шыққан кез-келген ... ... ... берілген кез-келген хабар публицистикалық шығарма емес.
Публицистика туралы ... ... ... ... ... ... болды. Ол өзінің «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде публицистика
сөзін көсемсөз деген анықтамамен төркіндестіреді. Ал, ... ... ...... ... яғни «қоғамдық» деген сөзінен шыққан.
Публицистика дегеніміз – заман тарихы, дәуір тынысы, өмір ... ... да ... ... ... бейнесі, жанды көрінісі. Ол
қоғамдық мәселелерді ... ... ... тәжірибемен ұштастыра отырып
баяндайды. «Әдебиеттану терминдерінің ... ... ... ... берілген: «Көсем сөз (публицистика, лат. ...... пен ... ... ... ... қозғайтын саласы». Ал профессор Т.Амандосов: «Публицистика –
өмірдің ... ... ...... ... ...... әлеуметтік қарым -қатынастардың көрінісі деген сөз, яғни өмірдің
әлеуметтік, саяси, экономикалық, өндірістік, ғылыми және рухани тағы ... өмір ... ...... ... - ... /20 ... тілі» ұлттық газеті әр нөмір сайын ұлт мүддесін ту етіп ұстап
келеді. Әсіресе тоталитарлық мемлекет ... ... ана ... ... ... ... бұл газеттің еңбегі өлшеусіз. Әлдебір
партиялар мен ... ... ... ... ... айту үшін
жарыққа шығып жатқан ала-шұбар газеттердің арасында өз ... ... ... ... ... ... айбынданып келе жатқан ұлттық
бірден-бір басылым да осы – «Ана ... ... «Ана ... ... ... шындықтан айныған емес. Өйткені, «Ана тілі» ... ... ... ... ... үшін ... жаңылған емес.
Осыған байланысты жазушы С. Елубаевтың: «Ана тілінің» мемлекеттік тілге
деген шынайы ... ... ... ... әдірісіне туралап
жеткізеді. Тілге теріс қарап жүрген әкім-қарарлардың тура ... ... ... қанады. Соған лайық жауаптар да беріліп жатады. Қазір
біздің сынымызға назар аударады ғой, тұспалдап болса да ... қой ... тон ... ... емес. Сондықтан алдағы уақытта да осы тәсілді
жетілдіре, жандандыра түскен орынды», - ... ... ... ... ... ... бөленген «Ана тілі» газетінің ұлтжанды ұрпақ
тәрбиелеуде ... келе ... ... өте ... ... ... мен
оның белсенді авторлары ел жүгін көтеруде ерлікке тән белсенділік пен
біліктілік, ... пен ... ... көрсетіп келеді. Қазақтың тілі
мен дінін және салт-дәстүрімізді қорғауда сіңірген еңбегі орасан ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, ел мүддесі,
халық мұраты жолында тұщымды ой айта отырып, жұртшылық ... ... ... болуға шақырады. Осы жағынан алғанда да ана тілінің айтары мол
беделді ... ... ... ... «Ана ... – кез ... болсын, шетелдік болсын басылыммен иық ... тең ... ұлт ... «Ана ... ... ... Жұмабек Кенжалин, бас редакторы – Самат Ибраим. Қазіргі күнгі
таралымы – 23300 дана. Тұрақты айдарлары: ... ... ... ... ...... «Айтылмаса сөз өледі», «Сөзтаным» тұрақты бетінде «Тіл
мінбері». ... ... ... – Ана тілімізді ... ... жан ... ... ... ... бірі – «Ана тілі» газеті.
Ана тіліміздің нағыз жанашырларының бірі ... «Тіл үшін ... ... және ... ... атты көлемді мақаласында /22/ мемлекеттік
тілдің қолданылу аясын кеңейтуде жазылған тіл жанашырларының ... ... ... ... қауымға ғана емес, билік басында отырғандардың да
назарын аударуға бағытталғандығы көрсетілген. Айталық, «Ана ... ... ... «Піл ... тіл ... ... ... күдікке
күпті», «Тарих қатесі тағы қайталана ма?», «Тілін қорғай ... не ... ... ... ... сөз ... ... ескі,
әдістеме шала», «Жалтақтаудың жөні жоқ», «Сөз заманы өтті, іске кіріселік»,
«Қылыштың жүзі қайырылса», «Бұрынғы тіл Заңының заманы өтті», ... ... ... де – ... ... ... жасанды теория», «Мемлекеттік
тілге селқос орта», «Ана тілі үшін ... – ұлт ... үшін ... ... ... өзі де ... ... дегенге біздің тіл емес»,
«Шала қазақтың мұңы бар», т.б. ... ... ... ... мемлекеттік тіл күшеюдің орнына әлсірей бастады.
Бұрын дүркірегендей болған ... ... ... да, «Тіл ... де
божырап, тауы шағыла бастаса да, Мемлекеттік тіл – Ана тілі үшін ... ... «Тіл үшін ... ... ... не жазығы бар?»,
«Қолдан жасалған құдайлар, пәтуасыз пайғамбарлар», ... ... ... ... ... тіл мәртебесі ше?», «Тіл мен тәуелсіздік егіз
ұғым», ... ... ... ... ойыншық емес», «Жер – Отаның,
Тіл – анаң емес пе?», ... ... ... ... ... «Тіл ... ұлт
жоғалады», «Қазақ тілін қазақ қана көркейте алады», «Тілдің өсуі де, өшуі
де өзімізден», «Тілдің туы тігілмей» және т.б. атты ... ... ... бола ... ... «Ана ... ... оқырманның көз алдында, өз
биігінен ... жоқ. ... ... қазіргі құлақ бұруы қалай?»,
«Қазақстанның болашағы қазақ тілінде», «Тіл жұмған ... ... ... тілі ала-құла», «Қазақ тілінің түбіне қазақтар ... ... ... ойлай ма?» және т.б. сынды мақалалар өзіндік орын
алды. Сол жылдары, біздің ... ... ... болсын дегендей, «Ана
тілі» газетінің ұжымы мемлекеттік тілімізді қорлағаны үшін ... ... ...... ... іс болды.
2005-2009 жылдары «Ана тілі» газеті тіл үшін күресті одан ... ... ... тіл ... ең ... деген мақалаларына
талдау жасап көрелік. «Ана тілі» газетінің 2005 жылы 21 ... ... ... ... ... керегі жоқ» деген айдармен кейбір «халық
қалаулыларының» ... атап ... ... 2005 ... ... ... ... тіл жанашыры С.Мешітбайқызы Б. Тұтқышевты, Т.
Сыздықовты, Н. Жылқышиевты және т.б. ... ... ... сынап,
оларды қазақ тілінің жауларына санайтынын ашық жазады.
«Ана ... ... 2006 ... 11-17 мамырдағы санында жарық көрген
газеттің сол кездегі бас редакторы ... ... пен ... арасындағы «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» атты
сұхбат ... ... ... оның бүгінгі дамуы, ертеңгі болашағы туралы
үлкен ауқымдағы ... яғни ... ... көтеріп тұр. Елбасы өзінің
әңгімесінде әрқайсымыздың алдымыздан шығар тіл саясаты арқылы ... ... ... ... ... ел ... ... лауазымды
шенеуніктеріміз тіл мәселесіне келгенде осы уақытқа дейін дәл осындай ой
қорыта қойған жоқ. ... ... үшін осы ... ... ... ... Сұхбатта Президент тілге қатысты сегіз міндетті алға тартады.
Мәселен, біріншіден, жергілікті ұлт ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілді балабақша санын тиісінше көбейту
керек. Бұл – ... ... Бала ... ... ... ... басқа ұлт
өкілдеріне мұндай балабақшаға жол ашық. Екіншіден, қазақ мектептерінің
санын ... және осы ... ... ең соны ... ... ... кабинеттер жасақталуы тиіс. Бұл іс кезең-кезеңімен
жүзеге аса бастады. ... ... орыс ... ... ... жұмасына екі-үш сағаттық мөлшерде емес, қазақ мектептеріндегі орыс
тілі сияқты аптасына ... ... ... қажет. Сонда Қазақстанның
барлық мектеп оқушылары қазақ тілін еркін меңгеріп ... ... ... ... орта мектеп оқушылары бірыңғай ұлттық
тестілеуде қазақ тілі пәнінен міндетті түрде сынақ ... ... ... шара ... ... ... ... жасынан ынталандыра түседі.
Бесіншіден, «Болашақ» бағдарламасы бойынша шетелдерге оқуға жіберілетін
жастарымыз ... ... ... жөн. ... ... ... сауда
және халыққа әлеуметтік қызмет көрсету саласы ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарының, әсіресе, ауыл
шаруашылығына қатысты факультетте оқитын студенттердің оқулықтары тек ... ... ... ... жазылуы тиіс. Жетіншіден, мемлекеттік
қызметкерлердің қабілет-қарымдысына, ... ... ... тіліне қамшы
салдырмайтындарына жан-жақты қолдау көрсетуіміз керек. Әсіресе, ... ... ... қазақша сөйлеуі керек. Болмаса басқа ұлттың
өкіліне қалайша мұндай талап қоя ... Әр ... ... тілін оқытатын курстар ашып, ынталыларға ... ... ... өзге ұлт ... қазақ тіліне жетіктерін баспасөз,
теледидардан жиі насихаттап, тіл, ... ... ... ... ұйымдастыру қажет.
Мереке Құлкеновтың: «Мемлекеттік тілдің ендігі жердегі
перспективасы, заңнамалық аясы ... ... ... деп ... ... ... елбасы былай деп жауап берді: «Үш бірдей мәселені бағдар ғып
ұстану керек. Біріншіден, «Тілдер туралы» заңды ... ... ... ... ... сай ... ... екіншіден, бұқаралық ақпарат
құралдарында қазақ тілі 50 пайыздан кем қолданысқа түспеуі тиіс; үшіншіден,
2010 жылға ... ... ... дамыту туралы бағдарламаға тиісті
толықтырулар енгізіп, әр облыстың ... ... көшу ... ... қажеттігін айта келіп: “Міне, осы шаралар толық іске асқанда ғана
Қазақстанның болашағы қазақ тілінде деп нық ... айта ... ... ... ... ... ұлттық сипатын сақтап қалудың бірден-бір
құралы – тілін сақтау десек, «Ана тілінде» жарияланған бұл сұхбат бүгінгі
ең бір ... ... ... ... жаңа ... болды.
Осы сұхбаттың түрткі болуының нәтижесінде «Ана тілі» газетінің 2006
жылғы 25 мамырда профессор Р. Сыздықтың ... ... ... ... журналист С. Абдрахмановтың «Өз тіліңмен өмір сүр», В.Шнайдердің
«Мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... шарт», мектеп
мұғалімдері Ж. Қоңыратова мен Г. Сыздықбаеваның «Орыс мектептеріндегі қазақ
тілі пәнінің сағаттарын ... ... ... ... ... ... өз қажыр-қайратымызға байланысты» т.с.с. мақалалары жарияланды.
Белгілі бір халық тілінің өмір сүруі үшін, дүние жүзі ғалымдары мен
ойшылдарының айтуынша, бірнеше фактор ... ... ... ... ... деген қажеттілік болу керек. Содан кейін сол ... ... ... орта ... ... ... сол ... әлеуметтік қызмет аясы
кең және берік болуы керек. «Ана тілі» газетінің 2005 жылғы 10 ақпандағы
санында журналист ... ... ... ... ... ... ... жазушы, сенатор Әбіш Кекілбайұлымен «Мемлекеттік тіл
қосалқы ... ... ... атты ... ... ... «Мемлекеттік тілдегі терминологияның көкейкесті мәселелері және
терминдердің заң шығару қызметінде қолданылуы» деген тақырыпта ... ... ... тіл ... ... ... ... ортаға
салынады. Сұхбатта жазушы Әбіш Кекілбаев мынадай ұсыныстар айтады: «Ана
тілін байыта ... ... ... ... ... ... ететін, ұзаққа
созылатын процесс. Сондықтан да бірінші кезекте ... ... ... ... ... мен атауларды бекіту, сөйтіп, қолданыста жиі
кездесетін ең қажетті базалық терминдердің ... ... ... Біз ... ... өзімізбен іргелес елдердің тіліне қарағанда қазақтың
тілі орасан бай дегенді тілге тиек етеміз. Ал, осы бай ... ... ... ... ала ... ... қарым-қатынасында өзімен ықпалдасқан
халықтардың тілінен нәрлі сөзді өз тіліне ... ... ... ... төл ... ... қай-қайсымыз да білеміз.
Мысалы: «алқа», «ақы», ... ... ... ... қай араб қазақтың
сөзі емес деп айта ... Айта ... ... араб сөзі ... да, қазақы
бояумен қаныққандықтан мұндай сөздерді арабтың өзі ... ... ... ... ... саласына енгізу, оны қоғамның күнделікті
тіршілігінің ажырамас құралы ету жолында атқарылар істер жайлы жан-жақты ой-
пікірлер ... ... ... ... мәселені ойдағыдай шешу
сабарлылықты, көп күш-жігер жұмсауды талап ... Бұл ... қол ... ... ете түсу үшін ... ... гөрі, орнықты да
өрелі ғылыми пайымдауларға сүйенген пікір өрбіту әлдеқайда ұтымды болмақ.
Өйткені, тіл мәртебесі ... ... ... оның ... мен
қолданылуын жүзеге асыратын тетік жер-жерде әлі де ойдағыдай іске асылған
жоқ. Мемлекеттік тілде іс ... мен ... ... ... ... ... қосалқы сипатта атқарылып келе ... Осы ... ... ... тілі ... болмай, іс оңалмайды», - дегені рас
пікір.
«Ана тілі» газетінде «Олар қазақша ... атты ... бар. ... 10 ... осы ... «Тілім қазақша шыққан орыспын» атты Олег
Григорийұлы Светпен болған сұхбат жарияланған. Ақтөбелік орыс ұлтының ... ... ... кім-кімді де болмасын қызықтырары сөзсіз. Аудармаға
қатысты Б. Сақаловтың ... ... ... ... ... 2005 жыл) ... жарық көрген. «Ана тілі» газетінің 2005 ... ... ... аты – ... ... ... жаңа айдар ашылған. Осы
айдарда ... ... ... ... ... ... ... жатыр» атты проблемалық мақаласы жарық көрді. «Ана тілі» газетінің 27
қаңтар 2005 жылғы санында ... ... ... ... Омарұлымен
«Тіл саясатқа емес, саясат тілге қызмет етуі тиіс» атты ... Сол ... ... ... ... ... ... министрлігінің Тілдерді дамыту департаментінің директоры Бауыржан
Омарұлы: ... ... ... ... ... ... топқа бөлуге болады. Бірінші, тіл туралы ашынып айтатындар. Екінші,
тілдің тілекшілері. Үшінші, не ары емес, не бері емес ... топ. ... ... көп бас ... ... - дей ... «Жалпы,
шенеуніктердің арасында тіл үйренуге деген талпыныс бар. Қай-қайсысы да екі
ауыз сөздің басын құрап, теледидардан сұхбат ... ... ... ... ... ... ... үшін қазақ тілінің қажет
болатынын көпшілік жұрт енді ... ... ... әлі ... ... сіреске
тоң жібіңкіремей тұр. «Тіл туралы» заң басқа заңдар секілді әр ... ... ... ... құжатқа айналуға тиіс. Мемлекеттік
қызметтегілер мемлекеттік тілсіз күн көре алмайтындай ... ... - ... Тіл ... ... ... ... фактілерді
алдымызға жайып береді, мәселен: «Мемлекеттік тілде іс-қағаздарын жүргізуге
көшкен бес облыстың үшеуіне арнайы ... ... ... ... ... ... Қазақстан және Атырау облыстарын
тексерді. ... ... ... ... өзінде әкімдікке түскен 364
құжаттың тек 51-і ғана ... ... ... 313-і орыс ... ... мен агенттіктерге жолданған шығыс құжаттарының
саны 399 болса, оның 76-сы ғана ... ... ... 323-і орыс ... ... да ... оңып ... жоқ. Сонда соншама арамтер болып
мемлекеттік тілге неменеге ... ... ... ... тіл» ... ... ... Шахановтың «Неге кәсіби мамандарды шетелден шақыртамыз?»
(30 маусым, 2005 жыл); «Мансабы үшін тілін сатқан ... (25 ... ... ... компаниялары мемлекеттік тілді неге мойындамайды?» ... 2005 жыл); ... ... ... (8 қыркүйек, 2005) т.б.
материалдарын тілге тиек етуімізге ... ... ... «Ана тілі»
газетінің «Депутаттық мәлімдеме» ... ... ... тілге қатысты
өткір мақалаларын жариялап ... ҚР ... ... ... ... ... кезекті отырысында әріптесіміз Мұхтар Шаханов
қазақтар өз тілінде сөйлемейді деп қынжылыс ... ... тіл ... емес қой. ... де ... тілін білуге құлшынып жүрмін. Еркін
білмейтін, үнемі ... ... ... ... ... ұмтыламын.
Қазақша 1,5 мың сөздік қорым бар. ... ... ... ... рет, әдетте сейсенбі, сәрсенбі күндері оқытушы келіп бір ... ... ... ... жұмысқа дейін үйде жарты сағат қазақша өз
бетіммен үйренемін, ... ... ... ... Сенбіге дейін
бұған 1,5 сағат уақытымды арнаймын. Тағы да айтарым, мен қазақ тілін ... ... ... үшін оқып ... ... Бұл ... ... да мемлекеттік
тілді білуім керек деген ізгі ниеттен туындап отыр. ... ... де ... - ... ... ... ... 2006 жылдың 20-27 шілдедегі санында «Толғауы
тоқсан туған тіл» айдарында ана тілінің шынайы жанашыры, газеттің ... бірі ... ... «Тіл ... ... ... ... шешілмейді» атты мақаласы жарық көрді. Автор: «Ең бірінші айтарымыз
– ана тілімізге байланысты атқарушы билік тарапынан кең ... ... ... жоқ. ... ... қағаз жүзінде. Конституцияда «Қазақстан
республикасында мемлекеттік тіл – қазақ ... деп ... ... ... Ал ... республикасындағы Тіл туралы» Заңның 4-бабының
екінші бөлігінде «Мемлекеттік тіл – ... ... ... ... ... саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң
шығару, сот ісін ... және ... ... ... деп ... ... келгенде, мәселе осындай әріге жылжитын ... ... ... ... тілі өз ... ... ... негізгі
қолданыс тілі бола алмай, мемлекеттік органдарда аударма тілге ... ... мен ... ... ... қосалқы сипатта қалып отыр», -
деп ашына жазады. Мақала авторының көтеріп отырған мәселесі орынды. Өйткені
шынында да ... ... ... ... ... ұлттық сипаты
басымдау болуға тиісті және өзі тіл туралы заң қабылдаған Парламент те
мемлекеттік ... ... ... ... ... қоя алмай ... ... ... проблемалық мақаласында мемлекеттік тілдің тағдырын
шешетін аса маңызды екі қоғамдық ортаға арнайы тоқтала кетеді. ... бірі – ... беру ... екіншісі – мемлекеттік ұйымдар мен
жергілікті өзін-өзі басқару ... атап ... ... тілдің
мәртебесін арттыру бірінші басшылардың жауапкершілігін көтеруді қажет
ететіндігін де ... ... ... ... ... ... ... «...Біз, рухани ізбасарлар, яғни құлқы қазақ
азаматын емес, «анатомиялық» мұрагерлер, қаттырақ айтсақ, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет, ұлттық
мінез-құлық сіңбеген, не орыс емес, не ... емес ... ... ... ... өзім жеткен бір нәрсе – кез келген басы жұмыр пенде ... ... ... ... ... ... әйтпесе, ол тасқа өскен қынадай
рухани тамыр тартпайтын көрінеді. Не орыс ... ... ... не ... ... дәстүрлі ұлттық құндылықтарын ... ... ... ... ... ... ұғымдарды шыбын
қаққаннан да оңай мансұқ ете салатын түрі бар. Ал ... ... адам ... тіл ... ғана ... - деп жазады /24/. «Ана тілі» газетінің 2006
жылғы 6 көкектегі санында «Сізді не ... ... атты ... ҚР ... Өмірзақ Айтбайұлының «Тілді неге тәлкекке сала ... ... ... ... ... “Опындыратыны, қазақ ұлтына қызмет етіп ұлттық
мүддені ... ... атқа ... ... ... белгілі бектеріміз бен
беделді билерімізді (депутат ретінде алып отырмыз) кеше ана ... ... ... Саралай түссең, ұлттық намысқа тиер ... беті ... ... ... да ... батып тұрған жараның
аузын тырнай беруден мән шығар болса, ұғар ... ... ... сөз ... де әрбір қазақ азаматына ұлттық мүдде, ұлттық тіл үшін ... ... ... ... Енді ... өмір ... ұрпағын қай тілде
сөйлеп кетсе де бәрібір дейтін заман емес», - деп ашына ... ... ... бойы шемен боп қатқан, қалыптасқан көнбістік пен именшектіктің,
жерімізді жайлатып, төрімізден орын беріп, оның ... ... ... ... ... енді ғана сезе ... Бұл тұрғыда
академик Ө. Айтбайұлы мақаласында: «Өзге елде, бөтен жерде баян ... ... ... ... сол ... өркен жайып отырған елдің тілін,
мәдениетін, өнерін білмегеніне қысылудың орнына, ... орыс ... ... ... дейтінді шығарды. Бұдан асқан өктемдік, бұдан ... бола ма?», - ... «Біз ... ұлт ретінде үш ... ... ... ... Ол – ЖЕР, ЕЛ, ТІЛ. Бұл үш ұлы ұғым ... де ... қызмет етуге міндеттіміз. Үлкеніміз бар, кішіміз бар, бұл
қағиданы бәріміз тік тұрып мойындауымыз қажет. Әрине, егер ... ... ... ... тең, ... ... деп есептесек», -
дейді. Ана тілі абыздарының бірі көрнекті ғалым-тілші Айтбаев ... бұл ... ... әрқайсысымыздың жадымызда жатталса дейміз.
Қазір қазақ әдеби тілі – ерекше қарқынмен дамып келеді, стильдік
жүйесі сараланған, әдеби нормасы ... тіл. Әр ... тек ... ... ... ... ... сәйкес қазақ тілінің де өзіне тән ... бар. ... ... ... күн тәртібіне ерекше қойылуы
керек, ... ... ... ... ... ... ... қандай
сауаттылықты қажет етсе, дұрыс айту нормасы, сөйлеу мәдениеті де ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуге жол
берілмеу керек. Оған ауызекі сөйлеу жағдайында ... ... ... кету ... ... ... ... қалып, оның қызметін жандандырумен
қатар, сөйлеу тілінің реңкін, сынын бұзбай жеткізе білгенде ғана – ... ... ... Бұл ... ... ... ... жүгі орасан зор. БАҚ стилі, тілі журналистердің білімі мен ... ... ... БАҚ ... ... ... ... жататын тіл
құдіретінің асқақтауы да әлсіреуі де солардың арына сын. Ой дәлдігі, ... ... ... мағына танылады, ал сөз сазы, сөйлеу ырғағы мазмұнды
оймен қоса тыңдаушысын ... алуы – ... алды – ... ... ... ... ... мәдениеті, жалпы БАҚ мәдениеті мәселесі онша жиі
көтерілмей жүргені белгілі. Тіліміздің ... ... арта ... ол күн ... ... ... Себебі немқұрайлылық пен
жауапсыздықтан, немесе білместіктен бе ... де ... тіл ... ... ... Оның бір ... ауызша сөйлеу мәдениетіне
қатысты кемістіктер. Қарапайым сөйлеуші де, ... ... ... ... де тіліміздің өз табиғатына сай ... мән ... Яғни ... ... тән ... құрылысы мен буын жігіне, екпін
сақталуына, сөз ырғағына баса мән ... ... ... сөзінің құлаққа
естілер әуен-ырғағы табиғи таза болуы, өзіндік үні ... ... ... ғана тән ... ... ... әркім жауапты
болса, тіліміздің күш-қуаты кеміген жоқ деуге ... ол – ... ... ... тілі ... мәртебеге жетіп отырған ... ... ... ... ... бөлу – күн ... негізгісі. Ұлттық
сипат белгінің бірі – сөз мәдениетіне келіп ... де аян. Оның ...... ... ... ... заңдылықтарын сақтау және сөз сазын
өз ырғағымен дәл ... Осы ... «Ана ... газетінің 29 шілде 2005
жылғы санында Л.Дүйсембекованың «Мағынасыз сөз, байлаусыз сөйлем ... ... ... мен ... ... ... атты ... жарық
көрді. Автор мақаласында: «Тілге әсер ... ... ... бірі –
бұқаралық ақпарат құралдары. Өкінішке орай, ... ... жеке ... тілінде берілетін радиохабарлардың көпшілігі тілді дамытудың орнына
әбден берекесін кетірді. Бірақ ... «әй ... әже, қой ... ... ... - деп ... ... тілге қатысты мәселелеріне сыни көзқарасын
білдіріп ... Сол ... ... ... нақты мысалдар арқылы береді,
мәселен: «Шахар» радиосынан ... ... ... ... кейін
көңілде түрлі ой туады. Жүргізушінің сәлемінің өзі кекетіп-мұқатудан
басталады. «Сәлеметсіз бе?», «Сә-ле-мет-сіз?» деп ... ... ... ... ғой» дей ... Одан ... ... бастайды. Лиза есімді радиотыңдаушыға: «Моно Лиза! Масқара
шығарсыз! Былай, дене бітіміңіз Моно ... келе ме?», ... ұшып ... ... ... Лиза не улетай» деген Губин айтатын өлеңді аударып
тұрғаны... Медеу есімді тыңдаушыға: «Медеу, ... сіз ... ... ғой ... дейді. Біраздан соң «Медеуден хабарласып
тұрған Медеуі» трубканы тастай салады. ...... ... ... ... ... езу тартқызғанда ғана әзіл. Ал ... ол ... тию, ... ... ... ... ... белгілі.
«Ана тілі» газетінің 21 шілде 2005 жылғы санында М. Кенжебайдың
«Қазақ тілін аударма ... ... ... 4 ... 2005 жылғы
санында Серік Мақпырұлының «Телерадио не дейді?» айдарында «Ойланбай айтқан
бір сөзім...» атты мақаласы жарық көрді. ... ... және ... таныстырушы ғана емес, сол ... ... ... бір ... ана ... асыл ... (тіл ... байлығы, әуезділігі т.б.) насихаттаушы, сөйтіп, оны мемлекеттік тіл
ретінде орнықтырушы қызметін де атқарады. ... ... ... да
жүргізуші-журналистердің лексиконында тілдік қолданысқа, тіл мәдениетіне
қатысты кейбір жауапсызықтың ... әлі де ... ... де ... ... Мақпырұлы қазақ радиосынан күнделікті берілетін танымал
хабарлардың бірі – «Сазды сәлем» хабары ... «Бұл өзі ... ... Жүргізуші, журналистердің тыңдармандармен әңгімесінде, оларға қойған
сауалдарында, ... сөз ... ... кездеседі. Хабарды
жүргізуші кезекті туған күн иесін құттықтап болып: «Мына ән ... ... ... - ... ... ... Бірақ... Сіз тыңдап отырып «Қап!»
деп қаласыз. Қарсы алу театрда, концерт ... ... ... ... емес пе? Әртісті немесе қонақты қол соғып қошеметтеп ... ... Ал ... ... ... ... берілетін құттықтауларды
– әнді (күйді) қалай “қарсы алады?!». Тағы бір ... ... ... ... ... ... ... күн иесін құттықтады да: «Мына ... ... ... бар ма? ... ... 10-18 ... 2005
жыл). Тағы «Қап!» дейсің еріксіз. Бағыштау сөзі бұл ... өте ... ... ... дұға бағыштады» дейді ғой. Ал жүргізуші
журналисіміз «бағыштады» мен ... ... ... бір деп ... ... ... Журналист екен сөз мәнін аңғаруы керек-ақ, тіпті ол
бұған міндетті де. ... бұл ... ... қатардағы хабардың бірі
болса да жүргізуші құралы– сөз ... ... ... мән ... ... мүмкіндігінше әр сөзімен ана тіліміздің
адалдығын, байлығын, оралымдығын, ... ... ... - ... авторының айтайын отырған ойы радионы қаншама ... ... оның дана да бар, бала да бар, жас буын ... ... ... білмегендіктен, естіген сөзін ақиқат, дұрыс деп қабылдайды
дегенге келіп саяды. Тізе ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарының қай-қайсысының тілінде де мұндай
олқылықтар баршылық. Сондықтан біреулер мұны «ұсақ-түйек» деуі де ... ... рет ... жазылып, сыналып жатса да бұл ... ... ... ұлт тіліне, діліне қатысты мәселенің ... Біз – ана ... ... ... ... ... ... қолдаушы, насихаттаушы сол тілдің иесіміз.
«Ана тілі» газетінің «Сөзтаным» ... Ж. ... ... ... ... атты мақаласы жарық көрді. Мақалада қазақтың
бүгінгі күні қолданыстан шығып бара жатқан көнерген сөздеріне ... ... ... – кісілік, иман, көмек; қардар – қат, ... қопа тату – су ... ... – жас қыз, ... қыз; ... – кішкене,
сәл; қылап – өткір, лыпылдаған т.с.с. сөздердің мағынасын береді. Газеттің
29 желтоқсан 2005 ... ... ... ... туған тіл» айдарында Б.
Момынованың «Сөз және ... ... ... атты ... жарық
көрді. Мақала авторы тележүргізуші журналистерге өзінің сыни көзқарасын:
«Кезінде спорт ... ... ... ... ... болғаны белгілі. Дегенмен біздің құлағымыз қазір: «қақпаның алдын
шаң қылды, мәреге қамшы ... ... ... ... ... ...
көрсеткішке табан тіреді», «...метрлік асуды алды» т.б. сынды дайын
тірестерді тыңдауға ... ... - деп ... ... ... сөз қолданыстағы көсемсөз бен көркем әдебиеттегі сөз ... ... тіл мен ... тіл арасындағы белгілердің жойылуы да қатты
байқалуда. Бұл да БАҚ-ның мейлінше жандануы ... іске асып ... ... Б. Момынова: «Біз өмір ... ... әлем ... ... ... ақпарат құралдары – біртектілендіруді
жүзеге асырудың аса ... ... ... ақпарат құралдары арқылы дұрыс
тілдік қолданыс та, ауытқу да, қателер де, жоғарыда айтқандай мақсатты,
мақсатсыз, ... ... ... аса көп ... ... ... сөзді ойнатудан бұрын ойланғандары жөн», - деуі олардың тіл
тағдыры үшін жауапты, тіл тазалығының ұлттық ... әсер ... ... абзал екендіктерін еске салады.
12 қазан 2006 жылғы «Ана тілі» ұлт ... ... сөз ... журналист Дағжан Белдеубайұлының драматург-жазушы Сұлтанәлі
Балғабаевпен «Мемлекеттік қызметкерден ... ... ... ... атты ... ... Жазушы С. Балғабаев қазақ тілінің бүгінгі
хал-ахуалын: ... ... ... ... ... ... ... тек ана тіліндегі мектепте оқытуын насихаттауды ұсынамын. Күрес
осыдан ... ... ... ... ... мемлекетте бостандық алғасын
бұрынғы басқыншы ұлттың мектебінде баласын оқыту деген жоқ», - ... ... ... ... ... қатысты келелі
мәселенің бірі көпшілік шенеуніктердің тілді білмеуі, осы ретте ... ... ... ... орындарында 90 пайыз қазақта отыр. Сол
шенеуніктердің баласын орыс мектебінен оқыту себебіне үңілсек, Қазақстанның
тәуесіздігіне ... ... ел бола ... ... ... қараң.
Мемлекеттік тіл болуға тіліміз жарамсыз ... сөз бар. ... ... ... неге ... орыс ... оқытасың деп
сұраудан, талап етуден именбеуіміз қажет. Мемлекеттің болашағына сенбейді
екен, ... ... неге ... ... ... ... ... жағдайда бірден сатып кетеді. Ондай сатқын шенеуніктің ... ... ... ... ... ... іс қағаздарын мемлекеттік
тілде жүргізу мәселесі ерекше дабыл қағарлық. ... ... ... тіл ... тіл ... ... оның ... аясы
негізінен аудармашылардың күшімен қамтамасыз ... ... ... мен ... іс ... орыс ... ... олар
қысқартуларда ең алдымен аудармашыларды, іс қағаздары ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде мемлекеттік
тілдің қызмет ету аясын кеңейтуге және іске ... ... ... ... тіл – ... ... ... іргетасы. Ана
тіліне иек артпаған ұлттық мәдениет – ... ... ... ... ... ... кейбір ата-ана, ұл-қызымыз ана тілін біледі деп
ақтала сөйлейді. Ауылдан келген ағайынның немесе бір ... ... ... ... ... ... жауап беру – жақсылық нышаны.
Алайда, ана тілінде әдебиет ... ана ... ... жаза ... ... – ана ... ойлай алмаса, ол баланың ауызекі тілін тілдік
тұрғыдан білім деп есептеуге болмайды. Ащы ... да ашып ... ... ... ... ... ... қалуы, театр көрермендерінің
жылдан жылға азая түсуі, керек десеңіз ұлттық әуендердің шатқақтай ... ... бәрі ана ... ... ықылас-ниеттің барынша ортаюынан,
төмендеуінен туып жатыр деп кесіп айтуға болады. Ана ... ... ... – ұлттық мәдениетті соңында апатқа апарып тірейді. Осы тұста
қоғамдық ойдың пәрменді құралы ... ... ... ... зор. Ең ... ... ... қайнар көздері (іскер клубтар
кездесулері, баспасөз мәслихат ... ... ... ... ... ... жазу мен сөйлеу мәдениетіндегі сауаттылықты журналистердің
өздерінен бастау керек.
2.2 Мерзімді басылымдардағы тіл мәселесінің ... мен ... ...... өмір ... ... арнап ой айту, елдің
көңілін аудару арқылы ... ... ... оң шешу ... ... сөз. Ол ... бойынан табыла беретін өнер емес.
Көсемсөз – елден асқан көреген, біліміне ... сай, жеке ... ... ел ... ... ... қоғамның сыздап тұрған жарасын дәл тауып
қана қоймай, оның себеп-салдарын ... ... ... ... ... дуалы ауыз бірегейлердің ғана ... ... ... ... өзі ... қоршаған өмірден туады, оның объектісі – сол
өмірдің шындығы. Публицистика өмірде күнделікті ... ... ... өмір ... ... отырып, адамдардың қоғам санасына, олардың
қоғамдық тәжірибесіне де үздіксіз ықпалын тигізіп отырады. ... ... – өз ... өз ... аса ... ... ... түрде бейнелеуші, оны асқан шабытпен бейнелеуші. Қазіргі
кездегі журналист, ең алдымен, қоғам, оқырман, көрермен, тыңдарман ... ... ... ... ... ... ... Азаматтардың
ақпарат алу құқығын қамтамасыз ету – журналистің ең ... ... ... ... маңызы бар зор оқиғалар жөнінде дер кезінде толық
ақпарат беру болып табылады.
Қазір республикамызда 2116 БАҚ ... 80 ... ... ... ... Оның ішінде 1327 газет, 591 журнал, 147 телекомпания және
телерадиокомпания, 40 ... және 11 ... ... ... ... материалдарында экономикалық, әлеуметтік-саяси және рухани
өмірдің шынайы шындық фактілері негізінде құбылыстарды ой ... ... ... ... ... жан-жақты баға беру, сөйтіп, ұлттық мүддеге
сай келетін міндеттерді орындауға бағытталған ... ... ... ... ... басты талабы. Осы ретте Ғабит Мүсірепов ана тіл мәселесіне
жанын ауыртып, қатты мән ... ... ... ... ... атап
өткеніміз жөн сияқты. Айталық, сөз ... ... ... ... ... ... (1976) атты ... мақаласындағы мына ойларынан
туатын кемеңгерлік тағылымға қалай тағзым ... «Ана тілі ... ... да ... жасара да береді. Тіл диалектикасы – ... ... ... Ана тілі ... – сол ... ... ... келе
жатқан халықтың бағасын да, бүгінгісін де, болашағын да ... ... ... ... ... Ана ... тек өгей ... ғана
менсінбейді, өгей ұлдары ғана аяққа басады... Тіл ... ... ... ... өседі. Бұл үшеуінің бірде-біріне көңіл аудармау ... ... - деп ... /25/. ... бұл сөзі бүгінгі ұрпақ
жадында да ... ... ... ... ... осы ... сөздерін
ұрпақтың ұрпаққа өсиеті, алдыңғының кейінгіге аманаты ... ... ... жадымызда ұстағанымыз жөн.
Қазақтың рухани өмірінде баспасөз өзінің қоғамдық-тарихи ... ... ... ... ие. ... ой-зердеміздің қай саласы
болса да, өзінің бастау тегі туралы ой өрбіткенде ең ... ... ... ... Баспасөз беттері – қазақтың қилы тағдырының
куәсі. Ол қазақтың әрбір қасіреті мен мұңды ... ... ... да ... материалдарының бізге де, келер ұрпаққа да берер
тағылымы зор болмақ. Ана тіліміз ... ... жайы ... қалам тербеген
қазақ публицистикасының қаламгергерлері бұл тақырып төңірегінде материалдар
жазудан шаршамай келеді. Айқайлап ... ... етіп ... ... бірі ғана емес ... – тіл ... ... өзіміздің
еңірегенде, етігіміз толатын Ана ... ... ... ... өз ... ... тапталуына жол бермей, барынша
атсалысуының арқасында біраз жетістіктерге қол жеткіздік ... ... ... ... ... емшек бермейді» - дегендей
журналистеріміздің айқайына ... ден ... ... ... ... ... қазақшаға аударып, депутаттар қазақ тілінде сөйлеуге
тырысатын болды. Осы тіл ... ... ... газетінде (9 ақпан,
2006 жыл) «Кешіріңіз, мен қазақша кішкене ... атты ... ... мына ... ... ой ... «Таяуда ғана Ақордада
Елбасының қолынан ... ... ... ... ... ... Пол ... ресми құжаттарды мемлекеттік тілде тапсырғаны әлі де
ұмытыла ... жоқ. ... ... тілі – ... тілін аса
қастерлеп, құрметтейтін британиялық елші жуырда Алматыда ... ... еді. ... ... қазақша бастаған Пол Браммелл:
«Кешіріңіздер, мен қазақша кішкене білем», - деп, журналистерден өз ... ... ... ... Соңғы кездері қазақ тілі отандық
шенеуліктерден гөрі, шетелдік елші-саясаткерлердің аузынан жиі ... ... жылы ... от ... ... Тай ... ... спикер Орал Мұхамеджановқа қойған: «Сіздер неге ... - ... ... әлі ... ... Астанадағы шенеуліктердің
құлағын ызыңдатып отырған шығар. Себебі бұл ... ... ... ... ... те ... 2006 ... күз айында елімізге іссапармен
келген АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы ... Райс ... ... ... беріп кетті. Еліміздегі белді оқу ... ... ... ... «Қазақстанға келесі сапарымда қазақша үйреніп,
сіздермен сөйлесуге уәде ... - деп ... ... ... қарағанда,
мемлекеттік тілде Қазақстанның билігі мен сыртқы ... гөрі ... ... мен ... ... сөйлеп кететін түрі бар».
Кейбір радио-теледидарлар хабарлары әлі де ... ... ... таситын көліктерде жағы сөнбестен сөйлеп не ән айтып
жататын радиодан еститініміз – ... ... мен ... ... ... бір ... ... қарағанда көретініміз – орысша хабарлар мен
көркемсуретті фильмдер. Жұмыста тапсырма алғанда, қолымызға ... ...... жазылған қағаздар. Содан соң теледидардан орысша жаңалық
оқитын хабар жүгізушілер қазақша аттар мер атауларды қазақша қылып ... ... ... ... ... жазу мен сөйлеуді көріп, риза болған
түрік эмигранттары сияқтымыз. ... ...... ... соң ... ғой. Міне ... ақпараттар құралдарындағы кейбір әрекеттеріміз
қазақ тілімізде осылай аяқ асты етіп ... енді ... ... ... бұл олқылықтарына жол бермей тырысып бағуда. Газет,
теледидар, радио — халық ... ... олар ... ... ... ... тілі мәселесі баяғыда-ақ шешілер еді.
Бүгінгі қазақ публицистикасының шетел ... ... ... ... ... оқып ... мақалалардан анық байқаймыз.
Орыс басылымдарына қарағанда қазақ ... ... өз ... ... бұл ... жауыр болса да шаршамай қалам тербеуі,
өз ұлтын тек қазақ журналистері ғана ойлайды екен деген тұжырымға ... ... деп ... ағаларымыздың біріне хабарласып, асыранды ... ... ... қозғамыз келсе: «Бұл мәселені талай айттық қой...», -
деп, қысқа ... ... ... асып ... ... ... қайта
көтеруде қазақ публицистикасы жалыққан емес. Мысалы «Түркістан» газетінде
(Қара баланың көз ... № 5 (603), 2 ... 2006) ... азаматтары асырап
алған балалардың жағдайын неге білмейміз?» - ... ... ... ... бола
алатын бірден-бір материалдардың бірі. Онда былай жазылыпты: «Таяуда ғана
Ресей мен АҚШ-тың құқық қорғау органдары «Юнона» ... ... ... бала ... ... ... ... құрықтады. Халықаралық
деңгейдегі даулардан кейін етек-жеңін жия бастаған ... ... 1996 ... бері ... 13 ... орыс баласының
өлтірілгенін жария етті. Оның 12-сі АҚШ-та өгей әке-шешелерінің ... ... Қаза ... балалардың біреуі «Юнона» қора ... ... Бұл ... Қазақстанға да қатысы бар көрінеді. Бірақ қазірше
еліміздің Бас прокуратурасы үнсіз отырған секілді».
Жастарымызды өз ... ... ... мен ... ... ... ... «миссионерлік» топтарды да сынап жатқан БАҚ-қа дән
ризамын. Әрбір БАҚ өкілі шекарамыздың ... мен діни ... ... ... ... ата-дін – Ислам дінінен бас
тартып, өзгенің «жемтігіне» айналып жатқанын барынша жанайқаймен айтып,
қайғыруда. Бұны ... ... ... оқып ... ... ... ... басты назар християн ... ... ... ауды,
олардың алдында проваслав шіркеунің және католик ағымының өкілдерін қатарға
тарту мақсаты тұрды. Олардың християн ... ... ... ... соңғы мақсаты – мұсылман дініндегі жергілікті халықты өз
қатарларына ... ... ... ... орнықтырудың алыс болашаққа
бағытталған ... ...... ... ... ... шоқындыру. Бұл халық олар үшін оңай шағылатын ... ... ... ... ... ... ... ие емес, олар
өзге діндерге силастықпен қарайтын дәстүрлі Исламды ұстанады. Діни рәсімдер
жергілікті тілде ... ... ... ... ... тағы ... Жергілікті ұлт өкілдерінен дінбасылар шыға бастады...», - деп
жазылыпты «Жас Алаш» газетінде («Иегова куәгерлерінің» ... ... ... ... №9, 31 қаңтар 2006) газетінің бір номерінде. Бұл сектаға
қатысты жазылған материалдардың бірі ... Ал ... ... ... мақалалардың санында есеп жоқ.
Тіл мәселесіндегі отандық баспасөз ролі әлі күнге ... ... ... Тіл ... ... ... байланысты «Ана тілі»,
«Егемен Қазақстан», «Қазақ әдебиеті», «Жас ... ... ... және тағы ... ... ... ... материалдар жарық
көруде. Тіл құрыса – ұлт ... Ал ұлт ...... ... те, ... де, ұлттық сана-сезім де, түгелдей құрып, дүниеге тегі, дәстүрі
белгісіз бір қасиетсіз ... ... ... ... ... білді.
Сөйтіп, бұрын-соңды жер бетінде болып ... ... ... ... ... ... ... сенбейтін, ата-тегі беймәлім ұрпақ – кеңес
адамы деген жаңа адам жасап шығаруды қолға алды.
«Егемен Қазақстан» газетінің 2006 ... 31 ... ... ... Шайынғазының «Көкпарға түскен тіл» атты мақаласы ... ... ... ... ана ... ... ... көрсетеді: «Қайран
қазақ тілі... Ол туралы айтуға да болады, ... да ... ... да, ... да аз ... бірақ одан шығып жатқан түйірдей нәтиже жоқ»,
- дей келіп: «Ал бүгін ол саясаткердің де, депутаттың да, ... ... да, ... да ұпай ... ... ... шыға келді.
Біреулер оны тіпті сөйлеген сайын тілге тиек қыларлық тұрақты тақырып етіп
алды. Біздің аңқау халық ... ... қол ... ... ... қазақ
тілі үшін түн ұйқысын төрт бөліп жүрген жалғыз сол». Далбаса. Қазақ тіліне
шындап жаны ашыған және бүгін ғана ... өзі өз ... сол ... ... келе жатқан бір адам көрген емеспін. Ондайлар бар болса, ... - деп ішкі ... ... Тағы бір ... ... ... өзіміз айтып өткен «тіл ... ... ... ... ... көсегендері ана тілі емес,
жұртқа жақсыатты көріну екендігі өзінен өзі білініп қалады», - деп ... өзі ... ... тіл ... оның ... ... ... қалыптасуы, стильдік
алуан түрлі тармақтарының сараланулары мәселесі, түптеп келгенде, ... де, көзі де – ... ... жалпы халықтық сөйлеу тілі. Неше замандар
бойы жалпы ... ... ... Неше замандар бойы жалпы халықтық сөйлеу
тілі құрамындағы сөздер уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... де, енді бір тобы ... тілі нормасы дәрежесі
тұрғысында қарастырылады. Сонда сөйлеу тілі мен әдеби тіл бір-біріне қарама-
қарсы тұрған тілдік құбылыс деген ... ... ... ... ... ... бір өмір ... отырған қоғамдық талапқа сай, сол ... ... т.б. ... ... ... нормаға түскен тілдік қолданылуда
деген мағынада екі үлкен топқа бөліп қарастырылады.
Қазақ әдеби тілі және оның ... ... ... ... пікір
айтқан, белгілі тілші ғалым М. Балақаев әдеби норма ұғымын: «... ... ... ... ... норма деп танимыз. Оларды жеке
кісілердің ... ... ... ... ... ... ана тілі
байлықтарын әдебиетке сұрыптап енгізуде ерекше қызмет атқарған көрнекті
ақын-жазушылардың туындыларында, ... тіл ... ... ... ... ... түсетін басқа да әдебиетте, әсіресе мерзімді
баспасөзде, көркем әдебиетте жиі ... ... ... ... бәрі ... деп есептелінеді», - /26/ деп түсінеді.
Баспасөз материалдарына берілетін жаңалықтар көбінесе орыс ... ... ... ... ... ... сөйлем не орыс тілінің
заңдылығына сай құрылады, я ... ... ... айтылмақ ой күңгірт
тартады. Оның үстіне қазақ баспасөзі ... ... ... ... ... ... ... сыры да осында болу керек. Өйткені
халық ... ... ... ... ал ... ... да нұсқа
болса, онда басылым ұтады.
Техника, инновациялық ... ... ... ... ақпарат құралдарының, теледидардың маңызы, ролі, ... ... ... ... те, мерзімді басылымдардың, атап айтқанда
газеттің, оның түрлі жанрдағы сан ... ... ... ... ... көп. ... газет айдарлары мен
жарияланымдар тақырыптарынан бастап, текст мазмұнын ашуға ... ... ... ... назарынан тыс қалмайды. Қазақ тіл
білімінде бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері біраз зерттелгені мәлім. Іргелі
еңбектердің қатарында Б. Әбілқасымовтың «Алғашқы қазақ ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде дамуы» сияқты
монографияларын атауға болады. Б.Момынованың «Газет ... ... ... ... ... ... ... текст түзушілік тұрғыда жан-жақты талдау жасап, әдеби
тілді дамыту процесіне газет ... ... ... деп ... болады.
«Егемен Қазақстан» газетінде ана тіліне қатысты «Туған тілдің
толғағы» атты айдары бар. Осы ... Б. ... ... істердің
дәнекері» (2007, 16 ақпан) атты мақаласы ... ... ... 2005 ... 27 ... санында «Депутат дауысы» ... Ғ. ... ... ... ... Сабильяновпен «Тілге
келгенде сылтау таба қоямыз» атты сұхбаты жарияланған. Ендігі ... ... ... ... оның ... ... мемлекеттік
тілдің – ана тіліміздің мәртебесінің қалай қорғалып, сақталуы жайында 1
қараша күнгі 2005 жылғы «Егемен ... ... ... оқырман
С. Пірназардың «Туған тілдің толғағы неден ... ... ... ... өзінде де қалыс қалып отырғандығын ашына жазады. Ал,
Атыраулық Ж.Шөпеғұл дөңайбат ... Э. ... ... ... ... ... ... шығарып, мемлекеттік тілді менсінбейтін
сыңайын ашық көрсеткенін ашу-ызамен жазып, Цхай ... ... ... ... ... ... ... шақырады.
«Егемен Қазақстан» газетінің 2005 жылғы 19 тамызында ... ... ... ... ... бола ма?» атты ... ... Жүсіп өз сұрағына өзі «Болғанда қандай!», - деп жауап береді. ... ... ... есімдерін Енлик, Асель, Айгерим, Айсулу, ... ... деп ... ... ... де: ... осы ... Осының бәрі тіл туралы заңның былқылдақтығынан. Орыс ... ... ... ... ... ... те келіп қалды, биыл қаншама
«қате қазақтар» мектеп табалдырығын ... ... - деп ... налиды.
«Егемен Қазақстан» газетінің 2005 жылы 11 қарашада жарық көрген журналист
Фарида Бықайдың «Түсінікті сөйлесейік» ... ... тіл ... ... ма? – деп сұрақ қояды. «Түсінікті тіл», «түсініксіз тіл» деген
«аурулардың» пайда болғанын жазады. 17 желтоқсан ... 2005 ... ... ... ... С. ... «Мемлекеттік тілге деген
қажеттілік» атты мақаласында мемлекет қызметіндегілер мен ... ана ... ... ... ... бірге, оларды
мемлекеттік тілді үйренуді ... ... ғана ... ... ... жазады. Аталмыш басылымның 30 қаңтар 2006 жылғы санында
С. ... ... ... тіл» атты ... ... тарысы
піссе, соның тауығы» болып кеткен журналистер мен ... ... ... ... ... ... шолу ... барысында
бізді риза етіп, көңілімізден шыққан ... ілу де шалу ... ... ең ... біздің ойымызша, «Ана тілі», ... ... ... «Жас ... «Жас ... және т.б. ... 2006 ... ақпан айының бірінші күнінде “Орыс, славян және
казактар қауымдастықтарының” ... ... ... мәжілісінің
арандатушылық әрекетіне қарсы тіл жанашырларының айбынды мәлімдемесі десек,
артық айтпағандаймыз.
Бүгінде ... ... оны ... зәру ... ... кең ... «Тіл тағдыры – ел тағдыры» деп жетпіс жылдан астам
қағажу көрген тіліміздің ... ... ... рас. Бұл ... ... ... ... Бүгінде жаңадан сөз жасап, тіліміздің
сөздік қорын байыту мәселесін шешуге ұмтыла отырып, алдымен ... ... ... ... бір ... ... алуымыз керек. Бізде жазылуы,
айтылуы әртүрлі, бір ізге ... ... ... көп. ... егде тартып
қалған адамдардың бала күнінен «көкейтесті» деп келген сөзін кейінгі
жылдары ... ... ... ... ... «Айқын»
газеттерінен «көкейкесті» дегенді көбірек ұшыратып қаламыз. Кезінде қарымды
журналист Балғабек Қыдырбекұлы өзінің тілі мәселесі туралы «Қазақ әдебиеті»
газетінде (1990 жыл, 2 ... ... ... «Көп жыл ... Қазақстан» газеті «қазір» дегенді алмай, «кәзір» деп жазып
келіп, соны біз алпысыншы ... ғана ... ... - деп сол ... ... ... болған еді. Шынында да, ... ... деп ... ... ... ... ... деп айтуға үйренді.
Халықтың асыл ұл-қыздары, адал перзенттері тоталитарлық жүйенің
дәуірлеп ... ... ... де ана ... ... ... арашашы
болған, байып-көркеюіне үлес қосуды өздеріне мұрат тұтқан. Солардың бірі,
академик Е. Бөкетов өзінің 1972 жылы ... ... ... ... ... ... оның әріптестері» атты очеркінде ... ... ... ... бен ... орыс ... сөздіктерімен қатар екі
томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» жатыр. Біз жасымыздан халқымыздың
тамаша фольклорына, ертегі-қиссаларына, ... ... ... ... қазақ тілінің Абай мен ... ... ... мен ... Мұхтар Әуезов пен Бейімбет Майлин, ... ... пен ... ... сөз жүйріктерінің шығармаларына қанықпыз. Бірақ осы бір
тілдің өзінің тамаша бай ... ... ... мен ... ... ... мен мағыналығына қарамастан, ғылым тілі, техника
тілі болуы қиынға түсетіні байқалады – бұл арада ... ... ... бойы тар ... өз ... ... қоймады. Қазақ тілінде
химик пен физик, инженер мен агроном, биолог пен ... ... үшін ... болды. Қазір осы уақыт туа бастаған сияқты», - деп ... Осы ... ... ... ұлдарына тән ана тіліне деген ұлы сүйіспеншілікті
аңғартып тұр. ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің дамуындағы әрбір жаңа ... ... ... үн ... ... ... ... бар. Қазақ тіліне қатысты кез
келген жаңалық атаулыға жіті көзбен, жанашырлық ... ... ... ... ...... Байтұрсынов, Мұхтар Әуезов, Мағжан Жұмабаев, Ғабит
Мүсірепов сынды алыптардан қалған өнеге.
Академиктің орынды ... ... ... ... ... ... өріс ала ... дәлелдеуімізге болады.
Тіпті Академиямыздың ... ... ... ана ... көптеп жарияланып жатуы да бәрімізді қуантары сөзсіз. ... ана ... ... ойшылдық пен ғұламалықтың шыңына жеткен
халықтың тіліне айналуда.
Қазақстандық баспасөздің мемлекеттік тіл ... ... ... ... олардың тәуелсіз елдің талаптарын ... ... ... жүргізгенін айту қажет. Газеттерде жарық
көрген материалдарды талдай келе, мынаны нақты атап ... ... ... ... яғни ... тіл ... ұдайы жақсартуға бағыт
ұстануы;
– демократиялылығы, яғни ... ... ... ... ... ... ... біздің республика – көп ұлтты мемлекет;
– ұлттық сипаттылығы, яғни барлық ұлттар мен ұлыстардың ... ... ... ... ... тараған тіл – болашағы зор тіл.
Баспасөздегі ана тілі ... ... ... ... ... айта кеткенді жөн деп таптық:
Біріншіден, тіл мәселесі қазақ тіліндегі газет-журналдардың («Ана
тілі» ұлт газетінен ... ... ... бір ... ... ... Оның өзі ... сұхбат жанрының аясынан аспайды. Ал толғақты
мәселе көтеріп, ғылыми жүйеге салып ... ... ... журналистерді
байқамадық.
Екіншіден, ана тіліне қатысты баспасөзде ... ... ... ... ... тіл саясатының тегеурінді ... ... ... ойландырады. Өйткені ... ... ... болып кеткен сыңай танытқандарын да аңғардық.
Үшіншіден, қазақ ... ... ... ... ... ... аздығы қынжылтады. Журналист Бейбіт Құсанбектің «Тіл»
хабарының одан әрі жалғаса беруін құптаймыз. Ол хабардың көрерменге ... өте көп дер ... ... ... тіл ... тек ... ғана
көтерсін деген қағиданы ұстанатын оқырман соларға кінә артып отырады. ... ... ол ... деңгейдегі түрлі мемлекеттік қызметкерлерге ... ... ... ... ... солармен бірлесіп шешіледі. Осындайда
ойымызға «көп түкірсе – көл» ... ... ... еріксіз түседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Соңғы жылдары ғылымымыз дамып, тіліміз мәртебеленіп жатқан кезеңде,
мемлекеттік тілді дамыту, қазақ тілінде ... сөз ... ... ... ілгері басушылық бар. ... тілі ... тіл ... және ... өмірдегі неғұрлым маңызды қызметтерді атқаруда.
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін толық іске асыру үшін көптеген шаралар
жүргізілуде. ... бірі – ... тілі ... ... және жоғары оқу
орындарында міндетті пәнге айналып, ... ... ... ... ... ... мен ... тілде сөйлету тұрғысында
олқылықтар да жоқ ... Әлі ... ... ... әлі ... жатқан жақтары баршамызға аян. «Ана ... ... ... ... (2001-2008 жылдар жарияланымдары бойынша) атты диплом
жұмысымызда сол мәселелер жан жақты қамтылды. Әр ... ... ... ... басылым беттеріндегі қолдану дәрежесі жан жақты
атап өтілді. Диплом жұмысын жазу барысында ... ... ... ... ... ... ... мәнін әлі де терең аша түсу
керектігіне көзімізді жеткіздік. Сонымен қатар, «Ана тілі» ұлттық ... және ... тіл ... жазылуын анықтай отырып, қазақ
тілі үшін шексіз қызмет жасаған басылымдардың бірегейі «Ана ... ... ... айрықша атап көрсеттік. Газет бетіндегі «Термин», «Ұлт
болам десең, ұрпағыңды ойла», ... ... ... тіл», «Тәржімелік
тәжірибелер», «Сіз қалай сөз саптайсыз», «Ана тілі көтерген ... сөз ... ... тіл ... ... сан-салалы мәселерді
көтерсе, «Бас редактор мәселе қояды» айдармен ... ... ... ... тура сауал қойып, газет бетінде жауап
берулерін талап етеді.
Бұқаралық ақпарат ... ... ... өмірдегі
сөз бостандығы мен жауапкершілігін сезінуі Қазақстан секілді ұлттық, ... діни ... ... сан ... ... зор ... ие екендігі
айқын. Ұлт саясатындағы басты бағыттар – этникалық ерекшеліктерді, ... ... мен ... ... ... және ... мәселелерінде
қазіргі күні қайшылықтан гөрі қабысушылық, терістеуден гөрі ... ... айту ... ... ... ... сөзі ... барысындағы дәрменсіздік, өйткені, ендігі жерде ... да ... ... өз ... ... алмайтыны анық, сондай сәтте сөз, тек
қана шындық пен ақиқатқ құрылған құдіретті сөз ғана ... ... ... Қирабаев: «Әдеби тілдің тазалығы үшін ... ... ... тазалығы мен көркемдік сапасы үшін күрес», - деп ... ... ... еді. ... тәуелсіз елдің еркін қазағының төл тілін
мемлекеттік тіл ретінде дамытуда ... де ... ... ... ... жазу ... біз «Ана ... газетіндегі термин
мәселелері бойынша ғалымдар мен арнайы термин ... ... ... ... жазған материалдарын байқадық. Журналистер қауымы ... бара ... ... ... әлі де ... бір ... ... қынжылтады. Қазақстанда шығатын «Терминологиялық хабаршы» ғылыми
журналында Мемлекеттік терминология бекіткен сөздер мен сөз тіркестерінің
жаңа тобы ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, «Тіл және қоғам» альманағы 2005 жылдан бастап ... ... ... Тіл ... туралы Үкімет және Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Президентінің ... мен ... ... ... ... ... үшін аса ... екендігі белгілі.
Меніңше, осындай басылымдардың көбеюі тіліміздің мәртебесі үшін қашанда
абырой болары ... ... іс ... ... ... ... мәселесі ерекше
дабыл қағарлық. Мемлекеттік ұйымдардың өзінде мемлекеттік тіл қосалқы ... ... оның ... аясы ... ... ... етілуде. Мемлекеттік емес мекемелер мен кәсіпорындарда іс
жүргізуі орыс ... ... олар ... ең ... іс ... ... мамандарды және қазақ тілінің
мұғалімдерін қысқартқандығы өкініш тудырады. ... ... ... қызмет ету аясын кеңейтуге және іске ... ... ... Бұл – ... ... ... болып отырған ең басты жайттар
екендігі даусыз.
Қорыта ... ... тіл – ... ... қасиетін
танытатын ұғым. Ана тілі – белгілі бер ұлттың өзіне тән ... ... ...... ... Адам бар жерде тіл болады. Ал ана ... ... ... ... ... ... ... ұлттың сана-сезімінің
деңгейіне тікелей байланысты. Ұлттық сана-сезімнің даму ... оның ... ... ... ... ... бөлу– күрделі іс, бірақ
оның бір қыры ана тілі тұрғысынан ашылмақ. Ендеше, ана ... ... ... ... ... аса қажет.
СІЛТЕМЕЛЕР:
1 Жұмаділов Қ. Ұлттың жаны тілде // Тіл және қоғам. №2 –2004. 19б.
1. Мүсірепов Ғ. Авгейдің ат ... ... // ... ... –1984 ... ... С. ... сүйіспеншілік. –Алматы: Жазушы, 1993. 545-546 бб.
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: Қазақстан, 1998.
4. Елубаев С. На ... ... вы ... // ... газета. 29 март
1989.
5. Назарбаев Н.Ә. Қазақ КСР Жоғарғы Советінің он ... ... сөзі // ... ... 13 ... ... «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» Заң // Егемен Қазақстан, 1997.
11 шілде.
7. Сонда, 21 бап // Егемен Қазақстан, 1997. 11 ... ... Х. ... ... Ана ... 1998. – 212 б.
9. Орманов Қ. Орайын келтіруге болатын ... бар // Ана ... 2005. ... ... ... Тіл ... тұжырымдамасы // Тіл және қоғам.
№ 2, -2004. -6 б.
11. Әбдікәрімов О. Мемлекеттік тіл жылы ... ... // Ана ... 27
қаңтар 2005 жыл.
12. Аманшаев Е. Тіл комитеті құрылды //Ана тілі, 10 ақпан 2005.
13. Нысанова К. ... ... ... ... ... // Ана
тілі, 25 тамыз 2005.
14. Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы ... ... // ... 11 ... 1997.
15. Айталы А. Ұлтсызданған, пәрменсіз қазақ қайтіп күн ... // Жас ... ... ... ... О. ... ... кейбір жазушыларды не даттап, не мақтап
жүреміз // Әдебиет айдыны. 15 қыркүйек 2005.
17. Становление развитие ... ... ... ... ... МГУ. 1972, 28 ... Амандосов.Т., Елеукенов Ш., Ыдырысов Т., Қожакеев Т. Газет жанрлары. –
Алматы: 1964, ... ... Т. ... ... ... мен практикасы. – Алматы:
Мектеп, 1978. –273 б.
20. Елубаев С. Адам өз-өзінен ... ... ... // Ана ... 1999. ... Айғалиұлы Е. Тіл үшін күресті, күресіп жатыр және күресе береді ... 27 ... ... ... С. ... ... білу – ... парызы // Дала мен қала, 6
желтоқсан 2005.
23. Ысқақбай М. Он ... ... ұлы ... ... ... деген сөз
бар ма? // Қазақ әдебиеті, 3 ақпан 2006.
24. Мүсірепов Ғ. ... ат ... ... // ... әдебиеті. 17 тамыз
1984.
25. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның ... ... ... 1984.
148 б.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» Заңын ... ... ... асыру жөнінде Ақпараттық анықтама. – Алматы: Шартарап, – 1998
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді ... ... ... ... ...... ... –1992.
3. Байтұрсынов А. Шығармалар. – Алматы: Жазушы, –1989.
4. Бекхожин Х. Қазақ ... ... ... ... ... Барманкулов М. Журналистика для всех. –Алматы: Қазақстан, 1979.
6. Қозыбаев С. Төртінші майдан. –Алматы: Жалын, 1983.
7. Засурский Я.Н. ... ... ... ... ... ... ... А.В. Четвертая власть СМИ. – М.: –1991.
9. Омашев Н. Жол үстінде – ... ... ... ... ... Г.Ж. ... и ... –Алматы: КазГУ, –1996.
11. Асылбеков М., Козина В.В. Демократические процессы современного
Казахстана. –Алматы, – 1995.
12. Тәтімов М. Қазақ ... ... ... ... ... В.В. ... и ... – Москва: МГУ, –1985.
14. Сәрсенбаев А. Мемлекеттік ... тіл ... ... маңызды тетігі //Қазақ әдебиеті, – 1999. 19 наурыз.
15. Баялиева Д. С. Баспасөз тілінің ... // ... ... сериясы. –1997. №1. 123 б.
16. Срыбных В. Еще раз о языковых проблемах // Казахстанская правда. –
1989. 3 ... ... С., ... С. ... ... заң бола ма? ... әдебиеті, –1989. 8 қыркүйек.
18. Бекниязов Т. Термин мәселелері. ... ... –2006.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биогазды алу мәселелері38 бет
Ми сауыты сүйектерінің құрылысы. Бет сүйектерінің құрылысы.20 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
Адам өмірінің мәні21 бет
Дулатов Міржақып3 бет
Ж. Аймауытұлы поэзиясы11 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь