Эпикалық жанр туралы түсінік

І. Кіріспе
1.1 Эпикалық жанр туралы түсінік.
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Эпикалық шығармалардың өзіне тән ерекшеліктерi
2.2. Эпикалық шығармаларды оқытудың тиімді әдіс .тәсілдері .
ІІІ. Қорытынды.
Жанр әдеби шығармалардың жеке түрлері,көркем әдебиетінің салалары. Көркем әдебиет арнасы кең ,көп салалы өнер. Әдебиет туындыларының құрылыс қалпы мағыналық сиымдылығы көркемдік сипат белгілері әр алуан бола береді. Сондықтан әдеби шығармалардың жүйесін тауып,жіктеп топтауға ,түр-түрге бөлуге үлкен мән беріледі. Көркем шығармаларда тегіне қарай бітім тұлғасы,өмірді бейнелеу өзгешілігі жағынан жіктеп ажырату ерте заманнан-ақ кездеседі. Осылай нұсқаларды тегіне ,түр-түріне қарай ажыратып бөлу негізінде жанр деген ұғым қалыптасқан .
Әдеби жанрдың үш тектері бар.
1. Эпос
2. Лирика
3. Драма.
Эпос (грек тілінен epos – баяндау,әңгімелесу,тарихтан айту ) көркем єдебиеттің байырғы ,негізгі тектерінің бірі.Өмір шындығын мейлінше мол қамтып кең суреттейтін ,адам мінезін мүмкіндігінше терең ашып, жан-жақты танытатын іргелі ,күрделі жанр.
Эпостың туу,қалыптасу тарихы тым әріге,адам санасының алғаш ояну дәуірлеріне тамыр тартып жатыр.
1. Қ. Бітібаева «Әдебиетті оқыту әдістемесі» Алматы. 1997 ж.
2. «Қазақ тілі мен әдебиет » журналдары.
3. Г. Құрманбаева,Е. Жұматаева «Әдебиет оқыту әдістемесі» 5. Алматы. 2001ж.
4. Р.Құтқожина,Қ Бітібаева «Әдебиет оқыту әдістемесі» 7. Алматы. 2003 ж.
5. С. Тілешева «Әдебиет оқу кітабына» методикалық нұсқау .5.Алматы. 1987
6. З. Қабдолов. Сөз өнері.
        
        Жоспар
І. Кіріспе
1. Эпикалық жанр туралы түсінік.
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Эпикалық шығармалардың ... тән ... ... ... ... тиімді әдіс –тәсілдері .
ІІІ. Қорытынды.
1. Эпикалық жанр туралы түсінік.
Жанр әдеби шығармалардың жеке ... ... ... әдебиет арнасы кең ,көп салалы өнер. Әдебиет туындыларының құрылыс
қалпы мағыналық сиымдылығы көркемдік ... ... әр ... ... ... ... шығармалардың жүйесін тауып,жіктеп топтауға ,түр-
түрге бөлуге үлкен мән беріледі. Көркем шығармаларда ... ... ... ... ... ... жіктеп ажырату ерте
заманнан-ақ кездеседі. Осылай нұсқаларды тегіне ,түр-түріне қарай ажыратып
бөлу негізінде жанр ... ұғым ... ... ... үш ... ... ... Лирика
3. Драма.
Эпос (грек тілінен epos – ... айту ) ... ... ... ... ... ... мейлінше мол
қамтып кең суреттейтін ,адам мінезін мүмкіндігінше терең ашып, жан-жақты
танытатын ... ... ... ... тарихы тым әріге,адам санасының алғаш ояну
дәуірлеріне тамыр ... ... ... ... бабалар заманынан ... ... ... мұра ғып қалдырып келе ... ... ... ... ... . Олай ... ... көркем
шығарманың ең бір егде ,етене кең түрі.Эпостық шығарманың ... ... ... ... ғана емес,бүкіл халықтың тұрмыс-
тіршілігі, тарихи тағдыры мен ұлттық заңдылықтары. Адамның ... ... ... мен ... -әрекетіне негізделетін драмадан ... ... ... кең ... ... , ... ... эпикалық шығармалардағы авторлық суреттеу ... ... ... ... ... ... жолдары
,амалдары мен тәсілдері ғана .Белинский эпикалық шығармалардың тағы бір
ерекшелігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... түйін эпос жан-жақты жанр:эпикалық шығармада
адамның өмір жолы кеңінен ... ... ... ... ... ... ... ,ол қатысқан оқиғалар молынан суреттеледі,ол
жасаған ... ... ... , ... арасындағы қарым-
қатынастар әр қырынан айқын көрсетіледі .
Эпикалық шығармалар үш түрге бөлінеді .
1. Шағын көлемді ... ... Орта ... эпикалық шығармалар.
3. Кең көлемді ... ... ... ... ... ... ... , ертегі,аңыз.
Орта көлемді эпикалық шығармаларға ... ... ... , ... көлемді шығармаларға жатады: роман,эпопея .
Көркем шығарманы ... оны ... ... эпикалық
шығармалард оқытқанда қандай мәселелерге ... бөлу ... ... ... ... тәсілдер нәтижелі болмақ, міне осы мәселелерге
ерекше назар аударады.
Мен де, ... ... ... ... ... сабағында эпикалық
шығармаларды оқытудың тиімді жолдары мен әдіс ... ... ... ... өзіне тәң ерекшеліктері.
Әдеби білім көркем шығарманы талдау ... ... ... ... оны оқудан басталады .Онда ... ... , ... ... ... арнаға түсуы ең алдымен оқушының шығармамен
танысуына ,одан алған ... ... ... ... ... адам ... шындығымен, жазушының позициясымен танысады
. Жазушы сомдаған кейіпкердің іс-әрекетін ,мінез –құлқын ұғуға әрекеттену
негізінен ... ... ... ... ... . ... ... бастаған осындай ой-қайраткерді ,оқу әрекеттерін әрі қарай дамыту ,
оларды білімдік арнаға салу, оқушыларды жазушының ойын ... ... баға ... ...... ... ... басты
мақсаты болуы тиіс.
Эпикалық шығармалар сюжеттік-композициялық құрылысқа құрылған,
кейіпкерлердің ... ... - ... тартыстарды
бейнелейді,суреттейді.
Сюжет (Французша sujet - зат) –көркем ... ... ... көшірудің негізгі жолы немесе тәсілі.
Композиция (латынша composito- құрастыру,қиыстыру) көркем шығарманың
құрылысы.Сюжет композициямен,композиция сюжетпен ... ... ... –композициялық құрылыс шығарманың басталуы, ... ... ... ... ... ... ... эпикалық шығармаларды талдау қажет және оңайырақ тиеді ... ... ... ... ... ... , реттеп
тұратын нәрсе –шығарманың композициясы.
Көркем туындыны толық оқымай, мазмұның ... ... ... ... емес.Әңгіме, мысал сияқты шағын жанрларды барлық ... ... ... ... ... әрі қолайлы ,әрі
жеңіл болады . Әңгіме мен мысалды ... ... ... ... ... ... ... болмысын сөз етуге мүмкіндігі мол. Ал,
роман ,эпопея, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес .Сондықтан, осындай көлемді
шығармаларды оқыту үшін ... ... ... ... оқи ... ,автормен «кезігеді»,онымен іштей сырласады
,олар авторды да, оның туындыларын да ,өз пікірі, эмоциясы, ... ... , ал ... ... - сол алғашқы ... ... ... ... ... – бағдар беру болып
табылады.Көлемді шығармаларды талдауда да мұғалім көркем мәтінмен ... ден қоюы ... . Әрі ... ... мен ... ... отырып ,тұтастай қарастыруды ойластырғаны жөн. ... ... әр ... ... ... даралана талданады
.Мысалы : бастауыш буында (5-7) ... ... , ... ... ,8-9 ... ол ... ... , авторлық тұрғыда
,оның негізінде жатқан проблематикаға ... ... ал ... ... ғылымының басты ... ... ... ... ... ... асуы ... шығармаларды оқытуда ,талдауда міндетті түрде мына мәселелер
басшылыққа алынады :
1. ... ... ... ... , ... .
2. ... образдары
3. Автор –көркем туындыны жасаушы ,көркем туындыны ... ... ... .
Шығармадағы оқиғалар бір-бірінен туындап ... ... ... ... ... ... ... шегі,шешімдері бар.Олардың барлығы
оқиға құрылысына жатады ... ең ... ... ... .Солар арқылы кейіпкерлер іс-әрекеті, характері ашылады ,шығарма
негізінде авторлық ой да ... ... бұл ... ... басты
эпизодтар, оқиғаларға көңіл бөледі,оқушыларға мазмұндатады ... ... ... ... ... ой ,жазушы позициясы ,тақырып
беріледі.Оқушы әр кейіпкер негізінде үлкен бір ой ... ... ... ... әр ... ,әр жағынан қарастырылады .Мысалы 5-6 сыныптар
оқушылары ... ... гөрі ... сол ... ... адам деп ... .Ал ... жоғарылаған сайын ,олардың әдеби
кейіпкер туралы ... ... ... сын ... ... , ... ... авторлық ойға көз жүгіртулері ... ... ... ... үшін ,әр ... ... ... мен екінші кейіпкерді салыстыру ... ... ... ... ... көзқарасын ,қарым-қатынасын анықтау мақсатында
әдіс-тәсілдер пайдаланады ... :М. ... ... ... ... ... мен ... қайсысы қатал,
әділетсіз,ұнамсыз? Бақтыѓ±л жайында не айтар едің ? Тәрізді ... ... ... ... ... ... ,өз ... білуге жетелейді. Жоғарғы сыныптарда көлемді ... ... ... роман,эпопеяларды толық талдап біту
мүмкін емес,сондықтан ең ... ... ... ... ойға ... әдіс-тәсілдерінен саналады
.Мысалы : М. Әуезовтың «Абай жолы »эпопеясын оқыту. ... 4 ... ... ерекше маңызды,әрі қиын мәселе екендігі ... ... ... ... ұйымдастыра білу керек .10 ... ... ... ... ... ... ойластырған
жөн .Кітап оқу кезіңде тұжырымды түрде ... ... ... керек .
Эпопеяны қалай талдау керек ,оған неше сағат бөлу керек ... ... ... ... ... түрлерін пайдаланған жөн ? Оны төмендегі
кестеден көруге болады:
|Сабақ реті | ... ... ... ... ... . ... ұлы ақыны » |Баспасөз сабағы |
| ... ... ... ) ... ) ... ... ... шыққан жас | |
| ... ... ... | ... ... ... ... ... |Проблемалық оқытуға |
| ... ... ... |негізделген практикалық |
| | ... ... ... ... ... ұлдары » | Іздендіру,зерттеу |
| ... ... ... ... диалог |
| | ... ... ... ... ... ... ... |Пікір қорғау ... |
| ... ... ... қорғау |
| |бейнесі ) ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... қара көңілім…» |Әдеби – композициялық |
| ... ... ... ... ... | ... ұрпақ|Семинар сабақ |
| ... ... ... | |
| ... | ... сабақ | «Өмірге көзімді ашқан» ... ... ... . |
| ... орыс ... |Интеграциялық оқытуға |
| ... ... ... ... тағы бір ... олар тек қана ... емес,сонымен бірге өлең түрінде де жазылады . Ауыз әдебиетінен
бізге жеткен көптеген ... ... ... ... ... жазылған .Лиро –эпостық жырлар-ауыз әдебиетінің ... ... ... . Оның ... ... -ұзақтығы,тілінің бүгінгі
балалар үшін ауырлығы,поэтикалық ерекшелігінде ... ... ... ... ... бөлуі керек .
Кіріспе жұмыстар
- Лирико-эпостық жырлар туралы алғашқы әдеби теориялық ұғым беру.
- ... ... ... ... ... ... жататыны.
- Махаббат, достық мәселелері
- Адамгершілік, имандылық,мейірімділік ,бұларға қарсы жауыздық , дүлей күш
,сараңдық,қатыгездіктің көрінуі.
Мазмұның меңгерту бағытындағы жұмыстар.
Жырдың ... ... ... ... ... ,не болмаса көрнекті етіп жазып қою ... : ... ... ... сұлу» жырын оқыту.
Үлгі:
- Қарабай мен Сарыбайдың аңда кездесуі
- «Достасу» құдалық
- Қарабайдың өтініші
- Сарыбайдың қылмысқа баруы . Алланың ... ... өз ... ... ... ... мен Қарабай.Қараниет «Достық »
- Қозы мен Баян. Сәулелі махаббат.
Ұзақ жырға ,әрі оқиғалары да күрделі ... ... ... ... жырдағы басты оқиғаларды тез қабылдауы,аңғаруы әрі сол
бойынша ... ... ... ... етіп ... ... ... атқарады .
Жырды оқып талдау барысында төмендегідей жұмыстар істеуге болады:
1. ... ... ... ... ... ... ... Жырды мәнерлеп оқу.Басты-басты эпизодтарға бөліп оқып ... ... ... ... ... ... басты
оқиғаларын айтқызу. Аннотация жаздыру.
|1. Басты эпизодтар |Талдау сұрақтары: |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... дәлелдер едіңдер? |
| ... ... не ... деп |
| ... ? ... ... мен ... ... ... мінездеме берер едіңдер? |
| ... ... ... мен |
| ... ... |
| ... жауыздығын ,достығын қалай |
| ... ... Қозы мен Баян ... ... ... туралы|
| ... . |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... . |
| ... кім мықты ,кім батыр - Қозы ма|
| ... ... ма ... ... үзінді |
| |ала ... ... |
| ... ... неге ... ... |
| ... арқылы өз махаббатын қорғап қала |
| ... ма? |
| ... сен ... ... мен Баян |
| ... ... ... едің ? ... |
| ... ... жеткіз. ... оқып ... соң ... ... айтқызу. Мазмұндаулары
жүйелі болу үшін жауаптарының тезисін,жоспарын жасатқызу.
4. ... ... ... ... ... ... ... талап ету.Ол үшін жырдан үзінді келтіре отырып айтуға болуы.
5.Оқушылардың танымдық ізденісін ... ... ... ... :
1. Портреттеу,суреттеулерді тапқызу.Оның кейіпкерлер іс-әрекетін ашудағы
маңызын саралау.
2. Асыра,әсірелей суреттелінетін оқиғаларға көңіл болу.
3. ... ... ... тапқызу,жырдағы маңызын ашу.
4. Сөздік жұмыстарын жүргізу.Бұл жұмыстарда түсіндірмелі сөздіктер ,
мұғалімнің ... ... ... ... осындай күрделі
шығармаларды меңгеруін жеңілдету әрі ... ... әр ... көрнекіліктерді пайдаланудың орны ерекше . ... ... ... сұлу » ... ... ... ... ойынан фотомонтаж,жыр туралы ұлы
адамдар ... ... ... жазып пайдаланудың тиімділігі
ерекше болмақ.
2.2. ... ... ... ... ... эпикалық шығармаларды оқытудың тиімді ... ... ... ... ... ... шығармалар үш
түрге бөлінген .Осы үш түрдің ... ... ... ... ... ... отыр .Себебі ,шағын көлемді ... ... ... ,әңгіме ,ертегі ,аңыз көркем әдебиетте көп
кездеседі және орта буынды ... ... ... –эпикалық шығармалардың бір ... ... ... ... ... ... бойынша топталып беріліп отыр . Оларды оқып
үйрену барысында мына мәселелерге ... ... ... қазақ әдебиетінде мысалдың жанр ретінде қалыптасуы Ыбырай,
Абай,Шәкәрім ,Ахмет ... ... ... ... мысалшылары қатарының өскендігі .
- мысалдарда қоғамда, жеке адамдар бойында бой көрсетіп ... ... жат ... мен ... мінез –
қылықтарды көрсету , оларды сынап- мінеу , жаулап -әшкерлеу ,
зияндылығын байқату ,соларға көпшілік назарын аударту басты ... .
- ... ... астарлы берілетіндігі , олардағы басты кейіпкерлер
табиғат,жан-жануарлар дүниесі болып келгенімен ... ... ... қарым-қатынасы,олардың іс-әрекеті,ойлары екендігі.
- Мысалдарды оқытудағы басты педагогикалық ... ... ... ... ... азаматтыққа,парасаттылыққа жатпайтын
мінез-қылықтардан сақтандыру ,жауыздық пен парықсыздықтан, жалқаулық пен
тоғышарлықтан ,көрсеқызарлық пен ... т.б. ... ... ... ,адамгершілік,ізгілік, инабаттылық, өнегелікке тәрбиелеу.
- Мысалдарды оқыту арқылы пәннің-өзіңдік білім беру ... ... ... ... ... ... ... білу қажет.Олар мысалдың көркем шығарма ретінде тақырыбын
,түпкі айтайын деген ойын ,ол ойды ... тіл ... ... ... ... ... , диалогтарының мәнің автор тілі мен
кейіпкерлер ... ... ... ... ... ,сөздік қорын
байыту .
- Мысал жанрында қалам тартқан қазақ ақын – ... ... ... ... ... ... ... негізінде оқушылардың
текстпен жұмыс істеу білік,дағдыларын қалыптастырып ,әдеби білімін
дамытуды да көздейді ... ... ... ... ... белгілеп алған соң енді жеке
мысал үлгілерін оқып ... ... ... ... .
Мысал өлеңінің түпкі төркіні ескі грек әдебиетінің ... ... келе ... ... ... ... .
Эзоп,Лафонтен шығармаларына арқа сүйе отырып ,оны орыс тілінде сөйлетуші ,
әрі дамытып өрістетуші И.П. ... ... ... ... қазақ ақын
жазушыларының назарына ерте ілікті . Оның жекелеген мысалдарын ... ... ақ ... ... ... жазушылары Ы.Алтынсарин
,Абай қазақ тілінде тамаша сөйлей білді . Бұл ... әрі ... ... ... ,ақын, ғалым, қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов
.Сонау 1909 жылдың өзінде Петербург қаласында А. ... ... ... ... ... ... ... мысал » деген атпен
жеке кітап етіп ... ... .А. ... ... бен бақа » мысал
бойынша төмендегідей сұрақтар қойып , оларға оқушылардаң ... ... ... ... ,тәлім –тәрбиелік мәніне баса ... ... .
1. ... қандай мінезді адамдар сыналады және ол өлеңнің
қай ... ... ?
2. ... ... бақа не ... ... өгіз қандай болып
көрінеді?
3. Батылдығы жоқ бақаны ... ... ... ... Қызғаныш пен ерегіске,бақастыққа бой алдырғанбақа қандай күйге
душар болды?
2. ... ... ... –ай ... ... ... көп
түссең егеске » -деген түйіндеуі қандай мінезді ... ... ... ... ... алудың нәтижесінде оқушыларға мысалдың
кіріспе бөлімінен (автор сөзінен ) ... ... ... ... ... ... жасауы, бөртінген бақаның ... ... ... ... ... ... қорытынды ,түйіндеуден
тәрізді желілі оқиғадан тұратындығын аңғарту ,жоспар ... ... ... беру ... ... ... ... тиіс.
Мысал автор сөзінен ,бақа мен оның серіктерінің төл ... ... ... ... ... ... атты ... арқылы берілген.Олардың
кейінгілерінде алғашқымен ... ... ... ... ... ұлғая келіп:Шытырман ... ... ... ... ... , ... , ... деп суреттей отырып ,оны мақтаншақтық төресі деп көрсетеді .Осы бір
кереғар сурет арқылы ... ... ... ... ... ... болған жөн.
Ахмет Байтұрсынұлы аудармаларын,мысалдарын талдаған сабақтың сонында
, ал ... ... ... мазмұның сақтай отырып , оны қара ... ... ; ... ... ... де ара- ... өз
сөзін қосып , көлемін өсіріп отыратындығы ; мысалдарының ... ... ... ... аударған мысалдарды Ахметтің ... ... тұра екі ... өлең ... ,сөз мәнерінің бөлектігі
,қазақ әдебиетінде мысал өлеңді жаңа жанр ретінде қалыптастырудағы ... ... ... екі ... ... орын ... азды –көпті
мәлімет бере кету абзал.
Шағын көлемді эпикалық шығарманың тағы бір түрі – ... ... үйде және ... ... .Мұнда мәтіннің мазмұн
тұтастығы сақталады .Сонда ғана оның ... ... ... ... ... оған оқушылармен ... ... қою ... . ... ... ... да сол ... жоспарласа оқушыларға ... ... ... ... ... бойынша орындалатын іс ... ... және ... оған ... ... таныстырып отырады . Мұғалімнің сабақ жоспары сабақтың картасы
іспеттес ... ... ... ... ғана болу ... ... ... адастырып іс -әрекеттін болмағаны жақсы .Жалпы ,
әдебиет сабағының мәйегі:
1. мұғалімнің сөзі ... ... ... берілген білімнің қайтарымын талап ету ;
3. Мұғалім мен оқушының ынтымақтастығы.
Осы үш анық нәрсе болғанда ... ... ... ... ... болады.
«Ертегі»деген ғажап әлемге мұғалім оқушыны ... .
- ... ... жер ... адам жоқ ... адам ... ... келе жатқан көркем дүние екен . Бір кездерде біздің ата-бабалармыз
қиялдап, « Ұшқыш ... », ... », ... ... ... ... хабар алғызатын ділиатас, тез арада ... ... ... ... ... ... ... құрап , ертегі деп айтқан .Ал
енді қарандаршы,балалар,бір кездегі ... қиял ... ... жоқ па ? -деп ... ... ... ... жүзеге
асқан түрін сұрайды (ұшақ,сусорғыш,телефон,радио,интернет т.б.)
Кіріспе сабақта «Ертегі туралы ой қозғайық» деген тақырыппен ... және ... ... ... ... сұрап,өзара
пікір алысып ,ой түйіндерін айтқызады.
Мұғалім «Ер Төстік» пен «Аяз би» ертегісін оқушыларға алдын ала үйден
оқып келуді ... .Екі ... ... ... ... ... соң ,салыстыру арқылы эвристикалық ... ... ... ... неге көзі ... ... Төстік »ертегісі қиялға , фантазияға құрылғаның ... ... жер ... өтуі ,Көлтауысар,Таусоғар,Саққұлақ , Желаяқтар
адам ... ... ... ... түсінеді. «Ер Төстік » ертегісінің
осы ерекшелігі оның суреттеу тәсілінен ақ , ... ... ... бір ... бір жасар ,екі күнде екі жасар баладай, одан ... алып ... бала ... деп ... ... ... «Аяз би » ... ондай қиялдан туған ... жоқ ... ... адамдар.Мұндағы хан жер астындағы сиқырлы Бапы ... ... бір ... ел басқарушысы .Негізгі кейіпкер ... ... ... , ... ... ... көп дана ... бәріне ақыл
табады .Жаманның алған жары Менді қыз ақыл ... ... тең ... .
Оқушылар екі ертегінің мазмұнында ғана ... ... ... ... екі ... ... , шығарманың
баяндау сипатында ,тілінде өзгешілік бар екенің ... ... ... ... да оқушыларға ұнайды .
Мұғалім «Ертегі сурет» әңгімесін жүргізу арқылы оқушының ойын,сөйлеу
тілін дамытады.
Мысалы, «Ер ... ... ... ... ... ... ... аударып :
1. мына суретке тақырып қойындар?
2. Бала қайда бара жатыр ?
3. Иығына асынғаны не нәрсе? Не ойлап ... ... ... осы ... қай ... өзгеріс еңгізер едің ?
Келесі сурет бойынша сұрақтар мен тапсырмалар :
1. Ер Төстік қайда келді ?
2. ... ... ... ... ... ?
3. ... ... не жайында әңгімелесіп тұр? т.с.с.
«Аяз би » ертегісіне байланысты :
1. Суретке тақырып қойындар.
2. «Ертегі ... » не ... сыр ... Осы ... және ... ... ... мен Жаманның арасындағы
диалогтың сахналық көрініске ... ... ... - ... ауыз ... ... шығарма , ал әңгіме – белгілі
бір жазушының туындысы .
Ғабит Мүсіреповтің ана тақырыбына жазған шығармаларының ортақ ... ... ... жеңімпаз күші ,қуаты .Өйткені ана ... ... ... ... ... Сондықтан да бұл тамаша
шығармалардың идеялары ... ... ... , тақырыбы сан алуан
.Айталық қазақ ... ... ... ... ... анасы»
әңгімесі.
Жазушыға тән ерекшіліктің бірі – ... ... ... ... әңгімеге бай мазмұн ... ... және ... ... пайдалана білуінде . Дәлірек айтсақ ... ... де ... ... ... ... көркем тілі шығарма идеясын
тереңірек ашуға ,нақты ... ... .Осы ... ... қай ... болмасын оқиға желісі қызық, тартымды ,тілі көркем
,оқуға жеңіл.Оған қоса оқылатын әңгіменің көлемі ... ... оқып ... тапсыруға да, не болмаса ... ... ... ... ... ... ... ойды құрайтын
мәселелерді қолма-қол ... ... ... болғаннан кейінгі
міндет -шығармадағы басты ... ... ... да ... анықтау .Соның ең негізгісі – ... ана ... ... ... ... мазмұнына жуық әңгімелетіп алған жөн
.Өйткені біріншіден , шығарма көлемі шағын ,екіншіден ... ... тез ... алуына септігі мол .Демек ,оқушылардың шығарма
мазмұнын әбден меңгергеніне көз ... ... ғана ... ... айтсақ ,құрастырылады. Осы орайда алдымен ананың
өмірбаяның әңгімелейтін тұсты ... ... ... ... ... орай ... ... меңгеретіндері:
бас бостандығынан айырылып торға түскен торғайдай болған ана ... ... ... Ана бейнесін құрайтын да осы қасиеттер ... ... ... ... кеткен әкесін жалбағайдай жұлып алып
лақтырып жіберіп , ... келе ... ... қуып ... ... ... деп әзір ... жігіттерді ана билеп(жеңіп)
кетеді. ... ғана ... , ... ... ... ... Жалпақты
жеңуінің себебін табуды мұғалім оқушыларға ... . ... ... бейнелеуге әрі шығарманың идеялық мәнің ашуға
көмектеседі . ... ... ... ... ... дүние
сыйлаған баласына махаббаты,содан ... ана ... ... , ... ... .Бұл да ... ... жұмыстар
(жолдар, үзінділер,диалогтарды таптыру ) арқылы жүзеге асады.
Сондай- ақ кейіпкерлерді ... ... ... ... ... ... ... өрнектер де баршылық.Ол –жазушы
шеберлігіне тән әдіс амалдары . Оны ... ... ... ... ) ... ... ... жетелейтін сұрақ –тапсырмалар
оларды ойландыратын , ізденіс қабілеттерін ... ... ... ... ... шамамен мынадай болуы мүмкін :
1. Шығармада уақиға мазмұны кімнің атынан ... ... ... ... қандай байланысы бар?
2. Жалпақ батыр мен ... ... ... ... ... ... ойлайсындар ?
2. Уақиға аяқталарда Жалпақ батырдың есінен танып құлаудың ... ... ... ... ... ... оқушылардың мәтінмен істеген алғашқы жұмыстарын
жинақтайды .
Келесі кезекте ... ... ... тілі ... ... ... сөз айшықтарын ... ... ... ... суық ызғары табанымнан,қара таңбасы маңдайымнан әлі кеткен жоқ.
2. Сай сағалап ,өзен жағалап жүретін төрт үйлі бір ауыл ... ... ... ұшын не ... ... иығы ... ... Жағаласқан жау емес ,жалбыраған сор емес пе ... ... ... қызымды әкетіп барасыңдар.
6. Қанаттыға қақтырмай,тұмсықтыға шақтырмайын.
7. Сен көзімнің оқырасын алып,шымылдығын аштың т. б.
Бұл ... ... ... ... қай мағынада айтылғаны
жайында анықтап,дәптерлеріне жаздырады.
Аңыз – эпикалық шығарманың көне түрі ... ... ... ... ... ... болған ,келе-келе халықтың ауызша айтатын
аңыздарына құрылған ... ... ... ,Қорқыт
секілді образдардың айналасында ... ... ... неше ... ,ертегілер ,әңгімелер,шешендік сөздер көп . Олардың біразымен оқушылар
бастауыш ... ,5 ... ... . ... ... оқып ... ... тоқталайық.
«Ақсақ құлан» аңызының кейіпкері Жошы хан – тарихи тұлға.Шыңғыс
ханның ... ұлы аң ... ... ... құлан шайнап өлтіреді .Ата
салты бойынша қаралы хабарды жеткізушінің ... ... ... ... ... қатерлі болса да атақты Кет –Бұға жырау Жошының
өлімін естіртпек.Жырау Қорқыттың күйін ... .Ол ... ... ... жыры еді.Күңіренген қобыз күйін тыңдағанда каһан ... ... . Кет ... ... ... ... ... өмір ,
тіршілік үшін алысқан жырауды сол қобыздың өзі ... ... ... ... мазмұның игеру, оны мазмұндап беру ... ... ... ... сайын аңыз оқушының ой ... ... ... ... ... ... ... бір рет оқытып , мазмұндатумен
шектелмей ,ондағы ол көрініске ,әр сөзге ,кейіпкерлердің көңіл күйіне ... ... ... өлең ... ,сөз ... ... жол ашу қажет
.Сол мақсатта оқушыларға төмендегідей ... ... ... Аңыз ... көріністен басталады ,оқиғаның арқауы не?
2. Қаһанның алдына ... ... ... ... күйге түсті ,бұл
келісінің мәні неде?
3. Қаһан мен Кет- Бұға ... ... сөз ... ... онда ... ... ... байқауға болады?
4. Қорқыт өнерінің өмір шеніңдегі мен халықтың тапқырлық,даналық ... ... кім ... ... ... тапқан?
5. Аңыздың тарихи шындыққа жанасымдылығы мен аңыздық сипаты неде ?
Осындай сауалдарды беріп ,мұғалімдердің ... ... ... ,оны ... ... ... ... ұғындырып отыру ,пән аралық
байланыстарды пайдалана отырып ... ... ... ... ... .Бұл жерде оқушыға берілетін білім оның ... ... алда ... сол ... ... ... ... деген
қазіргі дамыта оқытудың бір ұстанымы ретінде ... ... ... ережелеріне сүйенгендік,өмір талабына ... деп ... ... орта ... ... шығармаларға кезек берейік.
Орта көлемді эпикалық шығармаларға – ... ... ... ... ... иісі » ... оқулық көлеміне сай
шақталып, қысқартылып ... ... ... 2 ... ... .Осы мерзімде оқушылар шығарманың
мазмұнын,кейіпкерлерін бейнеленуді,т.б. танымдық жақтарын меңгереді
.Көркем ... ... ... ... шығарманың мазмұнын
білгізуден басталады.Осыған орай мұғалім ... оқып ... ... күн ... ... оның нәтижесін түрлі әдіс-
амалдармен байқауға болады.Әңгіме (сұрақтар арқылы),мазмұнына ... ... ... ... ... кейде шығарманы бір
тарауын не жазушының айтайын ... ... ... ... ... әңгімелету де оқушы дайындаған байқаудың тағы бір
міндетін атқара алады.Мысалы «Аян ... ... ...... қандай
оқиғаларда көрінеді?» деген сұрақ әңгіме мазмұның бастан –аяқ қайталау
үшін ... ... ең ... ... бөліп айту үшін
қойылды.Мұндай тапсырма оқушыны тұтас ... ... ... ... ... кезектегі мақсат –шығарма кейіпкерлерін, соның ... ... ... ... ... әңгімеленеді.Бұл –аты-жөні
аталмайтын,бірақ шығармадағы ... ... ... ... да ... ... бар ,іс-әрекеті ,сөзі, ... ... ... ... .Ол ... ... ... сомдау
,бейнелеуге ,көмекші міндетін атқарады .Мұндай кейіпкерлермен оқушылар
басқа ... да ... ... :6 ... ... Майлиннің «Түйебай» әңгімесінің кейіпкері соған ... .Осы ... ... ... баяндалуына аударған жөн .
Ол үшін «шығарма мазмұны ... ... ... ... ... ... ... естеріне түсіргені абзал.
Сонымен ,келесі кезекте оқушылар ... ... ... ... ... ... ... түр-сипаты,киімі ,іс-
әрекеті,әдеті,іріктеліп алынады .Солайша кейіпкер бейнесі құрастырылады.
«Шолақ жең,ақ жейде ,тізеден ... ... қара ... киген ,кекіл шашы
бар , мұңтаздай бір бала тұр ... ... ... ... ... ... сұралады.Оқушылар
оның сырт пішінін,киімін әңгімелейді.
Келесі кезектегі жолдарынан : «Ол өте аққөңіл ,ақылды бала екен ... іш ... ... ... жүзі ,не ... де көне ... ... бізді бірден үйіріп әкетті .Ең ... ... - ... ... .Бір-екі рет кейбір шаққұмар балалар
тиісіп те ... екен .Аян ... ... ... ... ... ... деген үзінді ненібайқатады ?- деген сұраққа оқушылар
бірден жауап бере алмай жасырқап қалады .Бұл жерде мұғалімнің ... –ақ ... ... сипатталған кейіпкердің түр-сипаты ,сырт
тұлғасымен жалғастыра әңгімеленеді . «Аян ... бір ... ... ол ... ... ... ... жазған әріптерін айна –қатесіз қағазға түсіріп,тез жаттап ... ... ... ... ... ғана ... көңіл
толмай: «Барлық әріптерді тезірек неге үйретпейді екен.Шіркін ... ... едім ,- деп ... ... үзінділер Аянның сабаққа алғыр ,
ұстаздың айтқаның ... ... ... ... ... аша түседі.
Аянды басқа балалардан ерекшелендіріп тұратынтағы бір қасиет - оның
ұстамдылығы ,төзімділігі.Басына түскен ... бір ... ... ... де ол көзіне жас алмай ,үлкен бір қажыр-қайратпен көтере
білетіндігі .Алғаш ... ... күні ... босаған балаларды «жылауды
әркім біледі,мықты болсаң нағыз еркектерше қиыншылықта жыламай бақ » ... ... осы ... әңгіменің өн бойынан көрініп тұрады
.Әжесі қайтыс болғанда Аян көз ... ... Аян ... ... ме? ... сұрақтар оқушыларды ойландырады.
Аян ұқыпты ,ақылды ,зерек ,қандай да бір ... ... өте ... бала ... қияшыл да ... ... ... ... ... назарынан тыс қалдырмайды
.Демек , талдау барысында шығарманың танымдық жағын ашуға ... ... ... ... ... ... ... ден қояды .Аян
ертегісінің «Баяғыда бір жетім болыпты» деп басталуының ... ... ... .Аянның кезекті ертегілерінің бірі осылайша
басталып,бірақ аяқталмайды .Бұл – оқушылардың қиялың ұштап,шығармашылық
қабылеттерін дамытуға ... дөп ... ... ... мұғалім
оқушыларға ертегіні ары ... ... өз ... дамытып,жалғастыруға
тапсырма береді.
Қорыта айтқанда,шығармадағы ... ... ауыз ... оқушылардың қиялың ұштап, шығармашылық ізденістерге жетелейтіні
даусыз .
Әңгіме ,повесть қарасөз түрінде жазылса ... өлең ... ... ... ... тән ерекшелігі,әдісі болады
.М.Мақатаевтің ... ... атты ... ... сабақ ретінде
өткізуге болады. Мұғалім поэманы толық ... ... ... ... ... резолюция ұсынады : «Аққулар ұйқтағанда
» -экология тақырыбындағы ... топ ... ... да ,поэманың негізгі кейіпкерлері -
аққулар ; мұнда көл ... ... ... сәті суреттеледі ,сол
тыныштықты бұзушылар айыпталады, көл тек аққуынан емес ... ... ... ... ... ... ... мынадай критерий
шығады : «Аққуды атуға болмайды ».
Жақтаушы топ 2 аргумент белгілейді:
1. ... сәні ... 2. Аққу ... ондырмайды .
Даттаушы топ поэмада қозғалатын мәселе ,тек аққуға ғана ... ... ... ... ... бала мен ... ұмтылып жан
ұшырған Ана бейнеленгенін дәлелдеп,контррезолюция ұсынады :
«Аққулар ұйықтағанда » поэмасының ... ... емес ... ... ... алып қалу үшін ... әрекетке де тайсалмай баратын
ана махаббаты суреттелген .Олардың ... ... ... ... ... ... 2 аргумент алынады:
1. Бәрі де адам үшін жаратылған .
2. Наным- сеніммен де ана ... ... 2 топ ... ... ... ... ... топтың
спикерлері өз пікірлерін дәлеледу үшін ата-аналарынан дәл осындай жағдай
өз бастарында болса ... ... ... ... болады.
Демек,оқушының романтика мен романизмді ажырата білгені , өмірге сыни
көзбен ... ... ... .Ал ... ... өзі де ... ... да шын болмысын тану.
Балалар өз пікірлерін ... үшін ... ... ... , ... ... топ ... құстарды атуға болмайтының айтып қорытса ,
даттаушы топ ана ... ең ... ... ... ... арқылы дәлелдеп шығуы тиіс.
Қалай айтса да ,оқушылар ... ... оң ... бола
бермейтінін,дүниенің тек ақ пен қарадан ... ... ... ... үйренеді.
Ал,мен, мемлекеттік практикада болғанда М. Мақатаевтың «Аққулар
ұйықтағанда » ... ... сын ... ... ... ... ала отырып сабақты ... ... ... шығармалардың ішіндегі ең күрделі,ауқымды көркем мәтін
–роман.Жоғарыда ... ... ... –эпопеяны оқыту бағдарламасында
белгіоенген сағат саны бойынша ... ... ... ... ... оқушыларға алдын ала үй тапсырмасы ретінде берген дұрыс
болар.Ал енді тақырып бойынша ... да бір ... ... оқыту
келсе,мынадай жұмыстар жүргізуге болады.
Мысалы: С. Торайғыровтың «Қамар сұлу » романың алсақ.Жалпы ... ... ... әр ... не ... ... жоспарлап алу
керек.Біріншіден-жазушының өмірімен,екіншіден ... ... ... ... ,үшіншіден –қорытындылау,талдау.
«Қамар сұлу» ... ... ... ... ... ... болады.
Сабақты деңгейлік тапсырмалар арқылы жүргізуге болады.
Деңгей сәтісі.
4.
Шығармашылық
3.
Эверестикалық
2. ... ... ... ... ... деңгейі:
1. «Қамар сұлу» романы қашан,қай кезде жазылды?
2. Романның мазмұның ... ... ... ... ... ... беру.
5. Омарды қандай әке деуге болады?
6. Жорға Нұрым,Оспан би,Қалтан қажы портреттерін жасау.
2. Алгоритмдік ... ... ... романының негізгі идеялық мазмұнын ашу.
2. Романның көркемдік ерекшеліктері.
3. Романның мазмұнына Б.Блум ... ... ... ... :
1. ... ... ... бейнесі.
Ә) Ахметтің қамарға ғашық болуы.
2. Теңіздік зардабы:
А) Ахметтің кетуі
Ә) Қамарды Жорға Нұрымға атастыру.
Б) Омар мен ... ... ... қажы мен ... ... ... ... сырқаты.
Д) Надан молданың кесірі.
Е) Соңғы кездесу.
Ж) Ахметтің кегі.
З) Жастардың ажалы.
Синтез: Мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... зардабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қамардың сырқаты
кесірі
3. ... ... ... ... ... кейіпкерлерін (С.Көбеев
«Қалын мал»,С.Торайғыров «Қамар ... Венн ... ... | |
| | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | |
4. ... ... топ мүшелері өздерінің жұмысын келесі түрде көрсетеді:бір
оқушы ... ... атты ... оқиды,келесі бір оқушы С.
Торайғыровтың портретін және қиялынан туындаған ... ... ... Қамардың өзге кейіпкерлермен қарым-қатынасын
диаграммаға салып көрсетті:
|Омар | ... ... күш, ... |
|Ахмет | | ... |
| | | | |
| ... | | |
| | | | |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | | ... ... ... ... келе мына жағдайды айтқым келіп
отыр. Мектепте оқылатын ... ... ... ... ие бола бастады.Өйткені әдебиет пәнінің ...... ... ... ... ... арман қиялы,өмір
белестері,елдік ,ерлік дәстүрлері, тұрмыс салты,әдет-ғұрпы, ... тіл ... ... ... кескінделген
,эстетикалық, адам гершілік ұғым түсінігі көрініс тапқан. Сондықтан
ол - ... ... ... келбетін ,өмір тынысын жеткізетін
халқымыздың көркем ... ... ... мен ... ... ... мен ... зерттейтін
өмір оқулығы .
Оқушыларға эпикалық шығармаларды оқыта отырып ... ... ... қояды - азаматтық, адамгершілік,ізгілік, инабаттылық
қасиеттерді,ұлттық рухани сананы,көркемдік ... ... ... ... ынта мен қызығушылықты қалыптастыру,,ақыл
– ой парасаттылығын,өмірлік тәжірибесін байытып,тілін дамыту.Әдіс
мақсатқа жету жолы деп ... ... ... ... ... түрде қоданса, алдына қойған мақсатына
жетеді,оқушылардың ... ... ... ... ... Қ. Бітібаева «Әдебиетті оқыту әдістемесі» Алматы. 1997 ... ... тілі мен ... » ... Г. ... Жұматаева «Әдебиет оқыту әдістемесі» 5. Алматы.
2001ж.
4. ... ... ... ... ... 7. Алматы. 2003
ж.
5. С. Тілешева «Әдебиет оқу кітабына» ... ... ... З. ... Сөз ... қызы ... Нұрым алып қашады
Кедейдің қызы,сүйгеніне қосылады
15 жастағы қалын малға сатылған қаз ақ ... де ... ... ... кетеді.
Орта дәулетті отбасынан шыққан,Ғали қайтыс болған соң,Байжанның босағасына
еріксіз ... жан ашыр ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Ақынның шығармашылық өмірбаяны171 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Драмадағы тарихи тұлға.Қазіргі қазақ комедиясы6 бет
Жұбан Молдағалиев4 бет
Күлтегін жазбасы және фольклорлық дәстүр49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь