Хандықтардың құрылуы және шайқастары

Түркі тайпаларының діні, дәстүрлері
Монғолдардың Қазақстанға және Орта Азияға жасаған шабуылдары
Алтынорданың құрылуы. Қазақстан тарихындағы Ақ Орда мемлекетінің маңызы
Моғолстанның құрылуы
Ноғай ордасы мен өзбек хандығының құрылуы
Әбілқайыр хандығы
Қазақ хандығының құрылуы
Қасым ханның тұсындағы қазақ хандығы
«Қасым ханның қасқа жолы»
Хақ Назар кезіндегі қазақ хандығы
XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басындағы қазақ хандықтары. Жеті жарғы
Қазақ халқының жоңғар шабуылына қарсы күресі.
1723.1725 ж.ж. «Ақтабан шұбырынды» жылдары
Бұланты.Білеуті шайқасы
Аңырақай шайқасы
Қазақстанның Ресейге қосылуы: кіруі, жаулап алуы, отарлауы.
Абылайдың хандығы. Ішкі және сыртқы саясаты
Сырым Датұлы басқарған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
1801 ж. Бөкей хандығының құрылуы
VI-VIIІ ғасырлада халықтың діни түсініктері әртүрлі болған. Мал баққан көшпелілер арасында ата-баба аруақтарына табынушылықтың қалдықтары әлі де күшті болатын. Әрбір ру өзінің мифтік ру атасына табынып, оның атына құрбан шалып отыратын. Түрік қағандығының халқы аспандағы жарық денеге сиынып, күнге, айға, жұлдыздарға табынды. Көктің күші найзағайда, отта деп білді; күн күркірегенде ерекше бір ырымдар жасады; жасыл түскен жерге құрбан шалып, оны от жағып, қымыз құйып тазалады. Мал өсірушілер су мен жер (йер-суб) аруақтарына және ұрпақ қамқоршысы - ру анасына да (умай) табынған. Ертедегі орта ғасырда мәжуелік дінімен (шаманизм, зороастризм) қатар Қазақстанда буддизм, несториандық және ислам сияқты басқа діндер де болды. Буддизм Қазақстанға Қытайдан келді. Оны 572 жылы түрік қағаны Тобо-хан ресми түрде қабылдап, өзіне тәуелді тайпалардың арасына белсене таратты.Буддизм Жетісу мен Алтайдағы ұйғырлардың, түргеш, арғу тайпаларының арасына да тарады. Ислам діні Оңтүстік Қазақстанға VIII ғасырда-ақ ене бастады. Араб жаулаушылары өздерінің дінін қару күшімен енгізді, ол дінге кірмегендерді қатаң жазалады. Х ғасырда ислам діні Жетісуға, ал одан кейін Орталық Қазақстанға енді. Исламды таратуға әсіресе қараханидтер жігерлене кірісіп, оны мемлекеттік дінге айналдырды. Олар мешіт, медресе, ханака салу істерін көтермелеп отырды.
        
        Түркі тайпаларының діні, дәстүрлері:
VI-VIIІ ғасырлада халықтың діни ... ... ... Мал баққан
көшпелілер арасында ата-баба аруақтарына табынушылықтың ... әлі ... ... ... ру ... ... ру ... табынып, оның атына құрбан
шалып отыратын. Түрік қағандығының ... ... ... ... ... ... жұлдыздарға табынды. Көктің күші найзағайда, отта деп білді;
күн күркірегенде ерекше бір ... ... ... түскен жерге құрбан
шалып, оны от жағып, қымыз құйып тазалады. Мал өсірушілер су мен жер ... ... және ... ... - ру ... да ... табынған.
Ертедегі орта ғасырда мәжуелік дінімен ... ... ... буддизм, несториандық және ислам сияқты басқа діндер де болды.
Буддизм Қазақстанға Қытайдан келді. Оны 572 жылы ... ... ... ... ... ... тәуелді тайпалардың ... ... ... мен ... ... ... арғу ... да тарады. Ислам діні Оңтүстік ... VIII ... ... Араб ... ... дінін қару күшімен енгізді, ол дінге
кірмегендерді қатаң жазалады. Х ... ... діні ... ал одан ... ... ... Исламды таратуға әсіресе қараханидтер жігерлене
кірісіп, оны мемлекеттік дінге айналдырды. Олар мешіт, медресе, ханака салу
істерін көтермелеп ... ... және Орта ... ... ... мемлекетінің күшеюіне Қытайға қарсы жасалған жорықтардың үлкен
әсері болды. Онда олар ... ... сол ... ... ... Бұл ... Шыңғысханның өз өз армиясын жақсылап қаруландыруына
және оның санын көбейтуіне мүмкіндік берді.
Қытайға жасаған жорығынан кейін ... ... мен Орта ... ... Бұл ... ол ... арқылы жүргізуге ұйғарды, өйткені бұл арада
бай қалалар бар еді және мұнда найман ханы ... ... ... ... өз ... жауы деп білетін еді. Тарихи деректерге қарағанда ... ... ... ... Сөйтіп 1219 жылы Күшлік хандығы құлайды.
Жолындағылардың бәрін жоя отырып, монғолдар Жетісу арқылы ... ... мен ... ... ... ... өртеледі, көп адам
қырылады немесе құлдыққа айналдырылады.
Жетісуды жаулап алғаннан кейін шыңғысханның Мавераннахрға, бұл ... ... ... ... ... ... Хорезм мемлекеті жеріне өтуіне жол ашылды.
Монғолдардың Мавераннахрға шабуыл жасауына сылтау болған хорезмшахтың уәкіл-
әкімі Инальчиктің1218 жылы ... ... ... ... бір ... керуенін қырып тастағандығы еді. 1219 ... ... ... зор ... ... ... аттанды. 1219 жылы Шыңғысхан Отырар
қаласына келіп, оны ... ала ... ... ... ... ... Азия халқының монғол жаулаушыларына қарсы жүргізген ерлік күресінің
айқын көрінісі болып табылады. ... ... ... ... жанып кететін мұнайлы күбішектер ататын машиналары ... ... бұл ... алты ай бойы ала ... Кейбір әскербасыларының
опасыздық жасауы Отырар қаласының ... ... ... ... ... оны ... талады, оның халқын айуандықпен қырып салды.
Шыңғысханның баласы Жошы бірнеше түменмен ... ... ... ... ... аттанған екен. Жошы әскерінің жолындағы бірінші қала
Сығынақ қаласы еді. Мұндағы шабуыл жеті күнге созылады. Көп ұзамай Сығынақ
құлайды, ... ... ... да ... ... қалалары
халқының қарсыласуын жеңгеннен кейін ғана Шыңғысханның әскерлері ... ... баса ... ене ... ... ... Орта Азияның ең
ірі қалалары Бұхар мен Самарқандтың халқы да ... ... ... 1219-1221 жылдардағы шапқыншылықтың нәтижесінде Қазақстан мен Орта
Азияны монғолдар жаулап алды да, ... ... ... құрамына
енді. Шыңғысханның жаулап алған байтақ жері түгелімен оның балаларына бөліп
берілді.
Алтынорданың құрылуы. Қазақстан тарихындағы Ақ Орда ... ... ... ... (1227) оның ... қанқұйлы шапқыншылық
саясатын жүргізе берді. Европаға жорық ... ... ... ... ... - ... бастайтын болды. Батыйдың самсаған әскері Камадағы
Булгарияны, мордваларды талқандап шығып, 1237-1240 ... орыс ... ... Рязань, Москва, Владимир түбінде монғол басқыншыларына
қарсы кескілескен ұрыстар ... 1239 ... ... ... әскерлері
Волганың сыртынан келіп, орыс жерінде екінші жорыққа аттанды. Ұрыс салып
монғолдар ... ... ... онан ... Чернигов жеріндегі Глух
қаласы құлады, ал 1239 жылғы октябрьде ... ... ... табан
тірескен күрестен кейін монғолдар мұны да ... ... ... ... 1240 жылы ... ... ... келіп Киевті қамады. Аса
бай мәдениет ескерткіштері бар ... келе ... қала ... ... байтақ жер тиді.Орыс князьдіктері де ... ... ... Міне осы ... шығыс деректемелерінде
Көкорда, ал орыс жылнамаларында - ... деп ... ... империясына оның бір ұлысы ретінде енген, ал ХІІІ
ғасырдың 60-шы ... ... ол ... ... ... ... ... Волганың аяғында, Батый салдырған Сарай қаласында
(қазіргі Астраханьның төңірегінде) ... ... ... ... ... (қазіргі Сталинградтың қасына таман) көшірілді. Жергілікті
феодалдар мен хан әулетінің ... - ... ... ... ... саяси дербестікке ұмтылды. ХІІІ ғасырда Алтынордадан бірте-
бірте Хорезм, Қырым, Волга Булгариясы бөлініп шықты. Алтынорданың ... ... ... жерінде Ақорда деп аталған жаңа ... Ясы, ... ... Жаңакент т.б. қалалар Ақорданың жерінде
болды. Ақорданың ... - ... ... ... ... ... өзбек-қазақ деп аталған. Ақорданың алғашқы ханы Сасы-Бұқа
сұлтан болды, кейін оның ... ... хан ... Осы ... ... ... ... егіншілік ошақтары қалпына келтіріліп, қолөнер
дами бастады. Ақорда хандары қалаларға қамқоршылық етіп, ... ... ... ... Шағатай ұлысында да феодалдық өзара тартыстар болды. 1306
жылдан 1370 жылға дейін мұнда 20 хан ... ... ... жері ... жиі ... ... ұшырады. Елдің экономикасы ... ... ... ... қалаларының көбі қалпына
келтірілмеді. Шағатай ұлысындағы өзара тартыстар шаруашылық ... ... ... ... ... ... тоқтап қалды.
Жергілікті феодалдыық шонжарлар арасынаншыққан эмирлер билейтін иеліктер
бөліне бастады. Солардың бірі Дулат руынан шыққан, Ыстықкөл мен ... ... ... ... тұратын халықты билейтін, Пуладшы еді. Ол
Шағатай ... ... ... бел ... хан деп ... ... ... бойынша Шыңғысхан тұқымы ғана хан бола алатын)
Тоғылық-Темір сұлтанды хан деп ... ... ... ... ... ... деп ... хандық туды.
Тоғылық-Темір өз қарамағындағы жерін ұлғайтты. XIV ғасырдың 60-шы
жылдарында ол ... ... ... ... ... ордасы мен өзбек хандығының құрылуы:
XV ғасырдың басында ... ... ... ыдырады; олардың ішіндегі
ең ірілері Ноғай ордасы мен Өзбек хандығы болды. Ноғай ордасы Орал ... ... ... ... ... ... Волганың оң жағына
өтіп, солтүстік шығыста Тобылға дейін барып жүрді. Ноғай ордасындағы ... ... ... ... хандығы Ноғай ордасының шығысында болды. Ол
Сырдарияның төменгі бойы мен Арал теңізінен ... ... ... ... ал ... ... Ертіске дейінгі жерді алып жатты.
Ноғай мен Өзбек хандықтары халқының этникалық құрамы ... ... ... жергілікті түрік тілдес тайпалармен сіңісіп кеткен кірме монғол
тайпаларының бір ... ... Бұл ... жерінде қаңлылар,
қоңыраттар, карлуктар, наймандар, үйсіндер, арғындар, қытайлар, қыпшақтар
т.б. тұрды. ... мен ... ... ... бұл ... бір-
біріне өте жақын еді. Олардың негізгі кәсібі - көшпелі мал шаруашылығы.
Әбілқайыр хандығы
Өзбек хандығы XV ғасырдың 20-шы ... ... Бұл ... ... ... тартыстар күшті болатын.1419 жылы Орыс ханның немересі
Барақ ... ... ... ... Ұлықбек Барақты қолдайды, сөйтіп
оның 1425 жылы хан ... ... ... ... ... үмітін
ақтамады, көп ұзамай Сығанақ төңірегіндегі Ұлықбекке ... ... ... ... ... 1427 жылы ... Бараққа қарсы аттанды. Бұл
жорық сәтті болмады.1428 жылы Барақты оның жаулары ... ... ... билігі Шейбани тұқымы - Әбілқайыр сұлтанның қолына ... ... ... ... ... ... ... жерді өзіне бағындырып
алды. XV ғасырдың 40 жылдарында Өзбек хандығының құрамына ... ... ... ... ... ... Қазақстанның көшпелі
аудандары мен Мавераннахрдың егінші аудандарының арасында жатқан ... мен ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр
өзінің хандығында өкімет билігін 1428 жылдан 1468 ... ... - 40 жыл ... ... ... 1468 жылы ... хан өлді.
Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ халқының тұңғыш мемлекеттік құрылымы (шамамен 1456-1847). Астаналары
әр түрлі ... ... ... Түркістан, Созақ т.б. қалалар болды.
Қазақ хандығы XIV-XV ... ... Орда ... ... ... Ақ Орда, Ноғай ордасы бөлініп шығып, өз ... ... ... жер өңдеудің қайта қалпына келуі, қалалар
өркендеп, онда қолөнердің қайта ... ... ... ... ... ... мен Жетісудың Оңтүстік Қазақстанның отырықшы диқандарымен
шаруашылық байланысының дамуы - бұл кезеңнің этникалық ... ... ... ... шығу тегі бір ... топтардың бауырласуына,
ақыры қазақ халқының құрылуына ықпал етті. XV ... орта ... ... ... қажет екені айқын ... ... ... ... ... ұлыстар жерінің шаруашылығының біртұтастығын сақтай
алатын еді. Мұндай жағдайға ең әуелі қазақтың ... ... - ... мен ... ... болды. Бұлар өзара қырқысқан қақтығыс пен
соғыстардан қатты жапа шекті. Оларды ... ... ... ... ... ... 50-60 ... Оңтүстік және Оңтүстік Қазақстанды мекендеген
қазақтың кейбір ру-тайпаларының Әбілхайыр қол астынан ... ... ... ... ... ... - ... хандығының құрылуына
тікелей ұйтқы болды. Әбілхайырдың қарсыластарын Орыс ханның шөбересі , Ақ
Орданың ... ... ... ... ... пен оның туысы Керей
сұлтандар бастап келді. Олар Моғолстан ханы Есенбұғамен одақ ... ... ... ... ... ... ... билік дағдарысы қазақ
сұлтандарына Жетісу жерінде жеке саяси бірлестік құруға ... ... ... ... ... билік құра бастаған кезеңі 1465-66
жылдар. Қазақ ... ... ... ... (Шу, Талас ойпаты) құрылды.
Қасым ханның тұсындағы қазақ хандығы
XVI ғасырдың басында Мұрындық ханның ... ... ... ... ... Қасым сұлтан көзге түсті. Ол хан болып, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... кейін Қасым хан бүкіл Дешті-
Қыпшақтың ханына айналды. Оның хандығының нығаюына онымен көршілес отырған
Ноғай ордасының әлсіреуі ... ... ... ел ... ... ... тұқымдары мен қазақ сұлтандарының арасында соғыс бола берді, күрес
көбіне Сырдария ... ие болу үшін ... ... ... мен Шейбани
әулеттерінің күресі бейбіт қалалар мен селениелерге тонаушылық шапқындар
жасалуымен қатар жүріп ... ... ... жаңа ... мен
күйзеліске душар етіп отырды. 1510 жылдың қысында Шайбани хан ... ... ... хан ... шабуыл жасады. Оларға күшті тойтарыс
бере алмайтынын түсінген Қасым хан шегініп ... де, ... ... ... тас-талқан етті. Моғолстан ханы Сұлтан Сайд ... ... ... ... ... хан бұл ... бас ... жылы
Сұлтан Сайд Шығыс Түркістанға кеткен соң қазақ хандығының Жетісудағы билігі
нығая түсті. Хандықтың шекарасы кеңіді. ... ... орыс ... ... ... ... хан билігінің соңғы жылдарында қазақ
билеушілері мен шайбанилердің өзара қатынастары ... ... ... 1516-17 ... Шайбани әулетінің сұлтандары күш ... ... ... ... ... ... ... жолы» дейтін белгілі заңдары Қасым хан 1518
жылы өлген.
«Қасым ханның қасқа жолы» - қазақ халқының хандық дәуіріндегі әдет-ғұрыптық
заң ережелерінің ... ... ... ... кезде ел басқару ... ... хан өзі ... ... ... қазақ халқының этникалық
аумағын кеңейту барысында әдет-ғұрыптық заңдарға арқа ... ... ... ... ... да ... ханның қол астына өткен
соң, әдет-ғұрыпқа сүйенген қазылық биліктерге ... ... ... хан ... Құран талаптарына қайшы ... ... ... ... Мыс., жеті ... ... үйленбеу, әмеңгерлік, құдалық жол-жоралар,
қазылық билік т.б. Ол халықтың көкейінен шыққан әрі ежелден келе ... ... ... ... ... күшейтті. Бұл заңға
енген ережелер: 1) мүлік заңы (жер дауы, мал-мүлік дауы); 2) қылмыс ... ... ... ... ... ... қылу); 3) әскери заң (аламан
міндеті, қосын жасақтау, қара қазан, ердің құны, ... ат); 4) ... ... ... халықаралық қатынастағы сыпайылық, әдептілік,
ибалылық); 5) жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке, думан үстіндегі
ережелер, ат жарыс, бәйге ... ... ... ... ... ... арасында ілтипатпен «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталып
кетті. «Қасқа жолдың» ... ... XVII ... жетіп, Есім хандық
құрған тұста (1598-1645) «Есім ханның ескі жолы» деген жаңа атқа ие ... ... ... ... бұл заң әлі де шариғат қағидасымен
боялмай, ежелгі билер жасаған қалпын жақсы сақтады.
Хақ Назар ... ... ... ... ... ... ... Хақназар (1538-1580) өзінің
өкімет билігін күшейтіп, өз иеліктерінің шегін кеңейтуге әрекет етті. Бұл
кезде Ноғай ... ... екі ... ... ... ... болды:
бұлардың бір тобы Россияның қол астына кіруді тіледі, екінші тобы көшпелі
қазақ ұлыстарына бой ... ... ... ... ... көбісін өз
жағына шығарып алды. Хақназар Моғолстан хандарымен де ұзақ қантөгіс соғыс
жүргізді, ... бұл ... ... ... 50-шы ... ... ... бойындағы сауда-қолөнері орталықтарын өзіне бекітіп
алуға және Орта ... ең ірі ... бірі ... басып алуға
тырысты. 60-70-ші жылдары қазақтардың Орта Азия ... ... одан әрі ... ... бір топ сұлтанмен бірігіп ... ... ІІ мен ... ... ... «дос ... оған ... уәде берді.Абдулла Ташкент билеушісі Баба сұлтанға қарсы ... ... мен ... сұлтандар Абдулланы қолдаған. Осы үшін
Хақназар Абдулладан Сырдарияның ... ... ... ... ... талай толқып, бір кезде Баба ... ... Ясы, ... ... біраз уақытқа Абдулланы сатып кетті. ... ... ... шығып, Хақназар мен оның өзіне жақын сұлтандары Ташкент
билеушісіне қарсы астыртын ... ... ... ... ... ... өзіне жақын бірнеше сұлтандармен бірге 1580 жылы өлтірілген
болатын.
XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ... ... ... ... ... ғасырдың аяғында - XVIII ғасырдың басында Қазақстанда ... одан әрі ... ... ... ... маңызы
артты. 1680 жылы Жәңгірдің ... ... хан ... ... ... қарым-қатынас күшейе түсті, елшіліктер алысу жиіленді,
сауда байланыстары ұлғайды. Мұнымен қатар ... ... ... ... ... ... жасалды. XVIII ғасырдың басында
тарихи әдебиетке Жеті-Жарғы деген атпен енген ... ... ... бұл ... ... ... заңдары» деп аталады. Бұл
заңдарда негізгі назар феодалдық меншікті қорғауға және ... ... ... ... отыруға аударылған. Феодалдық праволарды бұзушылардың
қай қайсысына да ... ... ... болды. Жеті Жарғы шыққаннан
кейін еңбекші халыққа түсетін салық ауыртпалықтары ... да ... ... ... ... ... түрліше алымдар енгізілді.
Кісі өлтіргендік үшін кесілетін өлім жазасын судьялардың құн төлеумен
ауыстыруына ... ... ... мен ... ... үшін ... құн
жәй қара қазақты өлтіргенде алынатын құннан жеті есе көп ... ... ... ... тірі қоямын десен де, өлтіремін
десе де шексіз правосы ... ... ... ... ... еш ... «Өзінің малайын өлтіргені үшін мырзасы Құдай алдында ғана
жауапты»,- делінген Тәукенің заңдарында. Жеті ... ... ... ... адам мен оның руластарын билер сотының шығарған билігін еріксіз
орындатқызудың басты әдістердің бірі ретінде ... ... ... ... ... ... бұрынғыдан да бетер тежеусіз еткен. Өз әйелінің неке
бұзарлық жасағанын ұстап ... ері оны ... ... ... ... қарсыласатын бала ауыр жазаланатын болған. «Өз балаларын өлтірген
ата-аналарға ешқандай жаза жоқ»,- делінген ... ... ... ... - ... ... ... мүдделерін қорғау, олардың меншігі
мен саяси үстемдігін қорғау, хан ... ... ... ... ... ... ... күресі.
Жоңғар феодалдарының қазақ жерлеріне жасаған шабуылдары XVII ғасырдың 40-шы
жылдарында қонтайшы Батурдың тұсында жиі ... 1643 жылы ... ... ... ... жасады. Ол Жетісудың едәуір
бөлігін басып ... ... ... қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. XVII
ғасырдың 80-жылдарында жоңғар феодалдарының қазақ жерлеріне жорықтары
қайтадан ... Олар ... ... және ... ... сауда
қалаларын, ең маңызды керуен жолдары өтетін территорияны ... ... ... ... ... қонтайшысы 1681-1685 жылдары оңтүстік
Қазақстанға бірнеше рет ... ... ... ... ... ... кетті.
Бай аудандар тып-типыл болды. Қалданның мұрагері ... ... ... ... тоқтатпады. XVIII ғ. ... ... көп ... ... ... ... келді. 1718 жылы жоңғар
әскерлері Арыс өзенінің бойында қазақ жасақтарының отрядтарын талқандап
жеңді. 1723 жылдың көктемінде ... ... қолы ... ... ... өзенінің аңғарына басып кірген. Қазақтар бұл ... ... ... еді де, ... ... көшуге дайындалып жақан еді.
Мұндағы қазақ халқының бәрі қырылып кетті, ал тірі ... мал ... ... ... ... ж. Жоңғар феодалдарыТашкент ... ... ... 1728 жылы ... жасақтары Шұбар-Теңіз көлінің
маңында, Бұланты өзенінің жағасында жоңғар феодалдарын ауыр жеңіліске
ұшыратты. Бұл ... ... ... одан әрі ... ... жігерлендіре
түсті.1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігінде жоңғар әскерлерімен тағы да бір
үлкен ұрыс болды. Жоңғар феодалдар тағы да жеңіліске ... Кіші жүз ... жүз ... ... ... азат ... ж.ж. «Ақтабан шұбырынды» жылдары
1723-1725 жылдар қазақ халқының есінде ең ауыр кезең есебінде ... ... ... ат ... Бұл ... ... ... қасірет,
Отан басына күн туған кезең. 1718 жылы ... хан ... ... кейін Үш
жүздің дербестеніп, бір-бірінен алшақтануы ... ... ... Әз ... өз ... ... нығайтуға талпынғанымен
көздеген мақсатына жете алмады. Жоңғар басқыншыларына тойтарыс ... ... 1710 жылы ... ... ... қанжығалы Бөгенбайды
қолбасшы сайлап, бүкілхалықтық жасақ құруға шешім қабылдайды. Жоңғарлар өз
әскерінің саны жағынан да, ... ... да ... ... ... жылдың көктемінде жайлауға көшуге қамданған ... ... ... ... қолы тұтқиылдан шабуыл жасады. Олар Балқаш, ... ... ... ... ... ... ... өрледі. Нұра өңірін қанға
батырып, Шелек, Есік көлі, Шу өңірін таптап, тоқтаусыз Іледен өтіп ... ... ... қазақ жерлерін иемденді. ... ... ... ... алды. Халық көп қырылды, тірі қалғандар ата мекенін
тастап шықты. Тарихта бұрын болып көрмеген алапат ... - ... ... ... ... туды. Тоз-тоз болған Ұлы жүз, Орта жүздің шағын
бөлігі Ходжент, Самарқан иеліктеріне ... Кіші жүз ... ... ... ... ... халықтың басым көпшілігі Сырдан өтіп, Алқакөлге
жетіп құлады. Осы тұста халықтың жүрегінде мәңгі сақталған ащы зар мен ... толы ... әні ... ... ... шапқыншылығынан күйзелген
қазақ жеріне Еділ бойы қалмақтары, Жайықтың ... Орал ... мен Хиуа ... ... ... ... Қазақ өз елі тарихында
алғаш рет қасіретті зардабы өте мол ... тап ... жер ... ұлт
ретінде жоқ болу қаупіне ұшырады. «Ақтабан ... ... ... мен ... ... ... ... күш-жігерін жасыта
алмады, олардың еркіндік пен ерлік рухын шыңдады. Бөгенбай, ... ... ... ... ... бастаған қалың ел 1726-1727
ж.ж. ... ... ... ашты. Бұланты мен Бөленті өзендерінің
жағасында ... ... ... ... 1727 ж. ... ... Хан тауына Орда тігіп, Аңырақай даласында ұлы ... ... ... ... сұлама» қазақ халқының есінде ұлы қасірет болып
тарихта мәңгі сақталды.
Бұланты-Білеуті шайқасы
1727 ж.Ұлытау өңіріндегі Бұланты және ... ... ... қазақ
жасақтарының жоңғар басқыншыларымен болған шайқасы. 1723-25 ж. Қазақ
жерінің ... мен ... ... орта ... ... ... басып
алған жоңғарлар Ұлытауға қарай бет бұрды. Осы кезеңде Ордабасы жиынында
біріккен бүкіл қазақ қолының бас ... ... хан ... ... Ұлытау өңіріне енуді көздеген жоңғарлар 1726 ... ... ... ... ойсырай жеңіліс тапты. Бұланты мен
Білеуті өзендері арасындағы кең жазықта шешуші ұрыс ... Онда ... ... ... ... ... ... тоқтатылды. Сол
жеңістен кейін майдан кіндігі болған төбе Қалмаққырылған ... ... ... ... ... 1941 ж. Мәскеу түбіндегі
жеңіспен тең.
Аңырақай шайқасы
(1729жылдары, кей ... 1730 ж.) - ... ... ... ... ... жүз ... азаттық соғысында бетбұрыс жасаған ең ірі
жеңісі. Саяси және әскери бірлікке қол жеткізген үш жүз ... ... ... ... пен Шу ... ... жылжып, ұрысқа әзірлене бастады.
Бұл кезде ... ... ... ... ... ... еді. ... сезген олар да Шу мен Балқаштың оңтүстігінде үлкен шеп құрды. Үш
жүз жасақтары шешуші щшайқас алдында Хантауында, ... ... ... ... ... тауы аталды) жиналды. Шайқас солтүстігі Балқаш, оңтүстігі
Отар ... ... ШУ, ... ... ... ... ... осы өңірлерде жиі кездесетін қазақ, қалмақ қорымдары дәлелдейді.
Аңырақай аталатын да осы ... Бұл ... (40-45 күн) ... ... ... Үш жүз ... ... үйлестіру міндетін бас қолбасшы
Әбілқайыр жүзеге асырды. Көптеген қазақ ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... Жолбарыс хан мен Төле би, Орта жүз
қолын қанжығалы Бөгенбай, шақшақ Жәнібек, қаракерей Қабанбай, Кіші жүз ... ... ... ... т.б. ... басқарып, үлкен ерлік көрсетті.Қазақ
садақшыларының жеке жасағын ошақты Саурық батыр басқарды. Шайқасқа болашақ
қолбасы ... ... да ... Бұл ... көптеген батырлар
жекпе-жекке шықты. Бұл соғыста көптеген атақты ... қаза ... есін жия ... ... ... ... ... жерде шөлге ұшырап,
одан әрі соғыса алмай Аягөз, Шарға қарай ... ... ... бұл
соғысты әрі қарай дамыта алмады. Оған шайқастың ... ... ... ... ... ... басталған тақ үшін талас кедергі
келтірді. Көпшілік Болат ханның ... жас ... ... ... ... ... ... даласын тастап, Кіші жүздің ... ... ... алып ... Орта жүз қолы ... хан ... солтүстікке бет
алды. Бірақ Аңырақай шайқасындағы жеңіс ... ... ... ... ... сенімін бекітті. Халқымыз үшін Аңырақай шайқасының маңызы
орыстардың Бородино ... ... ... қолының Ватерлоо, КСРО
халықтарының Ұлы Отан соғысындағы Сталинград түбіндегі жеңістерімен бірдей.
Қазақстанның ... ... ... ... алуы, отарлауы.
Қазақстанның Ресейге қосылуы алдында олардың ... ... ... ... Орыс ... ... ... мемлекеттік шараларыын
кеңейтуге мүдделік көрсетті. Иван IV-нің Қазан (1552), Астрахань (1556)
хандықтарын, ... ... ... ... Кама сауда жолын құруы
қазақ хандығымен де тікелей түйісуді ... Орыс ... ... ... XV-XVI ғ.ғ. ... жартысынан бастап Ресей
ортаазиялық хандықтармен сауда және дипломатиялық қатынастар орнатқаннан
кейін қатты күшейді. Орыс ... ... ... ... және ... ... ... қарым-қатынасына жанды ықылас білдіріп ... ... ... да ... ... ... байланыс орнатуға
талпынды. Бұл мақсатқа жетуде елшілік байланыстары зор роль ... ... ... ... ... ... бастаған орыс елшілігі жіберілді,
елшілікке қазақтармен сауда ... ... салу ... ... Алайда
Чебуковтың дипломатиялық миссиясы Қазақстан шептеріне жете алмады, себебі
оларды жолда ... ханы ... ... Мәметқұл қырып салды. 1594 жылы
Мәскеуге бірінші қазақ елшілігі келді. Тәуекел ... ... ... ... ретінде ұсталып отырған өзінің жиені Оразмұхаммедті
босатуға және орыс ... ... ... ... ... алған
болатын. Сонымен бірге оның жауласушы феодалдық көрші хандықтармен күресу
үшін ... ... ... ... ... қол ... тиіс еді. ... Тәуекел ханға жауап грамотасында оған «отты қаруы бар көп әскер»
жіберетініне және ... ... ... ... «сақтайтынына» уәде
берілді. Қазақстанмен, Сібірмен, Орта Азиямен байланыстарының қауіпсіздігін
қамтамасыз ету үшін орыс ... жаңа ... ... мен әскери отрядтарды жіберумен қатар, Қазақстанмен шекарасында
нығайтылған бекініс пункттерін салуға кірісті. Қазақстан шекарасына жақын
жерде ... ... орыс ... ... Об ... ... Мұнан соң
Тюмень (1586), Тобольск (1587), Тару (1594), Томск(1604) қалалары салынды.
Жоңғар хандығының ... ... ... ... ... ... ... феодалдық топтың мүддесін білдіруші, алысты болжайтын саясатшы
Тәуке хан өз ... ... ... ... ... Оның
Ресейге тілектестік қарым-қатынасыоның Ресеймен байланыс жасай отырып,
Қазақстанның ... ... ... туған еді. 1732 ... ... ... ... ... ... Найзакескен мекенінен кері
қайтар жолына шықты. Петербургке жіберілген ... ... ... ж. 2 ... ... келді. Петербургте өткен келіссөздер нәтижесінде
Кіші ... ... ... кіруі түпкілікті шешілді. 1731 жылдың
аяғында Әбілқайыр мен Бөгенбай батыр Семеке ханға егер ол Ресей ... орыс ... ... бұл ... ... ... ... уәде беріп, Орта жүзге өзінің өкілдерін жіберді. Сәмеке
Әбілқайыр елшілерінің ... ... 1732 жылы Орта ... кейбір
бөлігі Ресей құрамына формальды түрде өтті.
Өлкені отарлауды ... ... ... ... жүйесі енгізіле
бастады. Бұл қазақ халқының үлкен бөлігінің ... ... ... ... ... ең ірі көтеріліс - Кенесары Қасымов ханның
қолбасшылығымен болған қозғалыс еді. Бұл ... Орта жүз ... ... ... ... ... ... бағындырушылығын 10-
15 жылға кері сырғытып тастады.
Ұлы жүздің негізгі бөлігін ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстандағы қазақ руларының бір бөлігі Ресей бодандығын өз еріктерімен
қабылдады. 1819 жылы 18 ... ... ... сұлтан бастаған 55462
жан Ресей тағына өз еріктерімен ант берді. 1824 жылы император Александр-І
Ұлы жүздің ... ... ... руларынан тағы да 14 сұлтанды
бодандыққа алу жөніндегі ... қол ... ... мен ... ... ... Ресей империясы ықпалынан сырт қалды. Көп
кешікпей Қапал, Лепсі, Үржар ... ... ... ... ... ... патша әскерлерінің Түркістан, Шымкент,
Әулиеата және басқа қалалар мен елді ... ... ... ... Қазақстанды жаулап алуы аяқталды.
Қазақстанның Ресейге қосылуы арқылы көшпелілер мен келген халықтар арасында
шаруашылықтық айырбас пен әрекеттестік үшін жағдай ... ... ... ... қазақ ауылдарын капиталистік өндірістік
қатынастар кеңістігіне тарту үшін негіз қаланды.
Абылайдың хандығы. Ішкі және ... ... - ... ... ... бұрынғы шекарасын қалпына келтіріп,
өз хандығы кезінде ... ... ... ... ... ... ... қайраткері. 15 жасынан жоңғар шапқыншылығына қарсы
күреске белсене ат салысқан Абылай ... ... ... ... ... ... ... етуді мақсат еткен. 1740
жылы Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен Абылай Орскіге келіп, Ресей империясының
бірлігін ... ... ... қырғын соғысқа қатысқан ... ... ... қол ... Оған 1741 ... ... ... жоңғар тұтқынына түсіп қалуы себепші болды.
1743 жылы тұтқыннан босаған Абылай жоңғар феодалдарымен ... одан ... ... ... 1752 жылы қалмақтардың Орта ... ... ... болды. Күші әбден сарқылған Жоңғарияның қиын жағдайын
шебер пайдаланған ... 1753 ж. ірі ... ... ... ... ... еді. Абылайдың мақсаты - жоңғар шапқыншылығы кезінде олар ... ... ... ... ... ... алу еді. Абылайдың туы
астына үш жүздің жасақтары жиналды. Қытай қолбасшылары Фу Дэ, Чжао ... ... 1757 жылы ... шекарасына басып кірді. Цин әулетімен
әскери-саяси тартыстың қазақ елі үшін қауіптілігін ... ... ... ... ... келе, қытай мемлекетімен арадағы кикілжіңді
келіссөзбен шешуге бел байлады. Сөйтіп, XVIII ғ. 20-30 ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық жолмен
қайтарылып алынды. Қазақ ... ... ... ... ... ... дербестігін сақтап қалу еді. Абылай 1781 жылы дүние салды.
Сырым Датұлы басқарған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі:
Кіші жүздің ... ... ... ... ... ... руларының
патша үкіметінің аграрлық саясатына қарсылығы толастамады. 1782-83 жылдарда
қыстың ауыр болуынан жұттан ... ... ... шығын болуын казак
әскерлері жергілікті халыққа қысым көрсету үшін пайдаланды. ... ... ... саяси жағдайды шиеленістіріп жіберді.
Көтерілісшілердің басты мақсаты - ғасырлар бойы қалыптасқан жерді пайдалану
жүйесін ... ... Орал ... әскерінің қазақ жерлерін басып алуын
тоқтату, Нұралы хан мен оның сарайындағы ақсүйектердің озбырлығына шек ... ... ... ... қарсы бағытталған осы ... ... ... ... ... руының старшыны, батыр Сырым
Датұлы болды. Сырымның Орал ... ... ... ... 1784 ... айында басталды.
1787 жылдың наурыз айында көтерілісшілерді талқандау үшін 1250 ... бар Орал ... ... ... ... пен ... шықты. Патша жазалау тобының қимылдарын қиындату үшін ... суы ... ... тақыр жерлерге шегінді. Қазақтардың
қарсылығына қарамастан, ... ... ... Колпаковтың тобы алдына
қойған мақсатына жетпеді.
1792 жылы патша әкімшілігінің хан билігін қалпына келтіруімен Кіші ... ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... бөлінген-ді, ал С.Датов партизандық күреске көшкен болатын.
1797 жылы ... Есім ... ... Патша үкімті жауап ретінде тек
жазалаушы отряд жіберіп қана қойған жоқ, сонымен бірге Кіші жүзде хансыз
Хан ... ... Бұл ... би, ... ... сай еді, ... ... бірігуіне жағдай жасады. Осы жерде С.Датовтың
тұрақсыздығы білінді: 1797 ж.,29 ... ол ... ... ... Хан
кеңесінің мәжілісіне келді де күресті тоқтататыны туралы мәлімдеді. ... үшін оны Хан ... ... ал ... ... ... жж. ... Датов басқарған көтеріліс патшалық езгіге және ... - ... мен ... ... кең тараған бұқаралық қозғалыс
болды. Көтерілістің тарихи ... зор: бұл ... ... ... ірі ... сипаттағы қозғалыс; көтеріліс патша үкіметінің
отарлау саясатының түпкілікті ... ең ... ... ... ... өңірді басып алуы екенін дәлелдеді; көтерілістің басты
талабы - жер мәселесі 1836-1838 жылғы «Ішкі ... ... де ... ... Датұлының өмірі, ерліктері, ардагер ... ... ... ауыз ... ... ж. ... хандығының құрылуы:
ХІХ ғасырдың басында Орал мен Волга ... ... ... вассалы
- Бөкей хандығы құрылды. Хандық сұлтан Бөкей Нұралыұлының есімімен аталды.
Хандықта Кіші ... ... 5 мың ... ... ХІХ ... ... ... 300 мың адам тұрды (50 мың семья).
Бөкей хандығында хан билігі институты, екі ханның Бөкей хан мен оның баласы
Жәңгір ханның ... ... ... ... 45 ... ... ... өлгеннен кейін хан билігі қысқартылып, басқару уақытша Кеңеске ... ... ... ... ... губернаторы және Россия империясының
Сыртқы істер министрлігі іске асырды.
Бөкей хандығы Россия үшін мал, ет, жүнмен жабдықтаушы ... ... ... ... дамуы қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымының
өзгеруіне, ... ... ... ... ... етті. Бөкей
хандығы құрылуының алғашқы жылдарынан бастап шұрайлы тәуір ... хан өз ... мен хан ... ... бөліп берді.
Өйткені бөкейдің - Ішкі ... ... ... ұзақ ұстап отыра
алмайтындарын түсінді. Арнайы билік ... ... ... ... және ... жерлерде жазбаша іс жүргізу енгізілді. Сонымен
бірге, хан қазынасының пайдасына халыққа салық салудың ... ... ... Бөкей хандығының тарихында Жәңгір ханның билік еткен кезеңі
анағұрлым елеулі із ... 1841 ж. ... ... ... ... балаларды екі тілде - қазақ және орыс ... ... ... ... ... 1844 ж. ... ... Россияның жоғары оқу
орындарында оқуы үшін вакансиялық орындар алынды. Осы уақытта көшпелі ... ... ... халқына қызмет ететін дәріхана және емдеу орны, өте
сирек кездесетін экспонаттары бар ... ... ... ... ... көрнекті композиторлар Құрманғазы мен ... ... мен ... ... ... ... зор рөл
атқарды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алексей Иванович Тевкелев Петербург елшісі6 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Мөңке би8 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь