Сөзжасамдық жұп және оның мағынасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 Сөзжасамның зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Түркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Қазақ тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

2 Сөзжасамдық жұптың өзіндік ерекшеліктері
мен парадигмалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

3 Сөзжасамдық жұптың семантикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
Пайдаланған сөздіктер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
Жұмыстың өзектілігі Сөзжасамдық жұп дегеніміз сөзжасамдық ұядағы себепші негіз бен соған негізделіп жасалатын туынды сөздің жұбы. Сөзжасамдық жұпты кейбір ғалымдар сөзжасам жүйесінің негізгі бірлігі ретінде қарастырады, сөзжасамдық ұяның, сатының, тізбектің бірлігі ретінде қарастырады.
Бірқатар ғалымдар, атап айтсақ, А.И.Моисеев, Л.К.Жаналина, т.б. өздерінің еңбектерінде сөзжасам жүйесінің негізгі бірлігі ретінде сөзжасамдық жұпты көрсетеді.
А.И.Моисеев ғылыми еңбектерінде «основная единица словообразования происходит в пределах словообразовательных пар; почти все ... явления словообразования можно обнаружить в этих пределах: производное слово, производящее слово, средство и способ словообразования, словообразовательное значение; а словообразовательные гнезда и типы сводимы к словообразовательной паре, т.е. могут быть равны ей ... словообразовательные в миниатюре» - деген ой тұжырым жасайды.
Ал, ғалым Л.К.Жаналина өзінің ғылыми еңбектерінде сөзжасамдық жұпты сөзжасамның негізгі бірлігі деп танып, оған мынадай сипаттама береді: Словообразовательной парой называется объединение мотивированного слова на основе отношения формально-семантической выводимости, т.е. словообразовательной ммотивации, с мотивирующим. Именно словообразова-тельная пара является основной единицей словообразовательной системы, так как она отвечает всем требованиям языковой единицы. Сомнение сожет вызвать ее элементарность.
Осы мәндес тұжырымды З.Бейсембайқызының «Қазақ тілін модуль негізінде оқыту» деген еңбегінен кездестіруге болады. Онда: «Негізгі сөзжасамдық құбылыстардың бәрі осы сөзжасамдық қосақтан тарайды. Сондықтан, сөзжасамдық қосақты «шағын сөзжасам» деп те атайды. Осыған орай, сөзжасамдық талдаудың да негізгі единицасы – сөзжасамдық қосақ болып табылады» - делінген.
А.Салқынбай «Қазақ тілінің сөзжасамы» атты еңбегінде сөзжасамдық жұпқа мынадай анықтама береді: «Сөзжасамдық жұп – сөзжасамдық ұяның ең кіші бірлігі. Сөзжасамдық жұпта екі ғана мүше қатысады. Себепші негіз бен соған негізделіп жасалатын туынды сөздің жұбы. Сөзжасамдық жұпты құраушы тұлғалар өзара ұғымдық, тұлғалық және мағыналық байланыста болады» /1, 119/.
1. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). Монография. – Алматы: Қазақ университеті. 1999. -309 б.
2. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. – 368 б.
3. Жаналина Л.К. Сопоставительное словообразование русского и казахского языков. – Алматы, 1998.
4. Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 271 б.
5. Есімсейітов Б. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектердің құрылысын синхронды тұрғыдан сипаттау. – Шымкент: Ордабасы, 2003. – 80 б.
6. Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу - әдістемелік кешен. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. -192 б.
7. Улуханов И.С. Словообразовательная семантика в русском языке и принципы ее описания. 2-е изд., стереотипное – Москва: Эдиториал УРСС, 2001. – 256 с.
8. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. - Алматы: Ғылым, 1988. - 104 б.
9. Қалиев Ғ. Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері (Оқу құралы). – Алматы: Ғылым, 2002. -190 б.
10. Қазақ тілі: Сөзжасам. Морфология. Оразахынова Н.А., Исаева Ж.Т., Сүлеева Г.С.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. – 176 б.
11. Бейсембаева З. Сөзжасамның зерттелу аспектісі // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003, №9. 34-б.
12. Есімсейітов Б. Сөзжасамдық ұяның қарапайым құрылымдық бірліктері. // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003, №11.
13. Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. Изд. 2-е, доп. –Москва: КомКнига, 2005. – 336 с.
14. Карпов А.К. Современный русский язык. Словообразование. Морфология. – Москва: 2002. – б.
15. Қазақ тілі: Анықтамалық. – Алматы, 2004. – 120 б.
16. Тихонов А.Н. Современный русский язык. (Морфемика. Словообразование. Морфология). – Москва: Цитадель – трейд, 2002. – 464 б.
17. Земская Е.А. Словообразование как деятельность. – Москва, 1992.
18. Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. – Москва 200519
19. Лопатин В.В. Современный русский язык. Теоретический курс. Словообразование. Морфология / под ред. Иванова В.В. – Москва: Русский язык, 1989, - 261 с.
20. Зенков Г.С. Вопросы теории словообразования. – Фрунзе, 1969. - 165 с.
21. Араева Л.А. Парадигматические отношения на словообразовательном уровне. Учебное пособие. – Кемерово, 1990. – 78 с.
22. Абжанова Т.А. Отражение «смысловой заряженности» производящих в значениях поизводных./ Проблемы словообразовательной семантики
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Сөзжасамдық жұп және оның мағынасы
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... әдебиеттер тізімінен және сөздіктер тізімінен тұрады.
Жұмыстың көлемі: 44.
Пайдаланған ... ... ... ... сөзжасам, сөзжасамдық ұя, сөзжасамдық ... ... ... сөз, ... сөз, ... ... ... нысаны: жұмысымыздың нәтижесінде алынған тілдік
материалдар мен ... ... ... тілі ... жүйесінде негізгі зерттеу нысаны бола
қоймаған сөзжасамдық жұпты семантикалық аспектіде қарастыру. ... ... ... ... ... ... жұптың өзіндік
қасиеттері мен семантикасына қатысты ғылыми тұжырымдарды нақтылау, қорыту.
Жұмыстың мазмұны: ... ... ... мақсаты мен міндеттері, әдіс-
тәсілдері жайында мәлімет берілді. Негізгі бөлімі үш тарауды қамтиды. Мұнда
сөзжасамның ... ... ... ... зерттелуіне шолу жасалып,
ғалымдар мен еңбектеріне тоқталдым. Сөзжасамдық ... ... ... ... ... туралы сөз қозғалды. Ең бастысы сөзжасамдық
жұпқа, мүшелеріне семантикалық ... ... ... ... ... Қорытынды бөлімде жалпы жұмыс барысы жүйеленіп, нақтыланды.
Жұмыста қолданылған ... ... ... ... және ... ... тілінің түсіндірме сөздігі» алынды.
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................4
1 ... ... ... тіл ... Сөзжасамдық жұптың өзіндік ерекшеліктері
мен ... ... ... ... ... ... ... Сөзжасамдық жұп дегеніміз сөзжасамдық ұядағы
себепші ... бен ... ... ... туынды сөздің жұбы.
Сөзжасамдық ... ... ... сөзжасам жүйесінің негізгі ... ... ... ... сатының, тізбектің бірлігі ретінде
қарастырады.
Бірқатар ғалымдар, атап айтсақ, А.И.Моисеев, ... ... ... ... жүйесінің негізгі бірлігі ретінде
сөзжасамдық жұпты көрсетеді.
А.И.Моисеев ... ... ... единица словообразования
происходит в пределах словообразовательных пар; почти все ... ... ... ... в этих ... производное слово,
производящее слово, ... и ... ... ... а ... ... и типы ... словообразовательной паре, т.е. ... быть ... ей ... в ... - ... ой ... ... ғалым Л.К.Жаналина өзінің ғылыми еңбектерінде сөзжасамдық жұпты
сөзжасамның негізгі ... деп ... оған ... сипаттама береді:
Словообразовательной парой называется объединение мотивированного слова на
основе ... ... ... ... ... с мотивирующим. Именно словообразова-
тельная пара является основной единицей ... ... ... она ... всем ... ... ... Сомнение сожет вызвать
ее элементарность.
Осы мәндес ... ... ... тілін модуль негізінде
оқыту» деген еңбегінен кездестіруге болады. Онда: ... ... бәрі осы ... ... ... ... ... «шағын сөзжасам» деп те атайды. Осыған орай, сөзжасамдық ... ... ...... ... ... табылады» - делінген.
А.Салқынбай «Қазақ тілінің сөзжасамы» атты еңбегінде сөзжасамдық жұпқа
мынадай анықтама береді: «Сөзжасамдық жұп – ... ... ең ... ... ... екі ғана мүше ... Себепші негіз бен соған
негізделіп жасалатын туынды сөздің жұбы. Сөзжасамдық жұпты құраушы тұлғалар
өзара ұғымдық, тұлғалық және ... ... ... /1, ... ... тіліндегі сөзжасамдық тізбектердің құрылысын
синхронды тұрғыдан сипатау» ... ... ... жұпты: «Сөзжасамдық
тізбектегі синтагматикалық қатынас негізінде сөзжасамдық жұп жасалады.
Сөзжасамдық жұп – негіз сөз бен одан ... ... ... ... ... ... құбылыс» - деп түсіндіреді. Яғни ... ... жұп ... ... ... бірлігі ретінде
қарастырылады.
Сөзжасамдық жұп өз алдына жеке ... ... ... ... те ... еңбектерде сөзжасамдық жұпқа анықтамалар беріліп, сипаттама
жасалған. Бұл ретте Н.О.Оралбаеваның, А.Салқынбайдың, Б.Есімсейітовтың,
З.Бейсембайқызының ... мен ... ... болады. Сөзжасамдық
жұп негізінен сөзжасамдық ұя, сөзжасамдық тарам, сөзжасамдық ... ... ... сөз ... Бұл ... сөзжасамдық
жұп сөзжасамдық ұя, тарам, тізбектердің ... ... ... - ... ... жеке сала ретінде кеш дамып, жетіліп
келе жатқан ... ... тіл ... ол жеке сала ... ... 80, 90-
жылдардан бері ... ... ... ... сөзжасам жүйесінің
зерттелмеген теориялық мәселелері де баршылық. Солардың бірі сөзжасамдық
жұп. Айтып ... ... ... сөзжасамдық жұпты жеке қарастырған
еңбектер жоқтың қасы. Ал А.С.Тихонов: «Пока не будет создана типология всех
единиц словообразования, вряд ли ... дать ... ... ... ... - ... Ғалымның бұл тұжырымынан
сөзжасамдық бірліктер толық қарастырылмайынша, сөзжасамдық жүйенің, ... ... ... ... мүмкін еместігін аңғарамыз.
Зерттеудің мақсаты: сөзжасамдық жұптардың өзіндік ерекшеліктері мен
мүшелері арасындағы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде алынған тілдік материалдар
мен дәлелдеулер.
Зерттеудің әдістері: баяндау, салыстыру, сипаттау, дәлелдеу, зерттеу.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... әдебиеттер
мен сөздіктерге сүйеніп алынған.
Зерттеудің жаңашылдығы: бұрын соңды қарастырылмаған тақырып.
Жұмыстың ғылыми нәтижесі: Сөзжасамдық жұптың мүшелері – негіз сөз ... сөз – ... ... біріншісі арқылы, яғни негізді сөз негіз
сөз арқылы уәжделіп жасалғандықтан мағынасы негіз сөзге байланысты болып
келеді. Және ... ... ... ... ... ... не жартылай
беріледі.
1 Сөзжасамның зерттелуі.
1.1 Сөзжасамның түркологияда зерттелуі
Сөзжасамдық жұп дегеніміз сөзжасамдық ... ... сөз ... ... ... ... Яғни сөзжасамдық жұпта екі ғана
мүше қатысады. Себепші негіз бен соған негізделіп ... ... ... ... ... жеке алып зерттеген жұмыстар жоқтың ... ... ... айтар болсақ, түркологияда сөзжасамның зерттелуі
бастауын тереңнен алады. Орта ғасырда өмір сүрген, ... ... ... мен ... ... картасын жасаушы Махмұт
Қашқаридың «Дивани ... ... ... ... ... ... айтылады. Түркі тілдеріндегі дыбыстық алмасулардың ерекшеліктері,
грамматикалық ... ... мен ... ... ... ... қалыптасқан түбір сөздердің құрамының ... әрі ... ... ... ... ... грамматикасын зерттеушілер тек
XIX ғасырдан бастап, батыстық және орыстық дәстүр ... шыға ... ... түркі тілдеріндегі сөз тұлғалары мен сөз таптарын ... ... ... ... ... ... басты-басты жолдары
мен тәсілдерін ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... Н.И.Ильминский,
П.М.Мелиоранский, Н.Ф.Катанов, М.Терентьев, В.В.Катаринский, Э.К.Пекарский,
Н.И.Ашмарин жазған ... ... ... ... ... В.А.Гордлевский, С.Е.Малов, Н.К.Дмитриев, А.Н.Кононов,
Н.А.Баскаков, В.М.Насилов, А.К.Боровков, Е.И.Убрятова, ... ... ... ... еңбектерінде онан әрі
жетілдіріп отырды.
Түркі тілдерінің сөзжасамдық жүйесі кеңес ... ... ... ... ... бастады. Сөзжасам тарихына шолу жасайтын ... ... атты ... ... ... ... шартты түрде екіге бөліп қарастыруға болады:
1) Түркі тілдерінің грамматикасын жазу барысында, морфология құрамында
сөзжасамдық тәсілдерге талдау ... ... ... ... ... Ф.Г.Исхаков, А.А.Пальмбах,
А.Н.Кононов, С.Е.Малов, К.М.Мусаев, А.М.Щербак т.б. ... ... әр ... салалары бойынша жан-жақты зерттеу еңбектерін жазған.
Н.А.Баскаков «Каракалпакский язык», ... ... ... т.б. ... сөз ... ... ... талдау жасап, әсіресе морфологиялық тәсіл арқылы жасалатын туынды
сөздердің ... ... ... ... «Строй тюркских
языков», «Грамматика современного якутского ... ... ... ... ... ... сөз ... қызметіне қарай топтастырып, сөз таптарының морфологиясымен бірге
қарастырады.
Б.Серебрянников, ... ... ... ... атты ... ... ... сөзжасамдық
тұлғалардың даму, қалыптасу тарихын салыстыра ... күш ... ... ... ... литературного языка»
деген еңбегінде сөзжасамды морфологиялық ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде сөзжасам
мәселелері жеке сипатталады. Автор бес түрлі сөзжасамдық тәсілді көрсеткен:
морфологиялық, синтаксистік, синтаксистік-морфологиялық, ... ... ... ... по ... ... тюркских языков (Имя)»,
«Очерки по сравнительной морфологии тюркских ... ... ... ... тюркских текстов X-XIII вв. Из Восточного
Туркестана» атты еңбектерінде түркі ... сөз ... ... жолы
мен сөз тудырушы аффикстердің шығу, ... ... ... әдіс
негізінде зерттеледі. Көптеген сөз тудырушы тұлғалардың түп негізі – қимыл
есімге алып баратыны ... ... ... ... ... тіл ... жеке саласы ретінде бөліп қарастыратын
зерттеулер. Түркологияда ... жеке сала ... ... ... туынды сөздердің мағынасын айқындаған А.А.Юлдашев еді. «Система
словообразования и спряжения глагола в ... ... ... ... ... бір ... түбір сөздердің жалпы саны 200,
етістік түбірлердің саны 800 деп ... ... ... ... ... негізгі қызметі туынды сөздер арқылы орындалатынын көрсетеді.
А.Г.Гулямов «Проблемы исторического словообразования узбекского языка»
атты зерттеуінде, негізінен, аффикстік тәсіл ... ... ... ... ... сөз ... тұлғалардың тарихи тұлғасын
қалыптастыруға күш ... ... ... именное
словообразование» еңбегінде башқұрт тіліндегі есімді сөзжасамды ... ... ... ... жаңа сөз жасаудағы аффикстердің
рөлін айқындаған. Б.О.Орузбаеваның ... в ... ... ... ... ... ... анықтаған, оның жасалу тәсілдерін
көрсетіп берген. Э.В.Севортянның «Аффиксы глагольного словообразования в
азербайджанском ... ... ... словообразования ... ... ... тек ... тілі ... ... ... іргелі еңбектер болған. Зерттеуші туынды сөздің
мағыналық құрылымының қалыптасуы мен сыңарларының мағыналық ... ... ... талдаулар жасайды. Э.В.Севортянның аталған еңбектері жалпы
түркологиядағы сөзжасамның әр түрлі тарихи аспектіде зерттелуіне ... ... ... ... в ... ... ... атты еңбегінде сөзжасамдық тәсілдің түрлерін бөлудегі
әркелкі пікірлерге тоқтала отырып, кірме сөздер мен ... ... ... ... сөзжасамдық аспектіде қарастыруды бұрыс деп табады.
Ф.А.Ганиев сөзжасамды морфологияның құрамында ... ... ... ... сала ретінде бөліп қарастыруды батыл ұстанады. ... ... и ... в куманских языках» атты еңбегінде
негізінен морфологиялық сөзжасамға көп көңіл ... ... ... өнімді, өнімсіз аффикстердің мағыналық қырларын көрсетеді.
Осындай іргелі еңбектерден басқа да, ... ... ... ... ... қорғалды : Б.К.Кутлумуратов, У.Д.Алиев,
А.Ю.Бозиев, Ю.К.Мамедов, Ғ.С.Садвакасов, В.П.Гузев, ... ... ... А.А.Аймурзаева, С.И.Бекмурзаева, В.В.Андреев т.б.
1.2 Қазақ тіл білімінде зерттелуі.
Қазақ тілі білімінде ... ... ... ... ... қазақ тілі ғылымының корифейлері саналатын А.Байтұрсынов пен
Қ.Жұбановтан ... тіл ... ... ... бәрі ... әр
түрлі дәрежеде сөзжасамның теориялық және ... ... ... қозғаған. Сөзжасамның негізгі мәселелері – туынды сөз туралы түсінік,
оның ... ... мен ... қос сөз, ... сөз ... ... А.Байтұрсыновтың 1914 жылы жарық көрген «Тіл – құрал» ... ... ... негізгі терминдер де осы еңбекте
жасалады. Қ.Жұбановтың 1936 жылы ... ... ... тілінің
грамматикасы» зерттеуінің бірінші бөлімінде сөздің жалпы құрылысы ... ал ... о ... и сложных глаголах», «Шылаулар, қос
сөздер, біріккен сөздер» атты мақалаларында сөзжасам тәсілдеріне ... ... ... С.Аманжолов , М.Балақаев сияқты ғалымдар
сөзжасам туралы болмаса да, сөз тудыруға ... ... ... ... зерттеу обьектісі етіп, жеке сала ретінде қарастыра
бастау, біздіңше ... ... ... имен ... ... ... атты кандидаттық диссертациясынан басталады.
Мұнда алғаш рет есімдердің сөзжасамдық аффикстері жеке ... ... ... ... ... зат есім мен сын есім ... жұрнақтар»,
«Қазақ тіліндегі сын есім мен сан есім ... ... ... имен ... и ... в
казахском языке» деген еңбектері түркологияда қалыптасқан ... ... сол ... ... ... Олардың маңызы зат есім, сын
есім, сан есімдерге тән сөз тудырушы тұлғаларды сұрыптап, саралап ... ... ... ... ... ... ... атты
еңбегінде туынды етістік жасайтын аффикстердің ... ... ... ... ... теориялық құнды байламдар жасайды. Б.Қайымова
«Етістік түбірден есім тудыратын аффикстер» атты ... ... ... ең ... ... болып саналатын синтетикалық тәсілдің есім
тудыратын тұлғаларын саралайды. Ә.Керімов «Словообразовательные аффиксы ... ... ... ... XIV в.» деген еңбегінде XIV ғасыр
ескерткіштер тіліндегі сөзжасамдық аффикстерді ... ... ... ... Морфология» деген еңбегінде морфологиялық ... ... ... зерттелген. Сөз тудырудың тілдің өзімен бірге
жасап келе жатқан көне ... ... ... ... ... ... ... түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар» ... ... ... ... ... ... қосымшалардың
тұлғалық және мағыналық ерекшеліктері мен ... даму ... ... ... морфологиялық құрылымы» зерттеуінде XVI
ғасырдағы Алтын Орда мен Египетте жазылған ... ... ... мен туынды сөздердің сипаты, сөз тудырушы аффикстердің құрылымдық
жүйесі айқындалады. Автор «Қазақ тіліндегі ... ... ... ... Бұл еңбектің сөзжасамның зерттелуіндегі рөлі ... ... ... ... ... ... VIII века» деген
еңбегінде жазба ескерткіштер тіліндегі сөзжасам тәсілдерінің ... ... ... даму ... ... ... ... көрсетеді.
Қазақ тіліндегі сөзжасамдық мәселелер негізінен ... ... ... ... ... тәсілдері
мен қалыбы, типі, мағыналық қырлары туралы сөз қозғалмауы ... ... оның ... ... тілі ... сөзжасамдық мәселелерді
зерттеу - суффикстік тәсілді тексеру мен сөз ... ... ... - ... ... жеке сала ... кеш ... жетіліп
келе жатқан сала. Қазақ тіл білімінде ол жеке сала ретінде соңғы 80, 90-
жылдардан бері қарай ... ... ... жеке сала ... мән ... сөзжасам мәселесі грамматиканың морфология саласында, кейбір
мәселелері ... ... ... ... атап ... ... жүйесінің теориялық мәселелерінің назардан тыс ... ... Бұл ... яғни ... жеке сала ... танылмай, жеке сөз
таптарының құрамында қаралып жүргенде, ... ... сөз ... ... ... бұл сөзжасамның жеке проблемаларының
зерттеліп, жалпы теориялық проблемаларының артта ... ... ... ... сөз ... ... ... – тіл білімінің жеке бір саласы. Сөзжасамның
дербес сала ретінде танылып, теориялық дәлелдеулері белгілі бір ... ... ... қазақ тілінің сөзжасам ... - ... ... ... монографияда ғалымдар сөзжасамды қазақ тіл
білімінің жеке, дербес саласына жатқызып, сөзжасамның негізгі обьектісіне
сөз жасаушы тәсілдерді, сөз ... ... ... ... ... тізбектер, сөздің жасалу үлгілерін, туынды сөздер мен олардың түрлерін,
сөзжасамдық заңдылықтар мен ... сөз ... ... жатқыза
отырып, сөзжасам тілдегі сөзжасау процесімен байланысты барлық құбылыстар
мен заңдылықтарды зерттейтінін көрсетті. Осы ... ... ... ... ... жасалды. Сонымен қатар, сөзжасамның ... ... ... ... ... екі он ... ... де қосқан үлесі көп. Олардың қатарына: Н.Оралбаеваның «Қазіргі
қазақ тіліндегі сан есімнің ... А., ... ... ... қазақ
тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты» А., 1998-ж. атты еңбектері мен
Л.Жаналинаның «Сопоставительное ... ... и ... А., ... З.Бейсембаеваның «Сөзжасамды оқытудың ... ... А., 1998-ж. ... ... ... ... қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі» атты
еңбегінде ... ... ... ... бере ... сан ... жүйесін жан-жақты қарастырады. Сан есім сөзжасамның негізгі жасалу
тәсілдері көрсетіліп, олардың сөзжасам жүйесінен ... орны ... ... ... мәселелері жөнінде өзіндік көзқарасын
түйіндеген ... ... ... ... ... жеке ... танылып, оның өзіндік ерекшеліктерін айқындауда бұл ... орны ... Бұл ... ... Б.Қасымованың,
Г.Жексембаеваның, Г.Шаһарманның, Ж.Отарбекованың, З.Умирзақованың зерттеу
жұмыстарын атауға болады. А.Салқынбайдың «Тарихи сөзжасам» атты ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің түркологияда, соның ішінде қазақ тіл біліміндегі
зерттелуіне тоқтала отырып, ... ... ... бірнеше
мәселелерді қарастырады. Б.Қасымның «Күрделі зат атауларының ... және ... ... атты ... күрделі зат атауларының
даму жолдары, қалыптасуында сапалық өзгеріске ұшырауын ... ... ... ... ... тұрғысынан зерттеледі. Күрделі зат
атауларының сөзжасам үрдісіндегі семантикалық аспектісі қарастырылады.
Г.Е.Жексембаеваның «Қазақ тіліндегі кірме ... ... ... ... диссертациясында қазіргі қазақ тіліндегі кірме сөздердің
сөзжасам қызметі, тілде орнығуы, сөз ... ... ... ... ... орыс тілдерінің қазақ тіліндегі сөзжасамдық сипаты
айқындалып, аталған тілдердің қазақ тілінің дамуына ... ... ... кандидаттық диссертациясында сан есім негізінде жасалған
туынды сөздердің құрамы, өзіндік ерекшеліктері, жасалу жолдары жан-жақты
қарастырылған. ... сан есім ... ... ... қосылуы сөзжасамның мағыналық (лексика-семантикалық),
синтетикалық (морфологиялық), аналитикалық (синтаксистік) ... ... ... ... айтылады. Ал, Ж.Отарбекованың зерттеу жұмысының
негізіне ортағасырлық (1602) түркі жазба мәдениетінің ... ... ... ... «Жами «ат-тарауих» атты шежіресі алынған.
Зерттеуші өз еңбегінде ескерткіш тіліндегі сөзжасамды ... ... ... ... ... қараған. Шежіредегі сөздердің
жасалу табиғатын, даму сипатын сөзжасам жүйесін зерттеуге арқау ... ... ... ... ... қарастырылған болса,
енді бір ғалымдар өз еңбектерін әр кезеңдегі ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып
келе жатқан асыл ... төл ... ... ... ... біріктіріп,
жүйеге келтіріп, сөздік ретінде ұсынған. Қандай да бір ... ... ... ... ... ... пен қажеттілікті атқару үшін жасалатындығы
белгілі. Олай болса, мына ... атап ... ... «Қазақ
тіліндегі туынды сөздер сөздігі» А., 1988, ... ... жаңа ... А., 1990, ... ... ... ... А., 1992, ... ... тіліндегі
сөзжасамдық ұялар сөздігі» А., 1996, Б.Қ,Қасымның «Күрделі зат есімдер
сөздігі» А., 1999 ... ... ... ұя ... пайдасы мол.
А.Ибатовтың сөздігі қазақ тіліндегі туынды сөздердің жүйелі жиынтығын,
сөздердің сөз тудыру мүмкіншілігін көрсетудегі арнайы ... ... ... Сөздікте 14 мыңға жуық сөз қамтылған. ... ... ... ... анықтауда туынды сөздерді түбірден қосымшаға қарай және
керісінше ... ... ... ... қуалай отырып талдау жасау амалын
қолданған. Р.Сыздықованың 1985-жылы жарық көрген сөздігі толықтырылып, 1990-
жылы баспадан ... ... ... ... ... - ... ... қолданыстар қамтылса, екінші басылымда 1984-1988-жылдар аралығында
пайда болған жаңа қолданыстар ... ... ... ... ... тәсілдері арқылы жасалған жаңа сөздер,
жаңа мағынада қолданылған ... ... ... ... ... ... құбылыс, зат, іс-әрекет, т.б. атаулары болып келетін, мағынасын ... ... ... ... ... Ал, О.Тоққожаеваның сөздігі қазақ
тіліндегі түбірлес сөздерді ұяларға топтастыру негізінде жасалған ... ... бір ... есім ... тараған 511 ұяға кіретін 9 мың 980
туынды сөз қамтылған. ... ... зат ... ... ... ... ... арқылы жасалған зат
есімдерді қамтыған.
Әр жылдары ... ... тілі ... қалыптасуына өз
үлестерін қосқан Н.Оралбаева, Е.Жанпейісов пен ... ... ... Ж.Отарбекова, А.Салқынбай, Қ.Құрманәлиев, Н.Қоқышева,
т.б. ғалымдардың ғылыми мақалаларын да айта ... ... ... ... ... ... сөзжасам жүйесінің жеке сала
ретінде қалыптасуы, ... ... ... ... әсіресе,
морфология, лексикологиямен байланысы, айырмашылығы, сөзжасамдық ... ... жұп, т.б. ... ... ... ... олардың
зерттелу тарихына шолу жасау мәселелері қарастырылған.
Сонымен, сөзжасам тілдің дамуымен бірге дами ... ... ... өтіп, әбден толығып, күрделеніп, қазіргі өте жүйелі ... ... ұзақ даму жолы бар сала ... ... ... ... келгендігі белгілі. Сөзжасам жүйесін ұялар арқылы
сипаттаудың ... ... ... ... көреміз.
А.Н.Тихонов сөзжасамдық ұяларға қатысты жарық көрген еңбектерінде сөздерді
ұялау теориясымен байланысты бірнеше мәселелерді талқылай отырып, ... ... ... жиынтығы ретінде қарастырады.
Тілдің сөзжасамдық жүйесін сөзжасамдық ұялар тұрғысынан зерттеуде өз
теориялық ... ... ... ... ... Л.К.Жаналина және т.б. ғалымдардың ғылыми еңбектері қосты.
Е.Л.Гинзбург, П.А.Соболевалар өз ... ... ... топтау
мәселелері, сөзжасамның құрылымдық бірліктерінің ... ... ... ... сөзжасамдық ұялардың мағыналық құрылысын
қарастырса, Е.А.Земская сөзжасамдық ұяны ... және ... ... ... ... ... ... жүйесінің
құрамды (комплексный) бірліктерін ... Ал, ... ... ... және ... ... қатысты мәселелерді,
сондай-ақ, мотивация, сөзжасамдық қатынастар, семантиканың негізгі бірлігі
... ... т.б. ... ... ... зерттейді.
Ғалымдардың сөзжасамдық ұя мәселесіне арналған әр жылғы құнды еңбектерінің
негізінде ғалым А.Н.Тихонов 1985-жылы «орыс тілінің ... ... Бұл ... ұя жайлы жазылған ең алғашқы әрі көлемді ... ... ... ең ... ... ... 126690-нан
астам туынды сөздер жүйелі түрде сөзжасамдық ұяларға біріктірілген.
Қазіргі қазақ тіл білімінде сөзжасамдық ұяға ... ... ... ... тілінің сөзжасам жүйесі» атты монографиялық еңбекте:
«Сөзжасамдық ұя деп бір ... ... ... ... ... ... берілген /2,51/. Сонымен, сөзжасамдық ұя ... ... ... ... ... ... жүйелі иерархиялы
бірліктердің жиынтығын құрайды. Яғни, сөзжасамдық жұп ... ... ... ... кейінгі екі бірлік сөзжасамдық тізбек пен сөзжасамдық
тарам бірі ... ... бірі ... ... өзара
байланысқан түрде сөзжасамдық ұя құрамына енеді. Олай болса, ... ... ... ... ... ... ... ұяның
құрылымдық бірліктерін жан-жақты ... ... ... Бұл ... «Пока не будет создана типология всех единиц словообразования,
вряд ли возможно дать ... ... ... ... языка» -
дейді. Ғалымның бұл тұжырымынан ... ... ... ... жүйенің, ұяның өзіндік ерекшеліктерін толық
сипаттау мүмкін еместігін аңғарамыз.
Кейінгі ... ... тіл ... ... жұп ... ... сөзжасамдық тарам, сөзжасамдық тізбек сөзжасамдық ұяның
құрылымдық ... деп ... ... ... монографиялар мен
ғылыми мақалаларда азды-көпті мәліметтер беріліп жүр. Ғалым ... ... ... ... ... ... атты ... зат есім жасайтын жұрнақтарды ... ... ... ... ... туып ... Ол ... атап айтсақ мыналар:
сөзжасамдық тип «словообразовательный тип), ... ... ... ... тұлғалық (словообразователь-
ный формант), сөзжасамдық ұя (словообразовательное гнездо), ... ... ... ... қатынас
(словообразовательное отношение), т.б.» - дейді .
Сөзжасамдық жұп өз алдына жеке ... ... ... ... те кейбір еңбектерде сөзжасамдық жұпқа анықтамалар беріліп, сипаттама
жасалған. Бұл ретте Н.О.Оралбаеваның, А.Салқынбайдың, Б.Есімсейітовтың,
З.Бейсембайқызының ... мен ... ... ... жұп ... ... ұя, сөзжасамдық тарам,
сөзжасамдық тізбек мәселелеріне арналған еңбектерінде сөз ... ... ... жұп ... ұя, ... ... ... ретінде қарастырылады. Сөзжасамдық жұпты сөзжасамдық тізбектің
құрылымдық бөлшектері ретінде қарастырған ғалымдар ... ... ... М.Ю.Зуева, Р.А.Қыдырбаева, Б.Есімсейітовті
тануға ... ... ... т.б. ... ... жүйесінің негізгі бірлігі ретінде сөзжасамдық жұпты көрсетеді.
Сөзжасамдық жұп ... ... сөз ... И.С.Улухонов, Е.С.Кубрякова,
О.П.Ермакова, П.А.Соболева, Н.Д.Голев, М.М.Гинатулин, Е.А.Земская және ... ... ... ... Сөзжасамдық жұптың өзіндік ерекшеліктері мен
парадигматикалық сипаты.
Сөзжасамдық жұп арнайы зерттеу нысаны болмағанмен, ол ... ... ... ... туралы белгілі. Осы ... ... ... ... ... атап ... А.И.Моисеев, Л.К.Жаналина, т.б.
өздерінің еңбектерінде сөзжасам жүйесінің ... ... ... жұпты көрсетеді.
А.И.Моисеев ғылыми еңбектерінде «основная единица словообразования
происходит в ... ... пар; ... все ... ... ... ... в этих пределах: производное слово,
производящее ... ... и ... ... ... а словообразовательные гнезда и типы сводимы
к словообразовательной паре, т.е. ... быть ... ей ... в ... - деген ой тұжырым жасайды.
Ал, ғалым Л.К.Жаналина өзінің ғылыми ... ... ... негізгі бірлігі деп танып, оған ... ... ... парой называется объединение мотивированного слова на
основе ... ... ... ... ммотивации, с ... ... пара ... ... ... ... так как она отвечает всем требованиям языковой ... ... ... ее ... / 3 ... ... тұжырымды З.Бейсембайқызының «Қазақ тілін модуль негізінде
оқыту» деген еңбегінен кездестіруге ... ... ... ... бәрі осы сөзжасамдық қосақтан[1] тарайды. Сондықтан,
сөзжасамдық қосақты ... ... деп те ... ... ... ... да ... единицасы – сөзжасамдық қосақ болып
табылады» - делінген.
А.Салқынбай «Қазақ тілінің сөзжасамы» атты ... ... ... ... ... ... жұп – ... ұяның ең кіші
бірлігі. Сөзжасамдық жұпта екі ғана мүше ... ... ... бен ... ... ... ... жұбы. Сөзжасамдық жұпты құраушы тұлғалар
өзара ұғымдық, тұлғалық және мағыналық байланыста ... /4, ... ... тіліндегі сөзжасамдық тізбектердің құрылысын
синхронды тұрғыдан сипатау» деген еңбегінде сөзжасамдық жұпты: «Сөзжасамдық
тізбектегі синтагматикалық қатынас ... ... жұп ... жұп – ... сөз бен одан ... ... ... тұратын екі
құрамды сөзжасамдық құбылыс» - деп түсіндіреді /5,32/. Яғни ... ... жұп ... ... ... ... ... еңбектерде сөзжасамдық ұяның құрылымдық ... ... ... ... ... ... саты, сөзжасамдық жұп
сипатталып жүр. Әрине бұл дұрыс. Өйткені осы ... ... ... ... ... ... ... болу үшін түс
етістігі негізінде жасалған сөзжасамдық ұяны талдайық.
Түс – биіктен төмендеу, жерге келіп ... ... ... ... |
|Түсік | | ... ( ... ( ... ... ( ... ( |Түсіңкірет ... ( ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... ... ұя ... тек ... тәсіл арқылы жасалған туынды
түбір сөздер қамтылған. Ұя құрамында 10 сөзжасамдық тізбек, 2 ... 3 ... ... 14 ... жұп бар. Олардың бәрі де ... ұя ... ... жұп пен сөзжасамдық сатының сөзжасамда атқаратын қызметі
сөзжасамдық тізбек пен сөзжасамдық тарамға қарағанда ерекше, өзгеше. ... жұп пен ... саты ... ұяға ... тізбек пен
тарамға тікелей қатысты. «Сөзжасамдық жұп алдымен сөзжасамдық ... тән ... оның ... ол ... ... қатысты» - деп
жазады профессор Оралбаева.
Тіл білімінде сөзжасамдық ұяны зерттеп жүрген ғалымдар сөзжасамдық жұп
пен саты ... пен ... ... ... ретінде сипаттайды.
Зерттеуші С.А.Тихонов осы мәселе жөнінде: «Кез-келген сөзжасамдық тізбек
құрамы қарапайым құрылымдық ... ... ... ... – дейді. ғалым
Л.Жаналина «Сөзжасамдық жұп пен сатының ғылымды жеке қарастырылмауы ... деп ... ... ... ... ... ... құрамындағы негізгі бірліктер сөзжасамдық тізбек пен тарам бойында
орналасады. ... жұп ... пен ... ... ... ... ... туынды түбір сөздердің өзара жұптасуын, екі ... ... ... ... ... ... ұяда 10 ... бар екенін айтып өттік. Түс ( ... екі ... ... бір жұп бар. Ол: түс (( ... ... ... Түс ( түсір
( түсірт үш мүшелі сөзжасамдық тізбегінде екі жұп бар. ... түс (( ... (( ... ... ... құралған. Түс ( түсім ( түсімді (
түсімділік төрт ... ... ... үш жұп бар. Олар түс(( ... (( ... ... (( ... сөзжасамдық ұяда екі сөзжасамдық тарам бар дедік. Бірінші
тарам төрт мүшелі, ... ... алты ... Түс - ... 2. ... - ... ... ... ... ... ... ... алғашқыда, түс етістігі мен одан
тікелей жасалған төрт ... ... ... ... ... екінші тарам
бойындағы сөздер түсір туынды ... ... ... алты ... ... ... ... Олар: түс (( түсік, түс (( түсім, түс (( ... (( ... ... (( ... түсір (( түсіруші, түсір (( түсірулі, түсір
(( түсіріл, түсір (( түсіріңкіре, түсір (( ... ... ... бір ... ... ... ... Яғни бір
сөз екі немесе одан да көп ... ... бір тік ... ... ... Ал ... мүшелерінің жұптасуында ондай қасиет жоқ. ... ... ... ... бірі ... бір ... ... бірнеше
сөздің өзара жұптасуын қамтиды.
Сонымен, осы талдаудан байқағанымыздай, сөзжасамдық ұяда бір түбірден
таралған түбірлес ... ... ... ... түбірлес туынды
сөздер ұя құрамындағы негізгі құрылымдық бірліктер сөзжасамдық тізбек пен
сөзжасамдық тарам ... ... ... жұп пен ... ... ... тізбек пен тарамға тікелей ... ... саты ... пен тарам бойындағы сөздердің орнын ... жұп ... пен ... ... ... ... бірі жасалған
туынды сөздердің өзара жұптасуын, екі жақты қатысын білдіреді.
Сөзжасамдық жұптың сөзжасамдық тізбектің құрылымды ... ... ... ... атап ... Бір түп ... тараған,
бірінен-бірі тікелей туындаған сөздер үнемі бір ... ... ... ... Әр ... ... құрамындағы жұп саны
түрліше. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектердің құрамы ең кемі ... ... ең көбі бес ... ... ... ... құрамындағы туынды сөздің морфонологиялық ерекшеліктері тізбек
құрамындағы жұпта анық көрінеді.
Сөзжасамдық жұптың мүшелері – ... сөз, ... яғни ... сөз ... өзара ұғымдық, тұлғалық және мағыналық байланыста болатыны туралы
айтқанбыз. Олай ... ішкі ... бар. ... ... енетін
сөздердің ішкі мағыналық құрылымы мен тұлғалық жағында ортақ белгілер
болады, айырмашылығы ... ... ... ... зат ... әр ... болып, белгіленетін ұғымның өзгеше болуы, жаңа ...... ... ... ... Ал тұлғалық сипаты
кейде бірдей, ... әр ... ... ... ол ... ... түріне
байланысты өзгереді. Егер сөз мағынасы ... ... ... онда ... ... еш өзгеріске түспейді де, өзге сөзжасамдық
тәсіл арқылы өзгергенде туынды сөз ... да ... ... ... ... арқылы жасалған сөзжасамдық жұптар: ауа-әуе, өкім-
үкім, өкімет-үкімет, ана-ене, аса-есе, ырықтау-іріктеу, ... ... ... ... ... ... қыру-сыру, құла-
сұла, тоқ-той, соқ-сой, соғыс-сайыс, сыйысу-сығысу, жақ-жай, жалаң-желең,
т.б.
Семантикалық тәсіл арқылы жасалған сөзжасамдық ... Көз ... – көз ... ... бай (бай ... – бай ... күйеуі), той (той
тойлау) – той (асқа тою), жаз (дастарханды жаз) – жаз (жаз ... ... ... – бақ (малды бағу), тақ (тақ сан) – тақ ... ... ... бен ... айтысы) – айтыс (екі бидің айтысы), тартыс (әңгіме тартысты
өтті) – тартыс (термин), сабау (жүн сабайтын құрал) – сабау ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан толық түсіндіріледі)
/6, 68, 69/.
Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған ... ... Бал – ...... өс - ... өсім ... өсім - ... өсім - өсімпаз,
өс - өсер, өс -өскін, өскін - өскіндеу, т.б. Бала – ... бала ... бала – ... бала – ... ...... балалат –
балалатқыз т.б. Оқы – оқу, оқу – оқушы, оқушы – оқушылық, оқыр – ...... ...... ... отырғанымыздай, сөзжасамдық жұп барлық сөзжасамдық тәсілдер
арқылы айқындала ... ... ... ... ... сөздер
мағыналық жағынан бір - бірін негіздейтіндіктен, соңғы сыңардағы туынды сөз
алдыңғы негіз ... ... ... екен.
Парадигма сөзі грек тілінен енген. Сөзбе-сөз аударғанда үлгі ... ... ... ... тіл ... әр түрлі қолданыста жұмсала
алады. Кең мағынасында: 1) бір-бірімен жалпы белгілер арқылы немесе қарама-
қарсы белгілер арқылы ортақ ... ие ... ... ... ... ... ... бірліктер тобы. Мұнда тіл бірліктері парадигмалық
қатынас арқылы байланысады. 2) ... ... ... байланысатын тіл
бірліктері жиынтығының моделі немесе үлгісі. Тар мағынасында: Морфологиялық
парадигманың синонимі ретінде жұмсалады. ... ... ... ... И.С.Улуханов: Парадигматические связи в словообразовании – это
связи в системе языка между единицами словообразования, которые имеют ... так и ... ... ... ... и др) /7, ... парадигмаға бір түбір арқылы жасалған туынды сөздердің
деривациялық қатары кіреді. Сөзжасамдық ... ... ... үшін ... келтірейік:
Түс – түсір
Түс - түсірт
Түс - түсім
Түс - түсіріңкіре
Түс – түсірулі
Түс – ... ... ... негізді, яғни туынды сөздерінің
құрамында «түс» ортақ мағынасы бар сөздер.
Жорық – жорықтас
Жорық – ......... ... ... ... сөзі бір ... «жорық».
Жел – желгіз
Жел – желгіш
Жел – желдір
Жел – желіс, осы сөзжасамдық жұптардың негіз ... ... сөзі ... ... ... және басқа да парадигмалық сипаты бар сөзжасамдық
жұптардың мағынасына тоқталып өтейік.
Шап – шапқыла
Шап – ......... ... ... ... сөзі, туынды сөздерге ортақ
негіз «шап» сөзі болып тұр.
Соқ – соғым
Соқ – соғыл
Соқ – ... ... ... ... ... «соқ» негіз
сөзі болғанмен, туынды сөздердің беретін мағыналары әр басқа.
Қон - қоныс
Қон - қонақ сөзжасамдық жұптарының парадигмалық ... ... ... ... кейбіреуінің мағынасына тоқталсақ.
Жорық – жорықтас ... ... ... сөзі ... «Шабуыл,
аттаныс» мағынасын білдіреді. Мысалы, Қанша қажығанмен жорықта оқ даусына
үйренген ат ... шаба ... ... ... Ал, осы жұптың
негізді сыңары жорықтас ... ... ... ... Жорыққа бірге
шыққан. Мысалы, Амангелдінің жорықтас үзеңгі серіктерінің бірі ... жасы ... ... ... - ... ... ... жұптың, және басқа да сөзжасамдық
жұптардың негіз мүшесі жорық «шабуыл, аттаныс» ... ... ... ... Бұл ... ... айта ... Сөзжасамдық жұптың жорықты
негізді сөзін ҚТТС-де былай түсіндіреді: Шабуылы, жорығы көп, аттанысты.
Мысалы, ... ... ... ... ... бес атар мылтығы болды
(Ж.Жұмаханов, Соқпақ.).
Жорық - жорықтық сөзжасамдық жұбының негізді ... ... ... ... деген мағынаны білдіретіні аталған сөздікте ... ... ... ... ... ... адам еді (С.Мұқанов,
Аққан жұлдыз).
Жорық - жорықшы деген сөзжасамдық жұптың негізді мүшесі жорықшы ҚТТС-
де былай ... ... ... ... ... Семсерімді
шешпеймін, Тұлпарымнан түспеймін, Кегімді жауға кешпеймін, Жорықшы бол да
еріңдер ... ... ... мүшелерінің мағыналары байланысты екенін көріп
отырмыз, яғни туынды сөздің мағынасы ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық жұптың өзіндік ерекшелігі ретінде мыналарды
танысақ: 1) Сөзжасамдық жұп ... ... ... ... ... негіз
сөзден және одан жасалған негізді сөзден тұратын ... ... ... ... байланыс – ең мықты мағыналық байланыс.
2) Сөзжасамдық ... ... ... құрамы жағынан тең болмайды,
жұптың бірінші мүшесінен ... ... ... ... болады.
3) Сөзжасамдық жұп мүшелерінің мағынасында айырмашылық болады.
4) Бір сөзжасамдық тізбектегі жұп мүшелерінің құрамындағы ... ... ... бір ... ... болмайды. Бұл қасиеті оның
сөзжасамдық тізбек құрамындағы жұптарды санағанда байқалатын ерекшелік. Бұл
ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... алайда
сөзжасам ғылымның жас саласы болғандықтан, толықтырулар, сөзжасамдық жұптың
жаңаша ерекшеліктерін қарастырып, ғылымға енгізу ... ... ... жұптың семантикасы
Біз жоғарыда сөзжасамдық жұп – негіз сөз бен одан ... ... ... екі ... ... ... яғни ... жұп сөз жасау
процесінің негізінде туады. ... ... ... ... ... олар туралы да сөз қозғаған жөн. Тілде сөз жасауға ... ... бар. Сөз ... ... тілде бар элементтердің негізінде ғана
болады. ... ... ... ... ... сөз ... Бұл
туралы ғалымдар пікірі бойынша да және түрлі ... сөз ... де ... сөз ... ... Сол сияқты түркі тілдерінің,
қазақ тілінің сөз жасау тарихы жаңа сөз ... бар ... ... ... ... ... ... сөздің, яғни негіз сөзсіз ешбір жаңа ... ... ... ... ... ... Біздің жұмысымызда негіз сөз
сөзжасамдық жұптың бір сыңары, негізгі сыңары ... ... ... сөзжасамдық жұп құрауда өзіндік белгілі қызметі бар. ... ... ... ... ... бірі ... ... оның
жаңа сөздің мағынасын белгілеуде атқаратын қызметіне байланысты. ... ... ... ... ... ... ... себебі түбір сөздің
лексикалық мағынасы жаңа сөздің лексикалық мағынасына ... ... ... бір ... ... ... ... мағынаның негізінде
жасалатыны белгілі. Негіз сөздің мағынасының негізінде негізді сөз, ... ... жаңа ... ... ... бала - ... бала -
балалық, бала - балаң, бала - ... бала - ... т.б. ... ... сөздің бәрінің мағынасында жақындық бар, себебі олардың бәрінің
мағынасының жасалуына бала ... бір сөз ... ... тұр. ... ... сөздің мағынасына арқау болғандықтан, оларда мағына ұқсастығы,
жақындығы бар, олардың мағына ... ... тұр. ... түбір сөздің
мағынасы мен ол арқылы жасалған ... ... ... өте тығыз байланысты
және ол кездейсоқ құбылыс емес, сөз ... ... ... ... ... Оның ... рөлі өте күшті. Сөзжасамға негіз сөз
ретінде ... ... бәрі ... ... ... болғандықтан,
оларға тілде дербес сөз түрінде қолданылып жүрген сөздер жатады. Кейде
негізді сөз құрамында ... ... ... жеке ... ... ... ... сөздер қазіргі қазақ тілінде лексикалық мағынасы жоқ
сөздер, ондай сөздер, тіпті ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасам жүйесі» атты монографияда:
«Өте сирек жағдайда туынды түбір құрамында тілде жеке қолданылмайтын ... де ... ... ... ... ... ... анық
байқалмайды. Бірақ бұл тілдің ... ... ... ... ... ұял, ұят, оян, ... жұбат, шалқала, шалқасынан,
шалқалай, момын, момақан сияқты ... ... ... ... ... ... жұба, мом элементтерінің қазір лексикалық мағынасы анық ... ... ... жеке ... ... ретінде қолданылмайды, сөздік
қорда ол сөздер сақталмай, қолданудан шығып ... ... ... ... ... бірақ осы туынды түбірлер жасалған кезде
олардың ... ... ... ... ... болмаса, одан
туынды түбір жасалмас еді» - деп түсіндіреді /2, 15/.
Сөзжасамдық жұп ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде емес. Тілімізде байырғы сөздермен қатар басқа тілден енген
сөздер де өте көп. Осы екі ... ... ... жұп ... да ... бар. ... сөздердің сөзжасам процесіне қатысы актив
түрде болса, басқа ... ... ... одан ... пассив түрде
қатысады. Басқа тілден енген негіз сөзден ... ... ... ... әуес - ... әуес - әуестік, әуре - әуреле, ... ... т.б. ... ... кейбіреуіне талдау жасап көрелік:
Әуре - әуреле сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі әурені ҚТТС-де былай
түсіндіреді: «ир.зат. Бейнеті мол, бос ... ... ... ... ... ... ... мұршасын келтірмегені сөзіледі (Б.Момышұлы,
Москва үшін.). осы ... ... ... ... әуреле етістігін аталған
сөздікте былай түсіндіреді: Әуреле - ... ... ... кетіру. Мысалы,
Артынан жарасы көпке дейін бір ашылып, бір бітіп, көп ... ...... ... жұбы ... ... ... дегенді
білдіретін ғарыш негіз сөзі мен сол ... ... ... «Биіктеп
өрлеу, аспанға самғау» мағынасын беретін ғарышта ... ... ... сөз ... ... ... ... мағынасы арқау болады,
сондықтан туынды сөз негізді сөзге ... ... жер, су, тау, көл, ... ал, же сияқты сөздердің мағынасы ... ... ... ... ... жоқ, ... ... дыбыстық құрамы ол жөнінен ешбір дерек
бермейді. Ал негізді сөздер олай ... ... неге ... ... тұрғанын түсіндіруге, дәлелдеуге болады. Өйткені негізді сөздердің
мағыналарының негізі бар. Негізді сөздердің ... ... ... ... уәжделіп туады. Мысалы, жасар, көгер, бөлме, әсерлі сияқты
негізді ... ... жас, көк, бол, әсер ... ... ... ... ... сөзжасам процесінде негізінен негіз сөз бен туынды сөздің
семантикалық байланысы үзілмейді. ... ... сөз ... ... ... ыңғайлас, екеуінің өзара лексико-семантикалық желісі үзілмейді.
Бұл жайында «Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... негізгі тұлға болып саналатын
себебі, түбір сөздің лексикалық мағынасы жаңа сөздің лексикалық мағынасына
арқау болады, ... ... бір ... ... ... ... негізінде жасалады. Түбір сөздің мағынасы мен ол арқылы жасалған
туынды сөздің мағынасы өте тығыз байланыста және ол кездейсоқ құбылыс ... ... ... ... ... - ... /2, 14, 15/.
Профессор Б.Қалиев осы мәселе жөнінде өз ойын: «Под мотивированностью
мы понимаем ... ... ... слова из ... ... ... ... на ... их ... с
лексическими мотиваторами. Мотивированными являются единицы, содержащие
корневую морфему мотивирующего слова» - деп ... өз ... ... айтылған мәселе туралы: «Түбірлес
сөздерді жасаушы түбір сөздің семемасы барлық туынды ... ... ... ... ... ... жаңа мағыналы туынды сөздің
мағынасында себепші негіздің бір семалық қыры ... ... ... ... ... ғана ұқсас емес, ішкі семантикалық жағынан да ұқсас,
сабақтас ... ... - ... /1, 248/.
Көрсетілген ғалымдардың сөздері мен тұжырымдары негіз сөздің мағынасы
мен ол ... ... ... ... мағынасы өте тығыз байланысты және сөз
жасауда үнемі сақталатын заңдылық екенін дәлелдейді. Осы сөздеріміз дәлелді
болу үшін ... ... ... ... аударып көрелік.
Сөзжасамдық жұп сөзжасамдық тәсілдердің барлығы арқылы жасалады ... ... ... ... ... арқылы жасалған
мына сөзжасамдық жұптардың мүшелері арасындағы ... ... ауа - әуе, аса – есе, бақ – бау, жаға – ... жаз – жай, жау ... ... – келін, құлау – сұлау.
Ауа - әуе деген сөзжасамдық жұптың семантикасына үңілсек, негіз ... зат ... ... ... ... түсіндірме сөздігінде (ҚТТС) былай
анықталған: «Ауа - жер атмосферасын құрайтын газ ... ... ... ... Мысалы, Жарып жалпақ ауаны, Көкте қалқып келем мен.
Теңіз ... ... Төрт мың метр ... (С.Мәуленов, Жаз ерке).
Осындағы әуе негізді сөзіне ҚТТС-де мынадай анықтама берілген: әуе – ... ... көк ... ... ... Әуедегі тырнадан, жердегі
торғай артық (Мақал).
Жау - дау ... ... ... ... сөз жау ... ... анықтама беріледі: «Жау - өштескен, қастасқан адам, дұшпан».
Мысалы, Бұның ол жолына ел ... жау. Олар ... өзін де ... ... ... ... жықпақ болады (М.Әуезов, Әр жыл). Ал ... ... ... ... ... ... Келіспеушіліктен, қарсы болудан туатын
егес, керіс, жанжал. Мысалы, Ырыс баққан дау бақпас ... – есе ... ... жұп ... ... сөз аса ... анықтама: «Өте, сонша, ерекше, тым» - деп беріледі. Мысалы, Тауда
жүріп үйренген аттар аяғын аса ... ... ... (Қ.Қамбаров, Алтай
аясы). Ал есе туынды сөзіне ... ... ... ... ... ... ... кем мөлшері. Мысалы, Бұл айдың сүт жоспары
екі есе ... ... ... Қайнар).
Бақ – бау сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз бақ ... ... ... Әр түрлі жеміс ағаштары өсірілген көлемді жер, бау-
бақша. Мысалы,Ертіс өзенінің аңғарында бақ ... де зор ... ... Өзен ... Ал, бау ... ... ... былай анықтама
берілген: Жеміс ағаштары, гүл және басқа өсімдіктер егілген бақ. ... ... ... ауыл ... ... болып тұр жанып Аманкелді
арманы (С.Мәуленов, Таңд.).
Жаға – саға ... ... ... ... сөз жаға сөзіне
ҚТТС-де мынадай анықтама ... Су ... ... ... Мысалы,
Қасым да көлді жақсы білетін. Бала ... оның ... ... ... ... Мұрагер). Ал, саға негізді сөзіне ҚТТС-де мынадай
анықтама берілген: Саға өзен я болмаса тау ... ... ... Сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді.
Жаз – жай ... ... ... ... ... сөз жаз ... ... анықтама беріледі: Жаймалап, тегістеу. Мысалы, Мақұлбек
қалтасынан сиыр тіліндей үш қызыл ... ... ... жазып, Доскейдің
алдына қойды (Д.Досжанов, Зауал). Ал, туынды сөз жай туралы былай делінген:
Таратып, ыдырату, жазу. ... ... ... соң ... ... ... ... жайып тұрды (А.Жақсыбаев, Қайырлы таң).
Қалыңдық – келін деген сөзжасамдық ... ... ... сөз
қалыңдықты ҚТТС-де мынадай анықтама берілген: Біреуге ... оң ... қыз. ... Әбіш ... ... ... қалыңдығы
Мағышқа үйленіпті (М.Әуезов, Абай жолы). Ал, ... ... сөзі ... ... ... тұрмысқа шыққан әйел. Мысалы, Біреудің ерке ... ... де, ... боп ... ... ... билеп кеттім білем
(К.Баялиев, Дегелек.).
Құлау – ... ... ... ... ... сөз ... ҚТТС-
де былай түсіндіреді: Жығылу, мұрттай ұшу. Мысалы, Қазақтың ұғымында ат пен
түйеден құлаудан өгізден құлау ... Ал ... сөз ... аталған сөздікте
былай түсіндіріледі: Ұзынынан түсу, құлап жату, ... ... ... сұлау деген не? (І.Жансүгіров, Шығ.).
Байқағанымыздай, негіз сөздер мен негізді ... ... ... ... ... ... олардың мағыналарының
байланыстылығын анық көрсеткен. Т.А.Абжанова: «Исследования показали, что
«смысловая заряженность» производящих находит свое ... в ... Это ... разными путями. Так, в одних случаях в
семантике ... ... ... ... ... а в ...... часть его сем или одна сема» - деп
жазады /20, 10/. ... ... ... ... ... жасалған сөзжасамдық жұптардың негіз сөздерінің мағыналары
негізді ... ... ... берілген. Ал синтетика-семантикалық және
аналитика-семантикалық сөзжасамдық ... ... ... ... мағыналарының байланыстылығының дәрежесін, алланың қалауы болса,
болашақта зерттеп ... ... - ... ... ... ... жұптардың мүшелері семантикасына талдау жасап көрелік. Және ... ... ... ... ... мағынасына қарай
топтастырып көрелік: негіз сөздің мағынасынан қимылға итермелеу мағынасы
туатын ... ... - ... сөзжасамдық жұбының мүшелері әзіл негіз сөзіне ҚТТС-де
мынадай ... ... Әзіл зат. ... ... ... ... ... шер, Біріне-бірі білдіріп, Қалжыңдасып ырғасып Әзілменен ... ... ... ... «зілсіз, қалжың сөз айту, ойнап-күлу,
қалжыңдау» деп түсіндіреді аталған сөздікте. Мысалы, ... онда ... ... ... ... ... деп сүйінші сұраған (Б.Майлин,
Таңд.).
Әлсіз - ... ... ... жұптың негіз сөзі әлсіз «Күші кем,
мықты емес» деген ... ... сөз ... ... ... ... негіз арқылы жасалған туынды сөз әлсізде ҚТТС-де: ... әлі ... ... ... ... Құшақтап сүйген жарын қатты ... ... дене ... (Әсет, Шығ.).
Әсем - әсемде деген сөзжасамдық жұптың мүшелері әсем ... ... ... ... әдемі, көрікті, көркем» деген мағынаны білдіреді.
Мысалы, Жаздың әсем түнін тұңғыш рет көргендей әсерленіп, ... ... ... ... ... ... сөз әсемде туралы ҚТТС-де былай
делінген: Келісті етіп ... ... ... ... Осынша нығыздап,
осынша әсемдеп хат жазып отырған кім? (Б.Майлин, Шығ.).
Келесі талданатын ... жұп ... ... сөз ... ... желікпе – деп түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... ... жүрме әуейі, Ойынға артық берілме! (С.Сейфуллин,
Өлеңд.). Ал, бұл жұптың туынды сыңары әуейілен туралы ҚТТС-де: ... ... ... Мысалы, Парсының бір патшасы аң ... ... ... әуейіленіп біткен екен (Мың бір түн).
Түсінгеніміздей, талданған ... жұп – ... - ... деген жұп
болған.
Безе - безен сөзжасамдық жұбының негіз сөзі безе етістігіне сөздікте:
Өрнектеу, нақыштау, әшекейлеп сәндеу ... ... ... ... ішін ... ... ... ақ отау. Келістіріп түзеген Арттыруға
сайланды (Қобыланды батыр). Жұптың негізді сөзі безен етістігі туралы ҚТТС-
де: ... ... ... ... әсем ... еніп әшекейлену» -
делінген. Мысалы, Қыздардың көйлектері де түрлі әшекейлермен ... ... ...... сөзжасамдық тізбегінің негіз мүшесі бейне туралы ҚТТС-
де былай делінген: Мүсін, ... ... ... ... ... бар үй
салу, тас бейнелер жасау дегендер ... ... жиі ... (Қаз ССР
тарихы). Жұптың негізді, яғни туынды мүшесі бейнеле ... ... ... ... Бейнеле - Өмір көрінісін көркем образ арқылы
суреттеу. Мысалы, Мынау ғажап суретті өлеңмен ... ... өріп ... ... Теңіз әуендері).
Дәйек – дәйектіле сөзжасамдық жұбының негіз сыңары ... ... ... ... ... беретінін білдік, ал дәйектіле негізді
сыңарын ҚТТС-де былай түсіндіреді: Жан-жақты дәлелдеп тиянақтау. ... ... ... көзқараспен қайта қарап, дәйектілеп ... ...... ... ... ... дәлел негіз сөзін ҚТТС-де
былай түсіндіреді: Дәлел - Себеп, сылтау; айғақ. Мысалы, Мен ... ... ... ... болсам, одан бұрын оқуымды аяқтап алғаным жөн
ғой деген сөзді дәлелдеріммен айта ... ... Есею ... ... сөз дәлелде етістігі туралы аталған сөздікте былай делінген: Бір
нәрсенің ... көз ... ... Егер ... ... ... алдында
өзімнің тіпті кінәсіз екенімді дәлелдеп шығуға бармын ...... ... ... ... мағына байланыстылығы қызық. Атап
айтсақ, осы сөзжасамдық жұптың ес негіз сөзіне ... ... ... Адамның естіген, көрген-білгенін ойда сақтау қабілеті; ақыл-ой.
Мысалы, Ес - ... ... ... мен құбылыстарының бейнесі адам миында
сақталып, қайтадан жаңғыртылуын, ... ... ... ... Ал, ескер негізді сөзі: «Еске алу, елеу, қадірлеу,
құрметтеу» - ... ... ... ... да ... ... ... Ғанидың ісін ескереміз, ісінен үлгі аламыз (Ш.Өтепов, Ғани).
Кеуде – кеуделе сөзжасамдық жұбының ... сөзі ... ... ... береді: Дененің қарыннан мойынға дейінгі бөлігінің алдыңғы жағы,
көкірек. Ал осы жұптың ... ... ... сөзі «Кеудемен итеру,
омыраулау» деген мағына ... - ... ... ... қара ... ... жоғарыда
айтылғандай, «күйенің, көмірдің түсіндей түс» мағынасын білдірсе, ал туынды
сөз қарала аталған ... ... ... Қара ... ... қара ... Тас ... топырағы Денені басып қаралап, Тас ... ... ... ... ... ... – қыста сөзжасамдық жұбының негіз сөзі қыс «Күзден кейін ... суық жыл ... ... сөз ... ... айтып өттік. Ендеше осы
сөзге негізделіп жасалған қыста туынды сөзі: «Қыс бойы бір ... ... ... ... ... ... ... туралы ҚТТС-де жазылады. Мысалы,
Қыста үш -төрт отар бір жерге қыстайтын болып жүрміз ... ...... деген сөзжасамдық жұптың мүшелері қыс негіз ... ... ... сөзжасамдық жұптың негіз ... ... яғни ол ... ... Бір ... екі ... арасына
салып сығу, жаншу - делінген. ... ... ... папиросын саусағының
арасына қысқан күйінде қырын қарап қалыпты ... Ақ ... ... негізді сөзі қыстырма сөздікте: «Бір нәрсені жоғарыға ілу, ... деп ... ... Мен ... ... ... беліме
қыстырдым (Б.Жетпісбаев, Жорық.).
Қытық – қытықта деген сөзжасамдық жұптың ... ... көру қиын ... яғни ... сөз ... «Қолтыққа, табанға не тамақ
астына біреудің қолы ... ... ... ... ... мағынаны
білдіретін болса, мысалы, Біраздан соң әлгі қол қытығын келтіріп, жоғары-
төмен сумаңдап, ... ... ... ... Негізді сөз қытықта
туралы ҚТТС-де былай делінген: Қолтығының астын, тамағын қолмен жыбырлату;
қытығын келтіру. ... ... ... ... ... аймалады, өн бойын
қытықтағандай болды (С.Досымов, Директор.).
Маза – мазала деген сөзжасамдық жұптың ... маза ... ... ... ... беретінін ҚТТС-нен көреміз. Мысалы, Домбыраға
күндіз де маза жоқ, ... де маза жоқ, ... де маза жоқ ... Ал ... сөз ... ... сөздікте: Тыным таптырмау,
тыныштық бермеу» деп түсіндіреді. Мысалы, Мен ... ... ... ойнай бердім (Б.Соқпақбаев, Бастан кеш.).
Мәлім – мәлімде деген сөзжасамдық жұптың мүшелері түбір сөз ... аян, ... ... ... ... ... ... ҚТТС-нен көруге
болады. Мысалы, Үнді діні бойынша өлікті ... ... ғой. Біз ... ... ... ... ... сөз мәлімдеге көрсетілген
сөздікте анықтаманы былай береді: Мәлімде – ... ... ... ... ... баяндау. Мысалы, Әрбір жаңа қоздаған қойдың, әрбәр жүре
алмай қалған қойдың қай ... ... ... ... ... ... кетеді (Ғ.Мүсірепов, Кезд. кет.).
Негіз сөз мағынасы арқылы уәжделіп сын мағынасын білдіретін ... ... ... ... ... негізді мүшелерден тұратын
сөзжасамдық жұптар:
Айтыс - айтысқыш сөзжасамдық ... ... ... сөз ... ... ... сөзбен ой пікірін білдіру деген мағынаны
білдірсе, негізді сөз ... ... ... ... ... шебер, айтыс құмар. Мысалы, Әрі мағыналы, әрі тартымды өлеңімен
жұртты елең ... екі жас ... ... ... ... ...... деген сөзжасамдық жұптың мүшелері айтысқыш
негіз сөзі «Айтысқа шебер, айтыс құмар» - ... ... ... ... сөз айтысқыштық туралы ҚТТС-де былай делінген: Топ алдында өлең
сөзбен жарысқа төселгендік. Мысалы, ... ... ... үшін оның
ауызша айтқыш, айтысқыштығын талдап ұғыну қажет (М.Әуезов, Әр жыл.).
Әл - әлсіз сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әл ... ... ... Күш, ... ... Мысалы, Алуан-алуан жүйрік бар, Әліне
қарай ... ... Ал, ... сөз ... ... ... түсіндіріледі:
Күші кем, мықты емес. Мысалы, Наганды басып қап ем әлсіз қолмен, Ашулы оқ
арсыз жауды ... ... ... ... - ... сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әсем «Көздің
жауын алатындай ... ... ... ... ... ... білдік.
Ал, әсемдік негізді сөзінің ҚТТС-де: Келістілік, әдемілік, көріктілік,
көркемдік деген ... ... ... ... Мысалы, Ақбоз аттың
әсемдігі көз ... ... аққу иіп, ... ... тұр
(Б.Соқпақбаев, Жекпе-жек).
Әсем - әсемпаз деген сөзжасамдық жұптың мүшелері әсем ... ... ... ... әдемі, көрік» - деген мағынасы білдіреді ... сөз ... ... ... ... ... Кербездікке, сәнқойлыққа
әуес. Мысалы, Әсемпаз болма әрнеге. Өнерпаз болсаң, арқалан, Сен де ... ... ... тап та, бар ... ... ... - ... сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әсемпаз,
жоғарыда айтып өткеніміздей, Кербездікке, ... әуес ... ... Сөзжасамдық жұптың әсемпаздық негізді сөзі туралы ҚТТС-де былай
делінген: «Әсемпаздық - ... ... ... Үстіндегі киімі,
әсемпаздығы оның көптен бері әскер қызметінде екенін сездіргендей ... ... - ... ... сөзжасамдық жұптың мүшелері әуейі негіз сөзі
«Селтеңдеген желікпе» мағынасын білдіретінін білдік. Негізді сөз ... ... ... ... ... сенделіп, селтеңдеушілік. Мысалы,
Ат жараттық, Сән тараттық, Әуейілік күйлестік. Көңілге ... Кім ... ... ... ... - әзілдес сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз әзіл ... ... ... ... ... берсе, туынды сөз әзілдес ҚТТС-
де: «Бір-бірін қадірлеп құрмет тұтатын ... ... ... ... ... ...... сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі ... ... ... ... ... бөбек. Мысалы, Бала - адамның бауыр ... Осы ... ... яғни туынды мүшесі балалық туралы ... ... ... ... шақ» ... ... Он жеті-он
сегіз жас балалық пен жігіттіктің ... ... ...... ... сөзжасамдық жұптың мүшелері бауыр негіз сөзіне
ҚТТС-де анықтама былай берілген: Бірге ... ... ... адамдар.
Мысалы, Ұлтуған азар кетті, жылай-жылай, Қаңғырып өттік пе деп елге ... ... ... ... ма, ... ... ... о да қоймай (И.Байзақов,
Ақбөпе). Ал, негізді сөз бауырласты ... ... ... ... туыстас. Мысалы, Күш берген, атақ ... ... ... ... ... Шығ.).
Бауырлас – бауырластық сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз бауыр
жоғарыда айтылғандай, «Бірге туған, туыстас» деген мағынаны ... ... ... ... ... жақындық, достық.» деген мағынаны
білдіретіні жазылған. Мысалы, Интернационалдық ... ... ... ... мен ... ... ... (Қазіргі
қаз.тілі).
Бауыр –бауырмал сөзжасамдық жұбының мүшелері негіз сөз ... ... ... ... ... ағайындас адамдар деген мағынаны берсе,
туынды сөз ... ... ... ... ... бауыр санайтын,
туысқаншыл, ағайыншыл» - деп түсіріндіріледі. Мысалы, Ерекше адамгершілік
тазалығы бар, өте ... және кең ... ... мен ары зор, ... иесі адам ... (М.Әуезов, Әр жыл.).
Бауырмал – бауырмалдық деген сөзжасамдық жұптың мүшелері бауырмал
негіз сөзі ... ... ... ... ... ... ағайыншыл»
мағынасын беретінін атап өттік, енді бауырмалдық ... ... ... ... ... Ағайыншылдық, туысқаншылдық. Мысалы, Қазақтың
бауырмалдық салтынша, ... бір ... ... ... туысқандары бос
отырады (Ғ.Мүсірепов, Оянған өлке).
Безе – ... ... ... ... мүшелері безе негіз сөзі
«Өрнектеу, нақыштау, әшекейлеп сәндеу» деген ... ... ал осы ... ... ... сөз ... ҚТТС-де былай түсіндіреді: Сәнді,
әшекейлі, өрнекті. Мысалы, Зергерлер білезік, ... ... ... ... жасады (ҚазССР тарихы).
Егінші – егіншілік сөзжасамдық жұбының мүшелерінің ... ... ... сөз ... егін ... егін ... ... адам
деген мағынаны беретіні белгілі. Негізді сөз егіншілікке ҚТТС-де мынадай
анықтама берілген: Егін шаруасымен ... егін ... ... ... ... дамыту үшін ең алдымен егіншілікті жолға қою
керек ... ... ...... ... сөзжасамдық жұптың негіз сөзі жабырқа:
«Көңіл ... ... ... ... - деген мағына беретіні туралы ҚТТС-де
келтірілген. Мысалы, Самалдың лапылдаған шат көңілі осылайша су сепкендей,
қатты жабырқап ... шағы еді ... Таң ... Ал, ... негізді
сөзі жабырқағыш «Көңілі жасып, қамыққыш» мағынасын білдіреді.
Жабырқа – жабырқарлық ... ... ... ... ... ... босап
жабығу, қамығып жасу күйін білдіретіні ... ... сөз ... ... ... ... ... сын есім болып табылады..
Жабырқа – жабырқаулы ... ... ... ... жабығу, қамығып
жасу» деген мағынаны білдіретін жабырқа негіз сөзі мен ... ... ... ... ... ... ... жұп.
Жай – жайымен сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі жай мынадай мағына
береді: Жайымен ғана, ақырын, баяу. ... ... жай, ... ... ... ... да, ұрғаннан да жеңіл тиген жоқ (М.Әуезов, Абай). Ал,
негізді мүше жайымен: ... ... баяу – ... ... ... ... ... оймен біршама уақыт өтті. Екеуі терезені жайымен аша
бастады. Бұл сөзжасамдық жұптың да мағыналары ... ... – езбе ... сөзжасамдық жұптың мүшелері ез негіз сөзіне ҚТТС-де
анықтама былай берілген: Бір нәрсені мыжу, мыжғылау. Мысалы, Дәу ... ... ... ... езіп ... керек (О.Сәрсенбаев, Жалғыз
күрке). Ал, негізді сөз езбені сөздікте былай түсіндіреді: Езіліп жатқан,
миы шыққан жер. ... Жуық ... ... бір ... ... езбе ... ... Отау үй).
Дәлел – дәлелқор сөзжасамдық жұбының түбір сөзі дәлел себеп, сылтау,
айғақ мағынасында жұмсалса, ... ... сөзі ... ... ... ... – деп түсіндіріледі. Мысалы, Сөйлегенде дәлелқор, Біреуді
жүрер ... ... ... ... деп, Жағасын да жұлмалай
(Қ.Қуанышбаев, Шаншарлар).
Кеуде – кеуделі ... ... ... ... ... сөзі кеуде
«Дененің қарыннан мойынға дейінгі бөлігінің алдыңғы жағы, ... ... ... ... ... ... Ал ... сөз кеуделі
мынадай мағына береді: «сом денелі, иықты».
Қос – қосалқы сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі қос етістігіне ҚТТС-де
мынадай анықтама ... Бір ... ... бір нәрсемен біріктіру.
Мысалы, Құбылмалы көктем оған тағы да бір он күн қос деп ... ... Ал, ... ... ... ... сөзі ... деген мағына береді. Мысалы, Бұрын балықшы колхоздар қосалқы ауыл
шаруашылығына мән ... ... еді ... ...... деген сөзжасамдық жұптың мүшелері қос негіз сөзі «Бір
нәрсені екінші бір ... ... ... ... түсінікті болды,
ал негізді сөз қосымша ... ... ... ... ... ... ... заңды қатаң сақтауға байланысты қосымша шаралар белгіледі
(Ж.Жанарыстанов, Бұзақылық.).
Қорға – қорғағыш деген ... ... ... ... ... ... ... анықтама береді: Бір нәрсені қауіп-қатерден аман алып қалу,
құтқару, сақтау. ... ... ... ... ... ... ... басын қорғайды (О.Бодықов, Бұлбұл.). Ал, қорғағыш негізді сөзін ҚТТС-
де былай түсіндіреді: Қорғағыш сын. Үнемі қорғап, сақтап жүретін.
Құбыл – құбылғыш ... ... ... ... ... ... ... анықталама берілген: Әлденеше түске ену, сан түрлі бояумен
түрлену. Мысалы, Картоп сабағының түсі ашық ... ... ... ... ... ашық ... ... дейінгі аралықта құбылып отырады
(Б.Шағыров, Картоп). Жұптың негізді ... ... ... сөзі ... ... ... Тез құбылатын, жиі-жиі құбыла ... ... ... ... ауа райы бала ... құбылғыш та
айнығыш.
Құбылғыш – құбылғыштық деген сөзжасамдық жұптың ... ... сөзі «Тез ... ... ... беретін; өзгергіш, айнымалы»
мағынасында жұмсалса, ... сөз ... ... бергіштік,
айнығыштық (қасиет)»деген мағынаны білдіреді. Мысалы, Ол топтың ел билеуде
қолданатын неше түрлі сұрқиялық, ... ... ... ... ... Әр жыл.). Бұл сөздердің мағыналары ҚТТС-нен алынған.
Құбыл - құбылмалы сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі құбыл ... ... ену, сан ... ... ... ... ... беретінін
анықтадық. Негізді мүше құбылмалы туынды сөзі «Бірде олай, бірде бұлай
болып өзгеріп тұратын, ...... ... ... ... ... жазылған. Мысалы, – Жеріміз жомарт болғанмен, ауа райы ... ... ... ... ... ... ... мүшелері құбылмалы
негіз сөзі «Бірде олай, бірде бұлай болып өзгеріп ... ... ... ... берілген анықтама арқылы дәлелдедік. Ал
құбылмалылық негізді сөзін ҚТТС-де былай ... ... - ... ... ... ... Ауа ... құбылмалылығы адам
ағзасына, әсіресе, жаңа келіп қоныс тепкен кісілерге әр ... әсер ... да ... Байқағанымыздай, бұл жұптың мағыналарының ... ... ... – қыстай деген сөзжасамдық жұптың мүшелері қыс негіз сөзінің
мағынасы ҚТТС-де былай ... ... ... ... ең суық ... ... Күз, қыс, көктемнің алғашқы айларында адам жиі ауырады
(М.Сисекенов, Өкпе). Ал қыстай негізді сөзінің ... ... ... Қыс бойы, қыс өткенше» - деп түсіндіреді. Мысалы, Қар түскен соң қайдан
алғандарын ... ... ... астық тасыды (С.Мыңжасарова, Қыр қыз.).
Қыс – қыстық сөзжасамдық ... ... қыс ... ... ... ... күзден кейін келетін, ең суық жыл мезгілі. Ал негізді сөз
қыстыққа ... ... ... берілген: Қысқа арналған, қыста
пайдаланатын. Мысалы, Қазақ ол уақытта шөп ... ... ... ... (І.Есенберлин, Алмас.).
Қыстыр – қыстырма сөзжасамдық ... ... ... ... сөз
қыстырдың бір нәрсені жоғарыға ілу, ... қою ... ... ... ... негізді сөз қыстырманың түбір сөздің мағынасының
негізінде жасалғандықтан, «Бір ... ... ... ... ... ... түсінікті. Мысалы, Оның үстіне бюро мүшелерінің «бұл
қалай, масқара ғой» деген қыстырма сөздері де ... ... ... ... – қытықшыл деген сөзжасамдық жұптың мүшелерінің мағыналарының
арасында да байланыс үзілмеген, тіпті ... ... ... ... салыстырып
көрелік. Негіз сөз қытыққа ҚТТС-де анықтаманы ... ... ... ... табанға не тамақ астына біреудің қолы тигенде болатын жайсыз
сезім. ... ... ... ... ... келтірді
(М.Мағауин, Бір ата.). Ал негізді сөз ... ... ... ... ... ... - ... тез келетін. Мысалы, Қытықшыл Балым
сығыраңдай күліп, қымсынған боп, жүзін алып қаша ... ...... ... ... ... негіз сөз майыс ҚТТС-
де: Бір заттың бір жері қабысып, бір жақа ... ...... ... ... сынбапты, сәл ұшы ішіне қарай майысыпты
(М.Жұмағұлов, Қыран.). Ал негізді сөз майысқақ ... ... ... делінген: Иілгіш, солқылдақ, жұмсақ. Мысалы, Шеңгел мен ... ... ... ... ... ... (Т.Ахтанов, Боран).
Жорық – жорықты сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі ... ... ... білдіретінін білдік, жұптың негізді сөзі жорықты туралы
сөздікте: Шабуылы, жорығы көп, аттанысты делінген. ... ... ... сақтап қалған бес атар мылтығы болды (Ж.Жұмаханов,
Соқпақ.).
Жорық – жорықтық деген сөзжасамдық жұптың ... ... сөз ... аттаныс мағынасын білдіреді. Ал негізді сөз жорықтықты ... ... ... деп ... Мысалы, Павлов жорықтық
жабдықтардан басқаға шорқақ адам еді (С.Мұқанов, Аққан жұлдыз).
Жорық – жорықтас сөзжасамдық жұбының ... ... ... сөз ... «Шабуыл, аттаныс» деген мағынаны білдіреді. Мысалы, Қанша
қажығанмен жорықта оқ даусына ... ат ... шаба ... ... Ал осы ... ... уәжделіп жасалған туынды сөз жорықтасты ҚТТС-
де былай түсіндіреді: ... ... ... ... ... жорықтас
үзеңгі серіктерінің бірі Әбжан Құндызбаевтың жасы ... ...... сөзжасамдық жұбының «көңіл босап жабығу, қамығып
жасу» деген мағынаны білдіретін ... ... сөзі мен ... ... ... білдіретін жабырқаулы негізді сөзінен
құралған жұп.
Келесі сөзжасамдық жұп майыс негіз сөзі мен ... ... ... бұл ... ... ... «заттың бір жері қабысып, бір жақа қисаюы,
жапырылуы» мағынасында жұмсалғаны туралы жоғарыда сөз ... ... ... - ... ... мағынасын беретіні туралы ҚТТС-де
жазылған. Мысалы, Сосын машинаның өзі ... ... ... сынғыш,
майысқыш еді (Х.Ерғалиев, Октябрь.).
Маңыз – маңызды сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі маңыз туралы ҚТТС-де:
Бір нәрсенің ... ... ... ... мазмұны - делінген. Мысалы,
Жезқазған кен орнының Ұлы Отан ... ... ... зор болды
(М.Бакенов, Қазақст. ресурс.). Ал негізді мүшесі маңызды аталған ... - Аса ... ... ... зор деп түсіндіріледі. Мысалы, Тұтқынға
түскен үш неміс офицері осы маңызды мәліметтерді берді ... ...... ... жұбының негіз мүшесі маңызды ... ... ... зор» ... ... ... туралы жоғарыда айттық.
Негізді мүше маңыздылықты ҚТТС-де: Маңызы зорлық, ... деп ... ... ... неғұрлым күнбе-күн алдымызда тұрған ұлы құрылысқа ат
салыса алса, солғұрлым оның ... аса ... ...... ... ... ... неке негіз сөзі «жаңа
үйленген адамдардың ерлі-зайыпты болғандығын ... ... ... ... ... ... ... айтылған. Ал негізді мүше некелі туралы
ҚТТС-ле: Ресми түрде үйленген - ... ... ... тек ... ... ... сұлу жан бүкіл қазақ жерінде жоқ (М.Дүзенов, Ант).
Некелі – некелік деген сөзжасамдық жұптың негіз мүшесі ... ... ... ... яғни ... ... мағынаны білдірсе, негізді
сөз некелік белгілі түсіндірме сөздікте: Ерлі-зайыптылыққа қатысты – деп
түсіндіріледі. ... ... ... 25 және 50 ... яғни ... алтын
тойлары адам өміріндегі маңызды оқиға, мейрам.
Негіз сөз ... ... ... түбір сөз мағынасын
орындаушы, яғни белгілі бір ... ... ... ... ... тұратын сөзжасамдық жұптар:
Айтыс – айтысушы жұбының мүшелері айтыс «Сөйлеу, сөзбен ой ... ... ... ... ... сөз, ал ... ... сөзі
«Айтысқа, сөз жарысына түсуші» - деген мағынаны білдіретіні ҚТТС-де анық
көрсетілген. Мысалы, Тыңдаушы жұрт – жиын ... ... ... ... орындаушылық өнерлерін де бақылап бағалайды
(М.Әуезов, Әр жыл.).
Ас – ... ... ... мүшелері негіз сөз ас айтып
өткеніміздей, Адам баласының қоректік заты, тағамы; ... ... ... ... Ал, негізді сөз аспаз туралы ҚТТС-де: ... ... ... ... Мысалы, Аспаздың қарны асқанына тояды
( Мақал).
Дау – даугер сөзжасамдық жұбы дау ... сөзі ... ... ... ... керіс, жанжал» деген мағына беретін») мен сол ... ... ... ... иесі, дау құрушы» мағына ... ... ... ... - ... ... ... жұптың негіз сөзі егін «Егістің (дәнді
дақылдардың) өсіп шыққан, пісіп ... ... ... ... ... айттық. Осы негізге уәжделіп жасалған егінші негізді сөзі ... ... ... Егін ... егін ... ... ... Мысалы, Егіншілердің өз ісіне деген жауапкершілігі күшейтілді
(К.Баялиев, Жер тынысы).
Жаза – жазагер деген ... ... жаза ... ... ... былай
түсіндіреді: Қылмыстылығы, кінәлілігі үшін тартатын айып. Мысалы, Қаламүшке
Қоспан ағасының сол бір қиналған кескінін көруден ... жаза жоқ ... ... ... сөз жазагер туралы аталған сөздікте: Қылмыс
істегенді айыптаушы, жазалаушы - делінген. ... ... ... ... ... ... шықса, елге ұят-тағы (Ж.Молдағалиев, Торғай).
Жорық - жорықшы сөзжасамдық жұбының жорық негіз сөзі шабуыл, ... ... ... ... сөз жорықшы ҚТТС-де былай түсіндіріледі:
Жорыққа, сапарға аттанушы. Мысалы, Семсерімді ... ... ... ... ... Жорықшы бол да еріңдер (Б.Күлеев,
Таңд.шығ.).
Қарақ – ... ... ... ... ... ... негіз сөзі
мынадай мағынаны білдіреді: Ашкөз, тойымсыз, ... ... ... ... ... ... бір ... Ойлама шортан ұшпас деп, Қарағайға
шықпас деп (Алдаспан). Ал, ... ... ... ҚТТС-де былай түсіндіреді:
Қарақшы - Жол торып, ел тонаушы. Мысалы, Қайсар әлі үнге ... ... ... туралы сөйледі (Тұлпар).
Қу – қуғын сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі қу етістігі ҚТТС-де ... ... ... жету үшін ... ... ... Мысалы, Салпаң
құйрық қара бір киікті алып ... үйір ... ... қуып ... ... ... Ал ... сөз қуғынға аталған сөздікте мынадай
анықтама берілген: ... - Қуып келе ... ... ...... ... ... уақыты болды ғой, ешкім келе қоймас (М.Әуезов, Қараш.).
Ендігі қуғын - қуғыншы ... ... ... ... сөз ... ... ... сөзінің арасында тек тұлғалық айырмашылық болмаса,
мағыналарында айырмашылық ... тән. Осы екі ... ... ... келтірейік: «Қуғын – қуып келе жатқан адам», ... - ... ... адам; ізге түсуші, қуушы». Мысалы, Бірақ дастархан жиналып та
үлгерген жоқ, ... ... ... ... Қиын түйін).
Мақта – мақташы сөзжасамдық жұбының мүшелерінің мағыналық байланысы ап
– айқын. Сөзіміз дәлелді болу үшін жұп ... ... ... келтірейін: Мақта - Басында қауашақтар өсетін техникалық
өсімдік, ал мақташы - Мақта өсіру шаруашылығымен ... ... ... ... оның ... ... ... диқаннан гөрі, білімді агрономның
салмақты ойы басым жатқан-ды (Ш.Есмұрзаев, Мәртебе).
Қимыл атауын ... ... ... ... жұптар:
Адас – адасу сөзжасамдық жұбының мүшелері адас ... ... ... ... ... ... ... жол таба алмау. Мысалы,
Қамзалар арбаның ізімен келіп, тағы адасты, дағдарысып ... ... Ал, ... сөз ... ... сөздікте: «Адас етістігінің қимыл
атауы» - деп ... ... ... ... ... жас ... толқу,
адасу болмай тұрмайды (М.Иманжанов, Менің махабб.).
Аспаз – аспазшылық деген сөзжасамдық жұптың мүшелері аспаз негіз сөзі
«Тағам дайындайтын ... ... ... ... ... анықталды,
негізді сөз аспазшылық туралы ҚТТС-де былай делінген: Әр түрлі тағам
дайындаушылық.
Аса – асау ... ... ... аса негіз сөзіне ҚТТС-де
мынадай анықтама беріледі: Жан-жануарлардың ауызға толтыра тамақ ... ... Асап ... жеп ... ... Ал, асау ... ... сөздікте былай түсіндіреді: Аса етістігінің қимыл атауы.
Дағдар – дағдарыс сөзжасамдық жұбының негіз мүшесі дағдарға ҚТТС-де
мынадай ... ... ... - ... ... дал ... аңыру.
Мысалы, Назым не вокзалға барарын, не енесінің соңынан ... ... ... Адам ... Ал, дағдарыс негізді сөзін аталған
сөздікте «Аңыраушылық, не істерін білмей ... деп ...... деген сөзжасамдық жұптың жорықшы негіз ... ... ... ... ... ... ... туынды
сөзін ҚТТС-де былай түсіндіреді: Жорыққа ... ... ... ... ... жеңін жастық етіп жүретін - жорықшылық, етек-жеңін
түрініп, ықшам ... - ... тағы ... ... ... ... зор ... жасап отырған (С.Қасиманов, Қаз. Қолөнері).
Ез – езгі сөзжасамдық жұбының негіз сөзі ез ... ... ... ұстау: біреудің еңбегін пайдалану» деген анықтама береді.
Мысалы, Ол ауылды ... ... әр ... ... кертартпа
мінездерге кездеседі (С.Қирабаев, Октябрь). Жұптың негізді сөзі езгі туралы
ҚТТС-де:
«Қанаушылық, құлдықта ұстаушылық» - делінген. ... ... ... ... Жапон империализмінің отаршылдық езгісіне ұшырап келді ... - ... ... ... ... ... сөз әзіл жоғарыда
айтылғандай, зілсіз қалжың деген мағынаны берсе, туынды сөз әзілдес ҚТТС-
де: «Бір-бірін қадірлеп құрмет ... ... ... ... ... ... Мысалы,
Қарақшы - қарақшылық сөзжасамдық жұбының негіз ... ... ... ел тонаушы» мағынасын білдіретін болса, негізді сөз ... ... ... ... ... ... қаныпезерлік. Мысалы, Түнде
қара жолға шығып, ... ... ... тонаймыз
(Б.Соқпақбаев, Менің атым.).
Қыста – қыстау деген сөзжасамдық жұптың ... ... ...... яғни жоғарыдан қыста етістігінің «қыс бойы бір жерге қоныс ... ... ... ... ... ... ... осы негіз арқылы
уәжделіп жасалған қыстау негізді сөзінің «Малшылардың мал ... ... ... деген мағынаны білдіретіні туралы ҚТТС-де
келтірілген анықтамадан білеміз. ... ... ... ... ... ... ... Әлгі кісі ең алыс түкпірлерде жатқан шопандар
қыстауын көргісі келді (Ә.Әлімжанов, ...... ... ... мүшелері негіз сөз қысым мен
негізді сөз ... ... ... ... екінші
жасалғандықтан мағыналары сәйкес. Дәлелдеу үшін екі сөзге де ... ... ... ... ... 1) ... - біреуге
көрсетілген күш, қорлық, зорлық, қиянат. ... ... ... ... ... әр ... жолмен еркіндікке, бостандыққа қол бұлғап жатты
(С.Қирабаев, Октябрь.). 2) ... - ... ... ... жәбір-
жапа, зорлық. Мысалы, Оларды ескі қысымшылықтан босатып, жаңа ... ... ... еді ... ... сөз мағынасынан зат атауы туындаған негізді мүшелі сөзжасамдық
жұптар:
Айт – ... ... ... жұптың мүшелері айт негіз сөзіне ҚТТС-де
анықтаманы: «Сөйлеу, сөзбен ой пікірін білдіру» - деп ... ... ... ... ... ... сырт ... не қылар дейсің
(Б.Майлин, Шығ.). Негізді сөз айтысқа көрсетілген ... «Екі ... ... ... ... ... салма өлеңмен кезектесіп айтылатын сөз жарысы,
өнер ... - ... ... ... ... Ақындардың халық ісін
ыспаттауда қолданатын құралдарының бірі – айтыс (С.Мұқанов, Өсу жол.).
Ас – асқазан деген сөзжасамдық жұптың мүшелері ас ... ... ... ... Адам ... ... заты, тағамы; ішім-жем, тағам.
Мысалы, Ас – адамның арқауы (Мақал). Ал, ... сөз ... ... қорытатын мүше» - деп түсіндіреді. Мысалы, Қымызды әлсін-әлсін іш,
етті тақыл-тұқыл же. ... ... ... келгелі тұр (Қ.Тайқышев, Окт.
ұшқыны).
Ас – асхана баласының сөзжасамдық ... ... ... сөз ... өткеніміздей, Адам қоректік заты, тағамы; ішім-жем, ... ... ... ... ... негізді сөзі асхана туралы ҚТТС-де
былай делінген: Көпшілік тамақтанатын ... ... ... ... ... мектеп асханасында тамақтанады.
Атта – аттам деген сөзжасамдық жұптың мүшелері атта ... ... ... ... ... Бір нәрсенің үстінен адымды кере, секіріңкіреп
өтіп кету; баспау. Мысалы, Бақтығұл ... жай ... есік ... ... ... ... өтіп, төрге қарай шықты (М.Әуезов, Қараш-Қараш).
Ал, негізді сөз аттамға сөздікте анықтама: « ... 1 м-ге тең ... деп ... ... Екі ... ... ... , қолдары жетпей
діңкелері құрып құрып тұр ғой (Ө.Қанахин, Ауыр күн.).
Бала – балапан жұбының мүшелері бала ... ... ... ... ... Ата-ананың перзенті, ұрпақ; тұқым. ... ... ... ... ... ... де ... бар - деді Дәркембай
(М.Әуезов, Абай). Ал, ... ... ... сөзіне мынадай анықтама
берілген: Құс атаулының баласы, қанаты қатаймаған ... ... Бұл ... үкі балапанын Сәменге әкесі ұстап әкеп бергенін кеше ... ... ...... ... ... ... мүшелері дәйек негіз
сөзіне ҚТТС-де анықтаманы: Дерек, ... деп ... ... Тоқаштың
өмірінен дәйектер жинаған Есжан Сәдиевтің айтуынша, 1898 жылы ... ... ... ... ... үш бала орысша оқуға
жіберілсін деген бұйрық келген ... ... ... Ал, ... ... сөздікте «Дәлелдеме, тиянақты тұжырым» - деп түсіндіреді.
Мысалы, ... ... ... ... бір ... бір ... , -
екеуі де мұны мұнай өнімін арттыру тәсілдерін терең байыптаған тың зерттеу
деп, тым биік бағалаған ... ...... ... ... ... ... мүшесі дәлелде
сөзі «Бір нәрсенің анығына көз жеткізу» деген мағынаны ... ... ... ... ... дәлелдеме сөзі « Мәселенің, істің ақиқаттығына
көз жеткізетін дерек, түсініктеме» - деген ... ... ... ... ... жұлдыздар қозғалысы, олардың ара қашықтығы
жайлы жазған дәлелдемелері бар деседі (І.Омаров, Серпін).
Езу – езулік ... ... ... ... езу ... ... ... анықтама былай берілген: Астыңғы ерін мен үстіңгі еріннің түйіскен жері,
ауыздың екі жақ шеті. Мысалы, Әлсін-әлсін аузына сүт тамызса, оны да ... ... ... ... ... жіберді (Б.Тұрсынбаев, Айнымас
дос). Ал, негізді сөз ... ... ... түсіндіреді: Езулік - Астыңғы-
үстіңгі еріндердің түйіскен екі шеті. Мысалы, Оның үстіңгі ернінің оң жақ
езулігінде ... қара мең бар екен ... Ақша ... - ... ... ... ... сөзі егінді ҚТТС-де былай
түсіндіреді: Егістің (дәнді дақылдардың) өсіп шыққан, пісіп тұрған ... Егін қол ... ... орылады (Б.Соқпақбаев, Бастан кеш.). Ал,
егіндік туынды сөзі туралы былай делінген: Егін ... ... ... егін
егілген жер, егістік. Мысалы, Жаңа көктеп келе жатқан егіндік жайылып ... үйлі ... ... ... ... - ... ... жұбының мүшелерінің мағыналарына
тоқталсақ, ескер сөзінің «Еске алу, елеу, ... ... - ... ... ... ... айттық. Ал, ескерткіш негізді сөзіне
анықтама ... ... ... ... ... ... ... белгі - сый. Мысалы, Таң нұрымен күлімдеп Аттандырып жатып сен,
Кестелі жібек орамал Ескерткішке беріп ең (Қ.Ұябаев, Шығыс.).
Жап – жабу ... ... ... ... жап сөзіне ҚТТС-де
мынадай анықтама береді: Адамның, жан-жануардың, т.б. ... ... ... ... төсегіне салып, көрпесін жапты да, есік алдына
шықты (Т.Дәуренбеков, Біз.кездес.). Ал ... ... сөзі жабу ... ... ... үстін суық тигізбеу үшін бүркеп қоятын
жамылғы - делінген. ... ... ... келген жолдасынан атының жабуын
алып, бурыл атты жабулап мініп алды ... ... ... - ... ... ... ... мүшесі кеуде дененің
қарыннан мойынға дейінгі бөлігінің алдыңғы жағы, ... ... ... ... сөз ... ... былай түсіндіреді: Кеудеге
киюге арналып істелген сырма, жылы киім.
Қара – қарақат деген сөзжасамдық жұптың мүшелері қара ... ... ... ... Күйенің, көмірдің түсіндей (түс, бояу). ... ... ... бірыңғай не шымқай ақ, не шымқай қара болады
(С.Қасиманов, Қаз. қолөнері). Ал жұптың қарақат негізді сөзі ... ... ... ... ... ... ... бұта және оның қара
түсті жемісі. Мысалы, Аласа бұталарға сыңси ... ... да ... ... ...... ... сөзжасамдық жұптың мүшелері қос негіз сөзі «Екі
пар,егіз» ... ... ... мысалы, Қалсақ та қос балдақты Қасым болып,
Жатсақ та биік тауда тасың болып, ... ... ек асыл ... ... ... Ал негізді сөз қосаққа ҚТТС-де мынадай анықтама берген:
Бірге қатар жүрген екі нәрсе; жұп, пар. ... Мен ... Күн ... ... Мен ... ардай таза жар боламын (Ә.Дүйсенбиев, Қаһарман.).
Қос – қосынды сөзжасамдық жүбының мүшелері қос етістігі «бір нәрсені
екінші бір ... ... ... ... жұмсалатыны туралы айтылды.
Ал жұптың қосынды негізді сөзі туралы ҚТТС-де былай делінген: Әр ... ... ... Мысалы, Әрбір шұқырға цемент пен лай қосындысын
құяды (Ж.Жұмақанов, Мен жұмысшы).
Қыс – қысқы сөзжасамдық жұбының ... сөзі қыс ... ... ... ... Бір ... екі ... арасына салып сығу,
жаншу. Мысалы, Ержанға ығысып, есік ... ең бір ... ... орын
беріп еді, енді оны да қысып тастады (Т.Ахтанов, Қаһарлы күндер). Осы негіз
сөздің ... ... ... қысқы туынды сөзінің беретін мағынасы
туралы көрсетілген ... ... - Бір ... ... ... ұстап тұратын
құрал» - делінген.
Қыс – қысым деген сөзжасамдық жұптың негіз сөзі қыс «Бір нәрсені ... ... ... ... ... мағынасын беретінін білдік. Осыған сәйкес
жұптың негізді сөзі қысымға ... ... ... ... Біреуге
көрсетілген күш, қорлық, зорлық, қиянат. Мысалы, Фашистер ... ... ... әр ... ... ... бостандыққа қол бұлғап жатты
(С.Қирабаев, Октябрь.).
Мазмұн – ... ... ... ... ... ... ҚТТС-
де мынадай анықтама берілген: Белгілі бір шығармадағы айтылмақ ой, пікір.
Мысалы, ... кей ... ... ... ... ... Аққан
жұлдыз). Көрсетілген жұптың негізді мүшесі ... ... ... ... - ... ... ... жазбаша түрде баяндап,
жазып шығатын жазба жұмысы - ... ... ... беру практикасының
барысында оқушылардың диктант, мазмұндама, шығарма сияқты жазба ... ... әр ... ... ...... деген сөзжасамдық жұп мүшелері маман түбір сөзін
ҚТТС-де былай түсіндіреді: Ғылым мен ... ... пен ... ... ... ... еткен қызметкер. Мысалы, Колхоз жанынан
түрлі мамандардайындайтын курс ашады да, жұмысқа жарайтын әйел-еркектерді
оқытып әрқайсысына ... ... ... ... Ал ... ... аталған сөздікте анықтама былай беріледі: Еңбек ... бір ... ... Мысалы, Мәнерлі сөйлей білудің мұғалімдік
мамандық үшін маңызы зор.
Мәлімде – ... ... ... ... ... ұқсастық айтпаса да түсінікті. Сөзімізді тағы да ... ... ... 1) ... – Болған уақиғаны толық айтып жеткізу,
хабарлау, баяндау. Мысалы, Әрбір жаңа ... ... ... жүре ... қойдың қай отардікі екенін екеуі кездесіп келіп, ... ... ... Кезд. кет.). 2) Мәлімдеме – Белгілі бір оқиға туралы
хабарлама. Мысалы, Семейдің ояз ... ... ... ... ... ... мәлімдемесі өз көңілінің ... ... еді ... ... – некеқияр деген сөзжасамдық жұптың мүшелерінің арасындағы
байланысты айтар болсақ, негіз сөз неке ... ... ... ... ... ресми түрде заңдандыру ісі» мағынасын ... ... Жаңа ... ... осы ... ... ... тізелерін бүгу
қажет болған. Некелері содан кейін ғана берік болады –мыс екен (М.Әуезов,
Индия очерк.)), осы түбір ... ... ... некеқияр негізді
сөзіне ҚТТС-де мынадай анықтама берілген: Некеқияр – ... ... ... ... ... ... ... ырым. Мысалы, Кедейдің малына емес, өмір бойы мені ... ... ... ... алған мүйізді қара кебеге ... ... сұм! ... ... – орам ... ... мүшелері арасындағы байланысқа назар
аударса, негіз сөз ора «Қағазға не ... ... бір ... ... ... етіп ... мағынасын білдіреді. Мысалы, Мәликеге деп
қағазға ораған ... ... да ала ... ... ... Ал
негізді сөз орам «Заттың сыртын ораған ... ... ... ... Ол ... ... еңкейіп орамның сыртын басқа шүберекпен байлауға
кірісті (С.Санбаев, Аруана). Берілген анықтамалар ҚТТС-нен алынған.
Ендігі кезекте аналитика – ... ... ... ... сөзжасамдық жұптардың мағынасына талдау жасап көрелік:
Айтыс - ... ... ... ... ... негіз сөз
айтысқа ҚТТС-де мынадай анықтама ... «Екі ... не екі ... ... ... өлеңмен кезектесіп айтылатын сөз жарысы, ... ... ... ... ісін ... қолданатын құралдарының
бірі – айтыс (С.Мұқанов, Өсу жол.). Ал ... мүше ... ... ... ... – деп ... – айтыс-тартыс және айтысып – тартыс сөзжасамдық жұптарының
мүшелері де дәл сондай мағыналы жұптар.
Әзіл ... ... ... ... ... әзіл-мазақ,
әзіл-ойын, әзіл-наз, әзіл-оспақ,әзіл-сауық, әзіл-сықақ, әзіл-сыңқыл деген
негізді сөздерден құралған сөзжасамдық жұптардың негіз сөзі әзіл ... ... ... ... де, ал ... ... сөздердің
барлығының дерлік мағынасы ... ... ... ... ... ... сөз – деп түсіндіріледі. Мысалы, Дем алушы жұрт әзіл-
оспақтарын айтысып, самбырлай ... ... ... бара ... Фарида). Әсем ән, күндіз-түні күлкілі әңгімелер, әзіл-
сықақтар да жаңғыра, өсіре ... ... Бала ...... деген сөзжасамдық жұптың мүшелері негіз сөз
дербес «Жеке-дара, бөлек, тәуелсіз» деген мағынаны ... ... ... ... елден ерек» деген мағына беретіні туралы ҚТТС-де
айтылған. Байқағанымыздай мағыналарында бәлендей айырмашылық жоқ.
Киім – ... Киім – ... ... ... ... сөз ... ҚТТС-де мынадай анықтама береді: «Адам үстіне киюге
арналып ... ... ал ... ... негізді сөздері «Әр
түрлі киім.» деген мағына береді.
Киім –салым зат. Әр түрлі киім.
Жорға – жорға-жортаң сөзжасамдық ... ... ... сөз ... ... былай береді: Жылқының төрт аяғын тең салып, ырғытыла,
тайпала басқан жайлы жүрісі. Мысалы, Оған ... ... ... ... ... жымда жатқан жолбарыс, ақ қайран, көк жайран да түгел
ағылады (Р.Тоқтаров, Ертіс). Ал негізді сөз ... ... ... түсіндіріледі: Бірде жайлы, бірде жайсыз жүріс. Мысалы, Сәду өзіне
тән жорға-жортаңмен жыр ... ұзақ та ... ... байыппен
басып келеді («Қаз.әдеб.»).
Жорға - жорға-жүйрік сөзжасамдық жұбының негіз сөзі ... ... ... тең ... ... тайпала басқан жайлы жүрісі» мағынасын
беретінін білдік. Жұптың ... ... ... ... Жорғасы да,
жүйрігі де, бәрі аралас – деп түсіндіреді. Мысалы, Көрмеде ... ... ... байлаулы (Ғ.Мұстафин, Қарағанды).
Қуғын – қуғын-сүргін деген сөзжасамдық жұптың мүшелерінің арасындағы
мағыналық байланыс анық. Жұптың ... ... ... сөзі ҚТТС-де былай
анықталады: Біреудің соңына ... ... ... Ол ... соң өз ... ... ... шыдамай басқа көршілес елдерге
(Е.Ысмайлов, ... ... мүше ... ... ... былай делінген: Қуғындауы, қыспағы көп кез, ала-сапыран заман.
Мысалы, Ол қуғын-сүргіннен, қамаудан, айдаудан қайтып оралғанда, осы ... ... ...... ... ... негіз мүшесі ой «Ойпаң, ойыс, төмен
жер» деген мағынаны білдірсе (Жігіттердің күн шығыс ... тобы ойға ... ұлық ... ... жақынырақ келіп тұр еді (М.Әуезов, Қилы.)),
негізді мүше ойдым «Ойылған, шұқырлау ... ... ... көшкен
ауыл күн қыза құм арасындағы ойдым көгалға қонды (Ө.Қанахин, Жер ... ... ... ... ... ҚТТС-нен алынған..
Ойдым - ойдым-ойдым деген сөзжасамдық жұптың мүшелерінің арасындағы
байланыс өте тығыз, себебі ... сөз ой ... ... ... «Ойпаң,
ойыс, төмен жер» деп берілсе, негізді сөз ойдым-ойдым ға ҚТТС-де анықтама
былай ... ... ... ... ... ... ... ойдым-ойдым жол шұқанақтары автомашиналарды ... ... ... ... ... Ақын ізі). Байқағанымыздай,
аталған сөзжасамдық жұптың негізді мүшесі, негіз сөздің ... ... ... – ойқы ... жұбының негіз мүшесі ой сөзі ... ... ... жер» ... ... береді. Ал негізді сөз ... ... ... былай делінген: Кедір-бұдыр, қисық; тегіс ... ... ... ... ... түзе ... Ілгері аяқ басыпсың,
Өңшең түзе шопқысын ... ... Осы ... ... мәндес
Ойқы - ойқы-шойқы, Ой – ой-шұқыр және т.б. сөзжасамдық жұптарды ...... ... ... жұптың мүшелері негіз сөз қол «Әскер,
жасақ, жауынгер» мағынасын білдіреді. Мысалы, Шыңғыстың қолы қатты апатқа
ұшырапты (Ғ.Мүсірепов, Таңд. ... Ал ... сөз ... «Қалың қолға
басшылық етуші, бастаушы; әскербасы; ... ... ... ... ... ... Мінбеге Калинин майданының қолбасшысы шықты
(С.Бақбергенов, Қарға там.). ... ... ... ... - ... ... ... мүшелері қол негіз сөзіне ҚТТС-де
былай анықтама беріледі: Адамның бір нәрсені ұстайтын, жұмыс істейтін дене
мүшесі. ... ... ... ... жуғанды дұрыс дейді (М.Әуезов, Абай). Ал
негізді сөз қолтаңбаны аталған сөздікте, былай түсіндіреді: Автордың кітап
бетіне өз ... ... ... ... қолы; афтограф. Мысалы, Міне,
Тегераннан келген ғалымның жазғаны, ал мынау – ... ... ... ... Отырар.).
Қол – қолғанат сөзжасамдық жұбының мүшелері қол негіз сөзі адамның бір
нәрсені ұстайтын, жұмыс істейтін дене ... ... ... негізді
сөз қолғанат «Көмекші, жәрдемші, бір нәрсеге ... ... ... Мысалы, Кешіксем мына қолғанат ұлың бар емес пе, ... ... ... Екінші.). келтірілген анықтамалар Қазақ тілінің
түсіндірме ... ... ... тәсілдердің барлығымен жасалған сөзжасамдық
жұптардың кейбіреулеріне талдау жасадық, бұл бітіру жұмысы болғандықтан сөз
жасау процесінің ... ... ... жұптардың барлығына дерлік
талдау жасау мүмкін емес. Болашақта сөзжасамдық жұпты зерттеу ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне
терең зерттеу жүргізуге әбден болады, тіпті ондай жұмыстар өте қажет.
Жұмысымда қарастырған сөзжасамдық жұптардың ... ... ... ... ... топтастыруға тырыстым. Алайда бұл
тақырып үлкен ғылыми жұмыстың нысанына айналса алар нәтиже көп ... ... ... ... ... шолу ... оның
тіпті қозғалмаған тақырып емес, ол туралы ғалымдардың айтылған пікірлері
және сипаттамалары бар екенін ... ... ... ... ... негізгі бірлігі ретінде, кейбір ғалымдардың көзқарасымен
сөзжасамдық тізбек пен тарамның ... ... ... қарастырылып
келгенінен хабардар болдық. Біздіңше сөзжасамдық жұп сөзжасамдық ұяның
негізгі бірлігі, яғни кез ... ... ... пен тарам сөзжасамдық
ұяның бірліктері болса, онда сөзжасамдық жұп та сөзжасамдық ұяның ең ... ... ... ... тізбектің бірлігі емес. Ал ... жұп, ... ... ... ... кез ... сөз
жасау сөзжасамдық жұпты құрайды.
Сонымен, сөзжасамдық жұп – негіз сөз бен одан жасалған ... ... екі ... ... дедік, яғни сөзжасамдық жұп сөзжасам процесінің
нәтижесінде туады. Сонымен қатар, сөзжасамдық жұп – ... ... ... ... Айтып өткеніміздей, сөзжасамдық жұп осы жұпты ... ... ... ... екі ғана мүше ... ... негіз
бен соған негізделіп жасалатын туынды сөздің жұбы. ... ... ... ... өзара ұғымдық, тұлғалық және мағыналық байланыста
болатыны туралы білдік.
Сөзжасамдық ... ... ... ... жүргізу арқылы
сөзжасамдық жұптың негізгі мүшесі – түбір сөз, яғни ... сөз ... ... ... кез келген сөз жасау процесі сөзжасам үрдісінің негізгі
элементі - түбір сөзсіз жүзеге аспайды. Сөз жасау үшін ... ... ... ... болуы қажет. Жұмысымыздың барысында айтып өткеніміздей кейбір
сөзжасамдық жұптардың негіз сөзі қазіргі тілде мағынасы күңгірт, түсініксіз
сөздер кездеседі, ... ол ... ... ... түбір сөздердің мағынасы
бар, лексикалық қорда қолданылып жүрген ... ... ... ... ... ... сыңары басқа тілден енген сөздер ... ... ... да кездесті, ол сөздер тілімізде көп ... ... ... кеткендіктен төл сөз сияқты қолданылып кеткен. Алайда
кірме сөздердің сөзжасамдық жұп ... ... ... төл сөздерге
қарағанда пассив түрде екені заңдылық.
Сонымен, сөзжасамдық жұптың ... ... ... ... 1) ... жұп ... ... лексикасына арқау болатын негіз
сөзден және одан жасалған негізді сөзден тұратын ... ... ... ... ... – ең ... ... байланыс.
2) Сөзжасамдық жұптың мүшелері морфемдік құрамы жағынан тең ... ... ... ... ... құрамы күрделі болады.
3) Сөзжасамдық жұп мүшелерінің мағынасында айырмашылық болады.
4) Бір ... ... жұп ... ... ... ... болады, бір жұрнақтың қайталануы болмайды. Бұл қасиеті оның
сөзжасамдық тізбек ... ... ... ... ... ... ... көптеген мысалдарды саралау барысында,
сөзжасамдық жұптардың мүшелерінің мағыналарын салыстыру ... ... ... ... мағыналарының арасында тығыз
байланыс бар. Сөзжасамдық жұптың негіз ... ... ... ... ... тәсілмен жасалған сөзжасамдық жұптарда), кейде
жартылай негізді сөздің мағынасында көрініс ... ... ... ... сөзінің мағынасы арқылы уәжделіп жасалатын негізді мүше түбір
сөздің мағынасына байланысты, көңіл-күйді, сол сезімде ... ... ... ... ... байқататын жағдайды білдіреді. Егер сөзжасамдық жұптарды
негізді, яғни туынды ... ... ... онда ... ... ... тастауға болатына көзіміз толық жетеді. Және
сөзжасамдық жұптың негіз сөзінен басқа сөз ... ... ... Сөз
таптарына қатысты мәселелерді жөн көрмедік, себебі ... ... ... ... ... ... мағыналық ерекшеліктерін
бақылау.
Сөзжасамдық жұптың мүшелері өзара тығыз мағыналық байланыста болатыны
– оның ... ... жұп ... ... ... жүргізуді қажет
ететін тың тақырып. Алла ... бұл ... ... ... ... күмәніміз жоқ.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). ... ... ... ... 1999. -309 ... Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. – 368 б.
3. Жаналина Л.К. Сопоставительное словообразование ... и ...... 1998.
4. Салқынбай А. Қазақ тілі ... Оқу ...... ... 2003. – 271 ... Есімсейітов Б. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық ... ... ... сипаттау. – Шымкент: Ордабасы, 2003. – 80 б.
6. Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы: Оқу - әдістемелік ...... ... 2007. -192 ... ... И.С. ... ... в русском языке и принципы
ее описания. 2-е изд., стереотипное – Москва: Эдиториал ... 2001. – ... ... Н. ... ... тіліндегі сан есімнің сөзжасам ... ... ... 1988. - 104 б.
9. Қалиев Ғ. Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері (Оқу ...... 2002. -190 ... ... ... ... Морфология. Оразахынова Н.А., Исаева Ж.Т.,
Сүлеева Г.С.- Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. – 176 ... ... З. ... зерттелу аспектісі // Қазақ тілі мен
әдебиеті, 2003, №9. 34-б.
12. Есімсейітов Б. ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті, 2003, №11.
13. Шанский Н.М. Очерки по русскому словообразованию. Изд. 2-е, ... ... 2005. – 336 ... ... А.К. ... ... язык. Словообразование. Морфология. –
Москва: 2002. – б.
15. Қазақ тілі: Анықтамалық. – Алматы, 2004. – 120 ... ... А.Н. ... ... ... ... ... – Москва: Цитадель – трейд, 2002. – 464 б.
17. Земская Е.А. Словообразование как деятельность. – Москва, 1992.
18. ... Н.М. ... по ... словообразованию. – Москва 200519
19. Лопатин В.В. Современный русский ... ... ... ... / под ред. ... В.В. – ... ... 1989, - 261 с.
20. Зенков Г.С. Вопросы теории словообразования. – Фрунзе, 1969. - 165 ... ... Л.А. ... ... на ... ... ... – Кемерово, 1990. – 78 с.
22. Абжанова Т.А. Отражение «смысловой заряженности» ... ... ... Проблемы словообразовательной семантики
Пайдаланған сөздіктер тізімі:
1. Ибатов А. Қазақ тілінің ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1988. –
136 б.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
3. Қазақ тілінің ... ... ...... ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігі. 5-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
5. Қазақ тілінің түсіндірме ... ...... ... ... ... ... түсіндірме сөздігі. 7-том. – Алматы: Ғылым, 1974.
-----------------------
[1] ... ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы41 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
Арбашалар және доңғалақ жұптар жөндеу бөлімшелері15 бет
Аудиттің мәні мен мағынасы44 бет
Банк өнімдерінің қызметтері және мәні мен мағынасы65 бет
Бренд мағынасының мәні және ерекшелігі36 бет
Геодезиялық өлшеулерді автоматтандыру пәні, ғылым техникасында оның мағынасы3 бет
Депозит нарығының мәні, депозит нарығың мағынасы мен рөлі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь