Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі

КІРІСПЕ.
НЕГТЗП БӨЛІМ.

I ТАРАУ. АУДАРМА ТӘЖІРИБЕ МЕКТЕБІ 9

II ТАРАУ. ЖАЛҒАСҚАН ДӘСТҮР, ЖАҢАРҒАН ОЙ ... ... ... ... 24
КОРЫТЫНДЫ 40
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 43
Қай халықтың болмасын белгілі бір тарихи кезеңде өнері мен әдебиеті, яғни бүкіл мәдени болмысы биік деңгейге көтеріліп, кейінгі дамуға кең жол ашары рас. Ендеше, біздің қазақ халқының сан қилы тарихи көшінде бүндай үлы өзгерістер, ерекше серпілістер болганы шындык. Әсіресе көзге анық шалынып, ойға еріксіз орала берер түстар — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы.
Осы бір екі тарііхи кезеңнің өзіндік ерекшеліктері болғанымен, олардың бір желіге жымдасқан ортақ бірлікті түсы да бар. Ол бірліктін осы бір кезеңге алдыңғы қатарлы саналы азаматтардың жол бастауы жарыкка білімге үмтылған халықтың өркениетке бет бүруы болатын.
Шындығында. карап отырсақ , қазақ тарихындағы озат ойлы үлы жандар бііікке жетелеген осы бір түста халық арасынан айрыкша тулгалар шықты. Ерназардың "Өзге үлдарым бір төбе, Ер Төспгш бір төбе" дегендей, қазақ үшін өзгелерден бөлек, ерекше бір түлға болып есептелетін үлы Абай мен үлы Ахмет, міне, осы түста тарих сахнасына шықты. Бірі XIX ғасырдың екінші ждртысынла өмірге келіп, қазақ поэзия аспанына мәңгі өшпес жарык жүллызын жағып кетсе, екіншісі қазақ ой-танымына тендесі жок ғаламат козғау салып, XX ғасырдың басындағы үлы өзгерістергс жетеледі.
Кд^ак ои-санасының қос алыбы қоғамдық дамудың әр кезешнде ө.мір сүргенімен, үнемі ойы үндес, жүрегі тілдес екендігі атан анық. Тіпті екеуінің "тасқа басылған сөздерінің" бір мезгілде жарык көруінде, белгілі бір тылсым сырға түнған қүпия күштің кұдіреті бардай. 1909 жылы Петербургте Абайдың түңғыш өлеңдер жзшагы. Ахметгің "Қырық мысалы" бірге жарық көрді. Іштей үндесіп жатқан, өзектес осы қос шығарманы жәй оқып шыққанда балланыс-бірлік жоқтай көрінгенмен, әр жолына үңіле, әр сөздің мәніне ой жібере оқығанда бірінен-біріне тартылып жатқан алтын аркауды аңғару қиын емес.
Бұл екі кітап несімен қүнды. Абай кітабы қазақ поэзиясында бүрьш- соңды болмаған биік көркемдік ерекшелігімен, ой үшкырлығы, сөз сүлулығы астасып поэзия әлемін арайландырған әсем сипатымен ардақты. Ал Ахмет кітабы бар қазақтың жанын ;ксгсн. жарыққа шығар жол іздегсндерді алдағы үлы мақсаттарға ясетелеген жолбасшылығымен ерекшеленеді.
1. Белинский. В.Г. ПСС, т.ХІІ. - М., 1956. - с. 290.
2. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері.
Алматы, 1975. -93 б.
3. "Дала уалаяты" газеті /әдеби нүсқаулар/ Алматы:Ғылым,1989.
-198 б.
4. Крылов И.А. Избранные. - М., 1958 г. - с.65.
5. Абай Қүнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы.
2-том. — Алматы, 1977. —101-6.
6. А.Байтүрсынов. Шығармалар. — Алматы, 1989. —61-6.
7. Выготский Л.С. Психология искусства. — М. , 1968г. —с. 145.
8. Степанов И. Басни Крылова. — М., 1969. —с. 43.
9. Нүрғалиев Р. "Алып бәйтерек" // Қазақ әдебиеті. 1989. 21 көкек.
10. Потебня А.А.
Теоретическая поэтика. М., 1990. —с. 71.
П.Жүмалиев Қ. ХҮШ-ХІХ ғасырлардағы қазак әдебиеті. -
Алматы: Мектеп, 1967. —352 б.
12.Қожакеев Т. Сатиралық жанрлар. - Алматы, 1983. —22-6. ІЗ.Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. —
Алматы, 1975.
14. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. - Алматы, 1959.
15. Пушкин А.С. Сборник сочинении. В пяти томах. Т.5. — М.,
1967. -C168.
іб.Дулатов М. Байтурсынов Ахмет Байтурсынович. Общество изучение киргизского царя. Вып. 3. — Оренбург, 1922.
17. Могилянский. "А. И.А.Крылов" // В книге: И.А.Крылова
"Стихотворение". — Ленинград, 1954.
18. Литературная критика. 1800-1820-х годов. — М., 1980. - с 75.
19. Байтүрсынов А. Шығармалар. Алматы, 1989,27 бет.
20. Байтүрсынов А. Шығармалары. Алматы, 1989,299 бет
21.Қирабаев С. Ахметтің ақындығы // Алматы ақшамы. 1991. 17
мамыр.
22. Белинский В.Г. Сбор. Сочинений в 3-х томах. Т.2. — М., 1948.
- с. 164-165.
23. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. — Алматы, 1962. —383 б.
24.Дулатов М. Шығармалары. — Алматы, 1991. —249 б.
25.Қүнанбаев А. Шығармаларының 2 томдық толық жинағы.
I том, Алматы , 1977, 73 бет
26. Байтүрсынов А. Шығармалары. — Алматы, 1989.
27. Қирабаев С. Қазақтың алғашкы революцияшыл демократтары
// Лениншіл жас. 1991. 7-маусым.
28.Тоғжанүлы F. Жүсіпбектің сыны, Мағжанның ақындығы туралы. - М.. 1926. -19-6.

29.Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы // Қазақ әдебиеті. 1989.
20 қаңтар.
ЗО.Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. Алматы, 1973.
ЗІ.Әуезов М. Абай Ибраһим Қүнанбайүлы (1845-1904). 20
томдық шығармалар жинағы. — Алматы, 1985. 32. Әмірекүлов Т. Жүмбақ жан. — Алматы, 1978. ЗЗ.Белинский В.Г. Басни Ивана Крылова. ПСС. Т.4. — М., 1955.
34. Дербісәлиев Ә. Дәстүр мен жалғастық. — Алматы, 1976.
35. Дүйсебаев Ы. Ғасырлар сыры. — Алматы, 1970.
Зб.Кенжебаев Б. XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті. -
Алматы, 1976. 37.Қирабаев С. Спандияр Көбеев. — Алматы, 1958.
38. Қожакеев Т. Абай және сатира. — Алматы, 1970.
39. Мүхамедханов С. Ахмет Байтүрсынов // Семей таңы. 1989. 6-
қаңтар.
40. Нүрғалиев Р. Үлттық мәдениетіміздің мақтанышы. // Қазақстан
коммунизмі. 1989. D4.
41. Нүрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. — Алматы, 1966.
42.Нүрышев С. Абайдың аударма жөніндегі тәжірибесінен. -
Алматы, 1954.
43. Сатпаева Ш. Алғы сөз // Ахмет Байтүрсынов шығармалары. -
Алматы, 1989.
44. Сыздықова Р. Ахмет Байтүрсынов. - Алматы, 1990.
45.Талжанов С. Көркем аударма туралы. — Алматы, 1962.
46. Ысмагулов Ж. Ахмет Байтүрсынов // Жүлдыз. 1992. □!.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
АБАЙ ЖӘНЕ АХМЕТ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ
ҮНДЕСТІП
Орындаған: 5-курс студенті ... ... ... филология ғылым-дарының кандидаты,
доцент Өмірхан Әбдиманүлы
Пікір жазушы: филология ... ... ... ... аға ... ... жіберілді:" 2003 ж.
Кафедра меңгерушісі, филология
ғылымының докторы, профессор ... - 2003 ... ... ... және ... ... ... көлемі: 44 бет.
Жұмыстың кұрылысы: ... ... XX ... ... ... ... ... мәселесі, Абай мен ахмет поэзиясындағы дәстүр жалғасы,
Ахмет поэзиясындағы өзіндік ерекшеліктері айтылды. Жұмыстың ... ... ... ... ... бөлім. I Тарау: Аударма тәжірибе мектебі. Абай
және Ахмет мысал ... ... ... Крыловтан жасаған ... ... ... ... сараланды. Әр ... ... ... бағдар-бағыты айқындалды.
II Тарау: Жалғасқан дәстүр, жаңарған ой. Абай мен ... ... ... ... ... ... көтерген тақырыптар
ортақтығы. ... ... өлең ... формалык ізденістер
жакындығы байыпталды. Ахмет поэзііясынан Абай өлен ... ... ... ... ... Абай ... Ахмет поэзиясындағы
берік орын тепкендігі накты мысалдар арқылы нақты түрде
дәлелденді. Олардың мысал аудармаларындағы және ... ... ... ... ... белгілері накты сараланып көрсетілді.
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер.
Жұмыстың негізгі мақсаты: Қазақ жазба әдебиетінің қалыптасуы ... ... үлес ... Абай ... мен ... ... Ахмет творчествосына тән жаңашылдықты айқындау.
Орындаған: Кутумова Эльмира Молдағожақызы.
M A 3 М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ.
НЕГТЗП БӨЛІМ.
I ... ... ... ... 9
II ТАРАУ. ЖАЛҒАСҚАН ДӘСТҮР, ЖАҢАРҒАН ОЙ................24
КОРЫТЫНДЫ 40
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 43
K I P I C П ... ... ... ... бір ... ... өнері мен әдебиеті,
яғни бүкіл мәдени болмысы биік деңгейге көтеріліп, кейінгі дамуға кең ... рас. ... ... қазақ халқының сан қилы тарихи көшінде бүндай үлы
өзгерістер, ерекше серпілістер болганы шындык. Әсіресе көзге анық ... ... ... ... түстар — XIX ғасырдың ... ... мен ... ... бір екі ... ... ... ерекшеліктері болғанымен, олардың
бір желіге жымдасқан ортақ бірлікті түсы да бар. Ол ... осы ... ... ... саналы азаматтардың жол бастауы жарыкка білімге
үмтылған халықтың өркениетке бет бүруы болатын.
Шындығында. карап ... , ... ... озат ойлы үлы ... жетелеген осы бір түста халық арасынан айрыкша ... ... ... үлдарым бір төбе, Ер Төспгш бір төбе" дегендей, қазақ ... ... ... бір түлға болып есептелетін үлы Абай мен ... ... осы ... ... сахнасына шықты. Бірі XIX ... ... ... ... ... ... ... мәңгі өшпес жарык жүллызын
жағып кетсе, екіншісі қазақ ой-танымына тендесі жок ғаламат козғау салып,
XX ғасырдың ... үлы ... ... ... қос ... ... дамудың әр кезешнде ө.мір
сүргенімен, үнемі ойы ... ... ... ... атан ... ... ... басылған сөздерінің" бір мезгілде жарык көруінде, белгілі
бір тылсым сырға түнған қүпия күштің ... ... 1909 жылы ... түңғыш өлеңдер жзшагы. Ахметгің "Қырық мысалы" бірге ... ... ... жатқан, өзектес осы қос шығарманы жәй оқып шыққанда балланыс-
бірлік жоқтай көрінгенмен, әр жолына үңіле, әр сөздің ... ой ... ... тартылып жатқан алтын аркауды аңғару қиын емес.
Бұл екі кітап несімен қүнды. Абай ... ... ... ... соңды
болмаған биік көркемдік ерекшелігімен, ой үшкырлығы, сөз сүлулығы астасып
поэзия ... ... әсем ... ... Ал ... ... ... жанын ;ксгсн. жарыққа шығар жол ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Ахмет оқырманына тастаған отты ойдың үшқыны Абай өлеңінде жаткандығы еш
талассыз. Абайдан өлеңнің мәнін де, атқарар ... де, ... алар ... қуат ... де жете ... ... өзінің үлы күреске ... ... ... ... Үлы ... көзі тірісінде тәлім беріп," нақыл айтпаса ... ... ... үғып ", ... түсінді. Сөйтіп, Абай сөзінің
күнарьшан нәр ... жас ... ... ... ... ... ... білді.
Абай мен Ахмет шығармашылығын салыстыра қараған түста осы бір ... ... ... ... ой ... ғана емес, творчестволык
ізденістерінің де бір арнада ... ... көз ... ... өз ... жаңа леп. тын күш. ... өрнек іздегенде ойға
алары да бет бүрары Еуропалык ... бой ... орыс ... Абай. орыс әдебиетінің асқарлы биіктері ... ... ... аударып, өзіне өзекті ой тауып, шабытын жанылы.
Сөйтіп. осынау ақындықтьтң өзгетпе үлгісін, ... ... "сөз ... ... ... өз халқына жеткізуге асыкты.
Поэзіія қуатын, ой биігін бір мысқалда төмендетпестен тәржімалап. ... ... ... ... ... ... ... дамытуға
тырысты. Олардың қатарында Молданияз Бекимов, Спандияр Көбеев, Бекет
Өтетілеу, Міржақып Дулатов, т.б. атауға ... Олар Абай ... ... ... жалпы адамзаттың игілігіне айналған дүние ... озық ... қол ... болатынын түсінді.
Міне, осы түрғыдан алғанда Ахмет Байтүрсыновтың орны ерекше. Ол Крылов
мысалдарын мейлінше мол аударып, астарлы ойдан ... ... ... ... ... ... Лсрмонтов, Жадовскаяның өз жүрегіне қозғау
салған өлеңдеріне де назар ... ана ... ... ниет қылды.
Ахаңның, әсіресе, Крылов творчествосына көбірек зер салуына, ... ... ... ... ... ... Абай ... оны Крыловтың астарлы мысалдарын ударуға түрткі болған секілді.
Бірақ, Ахаң үлы үстаздан үйрене отырып, оны қайта ... жөн ... өз ... өз заманына сай ділгір мәселерді арқау етуге, уақыт
бедерін дәл түсіруге тырысқан. Сондықтан да, Абай мен ... ... ... пен ... ... та бар.
Біздің осы жүмысты жазудағы мақсатымыз — осы бір байланыстың, ... мен ... ... ... ... ... Абай
өнерпаздығымен байланыстылығы тек аударма шығармалардан ғана көрініс ... Абай мен ... ... ... болмыс-бітімімен түтасып кстксн
жандар.Бүлардың өнерпаздығын жақындастырып, жымдастырып түрған қүдірет күш
- Үлтының үлы ... Үлы ... ... өз ... аса ... қоя ... қандай бір шабытты шығармасында болмасын, ел ... ... да ... төл ... жақындықты байқамау мүмкін емес.
Әрине, Абай мен Ахмет өлеңдерінен сыртқы формалық үқсастық емес, ішкі
мазмүндық үқсастық, жақындықты ... ... Абай ... ... мен биік ... деңгейін Ахмет революцияға дейінгі түста-ақ
терең талғампаздықпен тани білген. Ахаңнан Абайды алшақтату кешірілмес күнә
болар еді. Сондықтан біз өз ... ... төл ... ... ... ... өлең ... жол түтынған берік дәстүрді, жаңаша сипат
беруге үмтылған іздемпаздыкты тануға ден ... ... ... ... ... бір сияқты. Ахмет Абайдан небәрі
пшрек ғасыр ғана кейін дүниеге келген. Бірақ уакыт шегінде бүл аз ... ... сан ... оқиғаға бастау салып. лыксып калған жана ғасыр
үшін бүл аз уакыт емес. "Елу жылда ел ... ... ... ... сан өзгеріске түсерінін бастауы осы ғасыр еді. Абайдың қайтқан жылы
Ахаңнын творчествоға бел шешіп араласа ... ... ... ... қазақ үшін өз міндетін атқарған үлы дарынның ... ... ... ... ой жіберсек, Абай мен Ахметтің халқына еткен қызметінің ... ... ... Үлы Абай ... гауһардай жарқыраған сүлу
жырларымен өз үлтының күн ... қуат ... кең ... ... нәр ... ... ... танытып, көкейіне жатталған ... ... ... ... Сөйтіп өз халқының биік ... ... ... ... ... Абайдың өз халқына өлеңнен соққан мәңгілік
ескерткіші — сүлулықтың символындай, үнемі алға жетелер қол жетпес ... ... те, ... те, ... пен ... те Абай ... ... есептеледі.
Ахмет Абайға жай ғана еліктеуші, үйренуші ғана емес, өзінің тірек етер
таянышын іздеуші еді. Ол өз ... ... ... жақсы білген.
Сондықтан да ол "Мен жазған кеңес, мақтаныш емес, ат шығармақ ақындық" деп
кесіп айтады. ... ... ... Абай ... нәр ... ... ... Әйтсе де, замана ағымының Абай кезеңінен басқа
ағынға бет ... ... ... өз ... ділгір мәселелерін өз
творчествосына өзек ... ... ол, Абай ... ... ... ... өзге ... іздей білді. Абай заманында мүмкін емес, бірақ
Абай сілтеген "ғылымды іздеп. дүниені көздеп, екі ... ... ... ... ... ... ... Үлы Абай өлеңінің қуатын
осылардан тапты.
Ахмет ақындықтъщ атқарар міндетін өз уақытына тиімді пайдалана білді.
Оның "Маса" жинағы ... ... Және төл ... Абай ... ой ... ... ... Абайша жеткізуге тырысты. Ахмет сыртқы
форма іздеген жоқ. ол жол да іздеген де жоқ. ... ... сол, ... ... ... ... ... Сондықтан да оның сыртқы түрі
қарапапым. бар асылын ішіне жиған ... Абай ... ... жөн. ... ... да осы ... Ахмет
шығармашылығындағы рухани бірлік, танымдык терендік байланысына зер салу.
I. ТАРАУ. АУДАРМА ... ... ... творчествосына назар аударып, өзін мазалаған ойға
өзек тауьш, аударуға ден қойған түста, ... ... ... ... ... ... ... біршама тәжірибе жинап қалған болатын.
Қазақтың үлы ағартушылары ... ... ... Алтынсарин, Абай
Қүнанбаев өз халқының мәдени-рухани өркендеуін орыс ... ... ... озык ойлы ... ... ... деп ... Сонлыктан
Ыбырай. Абай шығармашылығының үлкен бір ... орыс ... ... аударуды қамтыды. Сондай-ақ, казак ... ... ... ... ... бүл ... жіті ... аударма аркылы
үйрену, тәжірибеден өту, сол ... ... ... ... ден ... Олар осы өнер аркылы өз жүртының ... ... ... ... ... сөйтіп, өздерінің биік
армандарын, ... ... ... ... қасіреттерді орыс
данышпандарының ой ... ... ... ... ... мақсат түтты.
Крылов мысалдарын қоғамдық-әлеуметтік рөлі бүл жанрдың қазақ оқырманы
арасына кеңірек тарап, қарапайым оқырманға түсінікті де ... ... ... арта түсті. Осынау шағын жанр ой жеткізудің шағын формасы
мағынаны сыйдырарлық қүдіретке ие еді. ... ... да: ... ... тек ... ... ... оған өткір сатиралық мән
берген нағыз данышпан адам И.А.Крылов", - дейді В.Г.Белинский /1.290/.
Міне, Крылов мысалдарының осы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударудың алғашқы дәстүрі Ыбырай Алтынсариннен
басталады. 1892 жылы Ыбырай ... ... мен ... ... и ... И.А.Крыловтың мысалы шықты /2.193/. Осынау аудармадағы алғашқы
қарлығаш И.А.Крылов ... ... ... оқырмандарына таныстырудың
бастау көзі болды да, ... ... ... ... данышпан мысалшысының
көп сыр түйген өлең жолдарына көңіл аудара бастады. "1898 жыддары ... Абай ... мен ... ... ... крестьян", "Жарлы мен
баіг". "Шегіртке мен қүмырсқа", "Ала қойлар", "Түлкі мен қарға", "Бақа мен
өгіз", "Піл мен ... атты ... өз ... етіп ... ... ... басқа И.А.Крылов творчествосына қазақ акын-жазушыларының
ерекше назар аударуының бір дерегі "Дала уалаяты" газетінде көп ... ... 1894 ... 32 санында басылған "Инелік пен қүмырсқа"
("Стрекоза и муровей") мысалын А.Қүнанбаев ... мен ... ... ... 1895 жылғы 49-санында "Пустынник и медведь" мысалын
өлеңмен аударып, оны "Аю мен ... ... ... қылған жалғыз адамның
әңгімесі" деген тақырыппен жариялаған /3.198/. ... ... ... ... өзіндік мысал жанрының туып, қалыптаса бастауына игі әсер
етті.
Үлы Абай кейін Крылов мысалдарынан ой асылын теріп, өз халқының ... ... ... етіп аударып, өзінің төл
туындысывдай қабылдатқан, ... ... ... ... терең
бойлай білген бірден-бір аудармашы Ахаң-Ахмет Байтүрсынов.
Отаршылдык саясаттың озбырлығын сезе түра, қоғам мен оны ... ... ... көре түра ... ... жөн ... запыран болып жиналған ащы шындықты қалайда сыртқа шығаруға
тырысқан Ахаң ... өзі ... "40 ... ... ... ... мынандай себептері бар: Біріншіден, Крылов қозғаған, ... ... Ахаң ... ... ... ... қатарға шыққан-ды.
Екіншіден, мысал-халықтың түнба-түнық шығармашылығының зор түрі. Ол халық
үғымына, ... ... ... ... ... ... ой мен ... сездіріп кетуге болады, ал айтар ойдың астарын үқпаған адамға сезік
тудырмайды. Үшіншіден, ...... ... ... көп ... ... ... жүрегінен шыққан сөзінің халыққа жетуінде цензураны
айналып өтер жол. ... XX ... бас ... ... ... ... жандармерияға бір кезде орыс өмірінде өзекті
болғанымен де, бүгін де ... мәні ... таза ... ... ... ... шығармалары аса бір қауіп туғызбасы анық-ты.
Мысал шығарма келеңсіз кемшілікті көбінесе адамның өзіне тікелей қатысты
емес, жанамалай айтып, ... ... ... бір ... ... ... етіп баяндайды. Оның осы касиеті Ахмет Байтүрсыновты Крылов
мысалдарын ... ... ... ... қана ... өзіндік ой түюіне
жетелеген. Ахандай ойлы, саяси көзі қарақты азамапъщ сол кездегі ... ... ... ... ... ... бүратана ауыр
өмірін, мүң-зарын суреттеумен жеткізіп, одан қүтылудың жолын меңзеуге мысал
таптырмайтын қүрал ... ... да ... үғып ... ... ... Ахаң ... мысал өлеңдерін қазақ жазба ... ... ... ... игі ... айрықша.
Әрбір жазушы даралығына қарай аударатын ... ... ... ... де ... болады. Жалпы мысал жанрына тән өзіндік
ерекшеліктер қандай деген ... ... ... ... ... белгілер жиынтығында ой таластырады. Көбіне ең басты белгі ... ... ... ... ... қызметі жайлы қазақ
топырағында алғаш пікір айтқан да А.Байтүрсыновтың өзі. 1926 ... ... ... ... ... ... ... деп алып, "бір нәрсені, көбінесе: адамның ... ... ... ... ... ... айту - пернелеу болады", - деп
анықтама беріп, мысал келтіреді.
Қазак акын-жазушылары шама-шарқынша, Крыловты аударып, үлы ... ... ... ... Оның ... Абай-12. С.Көбеев - 37,
Б.Өтетілеуов - 12 ... ... ... ... ... ... ... аударуға ден қойған Ахмет Байтүрсынов. Алғашқы "Қырық мысалдағы" (38
мысал) "Маса" жішағына енген үш мысал, барлығы — 41 ... ... ... ... таныту үшін оның өзіне дейінгі аулармашылар
тәжірибесімен салыстыра қараудың ... ... ... Абай ... орын ... қалай анғаруға болады?
Немесе оның Абай аудармаларынан айырмашылығын тануға ... ... ... ... өте ... пен Абай ... салыстыра қараған сәтте, біраз мысалдарды
екеуінің де аударғанын байқаймыз. Абай аудармаларын Ахмет Байтүрсынов ... ...... ... жауапты біз Ахаңның өзінен табамыз. 1913 жылғы
"Қазақ" газетінің үш санында (39, 40, 43) ... Абай ... ... ... атты ... ол ... деп жазды: "1903 жылы колыма Абай
сөздері жазылған дәптер ... ... ... мысалдарын негізінен
1901-1904 жылдары аударғандығын еске ... онда ... ... ... ... ... керек. Ахмет көңіл бөлген
ь'Өгіз бен бака", "Қарға мен ... ... бай", "Ала ... "Сорлы
болған мүжық", "Бүлбүл мен есек". "Емен мен шілік" нүсқасы Абайда ... ... ... болсақ, екеуіндегі айырма көздеген мақсаттарында
жатса керек. Абай негізінен ... ... және ... ... мән ... Ал ... болса, мысалдарға неғүрлым ... ... ... ... Сондықтан да ол Крылов мысалдарындағы
өмірден алынған шымырлаған шындық, ой мен идеяны ала отырып, өз ... ой ... ... ... ... уақыт мінбесінен айтылар өткір
ойларын жыр ... ... ... ... Белинский жіктеген үш тобына да назар
аударса, Абай көбіне екінші топтағы мысалды ... Үлы ... ... ... ... ... ... отырады".
Яғни, Абайды Крылов шығармаларындағы поэтикалық көркемдігі жоғары ... ... ... Абай, көбінесе, аударманың түпнүсқаға жакын
болуын көздеген. Мәселен, ... ... ... жеке ... Абай да ... ... олай ... Ол мысалдың екінші бөлімінде
үнемі біріншідсгі ой-пікірлі түжырымдап, түйініп айтып отырады. Ақын ... ... ... ... ... ... ... мүнан
пюрат алмай болмас", "Бұл сөзден нендей ғибрат алмак ... "Ал ... ... ... ... - ... ... бастап. жауабын өзі беріп
отырады.
Абай мен Ахмет аудармаларындағы ерекшелік тек мазмүы-мән ... ... ... сыртқы қүрылысынан да байкалалы. Әрине. бүл ... ... да ... Бүларлын ішінен Әуезов "Қарға мен түлкіні"
және ... мен ... ... Абай ... деп баға ... ... мен түлкі" мысалының Абай ... ... ... ... ... Осы ... ... салыстырып қарасақ, екі ... ... бар ... көз жетеді. Мысалдың түпнүсқасында
ығарманың басында айтылып, содан ... ... ... Крыловта айтылатын төрт жол моральды:
Уж сколько раз твердили ... ... ... ... но только все не впрек,
и в сердце льстец отыщет уголок /4/.
Абай алты жолмен, жеті ... ... ... ... ... ... дәл ... біледі, күледі,
Сүрқия тілдің жаманын.
Қошаметшілердің амалын
Сонда да олар қайда жок?
Бетпен айтса ересің
Артынан өкінсең де ... жоқ ... ... да ... алысқа кетпей, Абай
аудармасында дәлме-дәл берілген. Крылов:
Вороне где-то бог ... ... ... На ель ... ... было ... уж ... позадумалась, сыр во рту держала. На ту беду лиса
близехонко бежала,—
лесе. Абайда осы окиға сөзбе-сөз ... Ал, ... ... ... ... ... ... конды үшып барып.
Ток санап ірімшікті көңіліне,
Жей коймай отыр еді ойға қалып,
Кашаннан белгілі аңқау ала қарға,
Нәеіпке бүгіырмаған шара бар ма?
Шығатын шығасыға ... ... ... залым аралар ма? /6/
Карап отырсак. Крылов пен Абай нүсқасында, ... қара ... ... ... ... ... ... әйтеуір бір жермін деп
"ірімшікті көңіліне тоқ ... ... соң, ойға ... ... ... ... бейнесі беріледі. Әңгіменің түйіні де оның осы "тоқ
санап" жемей отырып қалуында ғой. Әйтпесе, ... әрі ... ... таппас
еді. Ахмет осыны өте сәтті бере ... Қу ... ... ... ... ... тапқан әдемі "сипаттары" аударманың екі нүсқасында
екі басқа. Абай:
He еткен мойын, не еткен көз, Осыдан артык ... бе. ... ... сөз ... ... ... бен жүніңіз! Періштенің үніндей.
Деп ойлаймын үніңіз... Ахмет:
Тамаша қарағанға түрін кандай,
Мынау көз, мынау ... ... ... ... ... ... қалай біткен және
маңдай. Көркемдік сипатыңнан табылғанда, Даусың да болса
керек шырын-балдай, ... ... ... де, ... келе алмадым жерім шалғай.
Абай оз мысалының түпнүскаға неғүрлым ... ... ... Ахмет
өзінше жазып шығуға әрекет жасаған. Ендеше, Ахмет Абай аудармасымен таныс
болғандықтан алдындағы екі ... еттт ... ... бел ... да ... ... да, Абай аудармасынан да алшақтыққа бет
бүрған. Әрине, Крылов мысалдарын ... ... өзі оның ... ... нүскаларына еш үқсатпай жазып шыққандығында. Сонау ... бүл ... Федр да, ... да. Крыловка дейінгі орыс ақындары
В. Тредьяковский, А. Сумароков. М. Херасковтар ла ... ... бүл ... ... дейінгі орыс ақындарының шығармаларынан
өзгешелігі — біріншіден, поэтикалық көркемдігі, екіншіден. түлкіге екі
түрлі характер ... ... ... әрі жағымпаз-ку. әрі келемеждеуші.
Крыловтың нүсқасында бізге Карғаның аяудан гөрі оның ... ... ... ... ... Абайда түпнүсқадағы ой-
мазмүн толык саталған. Ахмет Байтүрсыновтағы үлағат-ой өзге бір сарынға бой
үрып. өзгеше түжырымдалады. түпнүсқадағы моральға ... ... ... өскен қазақ болып, Далада кең сахара көшіп-
қонып, Алдыған залымдардың тіліне еріп, Жүрмесек ... ... ... Ахаң ой аңғарының негізі қайда жатқанын анық ... ... ... қу ғана ... ... ... тартып жеуден тартынбайтын
залым.
А.С. Выготский Крыловтың осы мысалы туралы В.Кеневичтен алынған мынандай
бір дерек ... ... ... түлкіні граф Хвостовпен арақатынасына
катысты өз бейнесі етіп жасған. Әдетте ... ... өз ... соң. оның мақтауын алып, сосын графтан карызға ақша сүрап алады екен
/7.145/. Крыловтағы әдемі сөйлейтін. ... ку ... ... бір ... ... жатса керек. Ал Ахмет Крылов үсынған желіге ... ... ... ... баян ... ... ... патшаның күлқын қүмар саясатын, отар елдерді
қандай жолмен қанап отырғандығы ... Абай Бұл ... да ... ал ... оған сәл ... ендірген. Мысалға кіріспес бүрын, ... ... бір ... бере ... ... кейін барып окиғаны ... ... ... Түлкі мен Аюды шакырып, ала ... ... ... ... Аю сөзі ... ... патшам. не керек көп ойлану ?
Қойды жан деп, есіркеп кім ... ... ... ... ... ... Ахметте "күшке мыкты. ойға олақ" Аю:
Бәрін де ала койдың кырсаң, тақсыр, Түкымын не бар ... ... оиын кара ... ... Бұл ойын ... қүп
ала қоймайды. "Ала коиларлы" аяп отырған жоқ, әрине, өзінің
зымиян саясатын ын-шынсыз жүзеге асырып, "жаманатқа"
калмай. камкоршы ... ... ... ... ... шебер ку Түлхі сүмдык акыл айтады. Ол қойларды шөбі ... ... ... ... ... Осы түстағы бір ерекшелік
Абай .Лрыстанды сөйлеткен:
Өлтірмегім онай-ак койлы сығып Өз ... өзі ... ... ... аттан коркамын кетсе шығып.
Бұл жолдар Крыловта да, Ахметте ле жок. Оларда да Аіо ... ... ... ... ... ... Мысалды Абай былай қорытады:
Түлкінің айтқаны рас. жүрт — акылсыз. Көре ... ... ... Ант үрғандық Түлкі мен Арыстанда Ол болмаса,не
қылмак Каскыр жалғыз.
Ал А. Байтүрсыновта:
Жарықтық Арыстаннан еш кінә жок. Бүзықтар, қасқырлар ғой,
ант үрғандар, Көкжалдар ... ... кім ... ... ... ... ... .. —
деп мыскылды да салмақты ой ... Сол ... ... ... ақын бүдан түйер негізгі ойды ... ... аң ... ... ... ... елдің ақыл-таразысына
балады. "Цензурасы жок" Абайда "Бас кінәлілер" нақты ... ... ... ең бір ... ... да, назарын аударғаны да "Ала
қойлар" тағдыры еді.
Крылов ... ... осы ... ... ... I, Түлкі мен Аю бейнесін оны қоршаған ... ... ... Алай ... қарапайым халық деп біледі /8.43/. А.Байтүрсынов ... ... ... ... ... көрген бүратана. оның ішінде, қазақ
халқының тағдырындағы ділгір мәселені көтеруге пайдаланып, ... ... ... ... ойға ой, ... ... ... пікірді үштап"
/9/. таза казакша төл туынды жасаған. Потебня мысал әр кезеңде жаңғырып.
"үнемі жаңа ... ... ... деп ... ... /10.71/.
Мысалдың түиінінле А\аң өсиет айтып, пікір білдіріп жатпайды. Акыннын
мысалдағы мәнге катынасы сюжеттің ішкі ... мен ... ... бейнелердің іс-әрекетінен лііалогтарынан толык
ашылады.
Әр ләуірде өмір ... ... сөз ... қай ... ... ... колтаңбасын қалдырған. Мүның өзі творчество ... ... және өмір ... ... тәуедділіктен туындаса керек.
Мәселен, келесі талдайтын мысалдан ... анық ... ... бай" ... ... ... ... тәржімесі. Бұл Абайда — 24, Ахметте -26
шумақпен аударылған көлемді мысал. Бірінде жалғыз шал, ... ... ... байлардың мінезінен жиренід, сараңдығын айыптайды. Ахмет
жарлының ойын:
Өлесің, артында көп ... ... ... малы бір барады?
Адал сүт емген бала қалса артыңда, Көи ... асың ... ... ... ... егер ... ... байлык түссе:
...Жылқымды, қымызымды койымменен, Жүмсар ем қонағыма
тойымменен, -
деп ... ... Өз ... ... ... жатқан
жарлының кішкене лашығына біреу кіріп келеді. ... ... ... есіктен, -Жәдігөй мен шайтан ба?-Әйтеуір әлгі
сөзді есіткен, -
деп айтса, Ахмет мүны:
Ақсақал ақ сәлделі таяқ қолда,
Секілді ... адам үзақ ... ... бай ... деп ойлап жатқан, Үйіне
кіріп келді бір қарт сонда. Орнынан кедей ... ... ... Қарт ... - ... -
деп баяндайды.
Мүнда Абай аулармасы түпнүсқаға жақын. Крыловтың:
Как в друг к нему ... ... ... Кто говорит колдун, что говорит -
что бес.— деген ойын бүлжытпай берген.
Қ.Жүмалиев Крылов ойларын осынша дәл беріп, ... ... үлп ... болған мынадай үш қасиетті атап көрсетеді: бірінші өзінін үлкен
талантын, екінші орыс ... ... ... сөздерлің тек жай
мәні ғана емес, әдемілік касиеттерін де ... ... ... ... ... акынның мейлінше байлығы /11.352/.
Түпнүсқада мораль берілмеген, ал Абай, Ахмет тастаған ой-түжырымдар екі
бөлек шыққан. Абай және түпнүсқада тоғыз ... ... ажал ... ... үлы ақын:
Алтын қайда, сөз қайда ?! Қу нәпсіден не пайда?! —
деп ой түйеді. Ахаң "Оныншы миллионды санап жатыр" жан ... ... ... ... ... емес толып жатыр осындай кеп, Бар болып, ... ... көп, Малы көп, ... ... ... Ат ... теріс жарлы бай деп?
Жаман ғой жарлылық күй адамзатқа, Жақсы емес рақатсыз байлық
— бақ та. Мал ... бай ... ... ... ... ... үйып сакта! -
деп ғибрат айтады. Бұл мысалды Абай да, ... те ... ... ... ... жалпы түпнүскадан алысқа кетпейді. Ал Аханда казақ үғымына
неғүрлым жақындастыра түсу ... ... ... ... кескін-кейпіне
жақын ете суреттеу де осының айғағы:
Осылай жатты ойлап кедей жазған, ... ... ... ... етігі жоқ, баста бөрік, Үстінле жыртық көйлек,
кір-кір, тозған.
Мүндай казак келейін тап басып таныр, мысқалдай өтірігі жоқ, жанды сурет
Абайла да, Крыловта да жоқ. ... ... ... ... Абай ... Ахаң ... ... аударған үлы акын талантын бас ие отырып,
уақыт кескінін шынлыкпен бейнелеу арқылы, үтар жолын іздеген. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... түсу
үшін өз жанынан осындай тың ой, шыншыл сурет косып отырған, ... ... ... ... ол өзін тек ... ретінде қүқын таза
сақтауға берік байлам жасаған. Ал Ахмет көбіне сюжет желісін сақтағанымен,
өзіндік төл тлъінлы жасауға тырысып ... Осы ... ... арманы
ла казакты танымға сай берілуі де мүны дәлелдей түседі. Мысал келтірейік:
Жылқымды, қымызымды, қойымменен, Жүмсар ем ... ... ... ... ... ... Күнде той, күнде
қызық ойынменен.
И.А. Крыловтың "Бақа мен Өгіз" (Лягушка и вол) ... ... ... де ... аздаған ерекшеліктер бар. Әр дәуірде өмір сүрген
көркем сөз шеберлері, әр мысалда өзіндік бір ... ... ... ... ... Бақа Өгізбен Крьоовта жазык көк майсала кезлессе.
Абайда — бүлақ басынла. ал Ахаңда ... ... ... ... ... бір ... де ... үлкейіп. кампайып.
Өгіздей болам деп ісінлі. —
деп мақтаншақ етіп көрсетсе, Ахмет оны күншіл етіп көрсеткен:
Дүниеде мүнан күншіл кем-ді ... ... ... ... ... Шыдамай жүқа қарын керуіне, Жарылып сол арада өлді
бақа.
Осы фактіні Абай:
Ыңқыл кағып, тыпырлап, Күшенді де ... Іш ... ... деп өзі ... ... баяндаған. Мүнда шынайы суреттер бар. Шамадан артық су ішіп, іші
керіліп кеткен соң. бақаның ... ... ... жұқа ... шарт
жарылуы - бәрі де нанымды шыққан.
Сөзден сурет сала білер Абай ақындық қүдіретіне ... шара ... ... ... өзін ... ... айналдырып мактаншактык
өліміне еріксіз күлкі шақыртады.
Сөз шеберлерінің екеуі де "әлін білмеген ... деп ... ... ... ... ... ... суреттеген. Түпнүскадан еркін
аударылған Абай, Ахмет аударуындағы ... ғана ... ... ... Абай екі бақа ... тіл катысуды Крылов нүсқасына өте
жақын бере білген. сөйтіп өзінін ... ... ... шыққан. Мысал
келтіре отырып салыстырайық. Крылов:
"Смотри-ка, квакушка, что буду ль я с ... ... "Нет, ... далеко!" -Гляди же, как теперь
радуюсь я широко. Ну каково?
Пополнилась ли я? - "Почти что ничего". -Ну как теперь! ... то ... ... анау ... ... ба? — ... екеуінс қарап түрып, Жолдасы жауап берді сонда бүй
деп: иӨгіздей болу саған шарақ? Араңыз екеуіңіздің тым-ақ
жырақ Онымен бірдей болып толмақ түгіл, ... ... ... ... Енді ... болдым?" — деді,
"Міне. мен жаңа айдай толдым!" — деді. ... тағы ... ... ... ... ... " —
деді. Абай. Крылов мысалындағы сүрақ-жауаптарды өзіндік өлең үлгісін түсіре
отырып дәл жеткізген. Ахаң осы бір тіл ... өзін ... ... болу ... ... шырақ" "Карашы Енді кандай болдым деді,"
"Міне, мен жаңа айдай толдым деді.Қалпыңда караң менен ...... ... сөз кағысулар казақи үғымға ғана тән екені белгілі.
Абайдың Крыловтан аударған мысалдарын төл дүниеміз деп ... ... ... "...Олар (мысалдар) қазақ өміріне бейімделіп, ... ... ... ... ... сай емес образдар,
есімдер, халқымызға тән бейнелермен ауыстырылған " — ... ... ... и ... мысалындағы қазақи бейнелерді қарастырдық. ... ... деп ... ... ... деп ... ... тауын Абай "Тау,
жартасқа үзарып бой теңестім" десе, Ахмет оны "Қап тауы" деп алады.
"Крестьянин в беде'1 мысалында - үры ... ... үйін ... ... ... үйін ... Абай өз шындығын айтпай, Крылов ізімен
кетсе. казак жүрты "ол ... ... алды ... - деп ... ... ... еді" /12.22/. Ал Байтүрсыновта "Сорлы болған мүжық"
деп такырып койылып. ... ... ... ... ... ... ... оны кедей шаруа емес. бай ... ... ... ... ... сөзіне емес, өзіңе өзің сен дегенді айтады. Абай
мүндайда ... ... мен ... қой, ... ... ... ... бар десе, Ахмет:
"Аузыңды қүрғак касық босқа қажар", Шығынға қүр ... ... Жап - ... ... көп дос - ... Мен ... ... көрме? —
деп, қазақ мәтелін орынды қолданысқа енгізіп, түжырымды ... ... ... сөз аяғын өзіне бүрып, мысал шындығын жандандыра түседі.
Крылов текстісін екі ... екі ... ... аудармашылардың
өзіндік кабілетін, өзіндік талант иелері еркіндігін дәлелдейді. "Акын
Абайдың И.А.Крыловтың дәл ... ... ... - ... үлы Әуезов: "Адам мінезіндегі коғам ішіндегі күнарсыздық,
өрескел сорақылық жайларды ашуға үнемі талаптанған Абай ... ... тағы да бір ... кымбат қүрал есебінде пайдалануға талпынған". -
деген түжырым жасады /14.168/. Бұл пікірдің де ... ... ... ... ала ... ... ... есек бүлбүлды көре
сала әнін естуге қүмартады. Ахмет нүскасында да солай. Ал Абай да ... ... есек жүре ... ... келе ... ... ... қалады.
- Сенбісің. ақын бүлбүл, жаңа көрдім, Атыңа жүрт мақтаған
күмар ... Бір ... ... қалқам, өзім естіп, Рас па
екен жүрттың сөзі, сынар едім, -
деп оған тілек білдірді. Бүлбүл сарай жөнеледі. Бүдан ... ... ... ... ... ... саныңда ғана. Мысалы, мүндағы Крыловтың
бір-ақ жолмен айтқан моралын, Абай төрт жолмен берсе, ... ... ... ... ... жүрт ... жақсын, я жакпасын.
Сөтсе де мүндай сыншыдан
Қүдайдан бізді сактасын. -
деп айтылса, Ахмет:
Асылды жасық пен танымайтын Сынынан сақта, алла,
надандардың! —
деп көзі тар, ... ... есек ... аулақ жүруге шакырады.
Крыловтан жасаған аудармаларында Абай ауыз ... ... ... ... ... қолданып отырады. Бүдан Крылов ... ... ... ... қайта солардың дидактикалык.
ғибратшылдық сарындары күшейе түседі, үғымға жақындай түседі. ... ... ... ... ... ... басқаша жасайды.
Крыловта қорытынды-мораль жеке бөлініп айтылмайды, ... да ... ... ... өз ... дегендік байқалады.
Ахметте олай емес. Ол мысалдың екінші бөлімінде біріншідегі ... ... ... ... Ақын ... ... ... Көбіне, "жігіттер, мүннан ғибрат алмай болмас", не\гесе "Бұл
сөзден нендей ғибрат алмақ керек'?" - ... ... ... жауабын өзі
айтып отырады.
Абай мен Ахмет аудармаларындағы ерекшелік мысалдардың сыртқа күрылысынан
да байкалады. Абай ... жеті - ... ... жыр ... ... ... бағындырып, қысқа етіп аударған. ... ... ... дәл ... жатады. Ал Ахметте халык үғымына жағын, көзіне таныс,
дәстүрлі суреттер мен ... ... ... төрт ... он ... қара өлең ... ... жазып шыққан. Сол себепті ... ... ... ... ... ... ол Крылов
мысалдарының әңгімесі мен сатиралық-әжуалық ең қымбатты ішкі ... ... ... ... ... түр ... көп ... бермейді.
Өйткені, Ахмет елді ағартушылыққа шақырып, қазақ оқырмандарына ой салу
мақсатын көзлей отырып, мысалдарға неғүрлым саяси-әлеуметтік ... ... ... да ... ... ... алынған,
шымырлаған шындық, ой мен іідея. Ахаңның қиялын тербеп, ... ой ... ... ... ... ... ... айтылған өткір де
өміршең ойларын жыр жолдарына түсіруге жетеледі.
Аударма әдебиеті төл әлебиеттін т>ъіндысы. соның казынасына
косылған белгілі бір үлес деп ... ... ... әр ... ... ... ... өрістетеуге. жалпы мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... түсуге тікелей
түрткі болғаны даусыз. Бұл ретте Ахаң сіңірген өз алдына бір аскарлы шың.
Үлы ... "... ... ... ... ешкімді жоғары қоюға жүрегі
дауаламайды, бірақ, меніңше. біз Крыловты одан жоғары қоя аламыз. Бұл екеуі
өз елінің ... ... ... ... ... мен ... ... рухының өкілдері" , — деп, үлы ... ... ... еді. /15.168/. Ахмет Байтүрсыновтың қазақ өмірінің, оның ... ... ... бар ... ... ... өз ... сай отты ой тастаған мысалдарының срскшсліктерін
тани отырып, оны Крыловпен ... ... ... ... ... жылдар бойы көзден таса болып келген Ахмет Байтүрсынов мысалдарына
Міржақып Дулатов: "Ахмет ...... ... Оның ... ... ... Крыловтың мысалдарын аударудан басталады. Ол-қарсылықшыл
акын. Ол өз поэзиясын қазақтарды езген ... ... ... ... ... — деп баға берген еді /16.26/. Ендеше, оның
мысалдарының ерекшелігі ле осы бір ... ... ... ... әр ... Ахаң ... ... мәнінде бола керек.
Ахмст өз жанынан бірле-бір мысал шығармады. Бірақ мысал ... ... бар ... ... ... қазына. Әлем мысалшылары Эзоптан бастап
бүгінгі мысалшыларға дейін бір-бірінен тақырып алмасып отырған. Крылов ... 33-ін ... деп ... 28-ін ... ... ... Ал Лафонтен - өз жанынан мысал шығармаған. Өзіне дейінгі мысалшылар
сюжетін алып, өзгеше жазған ақын /17.36/. ... ... ... ... туралы "Лафонтен, который не ... ни ... ... ... ... на то, что этом оригинальным. Причина ясно: ... у ... ... ни у кого не ... ни той ... ... тех ... ни тех мыслей. ни тех истинно стихотворных картин, ни того
характера просто ты. которыми украсил и так, ... ... в ... заимствованное " — дсп ... ... ... ... тап ... ... бір ... пікірді негізге ала отырып, бізде Ахмет ... үлы ... Абай ... ... ... ... ... үлтының енжарлығы мен жалкаулығы, өнер-білім іздеп сілкінбеуімен
күрескен А.Байтүрсынов XX ... ... ... ... революциялык-
демокрапшлық ағымды бастаған төл поэзиясында аударма арқылы насііхаттаған
ойларын айқындай түсіп, өршіл де ... ... ... ... ... ... әдебиетінде жаңа бағыттағы жалғастыра түскен "Маса"
жинағы 1911 жылы дүниеге келді. Ол — Ахметтің ақындығын әбден паш етіп, ... ... ... алдыңғы қатарына шығарған туынды.
II ТАРАУ. ЖАЛҒАСҚАН ДӘСТҮР, ЖАҢАРҒАН ОЙ
Мысал жанрын аудару аркылы ой айтудың оңтайлы ... ... өлең ... ... Ахаң оны күрес жолына жүмсады. Ендеше. оның мысалдарының
ерекшелігі де осы бір ... ... ... ... келгендігінде, әр
мысалға Ахаң берген саяси мәнінде ... ... ... ... мен ... мысалы оның бүкіл кейінгі өміріндегі
бар істеген кызметінің, жазған шығармаларының түпкі ... ... өзі ... осы сезім жетеді деп, Кагты айтсам. сөзім батып
кетеді деп, ... ... жүрт ... Коркамын Сарымсадай
етеді деп, -
деген сөз раска шыкты. Халкының ... ... ... ... пен
бостандыққа қол жеткізу үшін шығармаларымен де, кайраткерлігімен де аянбай
күрескен Үлы түлға жазықсыз жазаланып, ... ... ... ... ... көз ... қалды.
Атын еске алута тыйым салынған қайраткерлердің өмірге қайта келуі, ... ... ... бір ... көзқарастың тоңын жібітіп, әдебиет
тарихынынан алар орнын айқындауды талап етеді.
Үлы ... Абай ... ... ... саяси-әлеуметтік тақырыпқа бой
үра, Ахмет Байтүрсынов өз мысалдарында ... ... ... бст-пердесін сыпырды. Кіріптарлықтың себебін іздеп. оны надандық
қүрбаны болған ... ... мен ... ... ... деп ... ақынның болашак жігерлі поэзиясының үшқынын
аңғарамыз. Оның сонау Қазтуған, Доспамбет, ... ... ... ... ... ... ... жорық жырлары, күрескерлік рухты
бойына дарытқан өршіл поэзиямен үндес жатқаны аян. Байтүрсынов ... ... ел ... ... ... жол таба ... Жыраулар толғауындағы
көбіне ырғаққа ... отты ... ... ... ... салып,
өркениетті. жоғары мәдениет үлгісіндегі поэзиямен ... ... ... де, ... де үлы Абай ... дау ... ақын ... не нәрсе. оның биікті бағдарлаған ... ойы ... ... қозғаушы күші неде?... Өзін туған халқының үлы ... ... ... ... бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы
күресте шындалып ... ... ... ... да және өткір қаруы оқырман ... ... жылы ... ... ... ... ... ойына козғау
салар касиетті өнер өлең болды. Ел ... үшін ... ... ... ... көш ... ... Байтүрсыновтың халық санасы оятуға
осынау тәсілді таңдап алуы — уакыт сүранымына сай болудан ... ... ла акын ... ... ... ... ... мүмкін емес.
"Я не поэт. а ... - деп ... ... ... үран ... де ... орын тепкенін байыптаймыз... Сондыктан да акын:
Мен жазған кенес Мактаныш емес.
Ат шығармак акынлык. - /19/ ... ... деп. ... ... ... ой-арманын осынау творчестволык
кызметі аркылы халкына жеткізуге тырысқан.
А.Байтүрсынов - ... ... ... ... негізін
қалаушылардың бірі екенлігі белгілі. Абай ... ... үлы ... сөз ... ... сыршыл иірімдерін, сөз астарындағы
"мағыналы, маңызлы" ой салмағын үғынып, арқындық қүдіретіне табынған Ахан
елі. Өзі ... ... ... ... 1913 ... 39.41.43 ... "Қазақ бас ақыны" атты көлемді макаласында Абай ақындығына аса
жоғары баға ... сөзі ... ... ... ... ... сөзінен үздік
артық", - дей келш. А.Байтүрсынов Абай шығармашылығының қазақ өлеңінін
тарііхында мүлде жаңа ... тың сөз, ... ... де ... үрліс екенін
анғартады. "Абайды қазақ баласы тегіс танып, тегіс білу керек". - леген
пікірінің аса зор әлеуметтік мәні бар ой ... ... ... ... етіп ... ... екендігі даусыз /20/.
"Ахмет Байтүрсынов ағартушы. ғалым. коғамдық-саяси қайраткер ретінде
қандай ірі ... ... ... ... де ... орны бар, ... түтас бір дәуірді бейнелейтін кесек білімді дарын иесі". -
дейді ... ... ... ... Қирабаев /19/. Ендеше поэзия
әлеміне ... ... ... ... дейінгі акындар творчествосын ой
елегінен өткізіп, терең таныған.
Абай өлеңдерімен де Ахліет ерте танысқан. Жоғарыдағы ... ... жылы ... бай сөздері жазылған дәптер түсті " дейді. Талапкер жас
ақын оны ыждаһаттап, ойланып, түсініп оқығанға үқсайды". "Сөзі аз, ... ... өлең ... үлы ... ... ... ішкі сырын, қасиетін қарамай" жазатыны, "сөзінің бәрі халыққа
тіреліп,
оқушылардың біліміне сын болып" ... оны ... ... ... ... ... ол Абай ... үйренуге, оны жан-жақты зерттеуге ден
қояды. XX ... бас ... Абай ... ... жете ... зерттеушілік қулықпен түйіп-түйіп айтса. Ахмет-ақын Абай нәріне түшынып
қана коймай. кастерлі өнер "сөз сарасы" өлеңді Абайша қадір ... ... ... да ... ... болуға үмтылған алғашкы кадамына
тиянақ-тіректі өлеңнен табады.Үлы ақынның өзінен кейінгілерге ... ... ... ... деп түйеді: "Үлы акынның өзінен кейінгілерге
әсері күн сәулесінің жерге ... ... оның ... күш-қуатын
қоздыратындай, олардың бойындағы шабыт күшін оятады"
Ахмет өлеңдерінен Абай поэзиясының ... ... ... аңғару киынға соқпайды. "Жиған-терген" өлеңінде Абай "Сегіз
аяғының" үлтісі байқалса, ... ... ... "Ғылым", т.б
өлендерінде Абай ... ... ... ... ... ... артына сөз қалдырған", "Жүмбақ жанның" тәлімгерлік рухы бой
көрсетіп отырады. Ендеше "Абайдан соңғы ақындардың Абай ізімен ... ... озық ... ... ... сол дөуірді толық көрсету үшін
кандайлык жаңа ой айтқанын ашу керек" — деген Әуезовтің ... ... ... ... Ахмет ақындығының ерекшелігін тану міндет ... Абай ... ... М.Дулатовтың макаласы бар. Абай жайлы 1914 жылы, ал Ахмет жайлы
орыс тіліндегі ... 1922 жылы ... ... "1904 жылы июнь ... ... барғанымда Абай өлеңдерінін ... ... ... ... ... ... айтты: "Естуімше. Абаи өз өлеңінін
басылып шығуын тілемейді, һәм бастыруға ешкімге бсрмсйді ... ... ... ... ... ... бүрыльш Абайға сәлем беремін,
танысамын. һәм өлеңдерін бастыру ... ...... ... ... ... ... "Абай өмірі күзге жетпей. сол июннің 23-інде
опат болды" дейді /23.249/. Тірісінде бірімен-бірі таныс болмаған, ... ... екі ... екі түлғасының арасынан қандай үксастық
таптық? Бұл үқсастық олардың жеке өмірбаянында болмаса, ... ... ... ... ... үмтылған мақсатында, түтқан мүратында
көрінеді. М.Әуезов сөзімен айтқанда қазақ халқының "рухани көсемі" болған
Ахмет Байтүрсынов ... оның ... орны ... ... пен ... ... ... айтсақ, ол жалғастырған дәстүр жайына келіп тірелеміз
және дәстүрді Абай түлғасынсыз елестету ... ... ... ... ... /1911/ Ахмет өлеңдерінің басты
желісі-ағартушылық, яғни үлы үстазы Абайша елді білімге, өнерге ... ... ... сара ... ары қарай жалғастыру. Бірак Ахмет "өз
өлеңдерінде көбіне Шоқан, ... ... ... ... өрісті
ойды,... демократтык бағыттарлы жаңа жағдайда өзінше жалғастырушы ретінде
көрінеді"/24.73/. Мүнлағы Ахаңның өзіншілдігі, ол ... ... ... ... ... ... ... алуы мүмкін
еместігін таныту.
А.Байтүрсынов өнер-білімнің ... ... ... ... калір-
касиетін атақ пен шен мансап пен байлық көзіне айналдырмауға шақырды. Бұл
түста Абай тағылымы ... орын ... Абай ... ... ойының үндесуін
айқын аңғарамыз. Мәселен. Абай өз заманындағы санасыз шәкірттердің, ... ... ары ... ... ... қүлы ... елдің камын
опламай, оқу қумай, қызмет үшін, шен үшін оқып ... ... жоқ ... ... пен ... Я ... я адвокат
Болсам деген бәріңде ой 25 .
Білім қумай, мал қуған шәкірттін өз заманындағы ... ... ... Ахмет өзінлік көзқарасын былай білдіреді:
Оқытты жасын, Өсіріп шашын,
Мал табуға салынды. Қаламнан, хаттан, Жауаптан
айтқан
Білімді нағыз алымды. Кейбірі шен алмакта Дінін
шашып кармакка.
/ ... ... ... ... өлеңінде осынау ойды кеңіте, тереңдете түсіп
Абай көрегенлігінің нәтижесіндей, Абай сынаған қүнарсыз шәкірттің өскендігі
бейнесін көз алдымызға тартады. ... ... ... сөйлей отыра,
ақын қалың елдің білім өресі кеңеймей ... өз ... ... ... ойды азық етіп, білімді байлыққа жымдастырған ... ... ... ... адамының бәрі мәлім, Кім калды таразыға тартылмаған?
Дегендер: мен жақсымен толып жатыр, Жаксылық өз басынан
артылмаған.
Солардың қатарында біз де ... Мәз ... күр ... He пайда өнеріңмен, біліміңмен, Тиісті
жерлеріне сарып үрмаған.
/ "Қазақ солдаты"/
Ақын жарыққа жол ашар. ел камын ... ... ... ... ... ... қасіретін өлең жолына айналдырады.
Бұл бір сөз қасірет етіп хатқа жазған, Қалмаған түк қасиет,
қазақ азған. ... — мал, ... — шен ... ... ... қамын адам аздан, —
деп күйінеді.
Ақын өміріндегі кер замандағы қазақ түрмысының бейқам күйі, ... ... ... ... халді түсінбеушілігі елді басқан қүқының
қалың түман бейнесі арқылы берілген. Оның ... ... осы бір ... ... ... енжарлық пен күйкі тірліктен символикалық көрінісіне
айналады. Өмір философиясына толы жан толғауы, саяси-әлеуметтік ауыр жүгі.
сан-салалы oft ағысы ... ... ... ... ... де ... күбыжык тьа коркынышты образ көз алдыңнан кетпей кояды.
Баяғы калпы. Баяғы салты
Бұл жүрт ... ... ... ... ... ... ... жай, -
Қалың үйқыдағы халқын оятып, серпіліс әкелер жол іздеп, шарк ... ... ... ... ауырлығы мен қиындығын сезінеді, бірақ үмітін ... сары маса ... ... беру ... екенін, тынымсыз еңбек түбі —
зейнет екенін үқтыруға жан ... ... ... ... ... өз қоғамының мүшкіл халден шығуы
үшін мыкты қозғаушы күш керек екенін үға ... ... ... сипат дарытып шыға келеді, Ондай өлеңдер "Маса" жинағында көбейе
түскенін көреміз.
Ақын бостандык ... ... ... ... жолымен келерін үғады.
Ахмет үшін күрессіз өмір — мәнсіз өмір. Ахмет, Міржақып көтерген ... ел ... жеп, ... пен азаттық таңына бастаудың алғашқы қадамы
еді.
Осы уақытка дейін біз ... ... ... ... тек бір
халықтың екіге жарылған күресінен көріп келгенбіз. Бай мен кедей ... ... ... деп ... ... ... үлы күш сол күрестің
нәтижесі деп білдік. Ол күрестен өзге ой ... ... ... ... ... ... жалпы үлттық үрандар "үлтшылдыққа" телініп,
ксрітартпа саналды. Өйткені, революцияның отты жылдарының оны ... деп, ... жау деп ... кезінде, біз тек ақ пен қараны ғана
білдік. Басқа ... ... ... ... Оған ... ... үндеген күрес жолы қай күрес, Ахаңның ... ... ... ... ... Ахаң ... ... жігін
ажыратып, бір халықтың екіге бөлініп, майдандасуы емес, ел ... ... жеңе ... үлт азаттығына ие болу. Ахаң ... ... осы ... ... ... пен үлттық езгіден
бостандыққа үмтылған жаңа идеологияның болмысын, ояну мен қайта өрлеудің
жаңа ... ... ... ... ... ... шынжыры қанға
бөктірген халкының жан-жарасы оның жүрегінде шемен болып ... ... ... ... үран ... ... кетті.
Ахмет Байтүрсынов өлеңдеріндегі ағартлтиылык сипаттың ... ... ... бір ... сыры ла осы. Ақын ... білімді "таза
күйінде"уағыздап коймайлы. Ол оны халықтың ... ... ... ... себеп-салдарына көз жіберіп, бостандыққа үмтылудың
нүрлы сәулесі деп санайды. Бостандык үғымы бүрыңғы ... ... ... ... Ахмет өлеңдерінде ол негізгі такырып, ... ... Абай ... халқының тағдырына күйзеліп, озық ... ... иық ... "тіл ... өнер ... ... ... бостандык үшін күреспен байланыстырады. Оның ... ... ... бір қадам ілгері басқандығы да. поэзияның салмақтығы мен
қүдіреті де осында. Ахаңның ... хат", ... ... хат",
"Жауға түскен жан өзі", "Жауап хаттан", т.б. өлеңдерінің тегеурінді қуаты
осы бір үқтырар ой аңғарында жатыр.
Ахмет ... ... ... ... ... ... ел отаршылдық бүғауынан қүтыла алмайтынын алдымен өзі терең үқты,
өзгелерге үқтырмақ болды.
Оның ... өзге ... ... қазақ әдебиетін зерттеушілер 20
жылдары-ақ таныған-ды. "Маса" жинағы ... ... жаңа ... ... ... байытты. Абайдың ақындық дәстүрі ілгері
жалғасып, заман талабына сай жігерлі поэзия туды. ... ... ... салған арналардан бастау алып, ақынның биік парасатымен өзектес болып
жататын түсы — ағартушылық дәстүрі.
Оз өлеңдерінде Ахмет ... ... ... ... ... ... атақ пен шен, ... пен байлық көзіне
айналдырмауға шақырды. Абай тағылымын ары қарай жалғастырды. Абай дәстүрін
үстанған Ахмет өз өлеңдерінде надандық пен ... ... қана ... ... сыртқа шығарып, сынап та алады. Қараңғылықтың қүшағында
мүлгіген халыққа: "Аш көзіңді оянып" деп ... ... үран ... ... ... пен білімсіздіктің түндігін түру үшін:
Адамдықтың диқаншысы қырға шықтым, Көгі жоқ, көгалы жоқ -
қорға шықтым, Түкымын ... ... ... Көңілін
котеруге қүл халықтың, —
деп алдындағы үлы максатын. азаматтың рухын танытты.
Адамдықтың түкымын шашуға шыққан ақын елі ... ... ... Акын осы ... ... ... ... ынтымақтастығын, берекесіздігін
өткір сынайды. "'Жат жақты жаратқанға ... ... ... ... Қандай образ! "Жаратканға күзеттіруде" бүкіл қазақтың
әрекетсіздігі, бейқамдығы жинакталып ... ... бүл ... ... әлі де ... болтан жок. "Көппен көрген үлы той!" ~ деп отыр.
Бұл — акыннын айтуынша саңылаусыз салттың бейнесі.
Қандай үлы ... ... да оның ... ең ... туған халқына
деген көзқарасынан танылады. Ол сол ортадан шығып, халқын ілгері бастауды
армандайды, бірақ оны соңынан ерте ... ... оған ... ... кете ... ... береді. Абайдың казакты сынай отырса да, одан
кете алмайтынын:
Атымды адам қойған соң,
Қайтіп надан болайын.
Халқым ... ... соң, ... ... ... ... ... де сондыктан, "Үқтыра алмай сөз әуре, тек түра алмай біз
әуре", — дейді. Сөз тағы да айналып ... ... ... ... калып,
Ес біліп анык
Ер жеткелі жиырма жыл,
Баяғы калпы.
Баяғы салты.
Бұл неткен жүрт үйкышыл.
Осыларға күйіне отырса да. Ахмет тутан халқынан күдер ... ... ... ... ... ... ... түр таянып, Талауда
малың, Қамауда жаның, Аш көзіңді оянып, Қанған жоқ па ... ... бар не ... тіл ... Акын заманының жаңа сөзін шын талантпен, нанымды түрде.
суреткерлікпен айта білді. ... сөз ... жаңа ... ... Ахметтің ақындық мүрасының маңызын, оның мазмүндылығын көтере түседі.
Ахмет Байтүрсынов пен Абай Қүнанбаевтың өлеқцеріндегі дәстүр жалғастығын
қарастыру барысында идеялык, ой-толғау үндестігін пайымдай ... ... да ... Мүның өзі қазақ поэзиясын Абай көтерген биік
деңгейден түсірмей, оны ... ... ... ... үлы ... ... тақырыптық, формалык. мазмұн жағынан жетілген кешегі
поэзияның ... ... ... ... ... ... ... үстаз салған дайын соқпапен жүріп ғана қоймай, ой ... із ... ... ... ... ... өзінде-ақ Ахмет Байтүрсынов оқу-білімсіз халықтың ертеңі
бүлдыр, көкжиегі түман екенін ... ... қол ... ... ... жасықтан ажырата алады деген пікірге тоқтайды. ... ... ... ... ... ... елін маса ... шағып оятуға
үмтылған идеясымен айқындалады. Осы кездегі өлеңдерінде Ахмет заманының
қазақ үшін тым ауыр ... ... ... ... ... ... ... жайын көбірек ойлайды.
Мәселен, ақынның "Қазак салты" атты ... ... ... халықтың азып,
мүсәпір халге түсу себебіне ой жүгіртеді.
Бұл бір сөз касірет етіп жатқа жазған, Қамаған түк касиет,
қазақ ... ... мал, ... мақсүт боп, Ойлайтын
жүрттың қамын адам аздан, —
деп Ахаң ... бүл өлең ... ... ... елім қазағым, қайран
жүртым" өлеңімен мағыналық үндестік тауып жатқаны шындық. Бұл өлең халқым
деп соққан үлы ... үлы ... және ... ... ... ... туған ащы да ауыр мүңға, қам-касіретке толы. Өлең елім деп
еңіреген үлы ақынның жанын жегідей жеп, санасын сан ... шарқ ... ... жан ... көңіл күйлерінің шындықты көрінісін
танытады.
Қалың елім, қазағым, қайран ... ... ... түсті
мүртың. Жақсы мен жаманды айырмадың, Бірі қан, бірі май боп
екі үртың, Бет бергенде шырайың қандай жақсы, ... ... ... ... ... ой ... өзектес, мүң-шері ортақ, арман тілегі ортақ.
Екеуінде ... шыр ... ... ... ... ... тен мәдениетті өрісте болуын аңсау, сол жолға жетелеу өнер-білімді
хан тағына санаған Абай, Ахмет өлеңдеріндегі ғылым-білім ең бір ... Ахаң ... ... ... ... осы бір мәселе
аз көрінгенімен, сол ... ... ... ... атты өлеңінде былай
дейді:
...Сондықтан заман жүйрік, біздер шабан, Артыңда ілесе алмай
жүрміз әман. Бәрі де бара жатыр алға ... ... ... тазы боп шал", — ... сөз аяшенен бірдей маған,
Алақтап артымызға карағыштап, Жүргенде-ақ озып, үзап кетті
заман.
Ахмет өлеңінде алдындағы үлы ақын салған дәстүрден ... бір ... Абай ... қол ... өз ... аһ үра білдіріп, келер
үрпакка өсиет ретіндегі ойын ... Ахаң ... ... ... ... ... назар аударады. "Жасымда ғылым бар деп
ескермедім" атты Абай ... ... табы жеке ... ... шыққан
жүрек сөзі екендігі айқын:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре түра
тексермедім. Ер жеткен соң түспеді уысыма, Қолымды
мезгілінен кеш ... ... ... бүл ... Абай ... ... ... жасының өзі
арман еткен идеялық бейнесін сипаттаған болатын.
Ахмет те ғылым деп аталатын дүниенің ғажайыптығын, түске енбеген мүлдем
бөлек әлем екенін, ғылымға қол ... ... ... ... қор ... ... ісі деп теріс уағыздаушы көр соқыр молданың надандығын
көрсетеді.
Ахмет те Абай тәрізді елді ... ... жаны ... ... ... ... қарс айрылып. зығырданы қайнап,
ащы тілін ашына соғатын кездері де бар.
Жазған сөз жаным ашып алашыма, Алаштың адасқан аз ... кап. ... ... ... ... ... ... Іші лас, сырты таза залымдардың Алданып қүр
сыртының тазасына, Мәз болып байғазы алған балаларша.
Сатылып жылтыраған тапасына Әбілдің зияратын аттап өтіп.
Қабылдың бата ... ... ... қос ... ... Тығылып тажалдың бүтханасына, Ес кетіп, сабыр қылмай
саскалақтап, Қорыққаннан көзің сыймай шарасына, Бас үрма
ләнат-манат ағашына,
деген ... ... ... ... ... ойын арзан, күлкі қымбат" атты
өлеңінде көтерілген мәселелерімен үндес емес пе?
Асық үтыс сықылды алыс-беріс Түл жанның қылғаны бүгін тегіс.
Бүй ... ... бірі арам қып, ... ... ... ... қайсысының бар санасы? Қылт етерде дап-
дайын бар жаласы Пысықтықтың белгісі — арыз ... Жоқ ... ... алты ... ... көп ... аңғаруға болады. Абай да, Ахмет те жастарды
тереңге бет қоюға үндейді. Екеуі де өз ... ... Олар ... ... ... ... әлеуметтік мүрат-мүдде ақындары.
Ақын қиялы өткен күндерді шарлайды, шарлайды да жаралы жүрегіне ... ... ... ... ... көз ... ... оқып жүр" өлеңінде:
Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл ... ... ... ... ... оқып ... ... жолдардағы ақынның ағартушылық идеялары ғибрат түрінде таратылса.
Ахмет Байтүрсыновтың "Тарту" өлеңіндегі:
Балалар. бүл жол басы даналыққа, Келіндер. ... ... Бұл ... бара ... ... көп, ... көре
түра калалық па?! Даналық-өпшес жарык. кетпес байлық,
Жүріңдер, ... ... ... та. ... ... ... көзін ашуды. талап кылып. алға үмтылуды өз өрнектеп
түсіреді. Қазақ баласы ең шығандап ... ... ... ... ... ... биігі оязға тілмаш болу ғана. Өз алдына ел болмай халыктын
бордай ... ... ... сезе бастайды. Халык басына төнген осындай
қасіретті жағдайды түсінудің өзі екі ақынға да аса қиынға түседі. Сонда да
болса ... үміт ... ... бірге халқының өткен күндеріне де көз
тігеді.
Сондай-ақ, Абайдың "Қартайдық, қайғы ойладық, үйқы сергек" өлеңдерінде
айтылған дидактикалық сарындар Ахметтің ... ... де өз ізін ... ... ... ... Ел болып іс етпейсің
келісімді. Үміт қып бәйге атындай талай қосып, Байқадық
шабыс түгіл, желісіңді.
Жөн айтқан жүртшылыққа, адам болса, Шығасың ... ... ... ... ... Көрдік қой
жайылатын өрісіңді.
Келгенде өзді-өзіңе мықты-ақсыңдар, Қайтейін, өзге десе
көнгішіңді. Сықылды сынық бүтақ төмендесең, Кім ... ... ... бар ... ... оның ... қатарлы ел болуын
қалтқысыз аңсаған Ахмет, Абай тәрізді ... ... ... тағдырына күйінді, оның надандығы мен қараңғылығына жаны ... ақын да ... ... алып, жалпылама жырлайды. Өздері көрген, жан
жүрегімен түршіге сезінген сол ... ... ... ащы ... ... бейнелейді. Олар өзінің рухани және адамгершілік поэзиясын
еш уақытта әлсіретіп, аласа тартқызған емес.
Тағы бір Ахаңның өлең үлгісіне, онда ... ... ... ... үндестік, сәйкестікті байқаймыз. Мысалы Абай Қүнанбаевтың
"Сабырсыз, арсыз, ... атты ... ... ... ... ғана ... оның ішкі дүниесін айқын да танытады.
Сабырсыз. арсыз. еріншек. ... ... ... ... қазақ
сол үшін Аты бақан алауыз Өзін-өзі күндейді, ... ... ... Қой ... тіл ... Іс қылмай ма ол
кісі?
/ "Абай Қүнанбаев" /
Бұл күйге бүгін емес, көптен кердік, Алды-артын ... ... ... бір жеңінен қол, бір жерден сөз,
Алалық алты бақан дертпен кірдік
Бейне бір ... ... ... деп сактар болса"
сертпен жүрдік. Жат жақты жаратқанға күзеттіріп, ... ... ... ... ... ... ... - қазақ өлеңінің реформаторы үлы Абай
мүрасымен тікелей жалғас. Оның қай өлеңін алып ... та, не ... не сөз ... ... не өлең ... ... бір ... кемде-кем. Елдің бетке үстар азаматтарын бірлікке шақырып,
күреске үндеген Ахмет өлеңдері ... ... ... әлемнің
алдыңғы қатарлы прогресшіл үнімен үштасып жатады.
Мен бүқтым-жаттым, Сен бүқтың-жаттың,
Кім істемек қызмет?! Ауызбен айтып. Істерге қайтіп,
Жоламасақ не ... ... ... өзіне тән сарын, өзі салған жол дейтін күресшілдік рухтың
өзінде Абай тәлімінің ... ... ... ... ... "Сегіз
аяғындағы" мына жолдар соның куәсіндей;
Біріңді казак. бірің дос
Көрмесең істін бәрі бос. Малыңды жауға. Басыңды дауға.
Қор қылма, ... ... аяқ" ... осы өлең ... жазылған Ахметтің
"Жиған-тергенін" осынау даналык Абай туьшдысының ... ... тағы бір ... деп ... ... еді. ... былай қойғанда
екі ақынның сөз ... ... ... ... ... ... ... Абай: Алыстан сермеп Жүректен тербеп
Шымырлап бойға ... ... ... ... ... ... қайырған Толғаулы тоқсан қызыл тіл
Сөйлеймін десең өзің біл ... ойып ... ... ... ... Қиыннан қиып, Қиырдан жиып.
Қүрап, сөзді термекке
Еңбекке егіз, тіл мен жақ,
Ерінбесең. сөйлеп бақ!
Ахмет тек ағартушьілык, өнер білім, күреске ... ... ... ... ... ... түйген өлеңдерінде де танымы түйсінуі
Абаймен сабақтас түсіп ... Оның ... ... ... ... бүл жай ... ... танытады.
Бұл өлеңінде:
Тән көмілер, көмілмес еткен ісім, Ойлатыңдар мен емес бір
күнгісін, Жүрт үқпаса, үқпасын — жалықпаймын, Ел ... ... ... ... зор ... мен ... ... ой түйеді. Ақын күрес жолындағы
сансыз қиындықтар, жазықсыз жапа шегу мен ... қиын ... ... мәні мен ... ... толғаулар ақынды осындай өмір
мен өлім, бүгін мен ... ... ... ... алып ... Өз ғүмырын
арнаған игі істщ жемісі мен жеңістің ертеңінен күтеді. Алға жетелген ақ
арман ... мерт ... ... тәні ... рухы ... бүгіннен келешектің жалғасын көреді. Осы аркылы адамның өмірі мен
өлімі жайлы - "мені "мен "менікінің" ... өлді деп ат ... ... деп үлы Абай ... ойды өрістете түсіп, материалистік пайымдау
деңгейіне көтершелі.
"Н.Қ.Ханымға" өлеңінен без ... ... ... ... болашағы үшін
бойыңдағы барын сарп етер. ештеңесін аямайтын ... ... ... деп ... ... Үзақ ... ... Жүрт қолынан келмесе өкпелемес, Барын сақтап,
мен аяп алып қалман.
Ақынның лирикалық кейіпкері өз тағдырынан бөлек қарамайды. Сол ... оз ... ... ... ақын үшін ең ауъір күрестің өзі қайғы-қасірет
емес, ләззат! Бұл қорытындыдан нағыз шынайы ... ... ... ... ... ... өлең ... арқылы халқына ой салып, саналы іс-
әрекетке, күреске ...... ... ... жаңа ... ... ... поэзиясында бастаған жаңа бағыт — үлттық бірлік пен үлттық азаттықты
жырлау. Қүр ... ... ... ... ... биігіне алып шығар
жолды көрсетіп, жөн сілтеу. Ахметке ... ... өз ... ... сезініп, жаны езіле жырлағанымен, қүтқарудың жөнін айта алмады,
ал ... ... ... ... жүрекке мүны көрсетіп қана қоймай, нысана етіп
қоя ... ... ... себебін С.Қирабаев "олар ... ... ... бүкілроссиялық дамудың жаңа бір кезеңі туғанын дүрыс
танып, соның ... ... ... ... келтірудің жолын
іздеуінен", - деп ... ... ... ... — оянуға, ояну — ... ... бас ... ... ...... жол ашар бүлқынысқа
жетеледі. Міне, Ахметтей поэзияның үлы ... ... өлең ... ... ... аз Байтүрсынов Ахметтей, Сөзі алтын, мағынасы
меруерттей, Осыдан ғибрат алып жас жігіттер, һәммасы өз
халкына қызмет ... ... ... ... айтпаған. Сүлтанмахмүт сонау 1914 жылы "өтіріксің
наркескеннің алмасындай" деуі осыдан еді.
Қашанда жаңа ой, жаңа жолдың ... ... ... шыға ... Ахаң ... да. ... де жасандылықтан сау. Еркіндік үнін өлең
арқылы шыркау биікке көтерді. Абайдан тәлім ... ғана ... ... ... да ... Ол ... әкелген елдік, еркіндік, азаттык үраннан
Міржақып, Мағжан, ... ... ... ... ... ... ... жаңа рухани биіктерге көтереді.
Ахмет поэзиясының арналы бағыты. ... ... алар орны ... ... "Ол ... да ... ... тілінде азаттық туралы,
үлт туралы, езілген, артта қалған қазақ үлты ... ... Ол ... ... Ол ... ... езген монархиялык Ресейдің
саясатымен күресудің ... ... Ішкі ... мен ... ... мен ... жағынан А.Байтүрсынов жырлары ... ... орын ... - деп өлеңдері революциялық рухы ... атап ... ... ... әдебиетінде жаңа сарын, жаңа үлгі әкелгенін таныған,
тапшылдыққа қанша ден ... ... "... ... қазақ
еңбекшілері үмытпайды. Бір кезде "Сары маса" болып ызыңдап оятқан ... ... ... сол ... ... өскенбіз. Сол кездегі
Ахметтің әлі де ескермеген үлгілі ... ... ... көп. ... ... ... ... бар өлеңдерін әлі де біз үлгі қыламыз. Абай,
Ахмет сықылды өз түсына ие ... ... ... қазақ еңбекшілері
сыйламақ" дегеніне қосылмау қиын /28.29/. Яғни, үлы Абай салған сара ... әрі ... ... ... ... ойлы өлең әкелген Ахмет
Байтүрсынов творчествосы ... ... соны ... ... әдебиетінің жоғарғы деңгейдегі шығармалары келе ... ... ... ... Абай мен жаңа ... ... Ахмет
творчествосының өзара үндестігі табиғи нәрсе. Өйткені рухы бір, ... ... алып өз ... адал ... ... ... да олар қашанда
халықтың ар-намысын. бостандыққа үмтылған биік мүратын жоғары қояды.
"Ғылымды ... ... ... екі жақа ... ... халыкты үлы
айдынға алып шығудың жолын тапты. Ол ғылыммен білім, өнер үйрену жолы еді.
Замананың түрпатын, ... ... ... ... ... ... үлы ақындай таныған жан жоқ. Абай биіктігі де, өнерінің өрістілігі
де осында.
Абай — сонымен қатар келер үрпақтан еш ... ... ... Өзін ... етер алар ... жайы үлы арман күйінде қалмасына сенген.
"Білімдіден шыққан сөз, Талаптыға болсын кез. Нүрын, сырын
үғуға ... ... ... ... ел ... қояр ... шын мәнінде жүзеге асты десек, оны
Ахмет Байтүрсынов түлғасынан танимыз. Өзінің ақындық ... әу ... Абай ... ... мақсат түтты. Қалай ... да ... ... ... ойлады. Сөйтіп, үлы үстаз міндетін артқан ақындық
өнерпаздықты ... ... оның ... тең ... ... ... Елге ой
айтуды дүрыс бағыт санап, әйтеуір сөзінің діттеген жеріне бір жетеріне
сенім артты. Елді ... ... ... өзіне канағат санады. "Жазушының
қанағаты" атты өлеңіндегі мына жолдар осының куәсі:
Бұл сөздің біреу алмас, ... ... ... ... салмас,
біреу салар. Теп-тегіс көпке үнау оңай емес. Кейіне
жарамаса, кейіне жарар. Қайсысы ықыласын ... ... ... ... ... ... ... бар,
күйгенім бар, Солардан аз да болса белгі қалар.2
-------------------------------------------**
1 Абай Қүнанбаев Шыгармаларының екі томдык толық ... I том. ... ... ... А. ... Алматы, 1989, 23-6.
"Ызаңды үшқан сары масаның" тірлігін өмір-күресте арқау ... ... ... ... ... ісі түбі ... ... дүниеде "рухани
көсем" атанып, болашақ үрпақтың бой түзер бәйтерегіне айналды.
Күрес жолына бет ... ... ер ... ... Ахаң ... таныса келіп, "өткірдің жүзі, кестенің бізі" — ең өтімді
өлең екенін мейлінше түсініп, оны жанына мәңгілік серік ... ... ... Абай көз ... ... ... ана тілінде сөйлету
арқылы өтті. Әрине, екі ақынның мақсаты екі түрлі болғаны ... ... ... тәрбиелік-тәлімдік жағына көңіл ... ... ... ойын, өрнегін қалтқысыз жеткізу арқылы, өзінің үлы ақындық
қасиетіне ... ... тағы бір ... ете ... ... ... ойды, өз мақсатына орай үштап, өзгеше сарын беріп, астарлы
ой тастуды мақсат түтты. Сондықтан екі ақын аудармасындағы ... ... ... ... ... ... табиғат көркем сөздің қүдіреті арқылы
ашылса, екіншісінде еркіндік ... ... гөрі ой айту орын ... ... Абай ... өзінше жаңғыртып, өз жолын ала ... ... ... ... ақындарға осы жол қүп алынып, Ахметше ... бой ... ... ... ... Байтүрсыновтың өзіндік төл өлеңдерінде айырықша көзге түсетін
ерекшелік — азатшыл, күресшіл рух ... ... оның соны ... үлгі екендігіне Абайдағы мына жолдар бір дәлел:
"Патша қүдай, сыйындым, Тура баста өзіне, Жау жағадан
алғанда, Жан көрінбес көзіме. Арғын, найман ... ... ... ... қор болды Тобықтының өзіне".
Өз заманында түсінбей қор болғандығын аһ үра өкінішпен сске ала отырып,
^Жау ... ... жан ... ... деп ... биіктігін танытады.
Осы бір рух биіктігі Ахметтің қай өлеңінде болсын ... ... ... ... ... ... айналған мына бір өлең жолдары осы рух
биіктігінің белгісі емес деп кім айта алар. Өз ... ... ... Ахаң ... ... ... ... Үғар ма екен халқың. Сынағында шығарсың,
Миләттің қалпын. Тіл алмас деп ... Дер едім ... ақын ... ... ... ... міндет.
Деп айтасыз өзіңіз.
Миләттән безу,
Әйтпесе төзу, Шын болса сол сөзіңіз Кейіс ... ... ... түрғанмен.
Иә, Абай мен Ахмет ой-сана, ел алдындағы үлы ... үғу, рух ... өте ... ... Оны ... екі ... әл қадырымызша
дәлелдеуге тырыстық. Бұл Абай мен Ахмет өнерпаздығын салыстырмалы түрде
қарастырған алғашқы жүмыс. ... бүл екі ... ... ... ... ... жүмыс болған жоқ. Кейбір зерттеулер мен
мақалаларда сөз ... ... ... бар. Оны біз ... ... ... ... бірі жалғасы іспетті қос акынның шығармашылык
байланысы - ... ... ... сара жол. ... ... де ... зерттеулерге өзіндік үлесімізді қосуға ұмтылысымыз осы ... Әлі де ... ... ... мол.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Белинский. В.Г. ПСС, т.ХІІ. - М., 1956. - с. 290.
1. Талжанов С. ... және ... ... ... 1975. -93 ... ... уалаяты" газеті /әдеби нүсқаулар/ Алматы:Ғылым,1989.
-198 б.
2. Крылов И.А. Избранные. - М., 1958 г. - ... Абай ... ... екі ... толық жинағы.
2-том. — Алматы, 1977. —101-6.
3. А.Байтүрсынов. Шығармалар. — ... 1989. ... ... Л.С. Психология искусства. — М. , 1968г. —с. ... ... И. ... ... — М., 1969. —с. ... Нүрғалиев Р. "Алып бәйтерек" // Қазақ әдебиеті. 1989. 21 көкек.
10. Потебня ... ... М., 1990. —с. ... Қ. ... ... ... ... -
Алматы: Мектеп, 1967. —352 б.
12.Қожакеев Т. Сатиралық жанрлар. - Алматы, 1983. —22-6. ІЗ.Талжанов С.
Аударма және ... ... ... ... ... ... М. Әр жылдар ойлары. - Алматы, 1959.
15. Пушкин А.С. Сборник ... В пяти ... Т.5. — ... ... М. ... ... ... Общество изучение
киргизского царя. Вып. 3. — ... ... ... "А. ... // В ... ...... 1954.
18. Литературная критика. 1800-1820-х годов. — М., 1980. - с 75.
19. Байтүрсынов А. Шығармалар. ... 1989,27 ... ... А. Шығармалары. Алматы, 1989,299 бет
21.Қирабаев С. Ахметтің ақындығы // Алматы ақшамы. 1991. 17
мамыр.
22. ... В.Г. ... ... в 3-х ... Т.2. — М., ... с. 164-165.
23. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. — Алматы, 1962. —383 б.
24.Дулатов М. ...... 1991. —249 ... А. ... 2 ... ... ... том, Алматы , 1977, 73 бет
26. Байтүрсынов А. Шығармалары. — ... ... ... С. ... ... ... демократтары
// Лениншіл жас. 1991. 7-маусым.
28.Тоғжанүлы F. Жүсіпбектің сыны, ... ... ... М.. 1926. ... Ж. ... ақындығы // Қазақ әдебиеті. 1989.
20 қаңтар.
ЗО.Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. Алматы, 1973.
ЗІ.Әуезов М. Абай ... ... ... ... шығармалар жинағы. — Алматы, 1985. 32. Әмірекүлов Т. Жүмбақ жан. —
Алматы, 1978. ЗЗ.Белинский В.Г. Басни Ивана Крылова. ПСС. Т.4. — М., ... ... Ә. ... мен жалғастық. — Алматы, 1976.
35. Дүйсебаев Ы. Ғасырлар сыры. — Алматы, 1970.
Зб.Кенжебаев Б. XX ... бас ... ... ... ... 1976. ... С. Спандияр Көбеев. — Алматы, 1958.
Қожакеев Т. Абай және сатира. — Алматы, 1970.
39. Мүхамедханов С. Ахмет Байтүрсынов // Семей таңы. 1989. ... ... Р. ... ... мақтанышы. // Қазақстан
коммунизмі. 1989. D4.
41. Нүрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. — ... ... С. ... аударма жөніндегі тәжірибесінен. -
Алматы, 1954.
43. Сатпаева Ш. Алғы сөз // Ахмет Байтүрсынов шығармалары. -
Алматы, 1989.
44. ... Р. ... ... - ... 1990.
45.Талжанов С. Көркем аударма туралы. — Алматы, ... ... Ж. ... ... // Жүлдыз. 1992. □!.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов дүние танымының қалыптасуы77 бет
Қазақ тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдар71 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь