Қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық мәдениетінің алтын қорынан сақталған қымбат қазыналар

1. Кіріспе

Қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық мәдениетінің алтын қорынан сақталған қымбат қазыналар

2. Негізгі бөлім
2.1. “Қасым ханның қасқа жолы” 5
2.2. “Есім ханның ескі жолы” 7
2.3. “Жеті жарғы” . дәстүрлі мемлекет және құқық ескерткіші 11

3. Қорытынды 18

Қазақ заңдарының маңызы 19
Әр елдің өзіне лайық заңы бар. Мұндай заң біздің туған халқымызда да ертеден қалыптасқан. Ол кезде қағазға түспесе де, білікті, зерделі, беделді адамдардың, ақсақалдардың аузынан көпке тарап, ғасырлар көшіне ілесіп, жалғасып отырған. Қазақ заңдары – жазылмаған құқық, ол құқықтық дәстүрлер жиынтығы болып табылады. Қазақ заңдары ғасырлар бойы қалыптасты және өзінің даму тарихы барысында бірқатар кезеңдерден өтті, оған басқа құқықтық жүйелер, мысалы мұсылман құқықтық жүйесі, Ресей империялық заңдары, көршілес моңғол-ойрат заңдары көп әсер етті. Бұл ережелер, қағидалар далалық ұлттардың әдет, салтына, тұрмысына әбден лайық жасалып, қылмыс, даушар, әділет істері осы заң негізінде шешімін тапқан. Қазақ заңының тағы бір ерекшелігі тек әділдік пен дін жолын ұстанумен бірге сөз өнерін: шешендік, тапқырлық, айтқыштық өнерді де жоғары бағалап, оған жүгінген. Соған лайық әділ билердің өзін де, сөзін де қадір тұтып, олардың есімін аузынан тастамаған. “Қара қылды қақ жарған”, “туғаны жоқ тура би” Төле, Қазыбек, Әйтеке, Жанқұтты, Байдалы, Досбол сынды ардагерлерді халық төбесіне көтеріп, ханмен қатар қадірлеп, құрмет тұтқан. Осы кісілердің дуалы аузынан әділ заңға арналған “Ұсынған басты қылыш кеспейді”, “Аталы сөзге арсыз да тоқтайды”, “Жаңылғанға жаза жоқ”, “Барымтаға - қарымта”, “Тез қасында қисық ағаш жатпайды” деген көркем де көсем сөздер туған.
Елді елдікке, ынтымаққа, бірлікке бастайтын және сол жолда жанын сала күрескен ерлерді туғызатын заман. Қазақ халқы өзінің бұрынғы-соңғы тарихында басынан небір қилы замандарды өткізген. Олай болса талайлы тағдыр өмірден із-түссіз өте шығуы мүмкін емес. Тарихтың терең-терең қатпарларына көз жіберер болсақ, елдің есі мен санасында ұзақ уақыттан бері сақталып келе жатқан небір орасан оқиғалардың салиқалы соқпақтарынан аңғарамыз. Сол соқпақтардың бойында еліне елеулі еңбек сіңіріп, қаһармандық қызмет атқарған ірі-ірі тұлғалардың өмірі мен тарихта қалдырған іздері әлі күнге дейін сайрап жатыр. Халық өз басына қатер төнген шақтарда, тағдыры таразы басына түскен алмағайып сәттерде бар күш-қайратын әлгі зобалаңға қарсы қойып, ақыл-парасатымен, білегінің күшімен арашаға түсіп, сол жолда шыбын жанын аямаған, елінің, ұлтының тәуелсіздігін, бостандығын қорғаған нар тұлғалы, алып азаматтардың ерлігін де, есімін де еш уақытта ұмытпайды. Қайта уақыт өткен сайын қадір-қасиетін арттырып, төбесіне көтере түседі. Сондай тұлғалар - Қасым хан, Есім хан және әз Тәуке хан.
1. « Тарихи танымң. Байұзақ Қожабекұлы Албани. «Ататекң
2. Түркістан халық энциклопедиясы Алматы 2000ж
3. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. Алматы 2003ж.
4. Байпақов К.М. Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Алматы 2001ж.
5. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихы. Алматы “Білім” 2004ж.
        
        Жоспар
1. Кіріспе
Қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық мәдениетінің алтын
қорынан сақталған қымбат қазыналар
2. Негізгі ... ... ... ... ... ... “Есім ханның ескі жолы” ... ... ... – дәстүрлі мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... заңы бар. Мұндай заң біздің туған халқымызда да
ертеден қалыптасқан. Ол кезде қағазға түспесе де, білікті, зерделі, ... ... ... көпке тарап, ғасырлар көшіне ілесіп,
жалғасып отырған. Қазақ заңдары – жазылмаған ... ол ... ... болып табылады. Қазақ заңдары ғасырлар бойы қалыптасты және ... ... ... ... ... ... оған басқа құқықтық
жүйелер, мысалы мұсылман құқықтық жүйесі, Ресей ... ... ... ... көп әсер етті. Бұл ережелер, қағидалар
далалық ұлттардың әдет, ... ... ... лайық жасалып, қылмыс,
даушар, әділет істері осы заң ... ... ... ... ... ... ерекшелігі тек әділдік пен дін жолын ұстанумен бірге сөз ... ... ... өнерді де жоғары бағалап, оған жүгінген.
Соған лайық әділ ... өзін де, ... де ... тұтып, олардың есімін
аузынан тастамаған. “Қара қылды қақ жарған”, “туғаны жоқ тура би” ... ... ... ... Досбол сынды ардагерлерді халық
төбесіне көтеріп, ханмен қатар қадірлеп, құрмет тұтқан. Осы ... ... әділ ... ... “Ұсынған басты қылыш кеспейді”, “Аталы
сөзге арсыз да ... ... жаза ... ... - ... қасында қисық ағаш жатпайды” деген көркем де көсем сөздер туған.
Елді елдікке, ... ... ... және сол ... жанын сала
күрескен ерлерді туғызатын заман. Қазақ халқы өзінің бұрынғы-соңғы
тарихында ... ... қилы ... ... Олай ... талайлы тағдыр
өмірден із-түссіз өте шығуы мүмкін емес. Тарихтың ... ... ... ... елдің есі мен санасында ұзақ ... бері ... ... ... ... оқиғалардың салиқалы соқпақтарынан аңғарамыз. Сол
соқпақтардың бойында еліне елеулі еңбек ... ... ... ... ... ... мен тарихта қалдырған іздері әлі күнге
дейін сайрап жатыр. Халық өз басына қатер төнген шақтарда, тағдыры ... ... ... ... бар ... әлгі зобалаңға қарсы
қойып, ақыл-парасатымен, ... ... ... ... сол ... ... ... елінің, ұлтының тәуелсіздігін, бостандығын қорғаған нар
тұлғалы, алып ... ... де, ... де еш ... ... уақыт өткен сайын қадір-қасиетін арттырып, төбесіне көтере түседі.
Сондай тұлғалар - Қасым хан, Есім хан және әз ... ... ... ... ханның қасқа жолы”, “Есім ханның ескі жолы”,
Тәуке ханның “Жеті жарғысы” деп ... ... ... Бұл ... ... ислам дінін тұтынатын ... пен Орта ... ... феодалдық мемлекеттер мен хандықтарда жаппай қолданылып отырған
ислам дінінің “шариғат” заңынан мүлде басқаша болатын. Бұл қазақ ... ... ... және саяси жағдайының туындысы еді.
Қазақ хандығы заңдарының түп төркіні ... ... ... ... ... ... ... шықты. Бұл ғұрып-әдеттік ережелер
ежелден ел салтына сіңген. Халық бұқарасына түсінікті заң болды.
Қазақтың ... ... бойы ... ... дәрежесіне ие болған
әдет-ғұрып қағидалары, солармен бітіскен хан-би ережелері талай дәуірді
басынан кешірді. ... ... ... ... ішкі қасиеттері мен
құрылымдарын сақтап ... жаңа ... ... ... ... ... жатса да, дамыған көрші елдердің ықпалы күшейе түссе де қазақ ... ... ұзақ ... ... мен ... ... ... ата-баба заңдары қазақ
қоғамы тарихының ажырамас бөлігі.
Көшпелі шаруашылық негізінде құрылған қоғамда кең ... ... ... ... қалыптасып дамыған әдет-ғұрып құқық
ережелері бірте-бірте тұрақты да ... ... ... ... ... ... жерін өзінің ішкі отарына айналдырған кзде де ол өміршеңдік
қабілетін жоймай, өз ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ ата-баба ережелерін ... ... ... ... кейбір аймақтарда ығыстыра бастады немесе
қабаттаса өмір ... ... орыс ... және ислам шариғат
жүйесінің әсері жылдан жылға арта ... ... ... ... ... ... қатынастардың маңызды салаларын реттеуде ата-баба
ережелерінің ... ... ... ... ... ... хандығының іргесін қалаушы хандардың бірі Қасым хан ... ... 1511 - 1523) ... ... ... және ... бұқарасы
мен билер тобының тілегіне негізделіп, қазақ халқының ежелгі әдет-ғұрыптық
ереже-тәртіптеріне мәнді өзгерістер енгізіп, дамытып ... ... ... “жарғы” заңын жасады.
Бірнеше мың жыл бойы Еуразия көшпелілерінің жуан ортасында алаш ... ... ... ... өз ... ... ... үақыты XV
ғасырдың ортасы. Керей және Жәнібек ... ... ... ... үшін күрескен қазақ рулары Жәнібек баласы Қасым хан кезінде
мемлекетті нығайту, заң ережелерін бір ... ... ішкі және ... ... ... ... ... кіріскенге ұқсайды.
Қазақ шежіресінде бұл кезең “Әз Жәнібектің тоғыз ұлы болыпты. Оның
бірі - Қасым хан. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кеткен осы Қасым хан. Қазақ ортасында “Қасым ханның ... ... сөз ... қасиет болып қалды”- деп суреттеледі.
“Қасым ханның қасқа жолы” туралы ... ауыз екі ... ... ... ... Акдемик Ә. Марғұлан “Қасым ханның қасқа
жолы” заңдарын орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстарында ... ... ... ... ... деген ұғымды береді деп есептеді.
Бұл ұғымның ... мәні ... ... ... бір ... ... ... айтудан шыққан: “Дауды әділ, тура шешкен билерді халық ... ... ... қақ ... деп мадақтаған. Өзінің мазмұны бойынша бұл
заңның түбегегейлі идеясы ежелгі әскери-демократия ... ... ... ғ. ... - XVІ ғ. басында Бұқардың ишан-қазылары қазақ өлкесіне діни
үгіт таратып, ... ... ... ... Ол көкке табынған
дінсіздіктің ісі, оның орнына шариғат қағидасына ... Ант ... ... деп ... “құран соқсын” деп, құранды бастарыңа
көтеріңдер”- деп ... ... ... бұқарасы оған селқос қарап, көп
заман шариғат қағидасына ойыса қоймады. Уақыттың көбін мал бағумен өткізген
халық ... ... ... өте қиын деп ... ... ... бойынша саяси жағдайдың шиеленіскен кезінде қалың
қазақтың, оның басшылары от ... орақ ... елге ... билердің
ықпалымен Қасым хан ерте заманнан бері көшпелілер мойындап ... ... ... ... себепке байланысты “халық Қасымның шариғатты алмай,
ежелден қалыптасқан билер заңы - “Жарғыны” жаңадан көтергенін қатты ұнатып
оны “Қасым ... ... ... деп атап ... ... ... ережелер мынадай:
1. Мүлік заңы (мал, мүлік, жер дауын шешу ережелері).
2. ... заңы ... ... ел ... мал ... ... қылмыстарына
жаза).
3. Әскери заң (қосын құру, аламан міндеті, қара ... ... ... ... ... ... (майталмандық, шешендік, халықаралық қатынастарда
сыпайылық, әдептілік).
5. Жұртшылық заңы (шүлен тарату, ас, той, мереке үстіндегі ... ... ... міндеті).
Қасым хан заманында қазақ елі хан ордасын Еуразия ... ... ... ... ... ... хан атын қайта
жаңғыртты. Қазақ елінің ұлттық идеясының мықты ірге тасы, ... ... сан ... ... ... ... ... ортақ тамыр Алаша ханға
арнап Ұлытауда Қасым хан биік күмбез ... Олай ... ... ... ... тек ... ... жинағы ғана емес, ол ең ... ел болу ... жұрт болу үшін ... ... ... құрап, өз бетімен ел қылып, найзамен шекарасын сызып
кеткен Қасым ... ... ... хан ... ұзақ ... ... ... Осындай қысылтаяң кезде мемлекет билігін түзеу міндеті
Шығай ханның ұлы, Тәуекел ханның інісі Есім хан ... ... ... ескі жолы”
Таризхымызда “Қасым ханның қасқа жолы”, Тәуке ... ... ... ... ... ... жинағы болғаны әмбеге аян. Алайда, осы
күнге дейін бұл заңдардың түбі, мазмұны мен қамтитын мәселелері ... ... ... ... ... ешуақытта бұл мәселені арнайы
зерттемеген. Сөз жоқ, осы аталған заңдарды тауып, оқушылардың ... ... ... ... ... ... бұл ... қазақ қоғамының
сол дәуірін оқып-үйренуде маңызды факторлар ғана болып табылмайды. ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
Көптен бері ізденіс, зерттеулер жүргізудің нәтижесінде қазақ ... ... ... ... біркелкі тұжырымдарға жарарлық
мағлұматтар жиналған. Солардың бірі ХХ ғасырдың басында өмір сүрген, бүкіл
Орта ... аты ... ... бидің қолжазба жинағы. Тағы басқа да
жиналған деректерге сүйене ... оны ... ... өз ... ... қалдырған. “Есім ханның ескі жолы” заңдары жайлы көпшілік
алдына бірлі-жарымды пікірлер ... хан ... 1598 – 1628 ... хан ... Ол өзінен бұрынғы
Орыс хан, Қасым хан жасаған әдет-ғұрып заң ... ... ... ... лайықты етіп түзеген. Өзінің мазмұнына қарай құн дауы, жер дауы,
жесір дауы, мал дауы секілді күрделі ... ... ... ... ... қарағанда, Есім хан тұсында “қасқа
жолға” қосылған жаңалық: ... ... ... лайық заң болсын; абыз болсын,
абыз сыйлау парыз болсын, би ... би ... үй ... ... ... Бұл ... хандығы құрылысының саяси-әкімшілік, әскери, рухани және
сот істері ... ... заң ... төрт ... ... ... заң” деп аталуына қарағанда, сірә, бұл ережелер бұрыннан келе ... бір ... ... ... да ... қазақ қоғамындағы күрделі даулардың бірі – кісі өлімі. Кісі
өлімі үшін құн алынған. Есім хан шығарған арнайы заң бойынша ... ... жақ құн ... міндетті. “Ер адамның құнына жүз жылқы, алты жақсы
(6 түйе)” кесілген. Ол барлық ... ... бай, ... ... жас ... ... сол ... бұл алынған негізгі құн өлшеуінен артық құнның
мынадай түрі болған:
1. Өнер құны. Оған жүлде ... ... ... құны ... Жүлде алған
деп, жұртқа белгілі ақындар мен топқа түсіп бәйге алған балуандар
есептеледі, олардың құны үшін екі ... құны (200 ... 12 ... ... ... ... Оған ... кісінің сүйегі үшін төленетін құн ... ... ... сүйегі туған-туысқанының қолына түспей, жоқ
болып ... ол үшін екі ... ... ... ... екі ... құнды үстеме құн деп атаған. Кісі өліміне құн ... ... ... ойға “Есім ханның көкаласы бір-ақ бесті” деген
қағида толық дәлел бола ... Ұры ... ... Есім ханның көкала дейтін
аты ... ... ... ... ... ас пен ... қосылып, бәйге алған
мал емес екен. Сондықтан да ұрыдан төлеу ... ... ... ... Біз мұнан жұрт көзіне ... ... ... болмауына
байланыстылығын көреміз.
Болса да ол дәуірде құл мен күңге құн ... біз Есім ... әрі ... ... бірі Жиембет жырау Бортоғашұлының
“Еңсегей бойлы ер Есім” атты толғауында:
“…Мен өлсем ... ... деме ... өзің ұрып ... ... ... ... аламыз.
Ал, Тәуке хан тұсында “құн мөлшері қарапайым ерлер үшін 1000 ... ... ... кісі ... жеті есе ... ... ... кісі өлімі үшін төленетін құн мөлшері көп болған.
Әйел адамның құны ... ... ескі ... бойынша қалың малдың шамасы
бойынша өлшенген.
Өлген әйелдің тұқымының қызына алатын қалың малы қандай болса, сондай
мал төлеуге ... ... қыз ... ... жақ ... қыз беруі
керек. Бұдан бізге белгілі болғаны, еркек ... ... ... ... ... ... екендігі. Бұл қыз әкесінің әл-ауқатына қарай, қалың
малдың мөлшеріне байланысты.
Даудың ... кісі ... ... ... ... істеген
адамды - қанды қол, құн сұрауға келген адамдарды даугер деп ... ... ... ел ... ... ... ... шыққан шығынға руластары
түгел ортақ болуы керек. Дауда сөйлеуге екі жақтың да белгіленген ... ... Олар ... ... ... дауларын айтып, қағысады.
Ақырында екі жақтан бітімші (би) кісілер белгіленіп, олар келісімге ... ... ... хан ... ... жарғы” бойынша мұндай дауларды тек
билер ғана шешіп, шешімдері үшін билік ақы алған.
Қазақ қоғамындағы екінші бір үлкен дау – ... ... ... ... сөз
әйел жынысының ерсіз бос отырған жігіне тән атау. ... ... ... ... ... ұзатылмаған қыз атастырылған ері өлген әйел ... ... ... ... ... ... де елден кетпейді” деген қағиданы
берік тұтынуы, әйел тек ерінің ғана емес, бүкіл руының ... ... ... Есім ... заңы бойынша жесірге сол рудан адам
таңдауына рұқсат етіледі. “Егер таңдаған ... бас ... онда ... ... қалың малы қайтарылады”. Ал, Тәуке хан тұсында ертедегі “алтын
басты әйелден, бақыр басты ... ... ... қағиданың тозығы жете
бастаған сияқты.
Қазақ қоғамында мал-мүлік дауы да ерекше орын алған. Қазақ үшін байлық
- мал. ... еті, сүті – ... та, ... ...... мал ... ... көлігі, мінсе жүйрігі, яғни ... ... жоқ. ... да ... ... ... қай көшпендінің болмасын арманының
асқарларының бірі – мал. Әрі ... ... ... ... ... қоймастан немесе құлып салмастан ашық қалдырулары себепті ұрлық
істеушілер сонау Шыңғыс ханның “Жаса” ... ... ... ... Есім хан да ... аяушылықпен қарамағаны хақ.
Ұрланған аяқты мал үшін ұрыдан ол малдың көзі ... көзі ... ... оның ... төлеуі алынады, оның үстіне: бір қара
ұрланғанның айыбына ... ат, ... ... он ... ... “аттон” кесілген. Он қарадан жоғары ұрлаған ұрыдан “мойнына қосақ,
артына тіркеу” дейтін екі қара айып ... Орта жүз ... ... ... ... ... ... Себей деген ұрылары алады. Мал иелері артынан
қуып ... ... ... ... биі ... аяғына отырғызбайды, малын
қайырмайды. Сонда қуғыншыларға ілесіп барған 12 жасар Досбол:
“…Қысырында бермесең,
Буазында берерсің.
Арығында бермесең,
Семізінде ... ... ... ... ... тұрып кетеді. Сонда Көкшолақ: мына бала түбі құтқармас,
мойнына қосақ, ... ... ... ... ... ... Осындағы
билік шешім Есім хан заңымен айтылғаны айдан анық. Дегенмен, Тәуке ханның
“Жеті жарғысында” ұрыдан үш тоғыз (27) есе ... айып ... ... ... ... жеңіл.
Есім хан заманы – шетелдіктермен күресте көбіне жеңісті, сәтті ... де аса ... ... ... ... ауыр заман еді. Осындай
қилы заманда сәйгүлік тұлпар, қаса жүйрік жылқы ер жігіттің жан ... ... досы ... болған. Бұны барлық батырлар жырларынан мысалға алуға
болады. “Есім ханның ескі ... ... мен ... алып ... жұрт ... ... ... құны алып жүрген бәйгесінің және жорықта келтірген
пайдасының ... ... ... ... Әрине жылқы малының жүйрігін мұнша
қастерлеу Шыңғыс ханның “Жаса” заңында бар.
Тәуке ханның “Жеті жарғысы”
“Қасқа жол” мен “Ескі жол” ... XVІІ ... аяқ кезі мен ... ... ... толықтырылып, елеулі өзгерістер енгізіліп дамытылды.
Тәуке хан (1680 – 1718) тұсында “Күлтөбенің басында күнде кеңес” өткізіліп,
“Қасқа ... ... бес ... тағы да екі ... ... ... жарғы”
(“жеті заң”) деп аталды. Бұл жаңадан қосылған екі тарау: жер дауы ... мен құн дауы ... заң еді. ... хан ... Қазақ хандығының шығыс
жағындағы жайылымдарды ойрат-жоңғар феодалдарының басып ... ... ... мал ... ... жанжалдардан адам өлімінің жиі
болуы себепті жер дауын мүлік заңынан, құн дауын ... ... ... ... ... ... ... тура келді. “Жеті жарғы” заңы Үш жүздің
ойшыл саңлақ билері – Төле би, ... би, ... ... ... ... ... ... өтті.
“Жеті жарғы” қазақ халқының мемлекет және құқықтық тарихында ерекше
орын алатын құбылыс. Оның ... ... ... ... ... келе ... әдет-ғұрыптары.
“Жеті жарғы” қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық
мәдениетінің ... ... ... ... қазына. Бұл ұлы құжатқа
байланысты ауызша және жазба деректерді қарастыра отырып, “Жеті ... пен ... ... ... ... заң қағидаларының
жинағы немесе мемлекеттік биліктің үлгісі ғана емес, сонымен бірге ұлттық
танымның айшықты ... ... ... ... ... ... жаршысы
екенін аңғарамыз. Жер жүзіндегі қандай да бір елдің арман-тілегі де, мақсат-
мүддесі де мемлекеттік және ... ... осы ұлы ... ... ел ... ... ел ... жадына берік жазылуына
негізгі себепкер.
1977 жылы Оңтүстік Қазақстан жерінен ... ... көне ... ... ... талдап-зерттей келе бұл қолжазбалардың әлдебір
заңдық ережелерге сүйеніп, билік ... ... ... ... Бір ... нәрсе, бұл үкімдер шариғат ережелеріне сүйеніп шешілген сияқты.
“Жеті жарғының” ауызша жеткен қазіргі нұсқасында ... ... ... ... ... ... ... “Жеті жарғымыз” осы болар. Солай
болмаған күннің ... ... ... 32 ... аспай отырған “Жеті
жарғының” баптарын 100-200 бапқа ... ... ... ... өзі де ... емес ... ... жуық түрдегі жүйесі көнекөз қариялардың аузынан және
түрлі баспасөз, ақпарат құралдарынан ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... жарғы” 7 бөлімге бөлінген.
Қазіргі уақытта Моғолстан мемлекеті тарих бетінен өшіп кеткенімен,
олардың “Жеті жарғының” ... ... әсер ... анық байқалады. “Жеті”
сөзі – Моғолстан мемлекеті мағынасында ... ... ... ... ... ... қатысты деп білеміз. “Чете” сөзі
уақыт өте келе ... ... ... мәні ... сан есім –
жетімен алмасқан. Егер Жеті жарғыны қазақ тіліне аударар ... ... заңы ... ... деп ... ... ... баптарына шариғат үкімдерінің сәл өзгеріске ұшыраған
ережелерінің кездесуіне таңқалудың қажеті жоқ. ... ... ... кейіннен көршісі болған Моғолстан ... 1360 ... ... ... ... ... ... Табиғат заңдылығы
бойынша көрші мемлекеттер бір-біріне ... ... ... бір-біріне
сіңіріп отырғаны белгілі.
“Жеті жарғының” әрбір бабы қазақ халқының әлеуметтік практикасының
жемісі, ұлтты қорғау үшін, көшпелі ... ... ... ... және ... ... ... пікір-талас, билердің
данагөйлігінің қорытындысы. “Билер кеңесі” бекіткеннен ... ... ... ... таралған. Тарихи, құқықтық әдебиеттерде “Жеті жарғы” қай жылы
қабылданғаны ... ... жоқ. ... ... ... ... ... ғалым Н.Өсеров оны 1680 жылы қабылдады деген пікір айтады.
Негізі “Жеті жарғы” 1684 – 1685 ... ... ... ... ... ... ... қоғамына аса маңызы бар бұл ... ... ... ... ... ... сай келмейді. “Есім ханның ескі жолы”,
“Қасым ханның қасқа жолы” сияқты қазақ халқының заңдарын бір ... ... ... ... ескі ... ... сай ... нормаларды жоққа
шығару жұмыстарын Тәуке хан 1680 жылы таққа ... ... ... ... ... шындыққа сай келмейді. Заң шығару үшін арнайы дайындықтар
қажет, пікірталас болуы ... Үш ... ... тән болған, ерекше
мазмұндағы әдет-ғұрыптық құқық жүйесін бір ... ... ... ... талап ететін ұзақ мерзімнің ... ... ... ... ... сөз сол ... берсе керек. Қазақ ұлтының аса
патриот ақыны, қоғам қайраткері Мағжан Жұмабаев ... деп ... ... әдеттік құқық жүйесі ісінің күрделі, қиын және маңызының
тарихта зор болғанын былайша ... аз ... ... Есім ... жолы ... ... хан құрған екен,
Басында Күлтөбенің Құрылтайын.
“Жеті жарғы”, негізінде, жеті әдеттік ... ... ... ... реттейтін салалардың жиынтығы. Бір сөзбен айтқанда,
Жеті жарлық: жер ... ... ... құн ... бала ... және неке,
қылмыстық жауапкершілік, рулар арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз
ету. Бұл тұжырым Қазанғап Байболұлының ... ... ... деп ... ... ... ... Бұл дастанда “Жеті жарғының”
жеті институттары былайша баяндалады:
Жер дауы, ... ... ... ... ... ... ... болса,
Біреуге басымдылық қып озбыр кісі.
Үй іші мен баланы ... ... ... ... екіншісі.
Ұрлық, қарлық, барымта - үшінші заң,
Баян етер бәрін де білген кісі.
Төртінші боп ... ... ... ... ... ру ... ... жаудан қорғамақ - бесінші бұл,
Алтыншы, жетінші - құн дауы, ... ... ... “Жеті жарғысында” қазақ қоғамының мемлекеттік құрылымы,
өкіметтің қалыптасуы, хандарды сайлау тәртібі сияқты ... ... ... Бұл ... ... әлсіз екенін нақтылы
дәлелдегендей. ... ... ... кіндігін
үзбеген қазақ қоғамында жеке адамның беделінің негізінде басқару өте тиімді
болып, ру шиеленістерін ... ... ... пен ... қамтамасыз етуге қызмет етті.
“Орыс деректемелерінде” бұл заңдар “Тәуке ханның заңдары” деп ... өзі ... ... ... ... ... ғана ... сонымен
қатар оларға мәнді өзгеріс кіргізіп толықтыру болды. Кеңінен алғанда Тәуке
хан заңдарының құрамына:
1. байырғы әдет-ғұрып ... ... хан ... ... кодексі - “жеті жарғы”;
2. билер сотының тәжірибесі, түйінді биліктер, шежірелер;
3. ұсақ хандардың өзара бірлігін, ... ... ... ... ... ... ру-тайпа басшыларының (би-
батырлардың) саяси-экономикалық ролін арттыруға, ... ... және ... ... ... ... мен ... актілері жатады. Тәуке хан кезіндегі құқық
ережелерінің жеке салаларына (қылмыстық заң, ... ... ... ... ... жарғы” заңындағы: “бір еркектің төрт әйел ... ... ... басы кем, екі ... ... бір ... ... “еркекке
толық құн, әйелге жарты құн” дейтіндер Тәуке хан тұсында ислам шариғатынан
қазақ ... ... ... Осы ... ... ... әсерінен
басқа қазақ заңы Тәуке хан тұсында да ежелгі ... ... ... хандығы заңдары тілі тұжырымды, есте сақтауға ыңғайлы, ұйқасты,
ершімді, шешен сөздермен ... ... ... билік – алтын таразы”,
“қара қылды қақ ... ... биде ... ... ... ... жеті ... ашады”, “батыр айғақ, балуан куә”, “сорғалаған қан, ... ... ... өріс ... “ел ... мал ... ... ұрып, тап шығу”,
“бата тимесе, қата тию”, “қысасқа қан, оқысқа құн”, ... ... ... “ханға хандық, биге билік”, “мойнына қосақ, артына тіркеу”, ... серт ... ... ... қылыш кеспейді” ,“алдыңа келсе
атаңның құнын кеш” ... алып жат ... ... ұры – ... ... ашуы, жан ашуы”, “алдырған албырт, анасының қойнын ашады”, “қойманы
не көрген алады, не ... ... ... құны екі жүз жылқы”, “ат ... ... “ит ... бір ... “әке өлсе, мүлкі мұра”, “аға өлсе,
жеңге мұра”, “ерден кетсе де, ... ... ...... барымта -
қайтыс”, “судың түбін шым бөгейді, даудың түбін қыз ... т.б. ... ... ел ... ... ... ханның “Жеті жарғысының” мәтіні толық күйінде біздің заманымызға
жеткен жоқ. Халиолла Өскенбайұлы, А.И. ... ... ... үзінділер ғана сақталған. Қазақ заңдарының ертеректе жазылған
бір ... ... ... рәсмилері” деген атпен Стамбулдағы Сүлеймен
Қанұнидің кітапханасында сақталып тұрғандығы байқалды, бірақ мұны зерттеген
ешкім жоқ. Сол сияқты ... ... деп ... бір ... ... Толы аудандық сақшы мекемесінің қолына түскен екен. ... ... ... ... оның ... ... ұлт зерттеу институтында
болса керек.
Қазақ хандығы заңдарының ...... ... пен ... меншікті қорғау және нығайту, феодалдық үстем таптың еңбекші
халықтың феодалық қанауға қарсы күресін басып-жаншып ... еді. ... ... меншікті қорғауға және меншік жөніндегі дау-шарларды
шешуге баса мән берілді. Феодалдық ... ... ... ... ... жарғы” заңы жарыққа шыққаннан кейін еңбекші халыққа түсетін
салық ауыртпалықтары бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... түрліше алымдар енгізілді; сұлтан мен хандардың аманат
ретінде көршілес мемлекеттерге баратын балаларын асырауға, сұлтандардың,
ірі билердің, тағы ... ... ... жаңа ... ... жарғының” негізгі талаптарының бірі – жасалған ... сай жаза ... яғни ... принципі (қанға қан, жанға жан).
Бірақ талион принципі “Жеті жарғыда” бекітілгенімен, онша ... ... жаза ... ... ... ... мүліктік композиция
қалыптасты, яғни құн тарттырумен алмастырылып ... ... ... ... ... ... үшін ... құн - “ердің құны екі жүз
жылқы” (жүз түйе, мың қой), ал ... ... үшін ... құн - ... (елу ... бес жүз қой); кісінің бір көзін шығарса – ... құн, ... ... ...... құн тартатын болды; бір қолынан немесе аяғынан
айырса, жарты құн, екі ... ... екі ... ... ... ... құн
тартатын болды. Құқық бұзушылық тек жеке адамның ісі, яғни ... сай ... ... ... ... өздері құштар
адамдар шешеді”.
Феодалдарға қарсы бас көтергендік үшін жауапкершілік неғұрлым айқын,
берілетін жаза неғұрлым қатаң ... ... мен ... ... үшін
төленетін құн жай адамды өлтіргенде алынатын ... жеті есе көп ... ... өзі ғана ... оның руы ... ... Ал алынған
құнды да өлген кісінің туыстары мен руластары бөліп алатын болды.
Біреудің әйелін ... алып ... кету ... мен ... ... тиетін ауыр қылмыс деп есептелді. Мұндай қылмыстары үшін айыптылар
өлім ... ... тиіс ... ... ... (айып) төлеумен
ауыстыруға да болатын болған. Мал мен мүлікті ұрлау да аса ... ... ... Егер ... ... ... өлтірсе, онда құн төленбейтін
болған. Ұстап ... ... ... 60-қа ... қамшымен дүре соғып жазалауға
сотсыз-ақ рұқсат етілген. “Егер осы дүреден өліп кетсе, онда бұған да ... ... Ұры ... ... ... тартылды, ұрлап алынғанын
қайтаруға және “тоғыз” айыбын тартуға міндетті болды. “Тоғыз” айыбы ... ... бас ... немесе түйе бастатқан тоғыз: бір ... екі бие, ... төрт ... орта тоғыз немесе ат бастатқан
тоғыз: бесті ат, екі құнан, екі тайынша, төрт қой; аяқ тоғыз ... ... ... ... ... екі ... үш қой, үш қозы. “Жеті ... тіл ... жеті ... ... ... анықталғандар таспен
атып өлтірілсін, христиан дініне кіргендердің барлық мал-мүлкі ... деп ... ... және ... ... ... Қазақтың
қылмыстық құқығы “Жеті жарғы” талаптарына сай “Қасым ханның қасқа ... ... ескі ... ... заң ... ... айқындалған.
Қазақ қоғамының көшпелі өмірі, патриалдық-қауымдық құрылыстың ықпалы ... ... оның жеке ... өте зор ... ... Сондықтан
қазақтың әдеттік-қылмыстық құқығының талаптары ... ... ... ... ... ... ... жарғы” өзінің баптарында “қылмыс” деген ұғымды ешқандай ... ... ашып ... ... бұл ... ... құрамдары беріледі: кісі өлтіру, ұрлық, тонау, бүлік ... ... ... шөп ... ... мүшеге зақым келтіру, әйелді
зорлау, әйелді алып қашу, экзогамиялық табу, күйеуі бар ... ... ... тіл ... ... дініне өту сияқты әрекеттерді жауапқа
тартуды көздейді. Қылмыс ... ... ... деп ... ... “жын соққан”, “пері соққан”, “құдай атқан” деген мағынада
бағалайды, ... ... ... ... ... ... ... тарту 13 жасқа толған мөлшерден басталған. Қылмыс
субъектісінің ақыл-есі дұрыс, өз әрекеттеріне жауап бере алатын ... ... үш ... отау ... деген сөз әр адамның әрекетіне жауап бере
алатынының нышаны болса ... ... ... ... есі ... ... ... тартпаған. Сонымен қатар қылмыс субъектісі болып құлдар
саналмайды. Олардың жасаған әрекеттері үшін иелері жауап береді. Екі ... кісі ... үшін де ... ... ... олар ... ... жасап қарасақ, “Жеті жарғының” бірнеше баптары қазақ
мемлекеттілігінің ... ... ... және оның ... ұлттық бірлігін сақтауға бағытталғанын аңғарамыз. Бұрынғы
басылымдарда кездеспейтін, ... ... ... түскен “Жеті жарғының”
бір бабы мына норманы бекіткен: “Көтеріліс жасап, бүлік шығарған ... ... ... Бұл талаптың мазмұнына зер салатын болсақ, ... ... ру ... сепаратистік, алтыбақан алауыз болған қимыл-
әрекеттерінен туған іріткіге тежемелік әсер еткенін аңғармасқа болмайды.
Бұл ... мәні дәл ... де ... ... ... ... ... некелік қатынастар да бір жүйеге
салынып, “Қасым ханның қасқа ... ... ... ескі ... ... одан ары ... дамытты, әлеуметтік өмірдің жаңа талаптарында некеге
тұрудың шарты ретінде 13 жас белгіленді. “Он үште отау иесі” деген сөз ... ... ... Екінші шарты – болашақ жұбайлардың жеті атаға
дейінгі туыстық ... ... Жеті ... ... қыз ... ... ... араласуынан сақтап, дені сау ұрпақты қалыптастырған. ... ... ... екі ... ... ... талап етеді: атастыру және
айттыру. Екі жастың бір-бірін сүйіп ... да кең етек ... ... “Жеті жарғысында” қалыңмал берудің белгіленген тәртібі
болған. Бұл өлшем негізінде ... ... ... ... ... ... ... беріліп отырған.
“Жеті жарғы” және қазақ билері “Жеті жарғыны” халық арасында қолдану,
оны іс жүзіне асыру жән насихаттау мәселелері қазақ ... ... ... әз Тәуке хан бұл дүниеден өтер кезінде “Қазақтың ұраны –
бірлік” деп көзін жұмған екен. Иә, ... бері екі ... ... ... өтсе де бұл ... ... халқына әлі де ... ... ... ... ... ... Қазақстанның күн
тәртібінде тұрған мәселе.
Қорытынды
Шапса тұлпардың тұяғы сынатын, ұшса ... ... ... ... ... ... қазақ даласының территориялық тұтастығы мен
тәуелсіздігі үшін жан аямай тер ... ... қаны ... ... әрекеттер мен сыртқы шапқыншылыққа тойтарыс бере білген
данышпан бабаларымыздың қазақ ... ... ... ... ... ... ... шежіресі – дала деп аталатын алып архивтің
астында шаң басып ... үшін ... ... ... ... ... сабақ
алуы үшін жазылатынын ескерсек, өткен тарихымыздан көп сабақ алуға болатын
секілді.
Қазақ ата заңдарының ... пен ... ... ... заң қағидаларының жинағы немесе мемлекеттік биліктің үлгісі ғана
емес, сонымен бірге ұлттық танымның айшықты ... ... ... қамқоры,
ұлттық мүдденің жаршысы екенін аңғарамыз.
“Қасым ханның қасқа жолын”, “Есім ханның ескі ... және Әз ... ... ... 400-500 жыл ... ... болған Конституциямыз бен
басқа да заңдар жинағымен салыстырып, одан бір ... ... ... еді. ... ... – ел ... жүз ... - қазан” деген аталы сөз бар
емес пе. Сол себепті де қазақ ... ... одан әрі ... ... ... ету ... үлесінде.
Пайдаланылған әдебиеттер :
1. « Тарихи танымң. Байұзақ Қожабекұлы Албани. «Ататекң
2. Түркістан халық энциклопедиясы Алматы ... ... Ч. ... ... ... ... ... К.М. Ортағасырлардағы Қазақстан тарихы. Алматы 2001ж.
5. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихы. Алматы “Білім” 2004ж.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қызылорда облыстық мемлекеттік мұрағатының құрылуы мен қызметі (1938-2008 ж.ж.)10 бет
Кондоминимум25 бет
Муниципалдық тұрғын үй саясаты26 бет
Тұрғын үй саясаты туралы10 бет
Тұрғын үй саясатының мемлекеттік бағдарламасы40 бет
Тұрғын үйді жалдау шарты20 бет
"Алтын орда."6 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь