Зар – заман ақындары Д.Бабатайұлы, Ш.Қанайұлы М.Мөңкеұлы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3 . 4

1. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1.1. Заман . біреу, зар .ортақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4 . 5

1.2 Зар заман ақындарының шығармаларында Ресей отаршылдығының бейнеленуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6 . 14

1.3 XIX ғасырдың ақиық тұлғасы .Дулат Бабатай ұлының шығармашылық әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14 . 23

1.4 “Әр сөзі көріпкелдің болжамындай”. Шортанбай Қанайұлы шығармашылығы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23 . 25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Ен алғаш зар заман деген атауга қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Әуезов өзінің «Әдебиет тарихы» атты еңбегінде байыптама жасаған. Ол «Зар заман» Шортанбай акынның заман жайын талдаған өлеңінің аты екенін айта келіп, бұл атауға сол кезең ақын-жырауларының шығармаларына ортақ әдеби ағым, бағыт, сарын ретінде мән береді. Ғұлама ғалым «...зар заман ақындарынан бастап біздің әдебиет екінші жікке қарай ауысады. Бұдан бұрын қарастырған әдебиет жұрнақтарының барлығы ауызша әдебиет десек, мыналарды жазба әдебиетінің басы деу керек» деп түйіндейді.
Кеңестік дәуірде қазақ әдебиетінің тарихында зар заман ақындары ретінде үш-төрт ақынның есімі үнемі аталып келді. Олар – Дулат Бабатайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Шортанбай Қанайұлы және Әбубәкір Кердері. Әдебиет оқулықтарында бұл ақындарға «ескіні көксеушілер, жаңалықты жатсынушылар» деп баға берілді.
Қазір бұл кезең әдебиеті бүгінгі көзқарас тұрғысынан зерттеп-зерделенуде. Шортанбайдың, Әбубәкірдің, Мұраттың әде-
би мұрасын талдап-таразылаған кандидаттық диссертациялар
қорғалды. Күрмеуі көп тың тақырыпқа арналган ғылыми еңбек-
тер жазылу үстінде.
Зар заман әдебиеті – қоғамның бір кезеңнен екінші кезеңге ауысуы, ұлттық бір сападан екінші сапаға өтуі тұсында туған әдебиет. Зар заман ақындарының шығармаларының өзегінде елдің ғасырлар бойы армандаған төуелсіздігінің талаптары жатыр. Олар отарлаушылық саясаттың жетегінде кеткен ұлттың тағдырын ойлап, күйзеледі. Қолжаулық болған ұрпақтың, ой- ранға айналған жердің жағдайын ойлап, зар илейді.
Біздің әдебиетімізде зар заман деп аталган ағым тегінде көптеген халықтарға ортақ. Мәселен, көршілес қырғыз елінің ақындары Қалығұл Байұлының, Арыстанбек Бұйлашұлының, Молда Қылыштың шығармалары Дулат пен Шортанбайдың, Мұрат пен Әбубәкірдің өлеңдерімен сарындас. Ақындардың тағдыр-талайлары да ортақ. Біздің зар заман ақындары сияқты аталған, қырғыз ырчылары да күні кешеге дейін шығармалары жарияланбайтын ақындардың санатында болды.
1. Рахымжан К. «Ақшатаудың ақшаңқан биіктері». Қазақстан –2002, №1 – 5-9 бет.
2. Рай Қ. «Жарияланбаған жырлардың жұмбағы: Ақын Д. Бабатайұлының шығармашылығы жайлы». Жұлдыз –2001, №6, 143-148 бет.
3. Қ.Шортанбай туралы. Алматы Ақшамы –2002, 26 қыркүйек, 3 бет.
4. Жүністегі К. Әр сөзі көріпкелдің болжамындай, Егемен Қазақстан. 2001, 28 ақпан, №43-49, 8 бет.
5. Өршіл жылдар, өміршең ойлар: [Зар заман ақындары Д. Бабатайұлы, М.Мөңкеұлы, Ш.Қанайұлы, Ә.Кердері және Зар заман әдебиеті туралы]] // Қазақ тілі мен әдебиет – 1998 - №5-6-79-81 бет.
6. Омарұлы Б. Заман –біреу, зар-ортақ: [Зар заман ақындары туралы] // Зерде – 1998. №5-6 –26-27 бет.
7. Омарұлы Б. «Жерінді алды, елді алды: Зар заман ақындарының шығармаларында Ресей отаршылдығының бейнеленуі //Ақиқат –1999, №7-71-77 бет.
        
        Қ.И.Сәтбаев атындағы
Қазақ Ұлттық Техникалық Университет
Қазақ тілі кафедрасы
Курсавая
Тақырыбы: Зар – заман ақындары
Д.Бабатайұлы, Ш.Қанайұлы
М.Мөңкеұлы
Орындаған: Экб-04-1 тобының
студенттері: ... ... ... аға ... ... 2005
Мазмұны
Кіріспе....................................................................
........................3 - 4
1. ... ...... ... - ... Зар ... ... шығармаларында Ресей отаршылдығының
бейнеленуі.....................................................6 - 14
1.3 XIX ... ... ... ... ... ұлының шығармашылық
әлемі....................................................................14
- 23
1.4 “Әр сөзі көріпкелдің болжамындай”. Шортанбай Қанайұлы шығармашылығы
туралы..............................................................23 - ... ... ... зар ... ... атауга қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар ... ... ... атты ... ... ... Ол «Зар заман»
Шортанбай акынның заман жайын ... ... аты ... айта ... бұл
атауға сол кезең ақын-жырауларының шығармаларына ортақ әдеби ағым, бағыт,
сарын ретінде мән береді. ... ... ... ... ... ... ... екінші жікке қарай ауысады. Бұдан бұрын қарастырған әдебиет
жұрнақтарының ... ... ... ... ... ... ... деу керек» деп түйіндейді.
Кеңестік дәуірде қазақ әдебиетінің тарихында зар заман ... ... ... ... үнемі аталып келді. Олар – Дулат Бабатайұлы,
Мұрат Мөңкеұлы, Шортанбай Қанайұлы және ... ... ... бұл ... ... ... ... жатсынушылар»
деп баға берілді.
Қазір бұл кезең әдебиеті бүгінгі көзқарас ... ... ... ... ... ... мұрасын талдап-таразылаған кандидаттық диссертациялар
қорғалды. Күрмеуі көп тың тақырыпқа ... ... ... ... ... заман әдебиеті – қоғамның бір кезеңнен екінші кезеңге ауысуы,
ұлттық бір сападан екінші сапаға өтуі ... ... ... Зар ... ... ... елдің ғасырлар бойы ... ... ... Олар ... ... ... ... тағдырын ойлап, күйзеледі. Қолжаулық болған ... ... ... ... ... ... зар ... әдебиетімізде зар заман деп аталган ағым ... ... ... ... көршілес қырғыз елінің ақындары Қалығұл
Байұлының, Арыстанбек Бұйлашұлының, Молда Қылыштың шығармалары ... ... ... пен ... ... сарындас. Ақындардың тағдыр-
талайлары да ортақ. Біздің зар заман ақындары сияқты аталған, қырғыз
ырчылары да күні ... ... ... ... ... ... 3 ... шығатьн қорытынды – зар заман ағымының отаршылды
езгіден өткен көптеген халықтарға ортақ екендігі. Ұлттың ... ... ... ... ... ... ... келіп алғаны-
Етекке қолды салғаны.
Жайықты келіп алғаны –
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды келіп алғаны-
Ойындағысы болғаны,—
деп түйдектеліп келетін Мұрат Мөңкеұлы ... ... ... ... да мол ... ... анық.
- Негізгі бөлім
1 Заман - біреу, зар –ортақ
Біздің әдебиетте «Зар ... ... «Тар ... ... ... осы бір құбылыстың басқа халықтардың поэзиясында да ұшырасатыны
белгілі болып отыр. Өйткені ... ... ... ... дүние
жүзінде жетіп артылады. Ал оған сол тұста өмір ... ... ... ... бұл қарсылықтың біздің зар ... ... ... ... нәрсе.
Қазақтың талантты ғалымы Едіге Тұрсынов мұндай құбылыстың Африкадағы
көшпенді ...... ... да тән ... атап ... қарасақ, екі елдің тағдыр-талайы ұқсас. Қазақ патша отарлауынан
қорлық көрді, ал фульбе ... ... ... отаршылары әңгіртаяқ
ойнатты. Келешектің көкжиегін тұман торлады. Есесіне, өткен күнді ... ... ... ... ... тілегі оянды. «Бұл дүниеде қызығарлық
ештеңе қалған жоқ, аяқ бассаң-бақытсыздық, қайғы мен сор, болашағың құрдым»
- міне, Е.Тұрсынов ... ... зар ... ақындары шығармаларының
негізгі желісі осы.
Фульбе - Африканың батысына VIII ғасырды ... ... ... ... отырықшылыққа үйреніп, жергілікті
- 4 –
халықпен араласып-құраласып кетті. Олар да ... ... өмір бойы ... ... Фольклорист –ғалым Г.В.Зубконың деректеріне ... ... ... ... жуық адам ... ... Бұлардың
көпшілігі Фута-Джаллонда (Гвинея), Адамауада (Нигерия және ... ... бар ... ... ... ... жаулап
алу кезеңі басталған соң, жаңа түр-сипатқа ... ... ... ... және фул ... әдеби тіл ретінде дамуының тежелуіне әкеп
соқтырды.
Фульбе халқының басына орнаған қара түнек «О, эта ... ... ... ... «Все зло ... времени» деп аталатын
өлеңдерді өмірге әкелді.Бұл ... ... ... ... ... ... Гвинеяда жазып алғанын, шығармалардың
мазмұнына қарап авторлардың білімдар ... ... ... шыққанын атап көрсетеді.
Иран әдебиетінің өкілі Ягма Джандакидің ... ... ... ақындардың өлеңдерімен үндеседі.
Ол да өз қоғамындағы әлеуметтік жөнсіздіктерге қарсы шығып, елге билік
жүргізген ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің жарыққа шығуына Иран үкіметі тиым ... ... өзі ... ... соң жеті ... ... ... «Ягманың шығармашылығы үш кезеңнен тұрады. Алғашқыда ол өлең
техникасын жетік меңгергенін дәлелдеген ... ... ... – оның ... ... ... құбылыстарға сын көзбен
қарап, сатирик – ақын ретінде қалыптаса бастауы Ягманың сатиралық дүниелері
де лирикасынан кем түспейді. Үшінші ...... ... ... ... ... - ... зерттеуші Р.С. Казарян.
Жалпақ жұртқа Ягма деген бүркеншек ... ... ... Әбіл ... ... Хур деген аулында туған. Жұпыны тірлік ... ... ... ... мал ... ... ... өтіп бара жатқан Әмір Ысмайыл
хан көріп, «Мұнда не істеп жүрсің ?» деп сұрайды.
Сонда бала іркілместен:
Хурда туған ... ... мен ... жоқ ... ... 5 –
деп жауап береді.
Бұған әрі таңқалып, әрі разы болған Ысмайыл хан баланы мал ... ... ... ала ... Одан әрі ақын бала ... ... болып, білім алады. Ягма, ақындық өмірбаянының ... ... ... ... ... ... ... ақынға да елдің
қадірлі азаматы Барахат деген кісі жеті жасында қой ... ... ... ... бір ауыз ... ... ... лезде іліп алған қаршадай Мұрат бір шумақ өлеңмен жауап
береді. Өреннің өнеріне сүйсінген Барахат оны мал ... ... ... ... ... болады.
Жеті жасынан Ысмайыл ханның сарайында тұрып, кейін ханның хатшысы
болған Мырза Әбіл Хасан ақын ретінде ... ... ... ... ... Ысмайыл хан жеңіліп, Джафар Сұлтан билік ... ... ... бақ таяды. Түрмеге түседі. ... ... ... ... ... шығыстанушы ғалым Е.Э.Бертельс жоғарғы
баға берді.
Жоғарыда әр халықтың зар ... ... ... ... ... ... ... жақындастыра, салыстыра қарағанда,
әдебиеттегі осы бір ағымды қоғамдық қатынастардың қарсылығы, дәуір немесе
жеке бір ... ... ... ... ұлттық мүдде, қала
берді дәстүр-салт, әдет-ғұрыпты конкистадорлық әрекеттен қорғау тілегі
туғызғаны айтылады.
Демек, ... ... ... ... қатар, Мұрат, ... да, ... ... деп ... ... Ягма да ... өз заманының ұлттық күрескерлері.
1 Зар заман ақындарының шығармаларында ... ... ... түбі ... ... ақырзамандық сарындары мен
- 6 -
халық әдебиетіндегі болжам өлеңдерден бастау алатын зар заман жырларының
мейлінше көп ... кезі - ... ... ... бұл «қарағай басын
шортан шалған» күнді тап басып айткан болжамдардың айна-катесіз келіп,
«ақырзаман дегеніміз, ... ... деп ... ... түскен кезең-ді.
Асан Қайғы бірнеше ғасыр бұрын топшылаған, Бұқар бабамыз қолмен ұстап,
көзбен көргендей атын атап, түсін түстеп берген жат ... ... ... бен ... көлімізді нысанаға алып ағылғанда қазақ жұрты тағы
бір зобалаңның мекеніне айналды.
Қайғы мен шерді қоса саулатып, зар мен запыранды қоса ... ... ... ... сыздықтап басталып, елдің мұңы мен
мұқтаждығын қозғаған зар заман күйі нағыз бабына келді. Ұлы Мұхтар ... ... ... ... ... бірі осы еді, осы да ... ... Жерлері алынуымен қатар, әуелі қазақ даласын айнала сызьш,
шеткі қалаларды салды. Артық жерге Ресейдің қара шекпен мұжықтарын ... хан, ... би, ... ... ... ... ... бәрі, шетке қағылып қалып, қыбыр еткен ісі ... ... да ... орыс ... ... «Бір ... соң екінші «закон» шығып,
ел тіршілігінің шеңбері тарыла бастады. Бұрын қайыс ... ... ... ... ... ... құрсаудай болып қысып, қинай бастады. Сайлау,
билік, жүріс-тұрыс, көші-қон түгелімен ел ... ... ... ... ... ... тұрған жаттың ықтиярында болды» (М.Әуеэов. Әдебиет
тарихы. А,1991. 144-бет).
Асан ата ... ... ... соң қилы-қилы заман болар, Заман азып,
заң тозып, жаман болар»), Бұқар болжап берген («Күн батыстан бір ... ... сол ... ... келіп жеткен соң қазақ ақын жырауларының
өлең-толғауларының тақырыбы ... зар ... ... ойысты.
Шортанбайдың бір шығармасының атауын алып, теориялық ... өзі ... бұл ... ... ... Ясауидан суат
алатын болмыстан безіну, тірліктен түңілу ... ... рас. ... тұсында бұл көңіл көшпелі өмірдеің көріністерін ... ... ... ... ... ... Сол ... сол мұңнан
ажырамаған олар отаршылдардың қазақ ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының кеңестік жүйенің
- 7 –
іргесі сөгілгенше қапаста ұсталғаныда содан.
Шығыстағы Дулаттың ... ... мен ... ... ... Албан Асанның, Алатаудың арғы бетіндегі айыр
қалпақты ағайындарымыз ... пен ... ... ... ... ... әуенмен ел мұңын жырлауы көп ойға ... ... ... осы ... ... ... ... Ресейдің Қазақстанға ... ... ... ... ... ... өзгеріс енгізді.
Қарашекпенділердің өэге елге көшірудің ... ... мен ... Алдымен, өндірістік қатынастар бойынша орыс
шаруаларының үлесіне ... жер ... ... мол өнім ... алга тартылды. Бірақ, муның өзі нақты дәлел емес ... жер ... өзі ... жағдайда әркелкі өнім берері анык» дейді
Ә.Тұрсымбаев (А.Б.Турсунбаев. Из истории ... ... А.1950. ... Сондай – ақ, қоныстандыру саясаты жерді
пайдаланудан түскен табысқа салынатын ... бес есе ... ... Бір ... ... пісіп келе жатқан шаруалардың төңкеріс
ахуалын ... де ойда ... ... патшалығының Қазақстандағы қоныстандыру саясатын ... ... ... шаруаларды орналастыру арқылы біздің елді
отарлаудың өткен ғасырдың 60 ... ... ... ... келіп тұрақтанушылардың пайда болғаны, келімсек шаруаларды Көкше
өңірінің табиғаты мен жерінің шырайлылығы қызықтырғаны туралы жазады. ... ... ... ... ... да ... деңдер
жайлы бастаған.
Орыс шаруаларының қазақ жеріне ағылып келуі жұрттың наразылығын оятты.
Бұл қарсылық отаршылдық дәуірдің құбылыстарын аяусыз сынға алған зар ... ... ... ... алды шұрайын,
Дуан салып жайланып…
- 8 –
ххх
…Айтуға ауыз келе ме,
Аягөз кімнің жері ... ... ... елі ... екен бұл ... ... малды алды…
Мұрат…
.….Еділді тартып алғаны,
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны,
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды тартып алғаны,
Ойындағысы болғаны…
Зар заман ақындарының ... ... ... ... ... өлеңінен қазақ жеріне бірте- бірте деңдеп еніп келе жатқан
қоныстанушылардың ... ... ... ... ... өңіріндегі
келімсектер жорығын жырға қосты. Нарманбет Орманбетұлы Сарыарқаға сабылған
жер ... ... Ал ... ... ... ... нысана алды:
...Қара бұлақ, сары жазық,
Текесті де еңді алды.
Ойқайың, Қарой, Дардамбы
Үшқақпақ деген төрді алды.
Есек артқан Сүмбемен,
Қоныстың шеті өрді ... Бұғы ... ... ... ... ақындарының ішінде көршілес қырғыз еліменаралас-құралас
болғаны Албан Асан ... Сол ... оның ... 9 ... ... ... көп қолданылады (Бұғы – қырғыздың іргелі ... ... ... ... пен ... ... ... азабы мен
зары ортақ. Жердің жайы мен қоныстың ... да ... ... екі ... ... мен ... үшін ... бөліп қарағысыз нәрсе.
Бұл кезде төскейде малымыз, төсекте басымыз қосылған ... ... да ... ... ... «заман ырчылары» деп
атау үрдісі қалыптасқан) жерге баса-көктеп кіріп қоныстанушыларға қарсы
өлең ... ... ... ... ... камады,
Олуя-Ата, Чимкентти.
Ххх
Олуя-Ата, Пишкеги
Орус кафир ол кетти…
Арыстанбек Бұйлашұлы:
…Алда құдай қапырай,
Алматыдан аттанып,
Орус келе жатыр-ай!..
ххх
…Бұл орусту қарасаң,
Ченди салып, жерди ... ... ... алды ... ... ... ... айтқанда, елдің әр түкпірінде ғұмыр кешкен ... ... ... ... талауға түсірген жасауылдардың
жорық жолдарының іздері жатыр. ... ... ... ... ... ... мен ... қашан ауыз салынғаны, келімсіктердің келгенінен
кімдердің кеңдік, кімдердің ... ... ... ... ... ... ... зердесінде сақталып, күні бүгінге
дейін жеткені де жақсының атынан айтылып, ақынның хатына айналғандығынан.
- 10 ... ... ... ... ... күшейте түскен 1867-1868
жылдардағы реформалар ұлт болып ұйысқан қалың жұрттың өз ... ... ... жүйе ... ... шыққан жағымпаз жаңдайшаптар мен
арамза атқамінерлерді шебер пайдаланды. ... ... ... астарлы амал-айласы мен қитұрқы қулығын салғаннан-ақ
аңғарды:
…Батыстан ... ... ... ... ... тіледі,
Оны Дулат біледі…
Шортанбай:
…Осы күнде заманың
Осылайша болып тұр.
Мұсылманды бұл ... ... ... ... штат деген хабар тиіп,
Жылында алпыс сегіз хауа болды…
ххх
…қоныстан ... ... ... ... ... қорқып…
Дәл осы тұстағы ахуал жөнінде С.Мұқанов былай деп ... «1868 ... ... елінде әкімшілік билеу тәртібі де өзгерді. 1822 жылдың заңынан
кейін жарияланған окрігтік приказдар ... ... ... ... Облыстың басына округ бар кездегідей, қазақтан аға сұлтандар,
заседательдер отырған жоқ. Облыстың басына ... ... ояз ... ... ... ғана ... оларға қазақтан ешбір ... ... әкім ... ... ... ұлықсат етілді. Ауылда үш
жылда бір болыс, би, старшын сайланды».
Отаршылдық саясаттың әуелгі ... ... ... ... ... Әбубәкір Кердерінің «Заманнның халіне айтқан сөздері»
куә. 1868 жыл5ы “Жаңа низамнан” кейінгі ... ... ... ... ... ... Болыс, ауылнай сайлауында тек қазақтар ғана ... ... ... ... ... ... мектептердің
- 12 –
ашылуы оның ризашылығын оятады. Тамыры терең отаршылдық ... ... ие ... тұсы да осы ... ... ... ... халықтың санасына әсер еткені
соншалық, ақ патшаның бейнесі ақындарайтыстарында да көрініс беріп жүрді.
“Жаңа низам” заңы, елдің ... ... ... ... өз алдына, қазақ ішінде ... ... ... ... зар заман ақындарының тіліне тиек болған нәрсенің
бірі – ... ... ... ... ... ... алған шен-
шекпені. Өз халқына жайсыз болғаны үшін берілген жез ... жыр ... ... ... ... Әпербақан әкімдерді әу бастан-ақ итке теңеген
Дулат жез белгіні де соның төңірегінен алыстата қоймады:
…Жезден қарғы тағынған,
Ақ патшаға жағынған…
Әбубәкір :
…Ісбіргі штатский ... ... ... ... ... асан ... адамдар,
Ұлықтарға жағып тұр.
«Мынау менің белгім» деп,
Мойнына ызнақ ... ... ... ... ... ... бірі – ... Бұл кесел
қызметке тағайындалу үшін ұлықтарға ақша тықпалаудан басталды. Сондықтан,
бақталастық сайысында жеңіп шығу үшін ... ... ... пара ... ... ... ... түрлерін бір-бірімен байланыстыра
суреттеу Түсетай Қоржымбайұлының ... тән. Оның ... ... ... ... жайлау,
Падышаның бұйрығымен өтіп сайлау.
Жайлымсыз төрт түлік мал қырылуда,
Болған соң күнде ... ... ... бір ... ... Ресейдің қазақ жерін басқаруға
- 13 –
арналған «Уақытша Ережелері» бойынша қоныстандыру, болыс сайлау, салық салу
саясаттарының ... ... асып ... ... Зар ... ... ... шарасыздығы шегіне жеткен тұста: «Жаратқан бұларға ерік
беріп тұр ғой, рахымы бізден қашып, жеріп тұр ғой» деп ... ... ... да, шектен тыс озбырлыққа күйініп, алладан ... ... ... ... ... қол ... ... ақтаңдақтары мен өткеніміздің сабақтары қайта зерделеп, қайта
ой елегінен ... ... Бұл жолы ... ... ... көзімен үңілдік.
…Секілді киік, құлан қазақ едім,
Замана іліктірді салып қақпан,
-деп зар заман ағымының тұлғалы өкілі Әбубәкір ... ... ... ... ... ... дәуірдің ақындар шығармашылығындағы
көрінісі, міне осындай!
1. XIX ғасырдың ақиық тұлғасы –Дулат Бабатай ұлының шығармашылық әлемі
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... акыны, азуын
айға білеген ақиық тұлға Дулат Бабатайұлының ... ... ... ... биік, ақыл бойламас ой тереңдігі түпсіз тұңғиықтай...
Ақын жазбалары туралы зерттеулерді оқығанда, тақырып жағынан мынау –
туған жер, мынау – ... ... ...... ... толғау деп де
бөле жаруға келмейтін кесек те ... ... ... ... кезеңінің
қалыбына лайықталып, бөлшектенгендей әсер қалдырады.
Әйтпесе бүтін бір өлең түгіл шымыр бір шумағында жоғарыда айтылған ... ... ... тауып, өзгеше өріліп жатқан өлеңдерінің алғашқы
жариялануында ... деп ... ... ... ой тұнып тұр.
Ендеше бүтінді бұтарлап бөлшектемей, бірлікте ... ... ... ... ... ... дейін бір ырғақ, бір мақаммен ... ... ... ... қандай жарасымды болса, оның ішкі мазмұн
үйлесімділігі де сондай ұнасымды ... ... қиын ... Өршіл рухты
өлеңдеріңің
- 14 –
заманалар тезінен аман ... шын ... ... іздейтін кейінгі ұрпағына
сеніммен, үмітпен арнай басталатын алғашқы жолдардағы-ақ төкпе ақынның
айбарлы ойы, ... қуат күші ... ... ... еріксіз
тамсандырады:
Үмітім бар құдайдан, Залым туған анадан.
Сақтай ма деп ... Мұны ... ... ... баладан, Тастамаңыз дұғадан…
Алладан иман ... ... сөз ... асқан зиялылыкпен
заманалар көшінің көркем кейпін дәуір-дәуірімен көз алдыңнан өткізе отырып,
өзіне дейінгі тарих белестерін, сол ... ... ... халық жадында
сақталған сом тұлғалар есімін жаңғыртады. ... ... ... тағлымдық, мәнін, ұлағат үлгілерін сағына отырып, сазды жырға
арқау етеді. Алаштың абыройы аспандаған, асау өмір арнасындағы өзіндік ... ... ... ... ... ұлы ақын шындықты шымырлата
төкпелейді.
Адамның жан сезімін тереңнен тербеп, айтар өсиетінің ... ... ... ... алатын таңғажайып тапқырлық Дулат
өлеңдерінің ... ... ... ... Әуелде өміртанымның қалыптасуына
негіз болатын дамудың алғы шарты ретінде осы дүниедегі қарама-қайшылық
заңдары, ... ... егіз ... адам ... ... ... пен ... ақ пен қара, адамдық пен арамдық т.б. секілді бір-
бірімен ... ... ... ... бөлініп те кете алмайтын
түсініктерге де бой ұрғызады. Бейнелі де бедерлі ... ... ... ... ... жыр, бұлағы емін-еркін ағытылады. Сөз таныр кісінің
көзіне шалынар қадау-қадау ой ... ... ... бой ... ... ... өзгешелеп тұратын және бір ... ... ... ... ... ... жолдардың көркем
шежіресіне ұласуы десек те қателеспейміз.
Себебі Тұранның тұғырының ... ... зор ... дарабоз билеуші ұлы Ақсақ Темірдің елге сіңген еңбегін дәріптеп,
қасиетті Әбілпейіз қадірлі Абылай, ... ... ... ... тұлғалардың қалдырған ізі шабытпен жырланады. Ел өмірінің ... ... ... ... парасаттылықпен аударған асқақ ақынның
айбарлы үнін жасанды
- 15 –
саясат өтірік ұқпағансып, жөнсіз бұрмалағанына көзің ... ... ... ... елін ... ұлы ... екпінінен, тасқын өзендей
тулаған күшінен сескенген ... ... бұл ... тұншықтыруға асығуы жайдан-жай емес екенін топшылайсың. Өткенді
көксеу, кейінгіге қарайлау кертартпалықтың ны-шаны деп сендіруге тырысқан
тайғанақ көзқарастар ... ... ... шаужайына жармасқандай. Ал, ең
таңданарлығы сол ұлы тұлғалар көрегенділікпен келер күннің кірбің түскен
кінәмшіл жастарының өтірік сөзге ... ... ... да ... алты ... ар жағынан-ақ болжайды, сезе кояды. Сөйтсе де болашағына
үкілі үмітін үзбей үн қатады.
Тұранның шарықтай ... ... ... ... құпия сыры
мызғымас бірлікте атадан ... ... ... ... ... дәл ... сезімді шарпитын ширыққан ... ... ... ... ... дәл ... Сондықтан да «Өсиетнаманың»
өрнекті жолдары қиылған, әйтпесе сан ұрпақ Дулаттың нәрлі де ... ... ... гөрі тереңірек бойлап, толығырақ ... ма ... кеш ... деп ... ... отырып, жыраудың көзден таса,
көңілден ұмыт қалған дүниелерін қайта парақтап, жақсы жырға сусаған халқына
қайта ... ... деп ... ... өз ... ... ... кең тарағаны мәлім.
Қазан төңкерісіне дейін-ақ, 1880 жылы Қазанда «Өсиетнама»
деген ... ... ... ... ... ... Бұл ... Сейілұлы
Мүлкей Құсайновтар баспасына ұсынған. Социализм дәуірінде де Дулат ... ... ... ... ... ... ... Құлмат Өмірәлиевтің
көлемді, жан-жақты талдау берілген алғы сөзімен Дулат өлеңдері ... ... ... жеке кітап болып басылды ... ... ж. 160 бет). ... алдында, яғни 1985 жылы, ... ... ... ... болар ма екенсің…» атты 15 беттік суретті
шағын ... ... ... ... ұлы ... жаңа ... ... рет жеке жинақ ретінде толығырақ, берілгені еді. Осы
деректің өзі-ақ ... ... ... жыр ... қай ... де ... 16 –
өзгерткенмен, ішкі ойы өзектес жатқан ... ... мен ... ... ... ... ... әшкерелеп, дәрменсіз қоғамның
үрейін туғызып отырғанын дәлелдесе керек. Себебі ... ... ... ... ... «цензураның» құрбаны болған. Әйтпесе
Дулат шығармашылығына ... ... ден ... ... ғалымның –
Құлмат Өмірәлиевтің сол отты жырлардан аттап ... ... ... алып ойды ... ... ... ... өлеңдердің
іріктеліп берілуінің өзі сол күн, сол ... ... ... ... ... сезінбеу мүмкін емес.
“Суыңды ішіп құдығыңа түкірген аузы түкті кәпірлердің” әлі талай
бүлдіргі әкелерін көрегендікпен ... жыр ... ... ойлары көз
алдында жүзеге асып жатқанын бүркемелеуге тырысқан қайран бор ... ақыл ... ... ... өмір ... түсінбеген я түсіне
тұрып түсінгісі келмеген тұрлаусыздығымен ... «Зар ... деп ... айдар таққызады. Бұл атауды көңілінде саңлауы бар сара ... ... ... ... ... ... ... ұр да жық
желбуаз әпербақандар оны «келместі аңсаған ... ... ... ... үрейі» деп ұшқары бағалады.
Бірі – бұл кезеңде өмір сүрген өрелі өкілдердің ... ... ... ... ... ... білдіргендей болса, екіншілері, олардың
тарих ... ... ... ... ... ... қанжар қын түбінде
жатпайтынын, саф алтынды тот баспайтынын әділ тарих тағы бір ... ... ... ... есті ... ... іздегенде, алдымен
сол асылдарына асықты. Оның ... жасы бар, ... бар ... ойлы оқырмандардың кешегіні қайта парақтауға деген ынтасы
толастамақ түгіл күннен-күнге артып келеді. Бұл — ... ... ... қадам.
Осындай шақта бір қауым зерттеушілердің назарын өзіне аударған нәрлі
өлке – дуалы ауыз ... ... жыр ... өлең өлкесі.
1880 жылы жарық көрген «Өсиетнама» мен 1991 жылғы «Замана ... ... ... ... көп ... «өңделіп»,
сүзгіден өткені бірден көзге шалынады.
- 17 –
Алғашқы 34 беттік ... ... ... ... көптеген өлеңдердің
«құйрық жалы» күзелген. Себеп — біреу-ақ: саясатқа қайшы ... ...... ... ... ... ... — жанньщ сапасы. Шарафатын қылған соң.
Ауыздағы иманың,
десе:
Раушан болған нұрмен тең.
Мынау жалған дүние ... ... ... ... өлім тез ... Иманды жақсы біліңіз
Ойлап тұрсаң дүниені, ... иман ... ... күн ... күнмен тең… …Көп қуанба мал барда
Кетеріне келгенде
немесе:
Киімге ... ... ... ... атты ... ... деген сөзден эәредей қорқатын дінсіздік жайлаған қоғам ең алдымен
осындай ... қол ... бір ... мол ... ... ... деген сөз бар өлеңдер, шумақтар, жолдар, баудай орыла берген. Ал,
Дулаттай ақылы ... ... ... жаны иман мен нұрдан нәр алған, тәңір
жолын қасиет тұтқан тұлға бұл қастерлі сезімдерге сүйенбей сөз ... оның ... ... теперіш көруі өзінен-өзі түсінікті еді.
Адамзат тіршілігінің мәні оның өткіншілігінің сезілуінде, сол сезім
арқылы ... ... ... ақ ... ... екенін қапысыз таныған тарлан
дарынның бүкіл шығармашылығының түп қазығы, адастырмас ақ жолы — ... жолы ... ... жыр ... әр бетінен аңғарамыз. Ақын адам
өмірінің ... ... ... да, адам ... сан алуан
қасиеттерді санамалай таразыласа да, ел ... ... ... ... ... ... да, әйтеуір, қай тақырып жөнінде сөз қозғамасын, бәрінің
баяндылығын сол өтпелі өмір күресін тазалығы мен
- 18 –
тектілігіне апарып ... Бір ауыз ... ... сөз сыймен тең, түзу
жолдан таймаған қараның басы ... ... тең ... енді ... бой ... ... қазылардың сасып кеткен маймен
барабар болатындығына күмәнсіз ... ... ... тұтастығы басталатынын пайымдайды.
Сол елді билеген көп ұлықтың бойындағы жақсы, ... ... де ... тыс ... ... ... бірде атын атап, түсін түстеп,
даралап айтатын арнау, толғау, өлеңдерді шамырқанбай, ... ... ... қояр ма ... ... дәл ... отты өлеңдерді
қысқартушылар Дулат жырын сол ... ... ... оны өз
күнәсіндей сезінсе, осыдан артық өлең құдіретін мойындатар күш жоқ шығар.
Қашан да ... ... ... ... қос өрім ... ... айтарының ауқымын кеңейтіп, алыстағыны қиядан шалар
қырағылықпен қиыстыра ... сөз ... ... ... ... ... ... тиегін ағытады. Бір ойы бір ойын ... бір ... ... бір ... сезім іліп әкетіп, бөлшекті бүтінге айналдырады.
Осыншалық кеңістікті қамтитын қайратты, қуатты жыр ... ... ... ... әр дәуір, қилы-кезең тұманында адаспай бүгінге жетсе, оның
сыры мен құпиясы заманалық ... ... ... әрі ... ... нұрландыратын қуат көзін еңбектен, білімнен, ортаның өз
мектебінен іздейді. ... пен ... ... елге ... адамға деген асқақ сезімде деп біледі. Сол себепті ... тән ... ... ... ... ... шынайылық, бауырмалдық
т.б. қасиеттерді қалыптастыратын негіздерді көрсетеді.
Қысқартылған өлеңдердің дені — ... діл, ана тіл, ... ... қасиеттерді дәріптейтін туындылар. Мұның сыры мен себебі
ақынның ... ... ... үн ... Ал ... ... ... шумақтары алынып тасталған жырлардың орыс деген
- 19 –
ұғыммен сыйыспайтын тұстары көп. Айбарлы ақын отаршылдықтың озбырлығы
мен опасыздығын орыс деген ... ... шорт ... айтады. Жаны
ышқынған жалынды жырау жаймалап, жадағайлап, астарлап айтуға ұмтылмайды да.
Мысалы:
Жағаңа дуан түскен соң. Бай ... ... орыс ... соң. ... ... ... суың ... шумақтың ішіндегі екінші жол қысқартылады. Ал, шын мәнінде осы
шумақ қана ... ... ... жырдың арқауын тұтастырып тұрған осы жол.
Ақынның айтпағы мойнына жезден қарғы тағынған бай-старшынның желігуіне ... ... жер ... ... ... ... қоймай
қағынуына себеп болып отырған да оның суын арамдаған ашкөз алаяқтардың сұм
тіршілігі. Адамға келер ... ... ... ... ... асқақ ақын
алыстан шалады. Бұл бүліктің арғы түбі басы байлы билік құрам деген қара
ниетке ... ... ... ... ... Қара ... дем беріп
Астыңнан алды тағыңды. ... ... ... осы ... ... ... «Замана, сазында» алынып
отыр. Япыр-ай, редактордың қырағылығына қалай таңданбассыз?! Өлеңнің ... ... ... ... ... дәл қиған.
Байтақ, жерді жайлап жатқан бақуатты елдің бүкіл тыныс-тіршілігі
тарылып, әдет-ғұрпы, салт-санасы бұзылып, ... күй ... ... халі
бірінен-біріне ауысқан сайын, шумақтан-шумақ жалғасқан ... ... ... тағы да ... ой түбірімен жұлынады:
Елің сонда жүргенде, ... ... ... ... ... ... ... шығып бүргенге. Екі сұлтан-сұңқарға.
Ерлерін тартпай .. ... ... ... ... еді ... ... бейне шалқар көл
Кешегі сенің ... ... ... ... ... ... бұла өскен тел.
- 20 –
Үш жүздің ұлы Енді ... ... ... Орыс ... қу тамға.
Деп аһ ұрады Дулат. «Қу тамның» аясына өшугө айналған бүгінгі кейпіміз, бар
асылын ... ... ... ... ... ... ... көздер
Дулат жырларындағы «орыс», «кәпір» сөздерін «патша» сөзімен ... ... ... ... қысқартса да икемге көнбейтін, илеуі қанық шумақтар ... ... ... Соның бірі:
Ақ патша тайып сертінен, ... ... ... ... ... ... ... санауда
Ел зердесі ұласып. ... ... ... үстіне дертінен ... ... ... ... ел ... ... алар салт ... салған өртінен «Өсиетнама».
Елге салар салмақты.
Әрине, осындай өртті орамдар, ... ... ... ... ... идеямен ауызданған «алғыр» ағайындардың үрке
қараған, үрпие бүғып, бас ... бір ... ... киелі есімдерін ел-
жадынан қасақана жоғалтуды ... ... ... қатысты өлеңдер болды.
Оның бел ортасында Хан Кенеге қатысты Дулат жырлары бар ... ... ... ... зерттеген белгілі ғалым марқұм
Құлмат Өмірәлиевтің мына бір ... «… ел ... жұрт басы ... ... оның әрекетін өз кезінде Дулат қана сөз ете алды. ... ... ... Кене ... ... рет тілге тиек еткен Дулат болды» –
деп жазды. («Замана сазы». Алғы сөз. ... ... ... ... Кене ... ... ... астарындағы асқар сезімді, қапысыз
құрметті тани ... ... ... ... ... бара ... өлең туралы
қалайда бір мағлұмат қалу үшін бе, әлде ... ... ... ... ұшпағын таныту үшін бе, әйтеуір, бұл өлең ... ... сөз ... Көзі қарақты оқырман осы пікірден пайымды ой түюге өзі де ... ... үміт ... ұшқындайды. Өлең мазмұнында отаршылдыққа қарсы бас
көтеріп соңынан қалың қол ... хан ... ... ... шынайы
суреттеледі. Асыра мадақтау, дәлелсіз дәріптеу, басы ... ... ... иілу ... ... жок. ... ел ... зобалаң шамырқантып
- 21 –
ширықтырған Кенесары ханның кеудесінде тұтанған намыс оты, сол ... ... ... ... ... ... ... кең суреттеледі.
Біздіңше, жыр жолының екпіні мен ... ... отын ... ... құлақ түріп көрелік:
…Батыстан соқты боран боп, Балапан кетті басына,
Шығыстан күткен ызғырық, ... ... ... ... ... ... Ұясына сұңқардың
Жазықсыз майыр шығарып, ... ... ... ... көрінді, Елің ... ... ... ... Елің ... қамауда,
Кетпенсіз-ақ қаздырды ... ... ... ... ... ... ... сарқыты Кене хан ... ... ... ... ... боп қаңғырды. Мал ... ... ... ... ажал ... аю ... ... қалай кесерсің,
Шиені алып жау кетті, ... егер ... ... ... ... ... десерсің…
«Өсиетнама».
Бұл дана қарттың саналы сәуегейлігі десек те, ер есімін ел есінде
қалдырудың өзгеше ұтымды жолы десек те ... ... атын ... ... үлгі ету, ... ... айырып, өз биігіне лайық бағалау
үрдісінің бір үзік ... ... ... ... толған жыр
сәйгүлігінің тынысын ... оған ... ... арна ... ... бейбіт кезеңдегі берекелі тірлігі, одан кейінгі уақыттардағы
майысса да сынбаған, жіңішкерсе де үзілмеген зиялы, зиятты дәстүрі. ... ... ... ... әрі ... ... толы өр ... езілген
елдің еңсесін көтеруге бағытталады. Ақын шері көлгірсуден аулақ, ... ... жыр ... ... ... сөз құдіретінің тілмен
айтып жеткізе алмас баһра ... ... ... ... Біздің қолымызға
тиген «Өсиетна-маның» осы нұсқасындағы жарияланбай қалған материалдардың
бізге белгілі ... ... ... ... бет. Оған ... ... ... қалған сандаған жолдарды, ондаған
шумақтарды қосыңыз. Олардың ішінде
- 22 ... ... ... «Бір ... бір кезде», «Шығыс, батыс бірдей
жау»... т.б. өлеңдерін арнайы сөз етуге тұрады деп ... Ол ... ... “Әр сөзі ... болжамындай”. Шортанбай Қанайұлы шығармашылығы
туралы
Шортанбай жырау елінің бас ... мен ... ... ... төгілте жырлаған. Оған Ағыбай батыр туралы дастаны куә.
Дастанды 50-ші жылдардың бас кезінде Досбергеннің ... ... ... ... ... ... мұнымен шектелмеген. Жыраудың 175 жылдық
тойы өткеннен кейін ... ... ... Әбдіғұл ақсақал Шортанбайдың
«Қаракесек» дастанын жеткізді. Шежіредей бұл дастан сол бір ... ой ... ... ... ... ... бірлікке
шақыра жырлаған, ойшыл ақынның өміршең туындысы.
Жыраудың ұлылығы оның айтқанының заманнан заманға ұласып жатуында,
келер ... ... ... ... күн ... болса керек. Өйткені, жырау сол халықтың төл перзенті, соның
арманы мен мұңы әбден қанына сіңген, сол топырақ, сол ... ... ... ... туған халқының келер замандағы ... ... оның ... ... ... ... ғой. Міне, сол себепті де
Шортанбайдың өткен ғасырда жазғаны бүгінгі және ... ... да ... Енді ... ... ... киер ... кимей байқастап.
Кешкі тұрым болғанда,
Үйде тұрмас ойқастап.
Қыз-жігітте әдеп жоқ
Сына ... ... ... ... ... емес дей аламыз ба?
Әкемен егесіп туған ұл, шешемен теңдесіп ... ... ... ... көз ... келеді. Иманы жүзіне үйіріліп тұрған қазақ ... ... ... жат жұрттықтың күнделікті ермегіне
- 23 –
айналуы, оған тыйымның болмауы өтірік пе ?
Нашақорлық, маскүнемдік сияқты ... ... да ... ... бара ... да шындық.
Өзін-өзі реттеп, тәртіптеп отырған, билігінен айырылып қалған қазақ
елі XIX ғасырды саяси-әлеуметтік тоқырауға ұшырап, ел іші ұрлық-қарлық, ... ... ... еді. Бұл ... хал-ахуалды жырау былайша жырға
қосқан екен.
Қолында тұрып ұрлығы,
Мойнында тұрып зорлығы.
Ойында ... ... ... моллаға,
Көңілін беріп Аллаға,
Дүнияға көңіл жұбатты.
Бұл жолдарды оқи отырып та апыр-ай, осы біз ... ... ... ойға да ... Рас қой, қай ... барсаң да ұрлықтан қан қақсып
отырған жұрт. Ауыода қораны бұзып әкетсе, өрісте ... ... ... ... ешкімге жасырын емес.
Батысқа еліктеп, түп тамырымыздың кім екенін, елдігіміздің тәрбиелі
мәйегінің не екенін, қанымызға ... ... ... ... ана мен қыз, әке мен ұл ... сыйластық дегеннің не
екенін ұмытуға шақ қалдық.
Тәуелсіздік алғаннан бері ... ... ... шыға ... ... ... ... әнінен де, сәнінен де аулақ ... ... ... бала ... оңай ... болмаса керек.
Жыраудың туындыларында ерекше орын алатын тақырып бір Алла жаратқан
әлемнің ... ... ... ... ... алар ... ... ме деп керт басқа.
Жөн білмеген жамандар…
Көтере алмай билігін,
Ұласқан үлкен кек болды.
Жарысқа кірген жақсылар,
Аша алмассың ... ... сулы ... сөзі ... жан шықты.
- 24 –
Ойлағаны жамандық,
Жарадан аққан іріңдей.
Жақсы жаннан түңілген,
Жаман малдан түңілген,
Заман ақыр ... ... ... ... ... ақыры» - адамзаттың моральдық деңгейінің құлдырауы,
адамгершілік принциптерінің аяқ асты ... ... ... ... ... ілікке құлдырау – азу-тозу қатерінің жалғасы тәрізді. ... ... да ... ... ... да оның ... айтылар
ой ескірген, тозған жоқ.
- 25 –
Қорытынды
Зар заман ақындарының мақсат-мүддесі ортақ болғанымен ... ... әр ... ... ... ... жаңа түр енгізеді. Мұрат
жыраулардың дәстүрлі сарынына салады, Әбубәкір діни ағымға бас ... да ... өлең ... бар.
Бұлардың бәрінің басын қосатын тағы бір нәрсе – болжал-
дық, көрегендік. Айналада больш жатқан өзгерістерге ой жібере
отырьш елдің, ұрпақтың келешегіне ... ... ... бүгінгі күннің көзімен қарасақ, ақындардың сол айтқандары
айнымай келіп отыр.
Бұл кезең ... ... ... ... ... ... Әдебиет зерттеушілері зар заман ақындары туралы «Олар тығырықтан
шығудың ... ... ... ... да ... ... ... деп
ортақ тұжырым жасап келді. Бұрын идеологиялық талаптар тұрғысынан өткенді
аңсау сарыны прогресті қабылдамаушылық ... ... ... ... ... әдебиеттегі орнына жаңаша көзқарас тұрғысынан баға
берілуде.
Зар заман ...... бір ... ... Бұл кезең
ақындарының шығармалары тәуелсіздік идеясын ту-етіп
көтергендігімен ғана емес, қазақ өлеңіне жаңа түр-сипат
әкелгендігімен де құнды. Бұл ... ... ... ... еншісінде. Тамыры терең тақырыпқа
түрен салу енді ғана басталды.
- 26 -
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Рахымжан К. ... ... ... ... –2002, №1 – ... Рай Қ. «Жарияланбаған жырлардың ... Ақын Д. ... ... ... –2001, №6, 143-148 бет.
3. Қ.Шортанбай туралы. Алматы Ақшамы –2002, 26 қыркүйек, 3 ... ... К. Әр сөзі ... ... ... ... 2001, 28
ақпан, №43-49, 8 бет.
5. Өршіл жылдар, өміршең ойлар: [Зар ... ... Д. ... ... ... және Зар ... ... туралы]] //
Қазақ тілі мен әдебиет – 1998 - №5-6-79-81 бет.
6. Омарұлы Б. Заман –біреу, зар-ортақ: [Зар ... ... ... ... – 1998. №5-6 –26-27 ... ... Б. «Жерінді алды, елді алды: Зар заман ... ... ... ... ... –1999, ... 27 -

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Қазақстандағы ұжымдастыру: тәсілі мен зардаптары»4 бет
Ас қорыту жүйесі мен зәр шығару жүйесінің патологиясы5 бет
Ас қорыту және зәр шығару жүйелерінің патологиясы6 бет
Ас қорытужүйесі мен зәр шығару жүйесінің патологиясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь