Қоршаған ортаның химиялық ластануы туралы

1. Кіріспе
Жұмыстың мақсаты
Топырақтың биосфералық және экологиялық маңызы

2. Негізгі бөлім
Зерттеу орны . Шымкент қаласының экологиялық жағдайы.
Тұрмыстық қалдықтар проблемасы.
Зерттеу әдістері.
Топырақтың биосфераның маңызды құрамдас бөлігі ретінде қалыптасуы.
Шымкент қаласында топырақтың ауыр материалдармен ластану дәрежесі.

3. Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Ірі өнеркәсіп орындарының ғылыми тұрғыдан жеткіліксіз негізделуі және өндірістік қуаттың көп жылдар бойы қарқынды өсуі қоршаған орта тазалығын төтенше ауыр жағдайға алып келді. Осыған байланысты қоршаған ортаның ластануы мен өндірістегі қалдықтардың өсімдіктерге, жануарларға және адам денсаулығына тигізетін әсерін зерттеу күрделі де маңызды мәселеге айналып отыр.
Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жер қорымыздың көлемі өте үлкен болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәлімметтер бойынша Республика жерінің 180 мли га немесе 60%-і шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн га жазық жерлерді, 185 млн га жайылым және 34 млн га таулы аймақтарды алып жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн га құнарлы жерлердің 180 млн га жер жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн га топырақ эрозиясына үшырап, 60 млн га топырақ түзданып, 10 млп га жерлер химиялык және радиоактивті заттармен ластанған. Республиканың 30 млн га жерлерін өнеркәсіп орьгадары, транспорттьтқ жолдар, байланыс, елді мекендер алып жатыр.
Экологиялық қиын жағдай Орталық Қазақстан жерлерінде қамтып отыр. Мұнда жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптік қалдықтармен ластану, ауыр металдардың жинақталуы, радиоактивті. элементтердің және ракета-ғарыштық қоқыстармен (Бетпақ далада) ластану кең таралуда.
Кейбір аймақтарда топырақтардын тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы, сонымен қатар Ертіс, Әмудария мен Сырдария өзендеріиің су бассейнінің азаюы, Арал теңізІнің тартылуымен тікелей байлаынысты болып отыр. Мәселен Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағыньң экологиялық жағдайына байланысты 2 млн га жер шөлейттеніп кеткен және Жаңадария өңіріндегі 3 мың га қара сексеул орманы біржола жойылу үстінде.
Левина Э.Г. Общая токсикология металлов. Л., 1972 г. 183 с
2. Чекунова М.П., Фролова А.Д. Современные представления о биологи-ческом действии металлов //Гигиена и санитария. М., 1986 г.,№ 2
С-18-21.
3. Битнерович А //Охрана природы и воспроизводства приподных ресурсов. М., 1999г. №4С-45.
4. Тэрыцэ ЬС, Менгер Э, Тэрыцэ X Математическое моделирование влияния Pb2+ Zn2+ на биологическую активность появы // Экология . М.; 1990г., №2 С-45.
5. Бессонова В.П. Влияние загрязнения среды тяжелым металлами на гормональные и трофические факторы в почках кустарниковых растений //Экология, Алматы.1993 г. № 2 C21-23
6. Берзиня А.Я. (загрязнеиие металлами . растений в приждорожных зонах автомагистралей //Загрязнениен природной среды выбросами автотранспорта Рига, Знание, 1980 г., С -28-48
7. Грин А.В., Ли С.К. Поступление тяжелых металлов в растения в зависимости от их содердания в почвах // Труды П-Всесоюз. Совещения по миграции загрязненных веществ в почвах и сопредельных сферах. Л., 1980 г. С 46-48.
8. Алексеева -Попова Н.А. Устойчивость к тяжелым металлам дикорастущих видов. Л,199ІС26-25.
9. АлексеевЮ.В. Тяжелые металлы в почвах и растениях. Л. ,1989 8-204 с.
10. Лавриенко И.А. Лавриенко О.В. Аккумуляция растениями тяжелых металлов в условияхъ нефтезагрязнения // Сибирский эколү журнал !998 № 3,4 С 299-309.
11. Савельев М.Б. Экофизиологически исследования фитотрофов для разработки методов контроля загрязнения водной среды тяжельши металлами //Вестник Московского Университета. 1999г., Серия №2, С42-47.
12. Кабате -Пендиас А. Микроэлементы в почвах и растениях. М., 1989г. 8-204 с
13. Бахиев А. Воздействие буревых рпабот на растительность //Воздействие техногенных факторов на растительный покров Каракадпакстана ташкент 1992, С 68-83.
14. Рощин В.В. Загрязнение окружающей среды металяами // сб тр. Металлы, гигиенические аспекты оценки и оздоровления окружающей среды. М., 1983г.,С 7-14.
15. Ягминине И.Б., Климашауски В.П., Валушене В.Т. Накопление тяжелых металлов в экосистеме Северной части Курского залива // Сб. Докладов Клайпед. совещ. Вильнюс ,1998г., С 37-41.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫ
В.В.ТЕРЕШКОВА АТЫНДАҒЫ №31 ОРТА МЕКТЕП
ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Қоршаған ортаның химиялық
ластануы
Орындаған: 9 А ... ... ... ... ... Кіріспе
1. Жұмыстың мақсаты
2. Топырақтың биосфералық және экологиялық маңызы
2. Негізгі бөлім
1. ... орны – ... ... ... ... ... ... Зерттеу әдістері.
3. Топырақтың биосфераның маңызды құрамдас бөлігі ретінде қалыптасуы.
4. Шымкент ... ... ауыр ... ... ... Қорытынды
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Ірі өнеркәсіп орындарының ғылыми тұрғыдан жеткіліксіз негізделуі және
өндірістік қуаттың көп жылдар бойы қарқынды өсуі ... орта ... ауыр ... алып келді. Осыған байланысты қоршаған ортаның
ластануы мен өндірістегі ... ... ... және адам
денсаулығына тигізетін әсерін зерттеу күрделі де маңызды мәселеге айналып
отыр.
Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жер ... ... ... ... оның ... соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді
дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, ... ... ... ... ... ... ... бойынша Республика
жерінің 180 мли га немесе 60%-і шөлге айналған. Барлық жердің 235 млн ... ... 185 млн га ... және 34 млн га ... ... алып
жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн га құнарлы жерлердің 180 млн га ... ... ... оның 30 млн га ... ... ... 60 млн
га топырақ түзданып, 10 млп га жерлер химиялык және радиоактивті заттармен
ластанған. Республиканың 30 млн га ... ... ... ... ... елді ... алып ... қиын жағдай Орталық Қазақстан жерлерінде қамтып отыр. Мұнда
жердің техногенді ... ... ... ... ... ... ... элементтердің және ракета-ғарыштық
қоқыстармен (Бетпақ далада) ластану кең таралуда.
Кейбір аймақтарда топырақтардын ... ... және ... ... ... ... ... мен Сырдария өзендеріиің су бассейнінің
азаюы, Арал теңізІнің тартылуымен тікелей байлаынысты болып отыр. ... ... Арал ... экологиялық жағдайына байланысты 2 млн
га жер шөлейттеніп кеткен және Жаңадария өңіріндегі 3 мың га қара ... ... ... ... Арал ... мен ... ... аңғары
бойынша топырақтың химиялық улы ... және ... ... жүруде. Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де
экологиялық жағдайы нашар. Ол жерлер республика бойынша 26610,7 мың га ... ... ... ... ... ... климаттың өзгеруі
Қазақстанның шөл-шөлейтті белдемдеріне әсерін тигізіп, ... ... ... төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың
құнарсыздануы, ... ... ... ... ... ... ... топырақты қорғаудың агротехникалық ... қар ... және ... ... ... гербицидтер мен пестецидтерді
қолданбаудан арамшөптердің қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің
шексіз көбеюіне жол ... ... ... ... ... 1996 ... 1 млн.т. минералдық және 33,2 млн т ... ... бүл ... 1998 жылы 16 мың т қысқарған. Топырақтану
институтының мәліметі ... ... ... топырағы өзінің
қарашірігінің 19-22 % жоғалтқан. ... өзі ... жер ... ... ... ауыр металдармен және радионуклеидтермен ластануы барлық
аймақтарды қамтып отыр. Әсіресе, ... ... ірі ... ... ... байлықтарды өндіру, соғыс-өндірістік қалдықтарды сақтау
зоналарында ерекше жылдам жүруде. Республика ... ... ... ... т жетсе, ал 529 ... ... ... ... ... химиялық заттар Шығыс Қазақстан бойынша жылына 5
млн т жетіп отырғаны тіркелген. Республика бойынша ... ... ... ... өңірі, Мұғаджар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты,
Іле. Алатауы жазықтарында тым жоғары. ... Шу, ... ... ... ... ... бор, мыс, пестицидтер және
нитраттармен ... ... ... ... ... ... орындары өз жұмыстарын баяулатып немесе үзіліспен жұмыс істеуде.
Осыған байланысты өндіріс орындарынан қоршаған ... ... ... ... 2,5-3,0 ... ... ... Әйтсе де қала территориясында
орналасқан "Южполиметалл" ӨК ЖАҚ ұзақ жылдар бойы үздіксіз ... ... ... ... ... металдардың өсімдіктерде жиналуына олардың топырақтағы мөлшері,
топырақтың қышқылдылығы (Рн), гранулометриялық ... ... ... ... алмасу мүмкіндігі тікелей әсер ... ... ... ... ... ... өсімдік
тамырында, ксилема шоғының ұштарында, т.б. ... ... ... ... ал ... ... ... қабырғаларына жиналатыны анықталған. Құрамында ауыр металдармен
бірге ... ... ... ... фтор қосылыстары, т.б. поллютанттар
кездесетін газды-шаң түріндегі өндірістік қалдықтардың ... ... ... ... ... ... ... артады ( Pн-2-3).
Мұның әсерінен ауыр металдар ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты- ... ... ... ауыр металдардың жиналу мөлшерін анықтай отырып, қоршаған
ортаның ауыр металдармен ластануын ... ... ... ... ... ... мыс және
мырыштың жиналу мөлшерін анықтау.
2. Зерттеу ... ... ... ... ортаның ауыр
металдармен ластануын бағалау.
Жұмыстың өзектілігі
Қоршаған ортаның кен көлемде ... ... ... мен ... ... сезіледі. Өндіргіш күштердің тез қарқынмен дамуы,
еңбек ... ... ... ... тығыз байланысты.
Адамзаттың тіршілігі қоршаған ортамен тығыз байланысты болғандықтан ауаның,
топырақтың және судың ... ... ... ... проблемаларды туындатып
отыр.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шымкент қаласының ... ... ӨК ... бөлінетін қалдық заттар ұзақ жылдар
бойы табиғи ортаны ... ... ... ауыр ... ... суға ... ... артуда. Топырақтың ортаңғы қабаттарына
дейін өтіп, өсімдік тамыры арқылы өсімдік ағзасына ... өз ... Ауыр ... ... ... ... ... санитарлық
мөлшерден асып кетсе, тірі ... ауыр ... ... кері ... ... олардың қасиетін зерттеумен қатар, қоршаған ортаны
тазарту жолдарынан іздестіру ... ... бірі ... отыр.
Жұмыстың жаңалығы
Шымкент қаласының климаттық жағдайында ауыр металдардың әртүрлі
қашықтықтарға таралуына сәйкес, қазіргі ... ... ... мыс
және мырыштың жиналу дәрежесі анықталды.
1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1.1 Топырақтың биосфералық және экологиялық маңызы.
Адамзат үшін ... ... ... ... - оның құнарлылығы мен
биологиялық маңыздылығы есептеледі. Бұл қасиеті ауыл ... ... ... ... 98 – 99 % өндіріледі, оның ... ... 87 % ... ... ... ... ... барлық өсімдік текті азықты
пайдаланатын жануарларды қоректендіреді. Планетада өңдеуге ... ... 3200 млн га, оның ... ауыл ... ... ... ластаушы заттардың қатарына металлургия зауыттарынан,
автомашиналардан бөлінген зиянды қалдықтар, ... ... ... ... ... ... ... өнімдері, құрылыс материалдарын
жасайтын өндірістердің шаңдары жатады. Әсіресе металлургия және ... ... ... ... ... интенсивті ластанады.
Топырақта мышьяк, сынап, фтор, қорғасын, мыс, ... ... ... жиналады. Топырақ металл шаңдарымен, мышьяк, ... ... ... әрекеттессе өсімдіктердің тамыр жүйесін уландырып
өсуін тоқтатады, Өндіріс процесінің технологиясы қоршаған ортаға зиянды
қалдықтар белмейтіндей, ... ... ... ... ... ... Д.И.Менделеевтің периодты ... ... ... ... ... белгілі. Халық шаруашылығымызға
қажетті барлық пайдалы қазба ... ... ... құрылыс
материалдары да осы өзімізге мекен болып ... ... ... әртүрлі тереңдігінде жатыр. Осы байлықтарды барлау, қазып алу, байыту,
тасымалдау кезінде жерімізге ... ... ... Оның ... көбісін ең арзан ашық әдіспен қазып алғандықтан, бұл аймақтардың
экологиялық жағдайы-нашарлады. Мұндай ... ... ... негізінен
кен карьерлері және оларды қазу кезінде кен ... ... ... ... мен тау жыныстарын басқа алқаптарға жылжытудан пайда
болған ... ... тау ... ... үйінділер жатады. Бұған
байыту фабрикаларынан ... ... ... жылу
электростанцияларынан шыққан күл мен ... ... ... ... ... тасталынған металл қалдықтары, резиналар, шыны
әйнектер, бетондар, т.б. тұрмыстық қоқыс - ... ... ... бұл ... ... тез арада ыдыратып, минералдандыратын бірден
- бір жәндік немесе микроорганизмдер жоқ. ... олар ... ... ... бойы ... да ... Бұл қалдықтар пайдасыз өнім ретінде
езі жатқан жердің шөбін өсірмейді, өлі жерге ... ... ... ... Міне ... да өз ... табиғатқа енгізген
зиян әректтерімізді өзіміз қолымызбен жақсартып, ... ... ... ал өнімді жерлерімізді басып ... ... ... тазалап, оның құнарын қалпына келтіруіміз керек. ... ... ... ... ... жер ... санитарлық зонаны коспағанда 200 мың гектардай екен
[3] ... ауыр ... ... ... мен ... ... |
|көрсеткіші ... ... ... ... |ПДК ... ... ... |заттар | | |
| | | | ... ... ... ... ... ... ... Батыс |қорғасын, нитрат, | |химиялық ... ... ... |пестецид | | |
| | | | ... ... |8-14 ... орындарының |
|қаласы | | ... |
| | | ... |
| | | | |
| | | | ... ... хром, |2 |өндіріс орындарының |
| ... ... | ... ... |
| | | | ... ... |21 | ... ... ... |100-50 ... ... |
| ... | ... ... |
| | | ... |
| | | | |
| | | | ... |қорғасын, |15 ... ... |
| ... ... | ... заттарымен |
| | | ... |
| | | | |
| | | | ... ... |15 ... орындарының |
| ... ... | ... ... |
| | | ... |
| | | | |
| | | | ... ... |50 ... ... |
| ... ... | ... |
| | | | |
2. ... ... ... орны - Шымкент қаласының қазіргі экологиялық жағдайы
2006 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында тұрақты ... ... ... ... ... шығару 11,8 пайызға,
ауылшаруашылығының валдық өнімі 4,3 пайызға ... 2006 ... ... ... 142,5 ... теңгені құрайды, ал жалпы көлем индексі 2005 жыл
деңгейімен салыстырғанда 111,8%. Кішігірім ... 2007 ... ... жалпы жұмысшы сапы 313,4 мың адамнан тұратын 115,4 мың субъект
тіркелген. Облыс экономикасының өсуі ... және ... ... ... ... ... ... зат шығарындыларының артуына,
өндіріс және тұтыныс қалдықтарын залалсыздандыруға, ... ... ... ... ... суларына қатысты экологиялық проблемаларды
туындатады. Табиғат қорғау шараларына бөлінетін қаржының ... ... ... ... 2006 жылы ... органы ластаудан
келіп түскен 394,353 млн. теңге төлемдердің тек 45 ... ... ... ғана ... ... ... суларды тазалау қондырғыларын ... ... ... ... ... ... және аудан
орталықтарында халықтың көбейуінен туындайтып облыстағы іркінді суларды
залалсыздандыру ... ... ... ... тұр. Бүгінгі таңда
Шымкент қаласының іркінді ... ... ... қаламен
шекаралас Ордабасы ауданының аумағында 2093 га ... ... ... жер ... ... Суармалы егістік жер ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады.
Суармалы егістік жерді дайындау белгілі шаралардың орындалуын талап етеді,
яғни топырақта, ауылшаруашылық ... улы ... ... ... ... ... ... жердің барлық ауданы шаруаларға бөлініп
берілген, олардың ... жер ... ... ... алып үлгерген. Бұл жерлер көкөніс, жеміс-жидек, ... ... ... болса да, "суармалы" статусы бойынша бөлінген. Жоғарыда
айтылғандай, ... ... ... ... ... залалсыздандыру
мәселесін шешу және экологиялық-эпидемиологиялық жағдайды жақсарту үшін
суармалы егістік жердің және ... ... ... ... ... ... ... бір қолға – арнайы су шаруашылық ұйымына
берген пайдалы. Аталмыш сұрақ бойынша ... ... ... ... өткен
күн тәртібінде "Республиканың ірі қалаларында іркінді суларды тазалау
тиімділігін арттыру ... мен ... ... ... орта сапасын
тұрақтандыру мәселелерін қарастыратын Комиссияның ... ... ... кішігірім қалалардың су шығару мәселесі өткір мәнге ... ... ... ... ... Ақсу қалаларының тазалау
қондырғылары шүбәлі (сенімсіз) техникалық ... ... ... ... ... байланысты жүзеге асырылмай қалып
отыр. Іркінді су қабылдағыштарының жағдайын жақсартуда комплексті шаралар
қажет. Жаңа тазалау ... және ... су ... ... ... ... бағдарламаларды қарастыру сұрағы туындайды.
Осыған байланысты, іркінді сулардың түзілу және залалсыздандыру ... ... ... ... ету ... 90-шы ... ... сулары" комплекстік бағдарламасын және ... ... ... ... ... ... ... керек деп
санаймыз. Облыста ... ... ... ... және
залалсыздандыруды ұйымдастыру бойынша ... ... ... дамымаған,
қоқыстарды жинау және ... ... ... және ... ... ... ... емес, тұрмыстық ... ... ... ... бағдарламалар мен жобалар
кажетті деңгейде дайындалмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, фосфор және
қорғасын зауыттары ... ... ... ... жиналған және де Шымкент,
Кентау қалаларындағы полиметалл кендерін байытуда түзілген ... ... ... оның ... ... ... шығару көздерін
залалсыздандыру мәселелері орын алған. Облыс ... ... ... ... ... -14- ... ... ластану жағдайы
Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша 2005 ... ... ... сай ... ... 31 мың ... ... Бұл 2006 жылмен
салыстырғанда 12 пайызға жоғары. Яғни кәсіпорын шығарындыларының ... ... ... өседі:
1. Мұнай өңдеу бойынша – мұнай өңдеудің артуына байланысты;
2. Құрылыс материалдарын шығару бойынша – ... ... ... ... Жылу ... ...... және жылу және электр
энергияларының қажеттілігі артуына ... және ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың көбеюіне
және шығарылатын өнім көлемі артуына байланысты. Оңтүстік Қазақстан облысы
атмосфералық ауасының ен ірі ... ... ... ... келесі кәсіпорындар жатады:
- "Петро Қазақстан Ойл Продактс" ААҚ - 14254,4 тонна ... ... ... ААҚ - 1568,4 ... ... ... "Южполиметалл" Өндірістік Корпорациясы" АҚ - 5761,7 тонна немесе
18,5%;
2. "Шымкентцемент" ААҚ- 1650,9 ... ... 5,3 ... ... ... ... құрамы бойынша
Шымкент қаласында ең үлкен үлесті ұшпалы ... ... (42,6 ... ... қос ... (16,4 %) ... ... шығарындылардың ең үлкен
үлесін 3-ші және 4-ші ... ... ... ... ... ... ... немесе аталмыш тұтыныс қалдықтарына байланысты
проблема жаңадан туындап отырған жоқ. ... ... ... ... өсуі және ірі мегополистердің туындауынан бүкіл әлемде коммуналдық
қалдықтардың түзілуінің артуы өзекті проблемаға ... ... ... да ... бар. ... ... ... оның ішінде ұсақ
және орта кәсіпкерлік саласы, қала халқының өсуі, калалық және ауылдық ... ... ... ... жақсаруы, тұрмыстық қалдықтарға
қатысты саладағы қызмет көрсетудің ... ... және ... кезекте,
оларды жинауды және арнайы полигондарда орналастыруды ұйымдастыру бөлімінде
қалдықтарды залалсыздандыру проблемасы ... ... ... ... ... кезінде мемлекеттік қаржы есебінен жұмыс жүргізетін қоқыс жинау
және ... ... ... ... ... ... ... олардың орнына қазіргі уақыт талабына сай коммуналдық кәсіпорындар
құрылмаған. Біздің облыс орталығын алсақ, ... ... ұсақ және ... даму ... ... саны мен қала аумағының өсуі бойынша
Шымкент қаласы ... ... ... ... мен ... ... Мамандардың мәліметтеріне сүйенсек, ... ... ... атмосфералық ауасы аса ластанған алты қаланың қатарына
кіреді екен. Атмосфераның ластануының негізгі ... ... және ... ... шығарындылары ... ... ... - уран, актиний, торий элементтері ... ... ... ... ... Ол табиғатта қорғасын жарқылы PBS түрінде
кездеседі. Қорғасын - көкшіл сұр ... ... ... ... тотығып, оксид
қабығымен қапталып тұрады. Қорғасын радиоактивті сәулені, әсіресе у-
сәулесін жақсы ... ... оны ... сәулелерден сақтану үшін
пайдаланады. Оны түрлі құймалар ... ... ... алу ... ... үшін кеңінен қолданады. Қорғасын сұйылтылған қышқылдарда
ерімейді. Тек концентрлі қышқылдарда ғана ериді. Ол ... ... ... ... ... сутегін бөле алмайды.
Қорғасын оттегімен +2 және +4 тотығу дәрежесін көрсетіп екі түрлі оксид
түзеді ( РbО және РbО2). Сонымен ... ... ... де ... ... ... ... +2 тотығу дәрежесін көрсететін қосылыстары
тұрақты.
Қорғасын ( || ) ... сары және ... ... ... Көп ... ... ол ... бояуына (сурик ) Рb3О4 айналады.
Қорғасын ( || ) тұздарын ... ... Мына ... калий
тетрагидроксоплюмбиті деп атайды.
Қорғасын ( |V ) ... РbО2- ... ... зат, бұл да ... ... ... қасиеті басым. Оған метақорғасын Н2РbО3 және
ортоқорғасын ... ... тән. Бұл ... бос күйінде жоқ. Алайда,
оның тұздары, метаплюмбаттар және ортоплюмбаттар белгілі. Мәселен, қорғасын
аралас оксиді деген Рb2О3 қосылысын Рb РbО3 - ... ... ... -ті - Pb2PbO4- ... ... деп ... болады.
Қорғасынның маңызды тұздары қатарына қорғасын гидрооксокорбанаты 2РbСО3
∙ Рb (ОН)2. қорғасын ... Рb ... ∙ 3Н2О ж2не ... ... болады. Қорғасын гидроксокорбанаты - қорғасын ақ бояуы
ретінде өте кең қолданылады. ... ... ... ∙ 3Н2О ... ... деп ... Оның дәмі ... өте улы зат. Оны мата бояу
үшін, қолданады. Ал тетраэтилқорғасын Рb(С2Н3)4 - ұшқыш улы ... зат. ... ... ... ... үшін пайдаланады. Ондай бензинді
этилденген бензин дейді. Қорғасынның барлық қосылыстары улы заттар.
Табиғатта мырыш галлей ZnCO3, ... ... ZnS және ... ... болады. Салмағы жағынан Жер бетіндегі үлесі 1,5 ... ... ... бу ... ... ыдыстарда конденсацияланады. Оның балқу
температурасы 419°С. Таза мырышты оның тұздарын (ZnSO4, ZnCl2) ... ... ... ... ақ сұр ... ... ... оның бетін негіз тұз қабыршығы бұзылудан сақтап ... ... ... ... қосылысы - мырыш окссиді (ZnO). Ол ... ... зат. Оны ақ бояу ... үшін ... ... ... ... массалар мен целлюлозаны толтыру үшін қажет. Мырыштың ... кең ... ... ... ZnСl2 металдарды дәнекерлеу, ағаш
өңдеу, пергамент өндіру үшін қажет. Мырыштың барлық күшті қышқылдар ... суда ... ... гидролизденіп, ерітіндіні қышқылдық етеді. Мырыш
металл күйінде темірді қаптау, қорытпалар (мельхиор, латунь) алу ... ... ... мәні де зор. Ол ... микроэлемент.
Мырыш жетіспеген жағдайда, өсімдіктердегі ... ... ... тотығу -тотықсыздану процестерін реттейтін ... ... ... ... ... Сондықтан мырышты микротыңайтқыш
ретінде немесе өсімдікті үстеме ... үшін ... ... мал ... де ... ... ... жараны, күйікті
емдейтін май құрамына енеді. Мырыш сульфаты, хлориді дезинфекциялаушы зат
ретінде белгілі.
Мыс табиғатта аз тараған. Салмағы ... жер ... оның ... ... мыс ... ... кездеседі. Оларға халькозин,
ковеллин, халькопирит, борнит жатады. Кейде ол оксид ... де ... ... мыс таза ... де ... мыс - ... ... металл. Ол жылуды, электр тогын жақсы
өткізеді, коррозияға ... ... орай ... ... ... ... материял. Мысты түрлі қорытпалар алу үшін пайдаланады. Мыс
қорытпалары ... ... ... ... ... қолданылады.
Таза мыс электротехника үшін қажет.
Мыс өндіру үшін кенде ол оттекті, қосылыс түрінде ... ... ... ... ... гидрометаллургия әдісін қолданып та
алуға болады. Ол үшін кенді күкірт ... ... ... сульфат түрінде
ерітіндіге айналдырады. Содан соң электролиз арқылы таза мыс бөліп ... ... ... үшін ... маңызы зор. Ол микроэлемент. Өсімдік
организмінде мыс фотосинтезді, тыныс алуды, көміртегі алмасу процестерін
жеделдетеді. ... мыс ... ... ... ... ... құрамында мыс бар микро тыңайтқышт қолданылады. Тыңайтқыш ретінде
мыс өңдеу өнеркәсібінің қалдықтары, мыс тұздары пайдаланылады.
Топырақтағы ... ... ... қорғасын иондарының ( Рb2+) сынап ... ... ... Бұл әдіспен татпадағы 0.5 мкг ... ... ... мен ... ... ... ... : анод – қаныққан каломельді электрод,
капилляр (t > 05.0 ... ... ... ... ... ... Су ... Муфель пеші.
5. Эксиктор.
6. Фарфор немесе кварц ... ... ... ( 3-5 см ... ... ... ... 10 мл.
9. Яшма езгіш.
10. Колбалар, 100 мл- 1000 мл.
11. Қорғасын металы.
12. Тұз қышқылы, х.т, конц. Салм. 1.19 және 20 ... ... х.т., ... (3:2).
14. Стандартты ерітінді : 0.1 г қорғасынды 250 мл колбаға салып 20 ... (2:2) азот ... ... соң ... ... (3-5 мл ... 15 мл тұз қышқылын (сал.
салмағы 1,19) ... тағы 3 - 5 мл ... ... ... тағы 2-3 рет ... ... соң 20 мл 20 % тұз ... ... ... ... ... түзілгенше қыздырады.
Ерітіндіні 1 литрлік колбаға құйып, колбаны бірнеше рет 20 % тұз
қышкылымен шайып негізгі ерітІндіге қосады. ... 20 % ... ... ... ... ... Осы ерітіндіден 10 мл
пипеткамен алып өлшегіш 100 мл - лік колбаға құйып ... ... ... ... ... ... ерітіндінің құрамына 10 мкг/
мл немесе 10 мг/л қорғасын болады.
Жұмыс барысы. Зерттеуге арналған ... ... ... ... ... ... ... тиглде ұнтақтап 1 - 2 мм тесікті електен
өткізеді. Осылай ұнтақталған татпадан 200 - 300 г ... ... ... ... ... ... ... 10 - 20 г топырақ сынамасы
алынады. Бұл топырақты агат ... ... ... ... ... ... 1 г ... сынамасы алынып, фарфор немесе ... ... 10-15 ... күкірт қышқылы (конц.) тамызады да 15 - 20 ... ... соң құм ... қыздырып қышқыл қалдығы (SO32+) буланып
кеткенше ұстайды және муфель пішінде 450 - 500°С дейін күйдіреді (1 ... ... ... суытып 20 % тұз қышқылы ( HC1) 10 ... 2 -3 рет ... ... ... ... соң ... 50 мл жеткізіп, әбден араластырады. ... 5 мл ... ... ... ... газды 10 - 15 мин. жібереді,
ерітіндіні 3 мин. ... ... ... ... ... С=: V мг / кг, ... - ... қорғасынның мөлшері (мг/кг)
a - полярограф ұяшығындағы қорғасыының мөлшері
в - сараптауға алынған топырақ ... ( г )
V - ... ... ... мл.
Топырақтағы мыс пен мырышты анықтау әдісі
Жұмыс барысы: 1 г топырақты фарфор ... ... ... ... ... 500 - 600°С ... күлге айналдырады. Топырақ күлін 5
— 10 мм конц. тұз қышқылында (HC1) ерітеді және көлемі 25 мл колбаға ... ... ... су ... ... ... жеткізеді.
Сараптау үшін ерітіндіден 5 - 10 мл алып, колбаға құяды.
Үстіне су қосып 30 мл ... 20 мл 1 N ... ... фон
ерітіндісін қосып араластырады. 20 минуттан соң сынамадан біраз мөлшерде
электролиздерге ... алып ... ... ... 50 г ... ... (NHC1), 25 г натрий сульфаты
(Na2SO4) 200 мл су (Н2О) 75 мл ... ... ( NH4OH ) ( ... 25 мл
желатин қосып алынған қоспаны сумен 1 ... ... ... ... маңызды құрамдас бөлігі ретінде қалыптасуы.
Топырақ дегеніміз - ... ... ... ... ... ауа,
ылғалдық) әсерінен, өсімдік пен жан - ... ал ... ... жерлерде, адамдардың да қатысуымен өңделген және өзгерген,
өсімдіктерді қоректік заттармен қамтамасыз ете алатын құнарлылығы бар ... ең ... ... ... ... тән даму ... бар.
Топырақ негізінен бір-бірімен өзара тығыз байланысты үш ... ... ... ... ... (тау - тас ... ... және
органикалық заттардан (жан - жануарлардың, өсімдіктердің қалдықтары), сұйық
бөліктен құралады. Топырақтың минералды ... ... тау ... және ... ... ... болған әр түрлі бөлшектерден тұрады,
Оның ... аса ... ... ... өте ... тіпті көзге
көрінбейтін ұсақ бөлшектерде көрінеді.
Топырақ - табиғат пен ... ... ... ... Ол тірі
ағзалардың тау жыныстарымен әрекеттасуі нәтижесінде түзілген. Планетадағы
құрлық Жер шарының 29.2 % алады. ... ... ... ... ... мен ... факторлардың әсерімен пайда болған.
Литосфера, гидросфера және атмосфера арасында жүретін зат және ... ... тірі ... ... ... ... ... Топырақтың "тыныс алуы", температуралық режимі мен ... ... ... ... құрамымен қасиетіне әсер
етеді.
Топырақ - тірі ағзалардың тіршілік ортасы бола ... ... ... ... ... - ... сұйық және газ тәрізді
заттардан тұратын күрделі табиғи жүйе. Оның ... ... ... ... ... үшін ... маңызы қасиеті болып - оның құнарлылығы мен
биологиялық өнімділігі есептеледі. Бұл ... ауыл ... ... ... ... 98 - 99 % өндіріледі, оның ішінде 85
-87% белокты өнімдер. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... қоректендіреді. Планета өңдеуге жарамды жердің
ауданы 3200 млн га, оның ... ауыл ... ... ... ... ... ... тығыз қарым - ... ... ... ... ... ... микроорганизмдер мен өсімдіктердің
тіршілік етуіне қолайлы орта болып табылады. Топырақтың ... ... ... ғажап қасиеті бар. Ол көптегн ... ... ... ... келе алады. Сонымен бірге,
органикалық заттардың ыдырауынан қара шірік жасалып топырақ тыңайады, ... ... ... ... көп ... ... ... процесс.
Топырақтың химиялық құрамы
Мұны жақсы білудің де айтарлықтай маңызы бар. ... ... ... ... ... 45 - ке жуық ... ... белгілі болып отыр. Бірак бұл элементтердің көбі топырақта өте аз
мөлшерде болады. Көбінесе ғалымдар топырақтағы 15 - ғана ... ... ... ... қасиеттерімен айналысады. Бұлар:
көміртегі (С), азот (N), оттегі ( 0), сутегі (Н), күкірт (S), ... ... (Si), хлор (С1), ... (Na), ... (К), ... (Са), магний (Mg),
алюминий (Al), темір (Fе) және маргенец (Мn). ... ... ... ... ... ... мен кремний, екінші орында алюминий
мен темір, үшінші орында калций мен магний ... ... ... ... және т.б ... ... Бұл аталған элементтер
әртүрлі қосындыларда топырақ қадамына ... оның ... сан ... ... құрамына кіретін жоғарыда аталған элементтердің негізгі ... олар ... мен ... ... ... - ... ... ал
мұның аса зор биологиялық маңызы бар. Топырақтың ... ... ... ... әсіресе көміртегі, сутегі және оттегінің
маңызы үлкен. Кремий және көп тараған қосылысы - ... қос ... ... қабатындағы минералды қосындылардың көбінің құрамына кіреді, бұл
топырақ құрамына кіретін ... ... ... ... ... - топырақты
көбінесе алюмоселикаттар, алюмогидраттар түрінде кездеседі, ол ... ... ... ... ... ... және оның ...
темір тотықтары мен гидрототықтары түрінде ... ... ... ... ... ... қышқылдары және тұздары да ... ... ... элементтердің топырақтағы қоры және олар ... көп ... ... ... ... ... ... Бұл айтылған микроэлементтерден басқа топырақта биологиялық маңызы
бар барий, литий, жез, мырыш, бор, титан, мыс, мышьяк, молибден, иод, ... ... ... ... де ... үшін ... ... қасиеті болып - оның кұнарлылығы мен
биологиялық ... ... Бұл ... ... ... ... қажетті қоректің 98 - 99 % өндіріледі,
оның ішінде 85 - 87 % ... ... ... ... ... барлық
өсімдік текті азықты пайдаланатын жануарларды қоректендіреді. ... ... ... ... 3200 млн га, оның ... ауыл ... пайдаланылады.
Топырақты ластаушы заттардың қатарына металлургия зауыттарынан,
автомашиналардан бөлінген зиянды қалдықтар, ... ... ... ... ... ... қалдық өнімдері, құрылыс материалдарын
жасайтын өндірістердің шаңдары жатады. Әсіресе ... және ... ... ... қалдық заттармен интенсивті ластанады.
Топырақта мышьяк, сынап, фтор, қорғасын, мыс, мырыш, ... ... ... ... ... ... ... суперфосфатпен
немесе күкірт қышқылымен әрекеттессе өсімдіктердің тамыр жүйесін уландырып
өсуін тоқтатады. ... ... ... қоршаған ортаға зиянды
қалдықтар бөлмейтіндей, ортаны ... ... ... ... ... ... түрлі органикалық және
минераддық заттардан тұрады, ал газ бөлімі оның ... ... ауа ... ... ... ... ... газынан,аммиак және басқа түрлі
газдардан құралады.
Топырақтың сұйық және газ бөліктері оның қатты бөліктерінің арасындағы
бос орындарды ... Осы үш ... ... ... ... және физикалық жағдайына (құрамы, сіңіру ... ... су, ауа және ... ... ... әсер ететіндігі соншалық,
тіпті олар оның құнарлылығының да көрсеткіші болады. Енді ... ... мен оның ... ... ... ... ... құрамы
Топырақтың түрлі қасиеттері оның байлығы мен құнарлылығы, көбіне оның
бөлшектерінің құрамы мен ірілігіне тығыз байланысты болады. ... ... ... ... құралғандығын білудің маңызы өте ... ... ... ... ... оның түрлі бөлшектерін
ірілігіне қарай былай ажыратуға болады. Көлденеңі 0,01 миллиметрден уақ
бөлшектерді көбінесе ... саз, 0,01 ... 3 ... ... "физикалық" құм, ал 0,001 миллиметрден ұсақ бөлшектерді
коллоидтық бөлшектер деп атайды.
Түрлі топырақтар өз бөлшектерінің ірілігі жөнінен ғана ... ... ... ... да ... ... үлкен болып келеді.
Мысалы, саз және саздақ топырақтарда ... ... көп ... Олар ... ... ... фосфорит, темірдің, аллюминийдің, марганецтің судағы
тотық қоспалары тағы басқалар. Бұл минералдарда өсімдіктерге ... атап ... ... ... ... темір және басқа да
кездеседі.
Қоректік жағынан алып ... ... ... ұсақ ... ... ... ... олардың құрамындағы қоректік заттар суда оңай ериді.
Ал құм және құмдақ топырақтарда әдетте кварц ... ... ... зат өте аз болады.
Жоғарыда біз саз және саздақ топырақтарды құрайтын минералдардың
құрамында түрлі өсімдіктерге ... ... көп ... ... ... да механикалық құрамы ауыр болып келетін топырақтарда, көбінесе,
өсімдіктер жақсы өсіп, өнім ... ... жыл ... сайын олардың қалдықтары
да көптеп жиналады. Бұл қалдықтар ... ... ... және ... ... ... бұзылып, шіріндіге айналып,
оның біршамасы өсімдіктерге аса қажетті топырақтың беткі қабатының негізгі
қоректік заты-карашірігін ... Жыл ... ... бұл процесс күшеймесе
әлсіремейді де, топырақтың құнарлылығының азаймауына ... ... ... құм және ... ... ... минералдың құрамында
қоректік заттар аз болатындықтан мұндай механикалық құрамы бар ... ... өте аз және ... өніп ... сондықтан мұндай
құрамдағы топырақтарда олардың қалдықтары да аз ... Айта кету ... және ... ... ... мекендейтін микроорганизмдер де аз
болады, өйткені мұндай жерлерде олардың өніп өсуі үшін ... ... көп ... ... ... ... жеңіл топырақтардың
құнарлылығының едәуір нашар екендігін ... ... ... ... ауыр ... қарағанда
бүдан басқа кемшілігі-су және жел эрозиясына ... ... ... ... ... мұндай жерлерде өсімдіктер нашар өсетіндіктен,
оның беткі қабаты желдің әрекетінен ... ... Осы ... ... жерді қалай болса солай пайдалану әрекетінен елімізде көптеген
егіншілік алқабы жел және су ... ... ... ... ... жылдары біздің еліміз бұл мәселеге аса зор көңіл аударып отыр.
Эрозияға ... ... ... ... сонғы жылдары жел, су
эрозиясының әрекетіне ... ... ... күн ... ... келеді.
Құрамы нағыз саз болып келетін топырақтарда қоректік заттарға біршама
бай болғанымен есімдіктер өсуі үшін ... ... бар ... айта ... Сазды топырақтар суды өте көп сіңіреді, бірақ оны нашар өткізеді. Су
мұндай топырақтарда көп тұрып, ... ... ... да, ... нашарлатады. Ылғалы кепкен кезде саз топырақтардың беті қалың болып
қатып, ауаның алмасуын қиындатады, ал ... ... ... үзіп ... ... ... ... егістің көгі
жаңбырдан кейінгі қатып қалған қабатты тесіп шыға алмай және ауа ... ... ... ... ... сазды топырақтарды өңдеуде де едәуір
қиынға соғады. Ғалымдардың ... ... ауыр ... ... ... және ... топырақтарға қарағанда 1,5-2,0 есе артық механизм
күші және жанар май ... ... ... ... білу жоғарыда аталған
шараларды дұрыс ұйымшдастыруға көмектеседі. Топырақтың механикалық құрамын
жетік білудің органикалық және ... ... ... ... ... орны зор. Бұл ... біз минералды тыңайтқыштарды қолдану жолдары
деген тарауда айтамыз.
Топырақтың қара шірігі (гумус)-оның құрамын түзетін негізгі заттардың
бірі. ... көп ... ... ... ... не қара қоңыр түске
боялған болады. Егер біз осындай топырақтың бір түйірін ... оны ... ... от ... ... ... оның бірте-бірте қызара
бастағанын, ақырында қызғылт сары, ... ... ... боялғанын
байқаймыз. Бұл топыраққа күңгірт, қара ... түс ... ... ... кеткендіктен болады.
Топырақ қарашірігі өсімдіктер мен жануарлардың және микроорганизмдердің
қалдықтарының толық шіруінен және бұл шіру ... ... ... ... ... ... қосылуынан барып құралады. ... ... ... ... ... және ... өздерінің
тіршілік әрекеті процесінде бөліп шығаратын түрлі заттар да қосылады.
Өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... ... ... шіри ... ... өзінің құрамындағы
кейбір заттарды жоғалтады. Олардың бұрынғы ... ... олар ... Қарашіріктегі өсімдіктер мен ... ... ... ... оның ... ... ... екендігін тіпті танып та болмайды. Олар ... ... ... ... ... ... ... жартылай шіріген өсімдіктер жапырақтарын,
сабағын, тамыр және де ... зат ... ... ... бірақ бұл
әлі қарашірік емес, олар мұнан әрі шіріп, біраз уақыттардан соң қарашірікке
айналады.
Өсімдік пен жәндіктердің ... сол ... ... ... ... түрлерін топырақ микроптары, өздері бөліп ... ... ... ... Осындай жолмен
бұзылатын органикалық затты микроорганизмдер тіршілік ету ... Ал 1 ... ... ... ... тірі микроб
клеткаларының салмағы 5-15 тоннаға, дейін жетеді. Осы тірі масса үздіксіз
ауысып, туып, ... және өліп ... Ал ... ... ... ... жаңа түрі-қарашірік түзілуіне қатысады.
Қарашірік (гумус) - түрлі бөліктерден құралады. Оның ең басты бағалы
бөлігі-гумин мен ульмин ... және ... ... ... ... тұрақты, ұзақ сақталатын бөліктері болып табылады. Ал қарашіріктің
құрамына кіретін гемицеллюлозалар, протеиндер, су, ауа, ... ... ... оңай ... отырады.
Түрлі жерлердегі климаттың, топырақ түзілген ... тау ... ... ... ... ... қарашірік
мөлшері де әр түрлі болады.
Топырақ қарашірігінің қоректік маңызы зор. Өсімдіктер өніп-өсу ... ... ... өздеріне қажетті заттарды алады. Ал бұл ... ... ... ... болып табылады. Дұрыс пайдаланылған
топырақтарда қарашірік қоры біразға дейін ... ол ... ... ... ... ... ... ыдырауынан толығып
отырады. Қарашіріктің көбеюіне топыраққа органикалық ... ... ... ... ... шөптерді өсіріп, оларды көктей
жыртып отыру шешуші роль атқарады. Мұндай ... үшін ... ... ... ... сияқты дақылдарды пайдаланады.
Қарашіріктің түрлі бөлімдері бірдей жылдамдықпен ыдырамайды. Ең алдымен
оның жылжымалы, су, ауа және микроорганизмдердің әсерінен ... ... ... ... ... ... ... біз жоғарыда айтқан,
гумин және ульмин ... баяу ... ... ... құнарлылығында
олардың алатын орны зор; ... олар ... ... ... ... ... пайдалы бастериялар мен микроорганизмдердің
тіршілік әрекеті үшін қолайлы жағдай ... ... ... ... көп болса, онда соғұрлым қоректік затта көп деп ... ... ... ... және ... ... сипаттағанда
олардағы қарашірік мөлшері бірінші ретте айтылады, ал ол ... көп ... ... ... көрсетеді.
Топырақ қарашірігінің және негізгі бір пайдалы қасиеті-оның өз бойына
суды жақсы сіңіргіштігі. Әдетте қарашірігі мол ... суды өз ... ... ... ... ... ... физикалық қасиетін де жақсартады, яғни ол ... ... ... заттарды біріктіріп ұстап тұрады.
Әдетте қарашірігі көп топырақтың түсі қаралау болады, ондай топырақтар
жақсы қызып, жылуды жақсы ... ал ... өзі ... ... ... ... маңызынан басқа да мақызы бар, яғни ол ... ... ... Енді сол ... құрылымы онын құралуы жөнінде
біраз айтып өтейік.
Топырақтын структуралық құрамы. Әдетте топырақтар пішіні түрлі болып
келетін жеке ... ... ... ... ... табылады.
Топырақ структурасы шаң немесе тозаң түрінде болатын өте ұсақ бөлшектерден
бастап, мөлшері жаңғақтай, тіпті ... ... ... ... ... ... қандай структуралық бөлшектердің көптігіне қарай олар
құрт кесекті, жаңғақшалы, шаңдақ структуралы болып ... ... ... ... көп ... ... олар берік және кеуекті
болса, ал шаң бөлшектер аз болса, соғұрлым ол ... ... ... ... мен ... қалдықтарын қарашірікке айналдыратын
бактерияларға қажетті су мен ауа оңай сіңеді. Бұл онын жақсы ... ... ... өсуі үшін ... құрт кесекті структуралы
топырақтар өте қолайлы. Қарашірік топырақтың ... ... ... ... ... түйіршіктерге айналдырады. Гумин және
ульмин заттарынан құралған қарашірік пен ... ... ... ... соғұрлым топырақ түйіршіктері аз және да олар өте ... ... ... структуралы топырақтарды жыртқанда олар майдаланып, шаңға
айналады, су тисе тез шайылып кетеді. ... ... ... ... ... ... ... болып, олар судың булануын күшейтеді.
Сондықтан да мұндай структуралы топырақтарда, жаңбырдан кейін беті ... ... көгі ... өніп шыға ... яғни өледі.
Топырақ структурасын құрауда жауын құрттарының атқаратын жұмысы ... енді ... ... ... өтейік. Бұл құрттар өздерінің қоректену
процесінде топырақтағы өздеріне қоректі заттарды ... ... ... ... шырынды заттар арқылы топырақтың ұсақ түйіршіктерін
біріктіріп капролитті ... ... ... ... ... ... ... қажетті барлық жағдай жасалынады да,
дақылдар жақсы өніп өседі.
Топырақтың сұйық бөлімі. Қандай топырақта ... ... ... Егер біз топырақтың беткі қабатынан 100 грамын өлшеп алып, фарфор
тостағанға жұқалап жайып ыстық пешке қыздырсақ оның ... ... ... ұшып ... ... су ... ... болып келеді. Мысалы, топырақтың
кесектерінің арасындағы ауада су ... бу ... ... ... ... бу ... су көбіне топырақта температура жоғары
болған шақта ғана болады, ал егер ... ... ... бұл бу ... ... ... бу ... су топырақта атмосферадан
түсетін ылғалдын аз ғаңа мөлшерінде болады. Бу күйіндегі су ... ... ... ... жоғарыдан топырақтың төменгі қабаттарына
қарай жылжиды, ал қыста, керісінше, ол жоғарғы қабаттарға көтеріледі, яғни
бұл су жыл ... ... ... ... ... ... тұрады. Қыс бойы топырақтың беткі қабатына көтерілген бу оның жоғары
қабатында ылғалдың біраз қорын жасайды. Мұның және сәл ... жері ... ... ... төменгі қабаттарынан су жоғары көтерілген сайын
бұл қабатта ... ... ... Егер осы ... ... бу күйіндегі суда еріген тұздар болатын болса, ол су жоғары
көтеріліп кеткесін пайда ... ... ... қабатында осы тұздардың
біразы жиналады. ... тұз ... бар ... ... ... ... ... (түрлі топырақ аймақтарында
кездесетін олардың карбонатты түрлері).
Біз жоғарыда айтып өткен топырақ түйіршіктері ... ... ... су ... өсуі үшін ... яғни оны ... ... Мұны топырақтағы судың өлі қоры деп атайды. Топырақтағы судың ... ... ... ... әр түрлі топырақ түрлерінде түрліше мөлшерде
болады. Мысалы, ... ... ... ... ... топырақтың 100
килограмында мұндай судың 2,2 килограмы, саздақтау топырақта-4,7 кг, ... кг, ... мол қара ... кг, ... ... -
30 ... ... болады.
Топырақтағы судың жалпы мөлшерін білсек, одан пайдасыз су қорын шегеру
арқылы өсімдіктерге пайдалы су қорын есептеп шығаруға ... ... ... ... ылғалдығы 14 процент делік. ... ... су ... 11,8 ... ... бу күйінде болатын судың өсімдіктерге пайдасыз екенін ... осы бу ... су ... ... ... ... қаптаған
кезде, ол сол түйіршіктер арасындағы өте кішкене қылтүтіктермен жоғары-
төмен жүре ... ... ... ... қылтүтікті су пайда болады.
Бұл суды өсімдік тамырлары жақсы сіңіре ... ... ... келгенде, бу
күйіндегі су түйіршіктер ... ... суға ... ғана ... ... ... Бұдан әрі қылтүтіктер арқылы жүретін су мөлшері
көбейіп, олар топырақтың төменгі қабатына, ыза суына барып қосылады, сонда
жинала ... суы ... ... ... ... ... ... әр түрлі тереңдікте
жатады. Ойпаң жерлерде ыза суы жер бетінде өте жақын да, ... ... ... тереңдеу орналасады. Мұны ескерудің маңызы өте ... ыза суы жер ... ... жатқан жерлерде егістікті аса ұқыпты сұару
қажет, ... ... ... ... ... ... туады. Ол былай
болады. Ыза суы жер бетіне жақын жатқан жерлерде ... ... көп ... ол ... жатқан ыза суына барып ... да, ... ... бірте-бірте көтеріле басталды. Ыза суының мұндайда жер
бетіне қарай көтерілуіне суару мен ... ... оны ... ... ... ... ... буланып ұшуы да себепші болады. Ал ... ... бар ... ... ... туады. Оған былай жауап беруге болады.
Ыза суында еріген ... көп ... ал ... ... ... оның
деңгейі жер бетіне қарай неғұрлым биік көтерілсе, соғұрлым топырақтың
жоғары қабатындағы тұз да ... ... ... ... ... ... өлтіруге де себепші болады. Бұл процесс қысқы ... ... ... ... ... ... ... тұздың біразы топырақтың
төменгі қабатына ... ... ғой), ал ... ... ... едәуір
күшейіп отырады.
Осындай ыза суының жер бетінс жақын жатқандығынан және суаруды ... ... ... Орта Азия ... мен
Қазақстанның оңтүстік суармалы аудандарында жиі кездеседі. Мұнымен күрестің
ең шешуші ... ... ... және топырақтың тұздылығына қарай
дақылдарды суаруды дұрыс ұйымдастыру ... ... Ыза ... тереңдігін,
оның тұздылығын білу-егіншілікті былай қойғанда, жол құрылысы жұмыстарын
тиімді жүргізу үшін де ... ... жол ... ... мен ... ... ыза суының осы қасиеттерін мұқият тексереді.
Бұл айтқандарымыз егіншілікте "байлық көзі-су" - деп, ... ... ... ... ... ... көрсетеді, оны
шаруашылықтардағы су мамандары анықтауы қажет.
Топырақ ауасы. Топырақта ... ... ... ... ... ... ... тіршілігі үшін ауа да қажет. Ғалымдардың есептеулеріне
қарағанда өсімдік тамырлары топырақ ауасын өздерінің салмағының мыңнан ... ғана ... ... көп ... ... ... өте
аз мөлшерінің өзі топырақта жетіспейді, сондықтан да өсімдіктердің дұрыс
өсуі баяулайды.
Топырақтағы ... ... ... ... ... ... барлығын
төмендегі тәжірибеден анық көруге болады. Қант ... ... ... су ... 60, 80, 100 және 200 процент жағдайында өсіргенде
оның өнімі 378, 322, 252 және 3 грамм ... Бұл ... нені ... ... ... ... ... үнемі оның су сыйымдылығының
60-70 процент шамасында ғана ұстауы керек, ал топырақта ... әрі ... ... ... ауа ... де азая ... де ... судың
көптігінен және ауаның жетіспеуінен өнімін азайта бастайды. Міне, ... ... өсуі үшін ... ... рөлі зор екендігін
көрсетеді.
Топырақта неғұрлым ылғал көп ... ... ауа аз ... ... ... ... ... өсімдіктердің нашар өніп-өсетіндігі,
ондағы ылғалдың аса көптігінен, ал ауаның өте ... ... ... бір жайт, топырақтағы ауаның құрамы атмосфера ауасының
құрамынан өзгешелеу болады, яғни топырақтағы ауа ... ... ... қарағанда көмірқышқыл газы көп болады.
Топырақ ауасының құрамында көміртегінің көп болуы ондағы ... ... ... ... Оны ... ... керек.
Топырақты мекендейтін түрлі жәндіктер, жан-жануралар өздерінің өмір сүруі
кезінде, ондағы оттегін ... ... ... ... ... Ал, ... ... оттегі қорының атмосферадағыға қарағанда
аз болуы түрлі аэробты микроорганизмдердің оттегін ... ... ... ... ... қалдықтарын ыдырату процестеріне
жұмсауымен қатар, мәдени өсімдіктердің ауаның ... ... ... мен ... ... ... табиғатта белгілі үлкен
заңдылық бар, ол үнемі жүріп жатады. Ол былай ... ... мен ... ... ... бірқалыпты болып тұрмауынан түрлі газдардың бір-
біріне диффузиялық ауысуы басталады. Көміртегі көл ... ... енді газ ... ... ... құрамына ауысады да, ал
атмосфера ауасының құрамындағы оттегі құрамындағы оттегіне барып қосылады,
не ... ... ... ... ... пен атмосфера ауасының
арасында оттегі мен ... ... ... ... ... Мұндай топырақ
пен атмосфера ауасының алмасуы көбіне ... ... ... ... ... ауа ... ... газ молекулаларының
қозғалысын күшейтеді де, осының себебінен оттегі мен көміртегінің алмасуы
көбіне температураның көтерілуі ауа ... ... газ ... ... де, ... себебінен оттегі мен көміртегінің алмасуы
шапшаңдайды. Ол былай болады. Күндіз топырақ қызған кезде ... ... ... ... ... ... да, олар ... атмосфераға қарай
жылжи бастайды. Жылы ауа ... ... ... ... ... Ал ... ... суыған кезде, топырақ ауасының ... ... ... ... ... ... ... кіре бастайды. Міне,
осылайша ... пен ... ... арасында температураның әсерінен
газ алмасуы үнемі болып отырады.
Топырақ пен атмосфера ... ... жел мен ... да ... әсерін
тигізеді. Жел топырақтың беткі қабаттарындағы ауаны ығыстырып ... ... ... ... кіруін тездетеді. Ал жаңбыр сулары ... ... ... сол суда ... ... ... да топыраққа өтеді
де, топырақ ауасын ығыстырып шығады. Бұл әрине ... ... ... өте жақсы байқалады, ал структурасыз, механикалық құрамы
сазды топырақтарда, оның ... ... сон ... ... ... ... өте нашар болады.
Топырақ құрамындағы көміртегінің көптеп түзілуіне және ... ... ... беткі қабаттарындағы өлі органикалық заттардың
ыдырауы үлкен ... ... ... ... ... ... ... ал біршама мөлшері топырақтың төменгі қабатына
қарай ауысады.
Көбінесе топырақтың жоғарғы қабатында топырақ пен ... ... газ ... ... ... ... ... қабатындағы
ауа құрамында- оның төменгі қабаттарына қарағанда оттегі көп болады да,
көміртегі аз болады.
Топырақ ауасы атмосфера ... ... ... ... сол себептен
де бұл екеуінің арасындағы газ алмасуы топырақтың құрғауына себепші болады.
Демек, топырақ өзіндегі суды тек ... ... ... ғана ... бірге өзінің ішкі қабаттары мен кеуектері арқылы да жоғалтады.
Ауаның еркін алмасуы әр ... әр ... ... Мысалы, құм
топырақтардың бөлшектерінің арасындағы кеуектері өте ірі ... да, ... ... ... ауа оңай ... сөйтіп мұндай топырақтарда
өсімдіктер тамырлары еркін ... ... Су ... ... ... жануарлардың қалдықтары мұндай топырақтарда өсімдіктер тамырлары еркін
тыныс ... Су ... ... ... мен жануарлардың қалдықтары
мұндай топырақтарда тез шіриді.
Ал структурасыз, саз және ылғалды топырақтарда мұндай жағдай болмайды.
Мұнда топырақ ... ... өте ... және ... ... су
көп болады, оның себебінен мұндай топырақтарға ауа өте аз мөлшерде және ... ... де, ... баяу ... өсімдіктер мен жануарлардың
қалдықтары да нашар шіриді. Осының себебінен ... ... ... мысалы, темір, оттегі аз болғандықтан тотықта түзе алмайды, тіпті
өзінің бұрынғы ... ... ... ... ... үшін
темір "у" болады. Жоғарыда айтып өткен ауасы аз, суы мол ... өте ... өсіп ... көбінесе, міне осындай ... ... ... ... ... дұрыс өсуі үшін топырақтарда су мен ... ... ... ғана ... ... дұрыс болатындығын анық
көрсетеді.
Топырактың жылу қасиеті. Бәрімізге белгілі, ... ... ... ... ... үшін жылу ... Топырақ жылуды күннен алады.
Топырақта жылу, сонымен бірге, ондағы тірі ... ... ... мен ... ... шіруінен, топырақтағы кейбір
заттардың өзара қосылуынан, су ... ... ... айналуынан, судың
қатуынан жиналады.
Күн сәулесінің жылылығынан әр турлі топырақтар түрліше ... ... ... мол топырақтарға қарағанда қара түсті, неғұрлым қарашірікке
бай, әсіресе құрғақ ... ... тез ... құм ... саз ... құрғақтау келеді, сондықтан
да олар тез жылынады.
Топырақтың күн сәулесі әсерінен жылынуы оның қай жерде орналасқанына да
байланысты ... ... ... ... ... ... ... басқаларға қарағанда жақсы жылынады, ... және ... ... ал ... ... де солғын
жылынады.
Топырақтың жылуы су және ондағы ауа арқылы төменгі қабаттарға тарайды.
Топырақ бөлшектері жылудан біресе ұлғайып, ... ... ... ... өзі оның тез ... ... болады.
Топырақтың қыс кездерінде жылы сақталуына, оның бетінде қардың көп
жиналуы септігін тигізеді, ал қардың көп ... ... әсер ... жылдары Қазақстанның солтүстіктегі астықты аудандарында ... ... ... ... жылы ... және онда мол ылғал жинауға
себепкер болатынын көрсетіп-отыр. Бұл үшін қысқа қар ... қар ... ... екпе ... қысқа қалдыру, олардың жоғары кесілген
түбірін қалдыру ... ... ... Жаз ... ... ... дұрыс
сақталуы үшін оның жоғарғы қабатын агротехникалық ережелерге сәйкес өңдеп,
қопсыған күйінде ұстау ... ... ... ... ... оның ... ... қопсытуды күшейтеді, сонда ... ... ... ... ... ... топырақтарды ауа көп
болғандықтан ол жылуды нашар өткізеді.
Кейбір жағдайларда топырақтағы жылуды сақтау үшін оның беткі ... және де ... ... ... ... ... Бұл үшін ... топырақтарын және жылуды көбейту үшін торф қолданады, ал оңтүстікте,
топырақ өте қатты қызатындықтан, оларды ... ... үшін ... ... ... ... Бұл ... реакциясы. Құрамында түрлі қышқыл басым болуына ... ... ... не ... болып келеді. Айта кету керек, өте
қышқылды, не сілтілі топырақтарда өсімдіктер ... ... ... ... ... дұрыс өніп-өсуі үшін топырақ реакциясы орташа болу
керек. Мұны ... ... ... ... реакциясы оның қандай заттарды кебірек сіңіргендіне
байлаиысты болады. Әдетте, қышқылды ... ... ... ... көп ... ... ... бейтарап болуы үшін онда кальций
элементінің тұздары көп болуы шарт.
Іс жүзінде топырақ реакциясының мөлшері 1-ден 14-ке дейін ... ... ... ... ... яғни 1 литр ... ... ... 1 ... ... ... жағдайда топырақ реакциясы 3-тен 9-ға дейін
құбылады, ол РН-деп белгіленеді. Ол төмендегідей:
РН 3-4 өте ... 4-5 ... 5-6 ... ... 6-7 бейтарап
РН 7-8 сәл сілтілі
РН 8-9 сілтілі
Әр ... ... әр ... ... өсе алады. Мысалы,
саңырауқұлақтар тек ғана РН 4-ке тең ... ... оған ... және көптеген мәдени өсімдіктердің өсуі үшін бейтарап орта
керек. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... тек шәй ... ғана жақсы өсетіндігі анықталып отыр.
Топырақ ерітіндісінің қышқылдығына ондағы бос органикалық ... ... ... себеп болады. Топырақ қышқылдығы ... ... ... екі түрге бөлінеді. Оның бірінші түрі топырақтағы бос
сутегі (|Н) ... ... ал ... ... ... ... ... сутегі иондарына байланысты болады.
Реакциясы өте қышқылды, не өте сілтілі болып ... ... ... мол өнім алу үшін ... ... (мелиорациялау)
жұмыстарын жүргізеді. Қышқыл топырақтарды мелиорациялаудың ең тиімді жолы-
оларды әктеу. Әктеу арқылы топырақ ерітіндісіндегі ... ... ... ... ... ... ... күлгін және шымды күлгін
топырақты аудандарында көптеп ... ... ... мелиорациялау оларға күкірт қышқылды кальцийді
қосу арқылы іске ... ... ... ... ... ... көп, ... тұзды және сортаңдаған топырақтардың ерітіндісі өте
сілтілі болып келетіндіктен, ... гипс ... ... роль ... ... гипстеу үшін мұнан басқа фосфогипс, ұнтақталған күкірт
және сода ... ... бар ... ... ... ... ... қасиеті. Топырақтың құралуы және даму процестері онда
өсімдіктердің азот және күл қоректік заттарының жиналуымен қабаттас жүреді.
Ал ... ... ... ... жиналуы оның сіңіру
қабілетімен тығыз байланысты болады.
Топырақтың сіңіру қабілеті деп оның өзінде ... және ... ... газдарды ұстап қалуын айтады. Міне, оның осы қабілеті топырақта
өсімдіктерге ... ... күл және ... заттардың жиналуына көмектеседі.
Сіңіру қабілеті-әр топырақта әр түрлі болады, ол көбінесе өте ... көп ... ... ... ... ... сіңіру
қабілетін күшейтетін ұсақ бөлшектерді коллоидты бөлшектер деп атайды.
Коллоидты бөлшектердің ... 0,001 ... ұсақ ... ... коллоидты бөлшектердің шығатын екі жолы бар. 1) тау ... 2) ... ... ... Осыған байланысты топырақтың
коллоид бөлімінің құрамына органикалық және ... ... ... ... құрамында, ал екіншісі-балшық құрамында
болады. Коллоидтар топырақта тұрақты тұнба-гель түрінде кездеседі.
Топырақтың сіңіру қабілетінің ... ... бар, ... ... ... процестер өтеді. Топырақтың ... ... ... ... ... ... ... сіңіру деп
атайды. Бұл процесс бойынша ... ... ... ... ... ... ... алмасады. Ол ... ... ... ... ... тікелей әсер етеді. Кальций
катионы қара топырақтарда су, ауа және қорек режимін қалыптастырады, ... ... ... орта ... ... сіңіргіш комплексінде сутегі катионы, басым күлгін
топырақтардың реакциясы көбінесе қышқыл болады, ... ... ... ауа және ... ... нашар болады. Топырақтың сініргіш комплексінде
натрий катионы басым ... оның су, ауа және ... ... өте ... ... ... келеді, шамалы ғана су тисе батпаққа айналады, ал кепсе
тас болып қатып калады. Мұндай топырақтардың ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің аса зор
маңызы бар. Бұл арқылы топырақтағы өсімдіктерге қажет ... ... ... белгілі минералды тыңайтқыштарды қолдану топырақтың осы
қабілетіне негізделген.
Топырақтың механикалық сіңіру қабілеті деп онын басқа да қуысты денелер
секілді ... ... май, құм, т.б. ... ... үстеп тұратынын айтты,
бұл көбінесе оның механикалық құрамында-түйіршіктігіне байланысты болады.
Топырақтың механикалық құрамы неғұрлым сазды және ... ... ... ... ... жоғары болады.
Топырақтың физикалық сіңіру қабілеті деп оның бөлшектерінің ... ... ... және ... заттарды сіңіріп, өзінде ұстап қалу
қабілетін айтады. Бұған түрлі бояулы және иісті заттардың топырақтың ішінде
ұсталып қалу мысал бола ... ... деп ... енген түрлі тұздар мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... топырақта ерімейтін тұздар қосындысы түзіледі, олар сумен
жуылмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... қосылыстарға түсіп ғана жылжымалы тұздар түріне айналады, сөйтіп
оларды өсімдіктер сіңіре алатын болады. Мысалы:
Топырақтың ... ... ... де ... зор, ... ... ... жуылып кетпей ұстап тұруына үлкен мәні бар.
Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... болады. Олар топырақтан сіңімді қоректік
заттар сіңіріп, оларды өз ... ... ... ... ... ... қосындылар түзеді. Мысалы, азот тұздарының қосындылары
биологиялық сідіру нәтижесінде өсімдіктер мен ... ... ... ... ... микробиологиялық қасиеті. Топырақ түрлі тірі жәндіктер өмір
сүре алатын орта болып табылады. Топырақта түрлі ... ... ... ... тірі ... ... басқалары да кездеседі.
Бұл жәндіктер топырақ қабаттарының әр түрлі бағытына қарай өтіп, тіршілік
ете алады. Бұлардың ... әр ... ... тесуінің салдарынан ол
жерлерге өсімдік тамырлары жақсы жайылады, су және ... оның ... өтуі ... Бұл ... ... ... төмен жүруінің
әрекетінен, оның қарашірік затының біразы ... ... ... ... ... ... мен ... топырақтың 2 метрге жуық
тереңдігінде өмір сүре ... ал ... ... 3,5 ... ... жауын
құрттары 8,0-8,5 метр тереңдікте өмір сүре алады. Табиғи жағдайда топырақ
қабаттарының кесіндісін қарағанда жоғарыдан төмен ... ... ... ... әр ... ... өмір сүретін түрлі ... ... ... болып табылады.
Кейбір тірі жәндіктер өздерінің өмір сүру әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... Ғалымдардың есептеуінше
топырақтың 1 гектарында 15-40 млн. ... ... ... ... ... ... ... әрекетінің нәтижесінде топырақтың
түрлі процестері, ... ... ... ... арттырып, оның структурасын жақсартуда жауын
құртының ... орны ... ... ... ... мен ... қалдықтарымен
қоректенеді. Өздері алға қарай жылжу үшін олар жолындағы топырақты, ондағы
өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын қоса ... ... да, ... ... соң ... ... ... Осыдан кейін
шыққан топырақ жауын құртының денесінен бөлінген шырынмен ... де, ... ... ... ... әсіресе ылғалы өте мол жерлерде балдырлар көп ... ... ... ... ... да күн ... жарығын, ауадан
көмірқышқыл газын және топырақтан минералды заттарды алу арқылы қоректеніп,
өз денелерінің күрделі ... ... ... ... ... тіпті
ауадан таза азотты да пайдалана алады.
Топырақтағы бактериялардың да алатын орны зор. ... ... ... ... ... ... өз дене ... 10-15 еседей көп
қоректік заттар пайдаланатын болса, бактериялар тәулігіне өз ... есе көп ... ... Олар ... ... және ... жәндіктердің денесімен қоректенеді. ондағы органикалық
заттарды пайдаланып, минералды ... ... ... ... ... ... азотты да пайдалана алады, ал ... ... ... кейін шіріп, өсімдік қарашірігін құрайды.
Ғалымдардың есептеуінше азотты ... ... ... ... ... ... азот қосылыстарын түзеді. ... азот ... ... ... ... 200-300 мг
шамасында азот жииайды, сөйтіп топырақтың азот режимін ... ... ... ... және ... ... ... көмектесетін түрлі микроорганизмдер де кездеседі.
Міне, бұл айтылғандардың бәрі ... ... ... топырақ құрауда, оның түрлі қасиеттерін ... ... ролі бар ... көрсетеді. Шынында да, ... мен ... ... ... ... ... ... не болар еді? Бұл атмосфера мен жер арасындағы ауа мен газ ... ... ... ... ... ... еді.
Түрлі топырақтардың құрамында ғылыми зертгеулерге қарағанда 45-ке жуық
элементтер бар екендігі белгілі болып отыр. Бірақ бұл элементтердің ... өте аз ... ... ... ... ... 15 ... мөлшерімен, олардың ... ... ... ... ... ... ... сутегі, күкірт, фосфор, кремний,
хлор, натрий, калий, кальций, ... ... ... ... ... көптігіне қарай бірінші орында оттегі мен кремний,
екінші орында алюминий мен ... ... ... ... мен ... ... ... натрий, калий және т.б. элементтер орналасады. Бұл
аталған ... әр ... ... ... ... кіріп, оның
түрлерін сан алуан қасиеттерін анықтайды.
Топырақ құрамына кіретін жоғарыда аталған элементтердің негізгі маңызы-
олар ... мен ... ... ... ... ал ... зор биологиялық маңызы бар. Топырақтық органикалық қосындыларының
негізгі ... ... ... ... ... және ... үлкен. Мұның өсімдіктің өсуіне тигізетің әсері зор.
Көміртегі өсімдік қалдықтарындағы элементтердің 45 ... ... ... ... ... ... түрінде жиі кездеседі. Оттегі
мен сутегі ... су ... ... тотықты гидраттар,
алюмосиликаттар, түрлі ... және ... ... ... ... ... және көп ... қосылысы-кремний қос тотығы жер қабатындағы
минералды қосындылардың көбінің құрамына кіреді, бұл ... ... ... ... ... ... Алгоминий-топырақта көбінесе
алюмосиликаттар, алюмогидраттар ... ... ол ... минералды
затының көбінің құрамына кіреді. ... және оның ... мен ... түрІнде болып, топырақтың минералдық затының
құрамына ... ... аса зор ... ... ... құралуына тікелей қатысады. Бұл элемент жетіспесе, өсімдік
жапырақтары сарғайып, "хлооз" деп ... ... ... мен ... ... ... ... қосындылар түрінде
көбірек кездеседі. Лар өсімдіктер үшін аса ... ... ... тұзы ... аса қажет, ал магний хлорофилдің құрамына кіреді,
ол жетіспесе хлорофилл түзілуі нашарлайды да, өсімдіктер дұрыс өспейді.
Калий мен ... ... ... ... ... дала ... ... нәтижесінде минералдық қышқылдарының тұздарын түзеді, олар
суда жақсы еритіндіктен өсімдіктерге өте сіңімді болып келеді.
Фосфор аппатит, фосфорит сияқты ... ... ... ... ... ... Топырақта фосфор қышқылдарының тұздары
түрінде болады. Олар-фосфаттар, оның ... ... ... бұл ... ... әр түрлі мөлшерде ... ... ... ... ... ... және калийдің фосфоттары суда ерігіш болса,
темір және алюминийдің фосфаттары өсімдіктер үшін көп жағдайда сіңімді бола
бермейді. ... ... ... ... ... құрамына
кіретін болғандықтан оның өсімдік өміріндегі маңызы өте зор.
Өсімдіктер үшін аса қажетті элементтердің бірі-азот. Ол ... ... ... тұздары, азот және азотты қышқылдардың
тұздары түрінде кездеседі. ... ... ... ... ... еріген күйінде түсіп, азот қышқылдарының тұздарын түзейді.
Жоғарыда аты аталып өткен элементтердің топырақтағы қоры ... және олар ... ... көп ... ... ... ... деп атайды. Бұл айтылған
микроэлементтерден басқа топырақта ... ... бар ... ... мырыш, бор, титан, мыс, мышьяк, молибден, иод, фтор, кобальт, ... ... де ... Олар ... аз ... кездескенімен,
өсімдіктер өмірінде алатын орны зор, бұлар жетіспесе көптеген өсімдіктер
түрлі ауруларға шалдығады.
2.4 Шымкент қаласында топырақтың ауыр ... ... ... ортаның кең көлемде ластануы әсіресе ... мен ... ... ... ... ... тез ... дамуы,
еңбек өнімділігінің артуы халқымыздың хал-ахуалымен тығыз ... ... ... ... ... ... болғандықтан ауаның,
топырақтың және судың ластануы қазіргі кезде өзекті проблемаларды ... ... ... ... ... ... дамыған.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шымкент қаласының территориясында орналасқан
"Южполиметалл" ӨК АҚ-нан бөлінетін қалдық заттар ұзақ жылдар бойы ... ... ... ішіндегі негізгілері -ауыр металдардың ауаға,
топыраққа, суға таралу дәрежесі артуда; Ауадағы ауыр металдар жел ... ал ... ... қабаттарға дейін өтіп, өсімдік тамыры арқылы
өсімдік ағзасына тасымалданып өз зиянын тигізуде. Атап айтқанда, ... ... ... ауыр металдарға - қорғасын, мыс, кадмий,
мырыш жатады. Олардың ішінде қорғасын мен кадмий өте улы ... ... ... ... ... ... санитарлық мөлшерден асып
кетсе, тірі ағзаларға ауыр металл иондары кері ... ... ... ... зерттеумен қатар, қоршаған ортаны тазарту ... ... ... бірі ... ... ... ... қоршаған ортадағы ластаушы заттардың
концентрациясы қалыпты мөлшерден 10-100 есе, ал ... ... ... ... ... ... ... техногенді аймақтар пайда болуда.
Қазақстанның көптеген аймақтарының экологиялық жағдайы төмен. Арал ... ... ... ... ... ядролық сынақтың көп жылдық әсерінің
зардаптарын көруде. Шығыс-Қазақстан облысы- қоршаған ... ... ... ... ... ластану ошағы, ал Шымкент
қаласы орналасқан аймақ- қорғасын өндірісінің қалдықтарымен ... ... ... ... ... ... әсерінен ғана емес, осы қалдықтардың таралуы кедергі жасайтын
климаттық жағдайларға да байланысты. Атап ... ... жел ... ... ... ... мөлшерінің аз болуы (500 мм) және олардың
жыл мезгілдерінде ... ... ... шаң ... ... болуы, оған
өндірістік шаңның көп мөлшерде қосылуы әсер етеді.
Қазіргі кезде атмосфераны өндіріс орындары мен автотранспорт ... ... ... көп мөлшерде ластауы нәтижесінде ауаның құрамы
өзгеріп келеді, яғни айналамыздағы ортаның экологиялық жағдайы төмендеуде.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ең ... бірі болып саналады.
Шымкент қаласының территориясында орналасқан "Южполиметалл" ӨК
акционерлі қоғамы ұзақ ... бері қала ... ... қалдық
заттармен ластауда. Қаланың айналасында көптеген өндіріс орындары соңғы
жылдардағы экономикалық дағдарысқа байланысты өз ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз жұмыс істеуде. Оны
жылдың барлық мезгілдерінде өндіріс мұржаларының будақтап шығып жатқан ... ... мен ... осы өндіріс орны орналасқан оңтүстік-батыс бөлігінің
жиі-жиі көк тұманға малынып ... ... ... ... тамақты
ашытар атмосфера ауасынан да байқауға болады. Республикамызда өндіріс
орындары дамуының ғылыми тұрғыдан ... ... және ... көп ... бойы ... өсуі адам ... мен ... орта
гигиенасын төтенше ауыр жағдайға алып келді. Осыған ... ... ... мен оның ... мен ... адам ... әсерін зерттеу үлкен қажеттілікке айналып отыр.
Қазіргі кезде ауаның, судың және ... ... ... ... ... ... ... нашар жүруде. Егер
өндірістерден бөлінетін зиянды заттардың мөлшері төмендемесе, ... ... ... ... тигізеді.
Өндірістік қалдықтардың қоршаған орта объектеріне түсуін, жиналуы мен
миграциясын зерттеу, олардың ... ... ... ... ... ... ортаның жағдайын бақылаудың құрамына өндіріс орындары мен
ластаушы заттардың ... мен ... ... химиялық
элементтердің таралуын, олардың ... мен ... ... ... ... байланысты біз Шымкент қаласының территориясында топырақта ауыр
металдардың ... ... ... және ... ... ... ... жағдайын бағаладық.
Зерттеу жұмысы Шымкент қаласының территориясында ... ... ... ... қараған бағытта бірнеше зерттеу орындары
белгіленіп, сол жерлерден арнайы әдіс ... ... ... ... орны - өндірістік аудан, яғни Южполиметалл ӨК АҚ 200м
қашықтықтағы аудан.
2-зерттеу орны ... ... яғни ... 4 м
қашықтықтағы аудан (Орталық саябақ).
3-зерттеу орны - Қаланың шығыс бағытындағы 7 км ... ... ... ... ... ... топырақ сынамалары алынды. Ол ... ... метр ... ... ... ... 30-35 см ... алынды. Топырақ беткі, ортаңғы және төменгі қабаттардан алынып,
толық арластырылады. Көлеңкеде кептіріліп , ... соң ... ... ... ауыр ... ... кестеде көрсетілген
(мг/кг)
|Р/с |Зерттеу орындары |Қорғасын |Мыс ... |
| ... ... ШРК |32 мг/кг. |33 мг/кг |55 ... |
|1 ... орны |845,72 ± 6,12 |286,45 ± 3,66 |386,26 ±2,55 |
|2 ... орны |365,16 ± 5,87 |210,35 ±4,25 ... |
|3 ... орны |274,63 ±3,84 |86,63 ± 2,67 |94,36 ±2,12 ... ... ... ... ... ... ... ол
845,72 мг/кг көрсетті. Бұл көрсеткіш шекті ... ... 26 ... ... ... 365,16 ... тең, ол ШРК-дан 11 есе жоғары. 3-
зертеу орнында 274,63 мг/кг, бұл ... ... 8 есе ... ... ... ... ... орнында 286,45 мг/кг
көрсетті. Бұл көрсеткіш ... ... ... 8 есе ... ... ... 210,35 ... тең, ол ШРК-дан 6,8 есе жоғары. 3-зертеу
орнында 86,63 мг/кг, бұл ... ... 2,6 есе ... ... ... ... орнында 386,26
мг/кг көрсетті. Бұл көрсеткіш шекті рауалы концентрациядан 7 есе ... ... ... 280,96 ... тең, ол ... 5 есе жоғары. 3-зертеу орнында
94,36 мг/кг, бұл көрсеткіш ШРК-дан 1,7± ... ... Ауыр ... ... мөлшерін сараптау барысында
олардың жоғары концентрациясы өндірістік ауданда кездесетінін ... ... ... бөлінген қалдықтардың 30-35 пайызы сло ... ... ... ... ... ... суда нашар
ериді, сондықтан топырақтың беткі қабатында және жоғарғы ... ... ... ... ... ауыр ... мөлшері өндіріс
орнынан қашықтаған сайын төмендеп отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шымкент қаласының территориясында топырақтың ауыр металдармен ластану
дәрежесі ... ... ... - ... ... мен Оңтүстік Қазақстан
өңірінде қалыптасқан экологиялық жағдайды тұрақтандыру мен ... ... ... және ... шараларын жүргізілуі керек. Ол
үшін:
1. Қоршаған ортаның қорғасын және т.б. ауыр ... ... ... ... табиғи объектілерге үздіксіз бақылау ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстық қоршаған ортаны ... және ... ... мен СЭС ... ... ... басшылығынан
қоршаған ортаға өндіріс орындарынан зиянды қалдық заттардың ... ... ... ескі ... ... жаңартуды;
- өндіріс орындарында аварияларға жол бермеуді;
- жаңа қалдықсыз технологияларды енгізу, яғни өндірістік ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға қауіпсіз арнайы
орындарда сақтауды талап етіп және қол ... ... ... ... Э.Г. Общая токсикология металлов. Л., 1972 г. 183 с
2. Чекунова М.П., Фролова А.Д. Современные представления о ... ... ... и санитария. М., 1986 г.,№ 2
С-18-21.
3. Битнерович А //Охрана природы и воспроизводства приподных ресурсов. М.,
1999г. ... ... ЬС, ... Э, Тэрыцэ X Математическое моделирование влияния Pb2+
Zn2+ на ... ... ... // ... . М.; 1990г., ... ... В.П. ... загрязнения среды ... на ... и ... ... в ... ... //Экология, Алматы.1993 г. № 2 C21-23
6. Берзиня А.Я. (загрязнеиие металлами . растений в приждорожных ... ... ... ... ... автотранспорта
Рига, Знание, 1980 г., С -28-48
7. Грин А.В., Ли С.К. ... ... ... ... в зависимости от их содердания в почвах // Труды П-Всесоюз.
Совещения по ... ... ... в ... и сопредельных
сферах. Л., 1980 г. С ... ... ... Н.А. ... к ... ... дикорастущих
видов. Л,199ІС26-25.
9. АлексеевЮ.В. Тяжелые металлы в почвах и растениях. Л. ,1989 8-204 с.
10. Лавриенко И.А. ... О.В. ... ... тяжелых металлов в
условияхъ нефтезагрязнения // Сибирский эколү журнал !998 № 3,4 С 299-309.
11. Савельев М.Б. Экофизиологически исследования фитотрофов для ... ... ... ... ... тяжельши металлами //Вестник
Московского Университета. 1999г., Серия №2, С42-47.
12. Кабате ... А. ... в ... и растениях. М., 1989г. 8-204
с
13. Бахиев А. Воздействие буревых рпабот на ... ... ... на ... ... ... ... С 68-83.
14. Рощин В.В. Загрязнение окружающей среды металяами // сб тр. ... ... ... и ... ... ... М.,
1983г.,С 7-14.
15. Ягминине И.Б., Климашауски В.П., ... В.Т. ... ... в ... ... части Курского залива // Сб. Докладов
Клайпед. совещ. Вильнюс ... С 37-41.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануы66 бет
Қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануы27 бет
Қоршаған ортаның химиялық ластануы7 бет
Қоршаған ортаның химиялық, радияциялық және биологиялық ластануы5 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Кентау қаласының қазіргі экологиялық жағдайына баға беру35 бет
Техногенді сипатты төтенше жағдайлар,олардың түрлері. табиғи сипаттағы төтенше жағдайлардың классификациясы6 бет
Қоршаған ортаның экологиялық ластануы10 бет
Химиялық және биологиялық заттардың қоршаған орта мен өндірістік аймаққа түсуіне жол бермейтін заманауи әдістер. Өндірістік және қоршаған орталардың биологиялық ластануының алдын алушы негізгі әдістер13 бет
Қоршаған ортаның химиалық ластануы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь