Топырақтың табиғатта таралу заңдылықтары. Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдерінің негізгі топырақ зоналары

ЖОСПАРЫ

ТОПЫРАҚТЫҢ ТАБИҒАТТА ТАРАЛУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ. ТӘУЕЛСІЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫҒЫ ЕЛДЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚ ЗОНАЛАРЫ 2
Орманды зонаның күлгін және шымды.күлгін топырақтары 3
Топырақ экологиясы 5
Шалғынды даланың қара топырақтары. 10
ТОПЫРАҚТЫН. ТАБИҒАТТА ТАРАЛУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ. ТӘУЕЛСІЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫҒЫ ЕЛДЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚ ЗОНАЛАРЫ
Жоғарыда сипатталған топырак түзуші негізгі факторлар — климат, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі т. б. өздері мекен еткен астрономиялық жағдайда, Жер шарының айналу жағдайларының әр жерде әр түрлі болуларына қарай өздеріне тән өзгерістер болып тұрады. Әсіресе, бұл өзгерістер терістіктен оңтүстікке қарай жулжығанда межелері анық байкалып, әр түрлі зоналарға бөлінеді. Бұл топырақ түзуші факторлар зоналык тәртіпке бағынып, ретімен таралғандықтан, әр жерде әр түрлі зоналық топырақтар кездеседі. Сонымен, жазық территорияларда терістіктен оңтүстікке қарай жыл-жыған сайын табиғат жағдайларының біртіндеп өзгер-уіне байланысты топырақтын да өзгеріп, әр түрлі зоналарға бөл|нуін «топырақтың көлденең — ендік зоналығы» дейді.
Тундра зонасы. Бұл зона, негізінен, Ресейдің солтүстік шеткі бөлігін алып жатыр. Оған Солтүстік Мұзды мұхиттағы кейбір аралдар, Қиыр Шығыстағы Камчатка түбегі де кіреді. Зонаның көлемі 688 мың шаршы км немесе ТМД елдерінің барлық жер көлемінің 7,6%-тін алып жатыр. Геологиялық жасы жағынан алып қара-ғанда, бұл аймак, — мүз дәуірінен кейін босаған жас аймақ. Бұл зона — әлемдегі ең суық зонаның бірі. Қысы 7—8 айға созылады, жазы өте қысқа әрі салқын болады. Зонадағы вегетациялық кезеңнің ұзақтығы небәрі 2—3 ай ғана. Ылғал аз түседі, жылына 150—300 мм әрі күні суық, булану аз болады және топырақтың астын мыңдаған жылдан мәңгі тоң басып жаткандықтан ылғалдың жерге сіңуі. де жоқтың қасы. Ылғалдың жер бетіне сің-уінің мардымсыздығынан аз тоскен ылғалдың өзі бұл жерде керекті мелшерден артық.
Бұл аймақта қалыпты емір сүру үшін күн сәулесінін, жетіспеушілігі, ауа райының суықтылығы тіршіліктің дамуына қолайсыз. Күннің суықтығынан топырақ қабат-тары үзақ жылдар бойы тоң болып жатады. Тек жаздың 2—3 айында ғана топырақтың беткі қабаты еріп, мұздан арылады. Осындай табиғат жағдайына қарай мұнда өсе-тін өсімдіктер шамалы. Негізінен, қына мен мүк, қыш-қыл елен шөптер, бұталар, қара бұл дірген өніп-өседі, ал оңтүстікке таман жылжыған сайын, шілік және баска ағаштар өсетін орманды тундра басталады. Дегенмен бұл жерлердің ағаштары мардымсыз.
Тундра топырағы тоңның әсерінен әр түрлі бөлшекке бөлінетін ыдырамалы батпақты, кей жерлерде шым-ды-шалғынды, батпақты-күлгін болып келеді.
Бұл зонада, негізінен, бұғы шаруашылығы жақсы дамыған. Егіншілік жоқтың қасы. Қейбір жел тимейтін ықтасын жерлерге топырақты дүрыстап өңдеп, тыңайтқыштар енгізіп, көн төгіп, аздаған мөлшеңде тез пісетін көкөніс, басқа да дақылдар егуге болады.
        
        ЖОСПАРЫ
ТОПЫРАҚТЫҢ ТАБИҒАТТА ТАРАЛУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ. ТӘУЕЛСІЗ МЕМЛЕКЕТТЕР ДОСТАСТЫҒЫ
ЕЛДЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ... ... ... ... ... және ... топырақтары 3
Топырақ экологиясы 5
Шалғынды даланың қара топырақтары. 10
ТОПЫРАҚТЫН. ТАБИҒАТТА ... ... ... ... ДОСТАСТЫҒЫ
ЕЛДЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ТОПЫРАҚ ЗОНАЛАРЫ
Жоғарыда сипатталған топырак ... ... ...... мен ... дүниесі т. б. өздері мекен еткен астрономиялық
жағдайда, Жер шарының айналу жағдайларының әр жерде әр ... ... ... тән ... ... ... Әсіресе, бұл өзгерістер
терістіктен оңтүстікке қарай жулжығанда межелері анық ... әр ... ... Бұл ... ... факторлар зоналык тәртіпке бағынып,
ретімен таралғандықтан, әр жерде әр ... ... ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай жыл-жыған сайын
табиғат жағдайларының біртіндеп өзгер-уіне ... ... ... әр ... ... ... «топырақтың көлденең — ендік зоналығы»
дейді.
Тундра зонасы. Бұл зона, ... ... ... шеткі бөлігін
алып жатыр. Оған Солтүстік Мұзды ... ... ... Қиыр ... түбегі де кіреді. Зонаның көлемі 688 мың ... км ... ... ... жер ... 7,6%-тін алып жатыр. Геологиялық жасы
жағынан алып қара-ғанда, бұл аймак, — мүз ... ... ... ... Бұл зона — ... ең суық ... бірі. Қысы 7—8 айға созылады,
жазы өте қысқа әрі салқын болады. Зонадағы вегетациялық кезеңнің ... 2—3 ай ... ... аз ... жылына 150—300 мм әрі күні суық,
булану аз болады және топырақтың астын мыңдаған ... ... тоң ... ... ... ... де ... қасы. Ылғалдың жер бетіне сің-
уінің мардымсыздығынан аз тоскен ылғалдың өзі бұл жерде керекті ... ... ... емір сүру үшін күн сәулесінін, жетіспеушілігі, ауа
райының суықтылығы тіршіліктің дамуына қолайсыз. Күннің суықтығынан топырақ
қабат-тары үзақ ... бойы тоң ... ... Тек жаздың 2—3 айында ғана
топырақтың беткі қабаты еріп, ... ... ... ... ... ... өсе-тін өсімдіктер шамалы. Негізінен, қына мен мүк, ... ... ... қара бұл ... өніп-өседі, ал оңтүстікке таман
жылжыған сайын, ... және ... ... ... орманды тундра басталады.
Дегенмен бұл жерлердің ағаштары мардымсыз.
Тундра топырағы тоңның әсерінен әр түрлі бөлшекке бөлінетін ыдырамалы
батпақты, кей ... ... ... ... ... ... негізінен, бұғы шаруашылығы жақсы дамыған. Егіншілік
жоқтың ... ... жел ... ... жерлерге топырақты дүрыстап өңдеп,
тыңайтқыштар енгізіп, көн төгіп, аздаған мөлшеңде тез пісетін ... да ... ... ... ... ... және ... топырақтары
Тундранын. одтүстігіне қарай өте кең алқапты орман-ды тайга зонасы
алып жатыр. Оның көлемі ТМД ... 52%-не жуық 11520 мың ... ... бұл ... ... 4% болады.Қызғылт-қара
қонңыр топырақтың морфологиялық ... ... ... см, ... ... — 20—50 см, ашық қоңыр түсті, 35—45 см-ден әк кездеседі.
С — 50 см-ден төмен, ақшыл, кептеген әк ... бар. ... ... ... қабаттар кезде-седЦ
Бұл зонаның өзі де терістіктен одтүстікке қарай . жылжыған сайын
бірнеше зонашаға бөлінеді. Зонаның қиыр ... ... ... ... ... то-пырақ кездессе, орталығында жай кызғылт-қара қоңыр топырак,
ал ... ашық ... ... ... кездеседі. Бұл
топырақтарды паидалану жа-йында теменде Қазақстан мысалында тоқталамыз.
Бұл ... ... ... емес. ТМД территориясы-ның 3—4%-тейін алып'
жатыр, оның басым кепшілігі Қазақстан жерінде, біразы Ресейде. Ауа ... ... ... ... жері жайылым. Дегенмен күңгірт, қызғылт-
қара қоңыр, жай қызғылт-қара қоныр топырақтар ... ... ... бұл зонашалардың 30—40%-не жуык. Ал ашық қызғылт-қара коңырлы
топырақты зонашада ... ... ... алу ... Онда ... ... ... топырақтары. Қең-байтақ ТМД ел-дерінің оңтүстіғінде
түсетін ылғал мөлшері өте аз, ... ... ... тіршілік аз
дамыған — шелді зона кездеседі.
Бұл зонаның да ауа райы салқын. Қысы ұзақ әрі суық, қатты ... ... ... ... ... 400— 700 ... ... ылғал түседі. Булану аз
болғандықтан, түскен осы ... өзі ... ... ... суға ... ... ... астына шайып әкетеді. Ал біраз
жерлерде батпақты ай-мақтардын, ... ... әкеп ... ... ... ... алып жатыр. Оның солтүстігінде қылқан
жапыракты ағаштар өссе, онтүс-тігіне қарай жапырақты ормандарға ... ... тал, ... кей ... емен, жөке, итжүзім, шетен және
қ,айың, көктерек өседі. Шөбі ... ... ... мен ... да ұшырасады. Жауын-шашын мол, вегетациялық ... ... ... ... ... көп ... қалмай, тез шіріп
кетеді. Топырақ бетінде ағаш ... көп ... де, оньщ езі аяқ ... ... қалындай береді, сөйтіп біртіндеп мине-ралдық затқа
айналады. Топырақ ... ... ... яғни ... сіңіру-алмасу
комплексі, не-гізінен, сутегі катионымен, аздаған ... ... ... ... ... ... көп ... ортада қарашірік те жылжымалы болып, шайылып кетеді. Жауын-
шашынның әсерінен сілтілер, әкті ... ... ... ... ... ... бұл зоналық топырақтардың жоғарғы морфологиялық
көрінісі суға аз ... ... ... бай ... Бұл ... ... ... топырақтар деп атайды. ... ... ... сіңген заттар топырақ астында 50—60 см тереңдікте не-месе -одан да
төменде жиналады. Бұл аймақтың топыра-ғы, ... ... ... ... күлгінд-күлгінді, шымды-шалғынды топырақтар.
Күлгін топырақтар. Топырақтың күлгін төсенішіне жақын жатады. Орман
төсенішінің қа-лыңдығы 7—8 см \(АЬ Бұл ... ... ... ... ... үнға ұқсаған шайылған (элювиал-ды) қабат жатадьҚ Қүлгін
қабаттың кальщдығы 30—35 ... ... ... негізгі суға еритін
жылжы-малы заттардың барлығы шайылып кеткенімен, суға аз ... ... бай. ... ... ... ... (иллювиалды) жинамалы (В)
қабаты басталады. Бұл қабаттың терендігі 80—90 см де.йін жетеді. ... ... ... ... бұл ... ... ... қабатынан—темір мен алюминийдің тотықтары жиналады, ал тез ... бұл ... ... ... ... өтедш
Күлгін топырақтардың күлгің топырақтар айырмашылығы сол, мүнда орман
төсеніші жөнді емес, қалыцдығы 2—3 см ... ... өзі тек ... ... шіріген ағаштар мен қураған ... ... ... Бұл
төсеніштен кейін шымды қабат бас-талады. Оның түсі — қоңыр-сұр, ... см. Бұл ... ... ... ... ... Ал одан
кейін аса дамымаған күлгін кабат жатыр. Тек қана ... шөп ... ... ... ... ... Бірақ бұл зонада ол.ар көп
емес. Онық біразын шалғынды-батпақты топырақ-тар алып ... үшін ... ... бұл -зонаның топы-рактары кедей, оның
қарашірігі де өте аз 0,5—1,5%, то-пырақ ... ... ... Бұл ... ... негізгі орман шаруашылығы дамы-ған.
Егін, бау-бақша егуге зонаның тек ... ғана ... Оның өзі ... ... жақ ... ... сұр ... Күл-Ун топырақты зона мен
қара топырақты зоналардың ... ... ... ... ... қарай созылып, етпелі зона — ... ... ... ... Бұл, ... ... мен ... шалғынды шөп
өсетін алқаптардын, топырағы. Бұл екі ... ... ... ... ... ... 716 мың ... кило-метр, ал ормансыз алқаптардық
көлемі 477 мың ... ... ... орманнын, сүр топырағы, ал оршансыз жерлерде
шалғынды қара топырақ.
Атырау, Маңқыстау аймақтарында ... ... ... бұл ... ... ... суға ... коршаған ортаға
зиянын тигізуде. Жерге сіңген мұнайдың калындығы 10 метрге жетіп жер ... ... ... ... ластану аймағы 200 мьщ га алып жатыр.
Қоймаларда 200 мың т. ... ... 40 мың т. ... ... ... су айдындарының да экологиялық жәйі нашар. Мәс^лен,
Елек өзені амин өнеркәсібі есебінен және бормен ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайы біршама
тәуірлеу деп есептелінеді. Десе де су ... ... ... ... орындары, полигондар есебінен ластануда)
Қарағанды металлургия комбинатының және Теміртау каласындағы "Карбид"
өндірістік бірлестігінен ... ... Нүра ... ... ... ... ... сарқынды лас сулары Талас, Асы өбендері мен оның
алқаптарын фтор және сары ... ... ... ... ... ең көп ластану Бадам, ... ... ... Әсіресе, Бадам өзені бойындағы қорғасын, фосфор,
химия өнсркәсіптсрінен бөлінстін қоргасын, ... ... кей ... ... 50 ... ... асып ... тіркелген.
Су ресурстарының биологиялық ластануы Арал аймағы мен Батыс
Қазақстанда жиірек ... су ... ... ... және корғау шараларын
жүзеге асыру бағытында мемлекет тарапынан көптеген игі істер жүргізілуде.
Топырақ экологиясы
Қазақстанның ... жер ... 2724,9 мың км2. Жер ... ... ... ... оның ... соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді
дүрыс пайдаланбау салдарынан топырақ дегра-дацияға үшырап, қүнарсыздану,
шөлге ... ... ... ... Соңғы мәліметтер бойынша Рсспублика
жерінің 180 млн. га ... 60 % ... ... ... ... 235 млн га
жазық жерлер, 185 млн. га жайылым және 34 млн. га ... ... ... ... 235 млн. га қүнарлы жердің 180 млн. га жері жарамсыз
жерлерге үшырап, оның 30 млн. га ... ... 60 млн. га ... 10
млн. га химиялық және радиактивті заттар-мен ластанған.
Республиканың 30 млн. га ... ... ... ... ... алып ... ... тың игеру науқанына байланысты және бірегей бидай
дақылын егу топырақ ... 25-30 % ... ... ... ... ... ... дамуы 1000
га астам жерді қамтыса, топырактың техногенді бұл інуі 2,5 млн. га, ... ... 3 млн га ... алып жатыр. Сол сияқты Азғыр мен Тайсойған
сынақ полигондарының игілігіне 1,4 млн. га жер бүйырған. Оның үстіне ... ... ... осы ... ... 2,8 млн. га ... су
басады деп болжам жасалуда.
Экологиялык қиын жағдай Орталық Қазақстан жерлерін де қамтып отыр.
Мүнда жердің ... бұл ... ... ... ... ... жинақталуы, радиактивті элементтердің және ракета-ғарыштық
қоқыстардын (Бетпақ дала) шоғырлануы ... ... ... аймактарда топырақтын тозуы, бұл інуі және шөлгс айналуы
Ертіс, Әмудария мен ... ... су ... ... ... тартылуымен тікелей байланысты болып отыр. Мәселен, Оңтүстік
Қазақстанда Арал ... ... ... 2 млн. ға ... ... және ... еаіріндегі 3 мың га кара сексеул орманы
біржола ... ... Арал ... мен ... ... аңғары бойынша
топырақтың химилық улы заттармен және ... ... ... - ... және Шу - ... өзгерістер, Іле
өзеніне Қапшағай су коймасының салынып, судың жасанды реттелуі табиғатка
көп ... ... Су ... 1,5-2,0 ... төмендеуі Іле атырабы
бойынша топырақтың күрғап, бұл ... ... ... ... жол ... Іле - ... бассейіні жер жаннаты аталған Жетісу өңіріне
экологиялық апатты да ала ... Іле ... ит ... ... ... ... Шарын өзенінін кайталанбас сүлу табиғаты мен каньондары
тозып, жағалаудағы шүрайлы жайы-лымдар қүлазыған сары ... ... ... ... ... жерде Іле суының 10-15 процентін ... ... алуы бұл ... ... түл ... ... егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы
нащаЬ. Ол республика бойынша 26610,7 мың га жерді алып жагьірг.
Соңғы жылдары ба^кал.ьшотьірган„әлемдік ... ... ... ... тигізТокдағы егіс
Тептил өте улы зат болғандықтан адамдардың өкпе-тыныс ... ... әсер ... бүйрек, бауыр мүшелерін зақымдайтыны анықталған. Сол
сияқты ракета, космос корабльдерінің үшуы ... ... ... ... тірі ... 3-50 % ... жойып жіберді.
Мәселен, 1988-1991 жылдар аралығывда тек қана ... ... ... ... ... 30 мың тонна жанармай жаққан. 1994 ж. 5 шілде мен ... ... ... ... ... ... ... облысының жеріне
гептилен уын шашып орасан зор қауіп ... Оның ... әлі ... ... кезде Қазақстан жерінің 33,6 млн. га жері соғыс полигои-
дарының кесірінен бұл ... ... Сол ... республика аймағында
барлығы 16 млрд. тонна радиактивті қалдык жинақталған. Ол калдықтар Ақмола
облысының - 800 га, ... ... -190 га, ... ... - 25 ... облысының - 3,0, Оңтүстік Қазақстан облысының - 2 ... ... ... ... ... ... Қазақстанда радиациялық апат
аймақтары мен ондағы қазіргі қалыптасқан ... ... ... ... ... ... климаты жағдайында радионуклидтер топырақта баяу
қозғалып, ұзақ сақталып, экожүйелерді бұл діреді. Осылайша топырақ негізгі
ластану көзі ... ... ... одан ... ... отырады. Ад, адам баласы өз кезегінде ... ... ... үшырап, зардап шегеді. Қазірдің өзінде
Қазақстанда 2,6 млн. адам мутагенез ауруымен есепте тущ Атырау облысында ... адам ... ... ... ... ... ауруларымен ауырып
зардапишегуде.
Жоғарыда келтірілген тарихи және шынайы фактілер Қазакстанның ... ... мен су ... ... зардап шегіп келгенін дүние
жүзінің адамзат қоғамы соңғы жылдары ғана біліп отыр. ... ... ... ... ... жаралы денесін сауықтыра ... ... ... өмір ... ... ... бел ... өркениетті
елдер қатарына қосылатын күн алыс емес екеніне кәміл сенеміз.
кесте
Қазақстан жеріндегі радиациялық апат ... ... ... |дозасы, бэр |Облыс, аудан, елді мекендер ... ... ... |100 ... ... ... |
| ... | ... ... ... |
| | | ... ... |Қауіп-катерлі аймак |35-100 ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... облысы, Май ауданы. |
|3. |Орташа ... |7-100 ... ... облысы: |
| ... | ... ... ... |
| | | ... ... ауданы, |
| | | ... ... |
| | | ... облысы: |
| | | ... бұл ак ... |
| | | ... ... |
| | | |Май ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... қалыптасқан экологиялык зардаптары және қорғану
апаттар, оның тигізетін жолдары
|Экологиялык апат | |Апаттың зардаптары ... ... ... ... | | | | ... ... ... ауруға |I|Ластанудың себептерін |
| |.| |.| |
| | ... | ... ... апат ... ... ... |
| |.| |.| |
| | ... кырылуы | |жүргізу ксрек, ондай |
| | | | ... |
| | | | ... ... алыс |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... экономикасының |3|Тиімді пайдалану керек. |
| |.| |.| |
| | ... | | ... ... ... жетіспеуі |4|Тыңайткыштар беру керек. |
| |.| |.| ... ... ... ... зиян ... |
| |.| |.| ... | ... | ... ... |
| | ... | | ... ... |6|Адамдар шығынының |6|Алдын ала дайындык |
| |.| ... ... ... сел, | ... | ... ... ... |
|цунами, | ... | | ... жүт, | ... | ... ала ... ... | | | | ... теңіздер | | | | ... | | | | ... ... | | | | ... немесе | | | | ... | | | | ... ... Одақтық нұсқауымен, негізінен, шикізат;
өндірумен шүғылданып келді, ал шикі-зат өндіру — ... ен, ... ... ... ... өкт§мдігН5иік империялық орталық 70 жылдаң астам
қазақ жерінің ... ... таза ... ... ... ... қокыстарың көнбіс қазақ халқынық үлесіне қалдырып отырды. Қазақстан
табиғатының. ластануы, жерінің бұл ініп, зақым-дануы ... сөз ... ... ... келе жатқан өндірісімізден келетін зиянды айтқан жөн.
Баршаға ... ... ... ... элементтердін,барлығына
жуығы кездеседі. Олардың ба-сым көпшілігі- халық шаруашылығына қажетті пай-
далы қазбабайлықтар.Бұған құрылыс материалдарын ... Осы ... жер ... оньщ әр ... ... жатыр. Осы байлықтардын,
барлау, 'қазып алу, байыту, тосымдалдау кезінде ... ... ... Оның үстіне бұл байлықтарды «арзан» ашық әдіспен қазып алған кез-
дерде ... ... ... ^шырып, бұл аймақтардың
экологиялық жағдайын мүлде нашар-латты. Мұндай бұл інген жерлер ... кен ... ... қазу кезінде топырақ пен ... ... ... ... ... ... қүрамы әр түрлі
үйінділер жатады. Бұған байыту фабрикаларынан ... ... ... ... күл. мен ... ... ... тастаған
металл қалдықтарын, резина-ларды, шыны-әйнектерді, бетондарды т. б. ... ... ... ... ... ... мал ... және елді мекендер төңірегіндегі миллиондаған гектар
жайылымдардың ша-ңы аспанға шығып, «түяі^, ... ... ... ... ... ... ... жайііі лымдар Қазақ ауыл ... ... А. ... (1) ... ... ... кеміп, бұл інген жерлердің.тағы; бір түрі—;ауыр ... ... ... ... ... ... ... жайылым жерлер. Шамамегі олардың ... 4-5 ... ... ... қатты кеміп, бүзылған, ластанған жерлео көлемі
республикамызда 25-30 млн гектарға жетеді. ... ... ... үшін әр ... ... қайта құнарландыру шараларын қолдану қажет.
Су тасқынынан кейін сай-салалы, құм-тасты болып қалған ... мең ... ... де ... ... ... бұл інген аймақтарын айтқанда, тер-риториясы түгелдей
Қазақстанда жатқан Балқаш көлін,:
тастарды аралап кесіп, ... қазу ... ... ... ... ... әкеліп төсеп, қабатын калыңдату ... ... ... ... тура ... ... түбектегі жүмыстары Қа-
зақстан Үлттық ғылым академиясының Ақтау қаласын-дағы ... ... ... қызметкерлерімен бірлесіп, қоян-колтық жүризйіуде.
Та-биғаттьлң; аса қиын жағдайына қарамастан жүргізілген жұшзістар жақсы
нәтиже берді. ... ... ffapa ... тек ... қаласы емес,
Жаңаөзен, Форт-Шев-ченко калаларының, Ералы, ... ... т. ... ... ... ... ... куә болась;з.
^^^
Қаратау шикізатын игерумен байланысты ірі-ірі фосфор зауыттары
салынды. Осы ... ... алу, ... байыту кездерінде қоршаған
орта көптеген лас заттармен бұл інді. Зауыттардың биік ... ... ... да ... ... сіңеді. Олардың көбісі бейтарап
заттар емес, кебінде улы заттар. Олар топыраққа, одан ... ... ... адамға кешіп, кеп зиянын тигізе-• тіні ... ... ... ... ... ... малдарының тілі
аузына сый-май ісініп, жемшепті жей ... ... ... ... ... жылдардан белгілі. Мүның себебі: аймақта фосформен
бірге ... көп ... ... ... ... ... Тек
фтор емес, сонымен қатар көптеген ауыр металдардың, . ал ... ... ... өте ... ... байқалады. Топырақтың, ауаның
бұл ... ... ... ... ... әсіресе, жас
балаларға өте қатерлі. Сондыктан бұл қүбылыстар дә-рігерлік ... ... ... аймақтарының топырақ лабораториясы 1990 жылы
топырақты мелиорациялау лабораториясынан бөлініп ... Бұл ... ... ... біз ... ... республика-мыздың көп жерлері
экологиялық дағдарысқа үшыра-ған. Дегенмен бұл ... ... ... ... ... белгілі. Енді егеменді ел болған-нан ... ... да, ... да, яғни ... ... ұшырағаны да
анықталды. Оларды кезінде бұл діріп кеткенімен, енді бізге ешкім жақсартып
бермейді.
Лабораторияда 9—10 қызметкер бар, оның ... ... ... ... ... ... 2-і аға^ ... қызметкер — ғылым кандидаттары, 3-і кіші
ғы-лыми қызметкер, қалғандары ғылыми-техникалық қыз-мет атқарады. Ұжымды
ауыл ... ... ... И. Қ. ... ... ...... дағдарысқа үшырағаы аймақ-тардағы
топырақ жағдайын жан-жақты ... ... ... ... ... — суы ... тартылып
бара жаткан Арал теңізі аймағының топырақ экологиясын ... ... қара ... ... ... қара ... туралы оқыған
лекциясында Докучаев «Топырак Ресейдің негізгі бай-лығы, ал оның ішінде
қара топырақ — ... ... ... ... ... аймақ жазык, келеді, онын. ауа райы да жайлы. ... жазы ... кысы ... ... ... ... ... жылыка
300—600 мм. Топырақ ... ... лесс ... майда үнтак-талған
жыныстар.
Қара топырақты аймақтың ... ... ... ... ... ... 1905 мың ... километр немесе ТМД территорйясынын,
9%-не жуык.
Бұл зонадағы, ... ... ... шөбі, бүршақ тұқымдастар,
жусан тағы да баска өсімдіктер еседі. Бұл ... ... ... ... орган-дарынан кеп артық болып келеді. Аймақты жел
жаксы қағады, күннің көзі де ... ... ... ... аз ... қалдықтары мен жапырақтар баяу ыдырап_шіриді. Сондықтан топырақтың
бағалы бөлігі —қарашірік мол жиналады. Топырақтық қара ... ... ... Қарашірік топырақ белшектерін біріктіріп, ... ... ... ... ... ... ... сіңіру-алмастыру
ке-шені_сшірілген кальций катионына бай.
Қара топырақ негізгі үш қабаттан ... A — ... ... В ... ... С — ... кабат.
A — қарашірікті қабаттьщ қалыңдығы 22—60 см жетеді, түсі қара немесе
қоңыр, оңтүстік шеттерінде қо-ңыр түсті.
В — ... ... ... 40—80 см-дей, түсі сұр-қоңыр, жоғары
қарашірікті қабаттан тіл болып со-зылып қарашіріктер-де мұнда ...... ... ... ... онда СаСО3 сияқты
қосындылардың түйіршіктері кездеседі.
Қара топырақтар — ... ең бай ... ... ... ... 4%-тен 12—13%-ке дейін жетеді. Топырақтағы қарашіріктін.
мөлшеріне қарай, кара топырақтар үш ... ...... мол немесе терістік қара топырақ;
б — қарашірігі орташа немесе кәдімгі қара ...... аз ... ... қара топырағы.
Қара топырақтар өсімдіктерге қажетті қоректік.зат-тарға бай келеді.
Қоректік заттар жауын-шашын кеп болғандықтан және ауа ... ... ... қабаттарында, өсімдік тамыр-ларына.._керекті
жерлерде ждіадьи,
ІҚара топырақтын, химиялыкГкүрамы бай, ... ... ... ... ... Қара топырақты Докучаев «Топырақ патшасы» деп
тегін айт-паса керек. Бұл зонаның 70—75%"-не жуығы ... ... ... ... ... ... бидай, жүгері, қант қызылшасы
тараған ай-мақ,
Бұл ... ... ... ... де ... өнім ... ... тыңайтқыштар өндіріп, қар тоқтатып, қүрғақшылық жылдары мелиорация
ша-ралары қолданылса өнім мөлшерін-көп ... ... бар. ... ... ... ... ... алқаптарының
сапасын төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың құнарсыздануы, ... және ... ... прогрессивті түрде жүруде. Оның устіне топырақты
қорғаудың агротехникалық шаралары, кар ... ... және ... ... ... мен пестицидтерді қолданбаудан арам
шөптердің каулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің ... ... ... ... ... ... Мәселен, 1996 жылы егістіктерге 1 млн.
т минераддық және 33,2 млн. т ... ... ... ... ... жылдары 16 мың тоннаға қысқарған. ... ... ... ... қүнарлы топырағы ... 19-22 % ... өзі ... ... ... ауыр ... және ... ластануы барлық
аймақтарды қамтып отыр. Әсіресе, Қазакстан бойынша ірі өнеркәсіптер, ... ... ... ... ... ... қалдықтарды сақтау
және оларды көму аймағында ерекше жылдам ... ... ... ... 2,3 ... т ... ал 529 ... радиактивті
калдыктар сакталған. Өнер-кәсіптерден шығарылған химиялық ... ... ... жылына 5 млн. т жетіп отырғаны тіркелген. Республика
бойынша ластану деңгейі Бетпақ ... ... ... ... ... өңірі,
Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле ... ... тым ... Шу, ... ... ... ... корғасық фтор, бор, мыс,
пестицидтер және нитраттармен ластанған.
Өскемен, Риддер, Зырян қалалары маңындағы ... ... 100 РЗШ, ... ... 8-14 РЗШ, мыс 10 ... Екібастүз, Қаратау, Тараз т.б. өнеркәсш орындары аймағы
геохимиялық ... және ... ... ... ... Семей
өңірінің радиактивті заттармен ластануы өте ... Осы ... 154 ... ... ... 294 мың т улы зат ... шығарылады. Мәселен, мыс 100 РЗШ, қор-ғасын 100 РЗШ, мырыш 300 ... 100 РЗШ, ... 50 РЗШ ... 50 РЗШ, т.б. ауыр ... ... ... ... бойынша жарияланған әдебиеттерде
келтіріледі.
^Соңғы мәліметтер бойынша Қазақстан аумағында ядролық қарулар ... ... ... ... - 4207,5; Атырау -1635,3; Шығыс Қазақстан
-11,1; Жамбыл - 25 76,1; Жезқазған -4900; ... ... - 1558,8; ... - 1,9,6; ... - 21,4; ... - 717,0; ... Қазақстан -
8,1; Семей - 941,2 мың га
-кесте
Топырактың ауыр металдармен ластану^нь^іц ... мен ... ... ... ... ... |РЗШ ... ... ... | | | ... ... ... ... |100 |өндіріс орындарының |
|Батыс ... ... ... ... ... ... | | ... ... ... |8-14 ... ... ... | | ... ... |темір, хром, никель, |2 ... ... |
| ... | ... ... ... фтор |21 ... ... |
| | | ... ... ... никель, канадий |100-50 |өндіріс орындарының |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... ... |15 |ендіріс орындарының |
| | | ... ... |
| | | ... ... |корғасын, мырыш, темір |15 |ендіріс ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... европия, |50 |ядролык жарылыс |
| ... | ... ... ... Осы ... 50 жыл бойы (1949-1996) бүрынғы Кеңес
үкіметі соғыс ведомстволары 503 ядролык сынақ ... ... ... 20 млн. га ... ... Қазақстан аймағында 1966-1979 жылдар аралығында 24 ядро-лық қару
сыналғақ олар Маңғыстау ... - 3, ... ... -4 және ... -
17 рет ... ... ... ең ірісі Азғыр поли-гоны ғана 6,1 мын ... алып ... ... ... ... ... Азғыр күмдарында
радиактивті элементтер: кадмий - 80-120, стронций - 150, ... - 80 ... - 8,8 есе ... ... ... кетксн.
Үстірт платасында 1968-1970 жылдары жер асты ядролық сынағы жасалған.
Осы жерлердің бәрінде де суға, топырақ пен ... және ... ... ... ... ... ... аумағында ірі ракеталық полигондар ... ... ... көлі ... ... - 4" және ... ... орналасқан. Бұл жерлерде топырақ беті өте қауіпті улы ... мен және ... ... ластанған. »
2-сурет. Қазакстан топырағының зоналары мен зонашала-рының схемалык
картасы.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арктикалық және субарктикалық белдеулердің табиғат зоналары9 бет
Қазақстанның дала зонасы16 бет
Орман және орман-парк шаруашылығындағы жаңа техника мен технологияның ролі3 бет
Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығы аймағындағы Қазақстанның саясаты19 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
"Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау"4 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама.2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь