1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім:
А) 1916 жылғы ұлт.азаттық қозғалысының басты себептері
Ә) көтерілістің ерекшеліктері
Б) ұлт.азаттық көтеріліс жағдайындағы зиялы қауым

3. Қорытынды
1914 жылы басталған бірінші дүниежүзілік соғыс Ресей халықтарына аса ауыр қасірет әкелді. Әлеуметтік және ұлттық езгі күшейді. Соғыс жылдарында жергілікті жерлердегі патша шенеуніктерінің озбырлығы мен зорлық-зомбылығы өлшеусіз өсті. Қазақтардан, бірінші кезекте Сырдария және Жетісу облыстарында жерлерін жаппай тартып алу жалғастырылды. Бір ғана Жетісу облысында соғыстың алғашқы 3 жылында 1800 мың десятина жақсы жайылымдар мен егістік алаптар тартып алынды, ал осы жерлердің нағыз қожайындары қазақтар шаруашылық жүргізуге онша жарамды емес, немесе мүлде жарамсыз шөл немесе шөлейт аудандарға күшпен көшірілді.
Соғыс орасан көп мөлшерде шикізатты, азық-түлікті, малды және басқа да материалдық құндылықтарды жалмап жұтты. Шаңырақтарға жаңа әскери салық енгізілді. Соғыс басталған соң жергілікті халыққа салынатын салықтар 3-4 есе, ал жекелеген жағдайларда 15 есе өсірілді.
Егіс алаптарының қысқартылуы нәтижесінде ауыл шаруашылық өндірісі сұмдық құлдырап кетті.
1916 жылдың ортасына қарай патша өкіметінің қазақ халқынан тартып алған жерінің жалпы көлемі 45 млн десятинаға теңелді.
Әлеуметтік және ұлттық езгінің күшеюі, соғыс кесапаты – халық бұқарасының қайыршылануы, қымбатшылық, ашаршылық еңбекшілердің жағдайына ауыр әсер етті және өлке халқының әр түрлі топтары тарапынан белсенді наразылық туғызды.
Соғыс жағдайларында «Қазақ» жалпыұлттық газетінің төңірегіне біріккен қазақтың либерал-демократиялық зиялыларының жетекшілері - Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов және олардың жақтастары, сондай-ақ қазақ зиялыларынан шаруа-демократиялық бағытты жақтайтын М.Сералин, Б.Майлин, С.Дөнентаев және басқалар сынды «Айқап» журналының төңірегіне топтасқан өкілдері басылып шыққан сөз арқылы өздерінің халыққа ықпалын нығайтуға ұмтылды.
        
        Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім:
А) 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының басты себептері
Ә) көтерілістің ерекшеліктері
Б) ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы зиялы қауым
3. Қорытынды
1914 жылы басталған ... ... ... ... ... ... қасірет әкелді. Әлеуметтік және ұлттық езгі күшейді. Соғыс ... ... ... ... озбырлығы мен зорлық-зомбылығы
өлшеусіз өсті. ... ... ... Сырдария және Жетісу
облыстарында жерлерін жаппай тартып алу ... Бір ғана ... ... ... 3 жылында 1800 мың десятина жақсы жайылымдар мен
егістік алаптар тартып ... ал осы ... ... ... ... ... онша ... емес, немесе мүлде жарамсыз шөл немесе
шөлейт аудандарға күшпен көшірілді.
Соғыс орасан көп мөлшерде ... ... ... және ... ... ... ... жұтты. Шаңырақтарға жаңа әскери салық
енгізілді. Соғыс басталған соң жергілікті ... ... ... ... ал ... ... 15 есе ... алаптарының қысқартылуы нәтижесінде ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... қарай патша өкіметінің қазақ халқынан ... ... ... ... 45 млн ... теңелді.
Әлеуметтік және ұлттық езгінің күшеюі, соғыс кесапаты – халық бұқарасының
қайыршылануы, қымбатшылық, ... ... ... ауыр әсер ... өлке ... әр түрлі топтары тарапынан белсенді наразылық туғызды.
Соғыс жағдайларында «Қазақ» жалпыұлттық газетінің төңірегіне біріккен
қазақтың либерал-демократиялық зиялыларының ... - ... ... және ... жақтастары, сондай-ақ қазақ
зиялыларынан шаруа-демократиялық ... ... ... ... және басқалар сынды «Айқап» журналының төңірегіне топтасқан
өкілдері басылып шыққан сөз арқылы ... ... ... ... ... мен ... ... қарамастан, қазақ
зиялыларының жоғарыда аталған өкілдерінің көптеген туындыларының ... ... ... (осы ... 1909 жылы Міржақып Дулатовтың өлеңдер
жинағы жарияланған еді). ... ... ... ... ... ... ... ұсынып және өз ойларын
екінің бірінде мысқыл тілімен білдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... Халық санасына ұлт-азатық
күресінің қажет екендігі идеясын сіңірді.
Соғыс ... ... ... келе ... ... ... үрдісін тездетті. Қазақстанның, Орталық ... ... ... ... 1916 ... ... ... соның жарқын
көріністерінің бірі болды.
Көтерілістің басты себептері әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... алу, салықтар
мен алымдардың шамадан тыс ұлғайтылуы, қазақ халқы мен аймақтың басқа
байырғы ... ... ... өкіметі жүргізген орыстандыру саясаты,
қалың ... ... күрт ... ... ... ішінен ежелгі қазақ жерлерінің жаппай, күшпен тартып
алынуын және ... ... ... ... ... еің ... ... қарастыру керек. Верный уезі ... ... ... 1916 жылғы 17 қазанда Түркістан генерал-губернаторына
көтерілістің себептері туралы арызында дұрыс атап көрсеткедей: оны туғызған
«халық дұрыс түсінбеген тыл ... ... ... ғана ... Себеп
тереңіректе жатыр. Бір жағынан, жерден қысым көру және екінші ... ... ... ... ... ... ... себепері
болып табылады.
Жер жөнінен қазақтар соңғы он жылда өте ... ... ... ... жылы ... ... ... басқармасы 1908-1909 жылдарда қазақтардан
жерді алып ... ... ... жүргізді. Соның салдарынан қазақтардың
дайын суландыру арықтары, бау-бақшасы мен қора-қопсылары бар ең ... ... ... Олар ... ... ... қуылды; орман алқаптары
түгелдей қазынаның пайдаланылуына ... ... ... жер-жерде байқалды.
Көтерілістің бұрқ ете қалуына патшаның 1916 ... 25 ... ... ... және ... ... 19 жас пен 43 ... «бұратана» ер азаматтарын тыл жұмыстарына ... ... ... қатынас жолдарын салу, майдан өңірі маңайында жолдар салу және
т.б.) «Реквизициялау туралы» жарлығы тікелей ... ... Оның ... «жұмылдыру», «әскери шақыру» деген сөз емес, қайта әңгіме бейнебір
малды реквизициялау (өткізу,алу) туралы болып отырған ... ... ... ... зорлап алу) деген сөз қолданылды. Бас штабтың салғырт
салығы бойынша тыл ... ... ... Азиядан 400 мың адам,
соның ішінде ... ... ... ... ... жуық адам алу
жоспарланды. Егер өлкедегі қазақ шаруашылықтарының саны 700 мыңнан сәл
асатынын ... ... ... үшінші шаруашылық қызметкерінен айрылады
екен, ал ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ауқымдағы
сұмдық апатқа айналатын еді.
Жарлық туралы хабар жергілікті баспасөзде жарияланды және ... ... ... ... түсіндірмелер мен
түсініктемелер ... ... ... ... ... ... жергілікті шенеуніктері шебер пайдаланды. «Инженер
М.Тынышбаевтың жоғары мәртебелі Түркістан генерал-губернаторы мырзаға 1916
жылғы ... ... ... ... ... окоп жұмыстарына шақыру туралы айтылғаны атап ... ... орыс ... қазақтарға «окоп» дегеннің не екенін
түсіндірген кезде, халықты жұмылдыру («алу», «өткізу») шын мәнінде ... ... әкеп ... деп санады. Ал мұның өзі өз кезегінде
қазақтардың патша жарлығына ... ... ... «...Мұның ең
қауіпті жұмыс екені, - деп жазды одан әрі М. ... - ... ... ... шақырудың мәнін халыққа –ешкім де түсіндіріп ... оның ... ... өкімет орындары патша жарлығын асығыс түрде
орындауға кірісе бастады. Кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... ... 25 жасты (19-43) бәр мезгілде асығыс алу халықты қайран
қалдырды... осы ұрандармен қатар қиянат ... та ... ... орыс әкімшілігіндегі кейбір адамдардың қатаң шаралары мен жай ... ... ... құлқыны және т.б. сияқты болып келді.
Бұл тәсілдер халық жанына тікелей батқандықтан, толқудың өріс алуы ... ... 1916 ... 25 ... ... жарлығы
жарияланғаннан кейін басталды. Шілденің бас кезінде ... ... ... ... наразылықтар басталып, көп ұзамай қарулы
көтеріліске ұласты. Халық ... ... ... ... ... ... тікелей жасаған болыс басқарушылары,
ауыл старшындары және патша әкімшілігінің басқа да төменгі ... ... Ол ... ... ... ... болмағанын пайдаланып,
олар тізімге жас ... ... ... қалауынша енгізді; ал
байдың балаларын пара алып шақырудан босатты. Іс жүзінде тізімдер жасау
жүйесі ... ... пен ... жасаушылық туғызды.
Оның үстіне патшалық өкімет орындары лауазымды адамдарды, болыстарды,
село және ауыл басқарушыларын; байырғы ... ... ... ... ... молдалар мен мүдәристерді, ұсақ кредит
мекемелеріндегі есепшілер мен ... ... және орта ... ... ... ... шенеуніктерін, дворян және
құрметті азамат құқықтарын пайдаланатын адамдарды әскерге алудан босатты.
Патша жарлығының ... және ... ... оны ... әділетсіз әдістері түңілуге дейін жеткізген, ... ... ... ... ... ... болыс басқарушыларына,
ауыл старшындарына, полицйлерге, казактарға, шенеуніктерге бас ... ... деп ... ... ... ... болыс
басқарушыларының, ауыл старшындарының ... мен ... ... ... мен ... ... тізімдерін жойып, аңғалдықпен
олар тыл жұмыстарына адам алудан осындай жолмен ... деп ... ... бірте-бірте ұйымдысқан сипат алып, ... ... ... ірі ошақтары (Жетісу мен Торғайда) пайда болды.
Көтеріліс бүкіл Қазақстанды қамтыды және ... жүзі ... ... ... және кең көлемде орыстандыру саясатына және белгілі бір дәрежеде
ауылардың феодал-бай ... ... ... бағытталған ұлт-азаттық
қозғалысына ұласты. Осы тұрғыдан ол Ресейдің ... табы мен ... және ... ... ... ... қозғалысымен ұштасты.
1916 жылғы көтерілістің басты мақсаты ұлттық және ... ... ... ... ол қазақ халқының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы бұрынғы
бүкіл күресінің қорытындысын ... ... ... ... ... ... қалың тобы, сондай-ақ сол ... туып келе ... ... ... өкілдері, қолөнершілер болды.
Сонымен бірге көтерілістің ұлт-азаттық сипатта болуы себепті қазақ
халқының ... ... ... (екінің бірінде байлар, болыс
басқарушылары, билер), сондай-ақ ... ... ... ... және әртекті болған көтеріліс кең-байтақ өлке аудандарының
көпшілігінде ұлт-азаттық сипатқа ие болды. Тек ... ... ... ... ... ... топтары мен клерикал элементтер
қолына алды.
Көтеріліске қазақтармен қатар ұйғырлар, өзбектер, қырғыздар, дүнгендер ... да ... ... өкілдері қатысқан Оңтүстік облыстарды (Жетісу
және Сырдария облысы) қоспағанда, Қазақстандағы 1916 жылғы ... ... ... бір ... ... ... қоғамында патшаның жарлығы мен көтеріліске көзқарас бір мәнде
болған жоқ: байлардың үстем топтарының ... бір ... ... әкімшілік» дейтіннің шенеуніктері «реквизиция туралы» ... ... ... және оны ... ... ... болды; қазақ
зиялыларының батыл өкілдері (мысалы, ... ... ... Ниязбеков,
Әубәкір Жүнісов, Тұрар Рысқұлов, Әліби Жангелдин, Сейітқали Меңдешев,
Бәймен Алманов және ... ... ... батыл қарсы шықты және
халықты қарулы қарсылыққа шақырды, ал «Қазақ» ... ... ... зиялылардың жетекшілері (А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов,
М.Дулатов және басқалар) ... ... адам ... асықпауға, қайта
әуелі дайындық шараларын жүргізуге көзін жеткізуге талай рет әрекет ... ... олар ... ... патша өкіметінің ... ... ... ... деп ... ... ... орыдауға қарсылық
көрсетпеуге шақырды. «...Патшаның жарлығы – Ақиқат және оған қарсы пікірлер
болмауы ... - ... ... ... 1916 ... 6 ... бас
мақаласында, - ...жалтару жеңіл ойлылық болады, өйткені бұл халық ... ... ...... ... ... ... жасырынғандарды
іздеуге отряд жіберіледі, ол шаруашылықтың күйзелуіне әкеп соғып, ... ... Нақ осы ... 1916 ... 11 ... ... ... М.Дулатовтың атынан алаш арасында
бұйрықты ешқандай қарсылықсыз іске асыруды жақтады. ... ... ... егер ... тыл ... қатысса, соғыста жеңгеннен кейін
олар өз жағдайын жеңілдетуге және автономия алуға үміт ете ... ... ... зиялылардың жоғары топтары (Ә.Бөкейханов бас болып) мұндай
екіұдай жағдайда, балға мен ... ... ... есте ... ... ... көтеріліс ерекшеліктерінің бірі күреске төменгі ... ... ... Ауыл мен ... жоғары үстем топтары айлакерлік
жасады, өйткені олар ішінара болыс, старшын, жергілікті ... және т.б. ... ... ... ... ... ... – ұлттық зиялылар, ең алдымен оның Ә.Бөкейханов және оның «Қазақ»
газеті редакциясындағы серіктері бастаған ең ... ... ол ... ... ... ... ... жұмылдыруды жақтаған Ресей
конституциялық-демократиялық партиясының саяси ... ... ... ... алып және өзін ... ... зиялылардың бір бөлігі
деп сезінген Ә.Бөкейханов пен оның жақтастары ... ... ... Олар соғыс жағдайында көтеріліске қатысуды патша үкіметі, орыс
жұртшылығы барлық туындайтын зардаптарымен қоса ... орыс ... ... ... беру деп ... ... ... тарапынан тағдырдың жазғанына көнуге, Қазақстан бір бөлігі болған
соғысып жатқан державаға көмектесуге ... ... Бұл ... ... көпшілігі түсінбеді және ... ... ... ... ... ... болуға қазақ зиялыларының батыл
топтарының ... ... ... нақ ... ... ... атап ... «қазақтардың бұл ұлтық-либерал
зиялылары...кадеттер сияқты, сол кезде өмір ... ... пен ... ... жерлердегі әкімшілігіне қарсы болды... Патшалық жер
саясатына қарсы болды, ... ... ... ... жұмыс істеді. Бұл зиялылар қазақтардың ... ... ... ... ... деп ... ... бейбіт жолмен жөнге келтіруге болар еді деп көрсетті».
Сонымен бірге ұлттық қазақ зиялыларының жетекшілері қазақтарды ... ... ... ... жөнінде, шақырылғандардың құқықтарын
қорғау және олардың майдан өңірі аудандарындағы тұруы мен жұмыс істеуі үшін
қажетті жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы 7 тамызда Орынборда шақырылған бес
облыс (Торғай, Орал, Ақмола, Семей және Жетісу) өкілдері жеке ... ... Олар ... ... ... ... пен
оның серіктері) жалпы алғанда тыл жұмыстарына шақыылғандарды ... ... ... ... ... кезіндегі заңсыздық
көріністерін және жергілікті өкімет ... ауыл ... мен ... ... ... ... жанжалды жағдайлар ұйымдастыру
жөніндегі арандатушылықтарын әшкерелегенін көрсетеді: «25 ... ... ... ... сол ... өзі жарияланбаған кезде жергілікті
өкімет орындарының хабарландыру нысанында мәлім болды
Бұл халыққа ашық ... жай ... әсер ... Жергілікті өкімет
орны аса жоғары жарлықты асығыс түрде орындауға кірісе бастады... ... ... ... өз бетімен енгізеді...кейбір жазбаларды өкімет
орындары біле тұра дұрыс ... бай ... өз ... жасын әдейі
ересек етіп жазғызды...кейбір болыс ... өз ... ... ... ... келіп, оларды адам алуға қарсыласты деп айыптап,
бастықтарға жеткізді.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... казактардың отрядтарымен алғаш рет танысты. Дала өңірінде
казак отрядтарының пайда ... ... ... ауданның бейбіт халқына
қорқыныш ұялатты. Осы кезге дейін болғандардың бәрі аса ... ... өте ... ... ... ... тыныштандыру
үшін дереу шаралар қолдану қажет». Кеңеске қатысушылар осы шаралар ретінде
өкімет орындарына 17 ... ... ... ... Олардың ең бастылары
мыналар болып табылады:
«1) ...Солтүстік уездер үшін адам алу 1917 ... 1 ... ... ал
оңтүстік уездер үшін – 1917 жылғы 15 наурызға дейін кейінге қалдырылсын.
2) Бірінші кезекте 19-31 ... ... бірі ... ... ... басталсын, өйткені бұл жастағылардың дені әлі ... ... ... ... ... жергілікті жерлердегі мемлекет
қорғау жөніндегі жұмыстарға қалдырылсын.
...9) ... ... ... ... ... Бұрынғы асығыс жасалып, дұрыс берілмеген тізімдер... қайтарылсын;
құрамына әрбір он шаңырақтан бір ... ... ... ... ... қатысуымен жаңа тізім жасау осы комитетке тапсырылсын.
...14) ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
15) Жұмысшы қазақтар қалалық және земстволық ... ... ... тиіс. Жұмысшы қазақтарды басқаратын мекемелердің құқықтары
мен міндеттері туралы нұсқау шығарылуға тиіс.
...17) Қазақ жұмысшылары дәлелді себептер бойынша, қажет болуына қарай
демалыс ... ... ... ... ... етілген бұл құжатқа Қазақстанның бес
облысы ... ... ... Ә. Бөкейханов және оның хатшылары
О.Алмасов пен М.Дулатов қол қойған. Егер бұл ... ... оқып ... ... ... ұлттық-демократияшыл зиялылардың жетекшілері («Алаш»
партиясының болашақтағы ұйымдастырушылары) өздерінің ... ... ... ... ... қорғағанын, XX ғасырдың 30-80-
жылдарында ресми тарихнамада үнемі айтылып келгеніндей, «ұлт ... ... ... ... кезекте дәлелдейтінін аңғару қиын
емес.
Оның көрнекті өкілдерінің бірі Міржақып Дулатов 1929 жылғы 7 ... ... ... ... ... деп ... «1916 жыл келді. 19-
43 жасқа дейінгі ... ... тыл ... реквизициялау туралы 25
маусымдағы патша жарлығы кенеттен жарияланды. Қазақ ... ... мен ... бар ... ... ағылды. Губернаторлар
жер-жерге барды, түрмелер батыл адамдарға лық толды. ... ... ... ... ... ... ... тірі қалмаса да патша
жарлығы орындалады».
Осының бәрін, ал ең ...... ... ... ... біз ... өкімет орындарына қарсыласпауға кеңес бермекші болып
ұйғардық, өйткені шайқастың тең ... ... ... қанға
бөгетініне, қазақ халқы орны ... ... ... сенген едік,
кейбір жолдастар қазір ұлттық қазақ ұлттық қазақ зиялылары сол ... ... ете ... деп ... ... ... етіп, патша
өкіметінің ізіне еріп кетті және т.б. деседі. Менің ойымша, сол кездегі мән-
жаймен, шын жағдаймен ... ... ... адам мұны ... ... бұрқ ... толқулар көп ұзамай қарудың күшімен басып-
жанышталып, ... ... мен ... ... ... ... ... газетінің редакциясы тыл жұмыстарына жөнелтілген қазақтардың
мұқтаждарына қызмет көрсетуге ұйғарды және осы ... ... ... ... ... ... ... өз еркімен
барып, оларда бұратаналар бөлімін ... ... ... ... ... ... ... үн қосты және көп кешікпей Минскіде земство
одағының жанынан бұратаналарбөлімі құрылды. Мен Минскіге ... ... әр ... ... пайда болған стихиялы қозғалыс
бірте-бірте ұйымдасқан сипат ала бастады: Жетісуда (басшылары – ... Ұзақ ... ... Мәмбетов, Тоқаш Бокин, Әбубәкір Жүнісов,
Серікбай Қанаев, Монай және Мұқан Ұзақбаевтар мен ... және ... - ... ... Амангелді Иманов, Әліби Жангелдин ... оның ірі ... ... болды.
Жетісудағы көтеріліс тарихын: 1) шілде – стихиялық наразылық ... ... – оның ... ... ұласуы және 3) қыркүйек-қазан –
көтерілістің ... ... және ... ... ... ... бөлуге
болады.
М.Тынышбаевтың айтуы бойынша, 25 ... ... ... Жетісу
қалаларында 8 шілдеде белгілі болған. Облыстың жекелеген ... ... ... ... одан да бұрын, 2 және 3 ... ... ... ... мен ... ... жасау туралы
сыбыстар жер-жерде толқулар туғызды: мәселен, Верный округтік ... ... ... ... ... ... патша
жарлығы туралы хабар алынғаннан кейін Жаркент уезінің ... ... «Жат ... ... осында өз жерімізде өлеміз. Бәрімізді атып
тастасаңдар да, ... ... және ... ... - деп ... 6 ... ... алқабында болған албан руының (Жаркент уезі) ... ... ... көтерілістің Қарқара ошағы басшыларының бірі
Жәмеңке Мәмбетов былай деп мәлімдеді: «Балалар қырылғанша, кәрілердің
өлгені ... ақ ... ... ... Оны ... ... Қ.Құдайбергенов, Қ.Шотаманов және ... ... ... ... Бұл шешімді Ж.Мәмбетов 11 шілдеде пристав Подворков
пен урядник Плотниковқа жеткізді; 1916 жылғы 7 және 8 ... ... ... 40 километр жердегі Үшқоңыр алқабында Верный уезі ... ... да ... ... өкілдері арнаулы съезге жиналып, патша
жарлығына көзқарас туралы мәселені талқылады.
Адамдар берілмесін, таудан жазыққа түспейік, өкімет орындары тарапынан
күш қолдану шаралары ... ... ... ... тыл ... ... болыс басқармаларының кеңселерін өртеуге дейін
барып, жойып ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Шілде айының бас кезінде толқулар Верный уезінің Батыс және ... де ... ... ... Бекболат Әшекеев, Тоқаш
Бокин, Ақкөз Қосанұлы және басқалар басшылық етті.
1916 жылы жасы 70-тен асып кеткен ... ... ... болысы
көтерілісшілердің үлкен жасағын басқарды. Көтеріліс жасалған ... ... ... ... әзір ұстауға және әрбір үй жанында кермеде
ерттеулі ат тұруына ұсыныс жасалды.
Верный уезі Ұзынағаш ... ... ... ... он ... өкілдерінің 5 мыңнан астам адам қатысып, жоғарыдай шешім қабылдаған
съезі болып өтті. «Оқтың астына барғанша, ... ... ... деген
қарар қабылданды. Көп кешікпей қарсыласудың енжар ... ... ... ... суық ... ... ... ұйымдастыруға ұласты.
Отар аймағы көтерілістің Верный қаласынан батыстағы ... ... ... 1916 ... 13 шілдеде Жетісу облысының әскери
губернаторы генерал-лейтенант М.А.Фольбаумға баяндағанындай, ... ... ... барлық қазақтарды бір жерге шоғырландыру
мақсатымен қырдан тауға көше ... ... ... және Түркістан өлкесінде соғыс жағдайы жарияланды.
Патша өкіметі орындары мұнда ірі әскери күштер әкелді, әскери гарнизондарды
нығайтты, ... ... ... ... ... ... қазақ және
қырғыз көтерілісшілерін жазалау үшін қарулы отрядтар құрды. Жетісу облысы
Жаркент уезі көтерілісшілерінің Асы ... ... ... ... ... Қастек, Нарынқол, Шарын, Жалаңаш, Құрам елді мекендері
аудандарында, Лепсі уезінің ... ... және ... ... патша
жазалаушыларымен ірі қақтығыстары болды.
Осындай жағдайларда Верный уезінің батысында ... ... ... ... біріктіру үшін шаралар қолданады. Осы
мақсат үшін ол 1916 ... 13 ... ... ... ... әр ... болыстар
өкілдерінің съезін шақырады, съезде тыл ... ... алу ... ... ... қарулы қарсылық көрсетуге дейін барып бағынбауға
шешім шығарылды.
Өз адамдарымен ... ... ... ... ... ... ... дайындала бастады, сонымен бірге көтерілісшілердің
қатарын жаңа күштермен толықтыру ... ... ... ... ... басқаша болды. 1916 жылғы ... үшін сот ... ... ... ... профессор
Ғ.Спарғалиевтің материалдарына ... ... ... мен оның ... ... іс-қимылдары туралы
мәліметтер алған соң уезд бастығы подполковник ... ... ... ... ... ... 13 ... көтерілісшілердің жазалау
отрядымен қақтығысы болып, ол нашар қаруланған және ұрыс ... ... жоқ ... ... ... ... ... Қаскелең станциясында ұйымдастырылған
көтерілісшілерді ыдырату және оның басшыларын тұтқындау жөніндегі ... ... ... Көп кешікпей әр түрлі ауылдардың өкілдері
көтерілісшілердің ... ... кете ... ... басшылары,
бірінші кезекте Б.Әшекеев қиын міндетті шешуге тиіс болды: не Қытайға кету
керек еді, онда ... ... ... туыстарын жазалай бастайтын
болады, не туыстары мен ... ... қалу үшін ... ... өз ... ... ... еді. Бекболат Әшекеев екіншісін таңдады. Ол
өкімет орындарына өз еркімен берліп, ... ... ... ... өз мойнына алды.
Верный қаласы гарнизоны бастығының міндеттерін ... ... ... 1916 жылғы 1 қыркүйектегі Бекболат Әшекеевті (ол
көтерілісшілерді сөзсіз ... ... ... ... өз еркімен берлігеннен кейін) отрядтық дала сотына беру
туралы жарлығында былай деп жазылған: «...Верный ... ... ... ... ... ... Әшекеев бұратана жұмысшыларды реквизициялау туралы
патша жарлығының орындалуына ... ... ... ... ... ... Ол биылғы 13 тамызда соғыс жағдайында тұрған Жетісу
облысының верный уезіндегі ... ... ... ... ... Көтеріліс
ұйымдасмтыру үшін заңсыз съезд шақырды, онда басқа адамдармен ... ... ... және өкімет орындарына қарулы қарсылық
көрсетуге қаулы етті, подаолковник ... ... ... ... ... ... ... қарсылық көрсетсе де... Аталған қылмыстық
әрекеттер үшін ... ... ... Бекболат Әшекеевті мен сошғыс
уақытының заңдары бойынша соттау үшін Верный әскери ... ... ... қыркүйекте Верный қаласында Верный әскери гарнизонының соты болып,
ол Бекболат ... өлім ... ... ... асу ... үкім шығарды.
Соттың үкімін облыстың әскери губернаторы Фольбаум нақ сол күні ... бір ... соң, яғни 1916 жылы 9 ... ... ... деген жерде орындалды.
Б.Әшекеевте кейін оның ең жақын 23 серіктері Түркістан әскери сотына
берілді. Оларға сот 1917 ... 17 ... ... ... болды. Олардың
бәрі тағылғын айыптауларға өздерін ... деп ... ... Бекбатыров, Бүзембаев, Аманжолов, Сатыханов, Әшекеев, Қарақсин,
Әбішев, Сұлтанов, Нұрбаев, ... ... ... ... ... баласы Әбділда Бекболатов барлық құқықтары мен дәлетінен
айырылып, 20 ... ... ... ... 8 ... ... ... басқарушысы Сәт Ниязбеков көтеріліске қатысуы дәлелденбеуі себепті
ақталды. Қыркүйекте – қазан айының ... ... ... ... ... Жетісу көтерілісшілерінің едәуір бөлігі табанды ... ... ... ... ... ... Жетісу облысының Верный уезінің
ізінше онымен көршілес Сырдария облысының Әулиеата ... ... ... ... атап ... оның ... ... кең-байтақ
Сырдария облысы қазақтарының маңызды көтеріліс ошақтарының бірі ... ... ... уезінің 22 мың 675 адам алынуға тиіс болатын.
1916 жылғы тамыздың аяғына қарай ... ... 3 ... адам ... уезіндегі толқу тамыздың бас кезінде басталды. Сырдария
облысы әскери губернаторының міндетін атқарушы С.Геппердің 1916 ... ... ... ... ... туралы баяндамасында айтылғанындай,
«Көшеней болысы қазақтарының 50адамға жуық тобыры 1 тамызда ... үйін ... оның ... ... ... Орыс ... ... қашып жатыр, ал қазақтар көршілес Пішпек уезінің болыстарымен
қосылып, қыр көрсетуде және жұмысшылар бермейміз деп мәлімдеуде».
Жетісу, Сырдария, Ақмола, Семей ... және ... ... аудандарында көтерлісшілер қозғалысы басып жанышталған немесе оны
аяусыз басып-жаныштау үрдісі жүріп жатқан кезде, Торғай даласында ол ... күн ... ... өрістей түсті.
22 қазанда А.Иманов бастаған 15 мыңға көтерлісші Торғай қаласын
қоршады. Қаланы ... ... ... ... ... ... генерал-
лейтенант А.Лаврентьев жазалау корпусы қалаға қарай үш ... ... ... ... ... ... қалғаны туралы
мәліметтер алған ... ... ... ... патша әскерлерінің
отрядтарына қарсы қозғалды. 16 қарашада А.Иманов бастаған, ... саны ... ... жуық ... ... ... станциясы ауданында подполковник
Катоминнің жазалау отрядына шабуыл жасады.
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының сан ... ... ... ерекше орын алады. ... ... ... ... жалпы жұрт таныған ... ... ... Ұ.Саурықов, Б.Әшекеев, ... ... ... Т.Орысов, Ж.Құдайбергенов, С.Қанаев, М.Ұзақбаев,
А.Сұлтанбков, және басқалар, көтерілісшілердің саяси көсемдері ... ... ... ... және ... ... Сырым
Датов, Исатай Тайманов Махамбет Өтемісов, Жанқожа Нұрмұхамедов, Кенесары
және ... ... ... Мәмбетов және басқалар жүргізген
тәуелсіздік жолындағы күреске ... ... мен ... ... 1916 ... ұлт-азаттық көтеріліс тұтас
алғанда Ресей империясындағы саяси және әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың
одан әрі асқына түсуіне себепші болды. ол ... ... ... ... ... ... ... және шыыстың отар
халықтарының империалистік езгіге ... XIX ... ... өріс ... ... ... ... бөлігі, буындарының бірі болды.
С. Аспендияров атындағы Қазақ Ұлттық Медициналық Университеті
Реферат
Тақырыбы: “1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс ... ... ... ... 2007

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Африканың ұлттық саябақтары7 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы мәлімет43 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы қазіргі кезеңдегі халықаралық қатынастағы рөлі82 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымының дамыту бағдарламасы11 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь