Қазақ халқындағы қарым-қатынас жүйесі мен сөйлеу әдебі

Кіріспе
1 Қазақ халқындағы сәлемдесу тәртібі . сөйлеу әдебінің басты белгісі
1. 2 Қазақ халқындағы қарым.қатынас жүйесі мен сөйлеу әдебі.
1. 3 Сөйлеу әдебіндегі туыстық атаулардың орны
2 Рухани мұралардағы сөйлеу мен шешендік сөздердің орны
3 Ерлер мен әйелдердің сөйлеу ерекшелігі
3. 1 Іскерлікке байланысты сөйлеу мәдениетінің сақталуы.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Бітіру жұмысының өзектілігі. Қазақ халқы ежелгі кездерден-ақ сөз өнерін, дұрыс сөйлеуді бағалай білген халық. Халықтың ұлттық болмысы, менталитеті де осыған қатысты болып келеді. «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады», «Жүйелі сөз жүйесін табады, жүйесіз сөз иесін табады» деп сөздің қасиетін мақал-мәтелдерде, нақыл сөздерде айтып кеткен. Сонымен қатар қазақ халқы тілдің шексіз қабілетін, қасиетін беталды жұмсай бермей, оны орнымен, қалыпты түрде пайдалануға да көп көңіл бөлген. Осындай ұлттық ерекшеліктердің бәрі елдің әдет-ғұрпынан, салт-дәстүрінен көрініс табады.
Адамдардың өзара қарым-қатынасы алдымен тіл арқылы жүзеге асады. Тіл пікір алысу құралы ретніде адамның тек ойын ғана емес, сезімін де білдіреді. Сөйлеудегі ізет, құрмет, сыпайыгершілік кісінің сезіміне әсер етеді. Өмірде жиі қолданылатын амандасу, қоштасу, ризалық білдіру, кешірім сұрау, құттықтау, көңіл айту, сөйлеу этикеті деген ұғымға саяды. Адамдардың дидарласуына, ең алдымен, дәнекер болатын да – осылар.Сөйлеу этикеті дегеніміз — сөйлеушілердің сөз қатынасын орнатуға және бұлардың әлеуметтік жағдайына сәйкес сыпайы қатынас құруға арналған белгілі бір коммуникативтік стереотиптердің жиынтығы.(Тіл білімі сөздігі) Тамыр-таныстарымен кездескенде – амандасу, кетерде – қоштасу қаншалықты дәстүрлі әдетке айналса, біреудің қуанышына, қайғы-қасіретіне ортақтасу соншалықты табиғи да. Адамның жанына жағымды, жылы сөздер оның көңіл-күйінің пернесі сияқты. Жылуы мол, жан дадыратар шуақты сөздердің мағынасы «сіз деген – сөздің сынығы», сен деген – сөздің анығы» деген қазақ мақалы да аңғартса керек.
Уақыт өткен сайын кей дәстүр ескіріп, жақсы өмірден орын тебеді. Алайда ескі дәстүрдің бүгінгі күнге қажеті жоқ деп бәріне теріс қарауға болмайтыны белгілі. Жаңа заманға орай олардың да жаңа мазмұн, жаңа сипат алатындары болады. Заман талабына лайық өміршең дәстүрді тайдай біліп, жаңа мазмұн үстеу рухани өмірге нәр береді.
Халық арасында ертеден тараған бата беру дәстүрі бар. Жасы үлкен кей адамдар дәмнен соң дастархан қайырып, бата береді. Жақсы ниет білдіреді. Бірақ сөз арасында үйренген дағды бойынша Тәңір жарылқасын, құдай тілеуіңді берсін тәрізділерді қосып қояды. Сондықтан ба, кейбіріміз мұндай дәстүрді қалай қабылдайтынымызды білмей дағдарып қаламыз. Мұндай сөз орындарының мазмұнын қазіргі заманымызға үйлесетіндей айтуға болады. Ондай діни ормадардың орнын еңбекте табысты, өмірде бақытты бол дейтін айшықты сөз өрнегімен толтыруға қазақ тілінің қуаты әбден-ақ жетеді. Заманға лайық батаға жаңа мазмұн үстеп, үй иесінің дәм-тұзына алғыс білдіріп, риза көңілмен тілек айту этикетке айналса, еш айыбы жоқ деп ойлаймыз.
1. Қобланова А. Қазақ сөз этикеті. Кандидаттық диссертация. -Алматы, 1993
2. Игісінова А. А. Мектеп оқушыларының сөз мәдениеті. Канд. дисс. –Алматы, 1998
3. Әуезов М. Абай жолы. 1 том. –Алматы: Жазушы, 2006
4. Бейсенбаев А. Әдептілік әлемі. –Алматы: Жалын, 1982
5. Уәлиев Н. Қазақ тілі – қандай тіл? //Тілтаным. Алматы, 2004. N3
6. Уәлиұлы Н. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984
7. Елеусізова О. Қарым-қатынас психологиясы. –Алматы, 1995
8. Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. –Алматы, 1974
9. Сөз мәдениеті туралы // Қазақ тілі. Мектепте, колледжде және ЖОО-да оқыту. Алматы, 2005. N6
10. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, 2001
11. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. Алматы: Ғылым, 1987
12. Асылов Ж., Нұсқабайұлы Ж. Әдептану. –Алматы: Мектеп, 2001
13. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. //(авт. Уәлиұлы Н. З.Бейсембаева, Ж.Исмайлова, М.Қанабекова, Г.Қайдарова). Алматы, 2005
14. Головин Б. Н. Основы культуры речи: Учеб. пособие. –М.: Высш. Школа, 1980
15. Тамаева Б. Қазақ тіліндегі сый-құрмет мағыналы сөздердің лексика-семантикалық тобы. Канд. дисс. –Алматы, 1992
16. Жанатаев Қ. Ә. Адамның жас ерекшелігіне, жынысына қатысты атаулар. –Алматы, 1997
17. Воробьев В. В. Лингвокультурология. Теория и методы. – Москва, 1997
18. Циртаутас И. Қазақ тіліндегі еркелету және ізет мағынасын білдіретін сөздер//Қазақ ССР ҒА хабарлары. Қоғамдық ғылымдар. -1972. -№4
19. Уәлиұлы Н. Қазақ тілі: советтік дәуір мен постсоветтік кезең //Тілтаным. 2005. N4
20. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Атамұра, 2005.
21. Адамбаев Б. Халық даналығы. -Алматы, 1971
22. Әл-Фараби мен Ибн-Сина философиясы. -Алматы, Жазушы, 2005
23. Раев Д. С. Қазақ шешендік сөз өнерінің әлеуметтік, философиялық негіздері. -Алматы, 2003
24. Әл-Фараби. Китаб әл-Хуруф. –Бейрут, 1969
25. Әл.-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. -Алматы, Ғылым, 1975
26.Шәкәрім. Иманым. -Алматы, Арыс, 2000
27.Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн. Құтты білік/ Көне түрік тілінен аударған, алғы сөзін жазған А. Егеубай. -Алматы: Өлке, 2006. 2-басылым.
28. Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастаны. -Алматы, 1986
29. Егеубай А. «Кісілік кітабы». Алматы, 1995
30. Егеубай А. Құлабыз. -Алматы, 2000
31. Мамаева Г. Б. Ерлер мен әйелдердің сөз қолданысындағы ерекшеліктер. Канд. дисс. –Алматы, 2004
32. Даулетбаева Н. Іскерлік қарым-қатынастағы сөйлеу мәдениеті //ҚазҰУ Хабаршысы. 2005. -№5
33. Кузин Ф. А. Делайте бизнес красиво. Этический и социально-психологические основы бизнеса: Практические пособие. –М., ИНФРА-М., 1995.
34. Голуб И. Б., Розенталь Д. Э. Секреты хорошей речи. –М., Международное отношение, 1993.
35. Голуб И. Б. Стилистика современного русского языка. –М., Высшая школа, 1986.
36. Рянжин В., Гринберг Г. Этикет в служебных отношениях // Советский этикет. –Л., 1974.
        
        Кіріспе
Бітіру жұмысының өзектілігі. Қазақ халқы ежелгі кездерден-ақ ... ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысы,
менталитеті де осыған қатысты болып келеді. «Тіл тас жарады, тас жармаса
бас жарады», «Жүйелі сөз ... ... ... сөз иесін табады» деп
сөздің қасиетін мақал-мәтелдерде, нақыл сөздерде ... ... ... қазақ халқы тілдің шексіз қабілетін, қасиетін беталды жұмсай бермей,
оны орнымен, қалыпты түрде ... да көп ... ... ... ... бәрі елдің әдет-ғұрпынан, салт-дәстүрінен көрініс табады.
Адамдардың өзара қарым-қатынасы алдымен тіл ... ... ... ... ... құралы ретніде адамның тек ойын ғана емес, сезімін ... ... ... құрмет, сыпайыгершілік кісінің сезіміне әсер
етеді. ... жиі ... ... ... ризалық білдіру, кешірім
сұрау, құттықтау, көңіл айту, сөйлеу этикеті деген ұғымға саяды. Адамдардың
дидарласуына, ең ... ... ... да – ... ... — сөйлеушілердің сөз қатынасын орнатуға және бұлардың әлеуметтік
жағдайына ... ... ... ... ... ... бір ... жиынтығы.(Тіл білімі сөздігі) ...... ...... ... ... ... біреудің қуанышына, қайғы-қасіретіне ортақтасу соншалықты табиғи
да. Адамның жанына жағымды, жылы ... оның ... ... ... мол, жан ... ... сөздердің мағынасы «сіз деген – сөздің
сынығы», сен деген – сөздің анығы» деген қазақ ... да ... ... ... ... кей дәстүр ескіріп, жақсы өмірден орын тебеді.
Алайда ескі дәстүрдің бүгінгі ... ... жоқ деп ... ... ... ... Жаңа заманға орай олардың да жаңа мазмұн, жаңа ... ... ... ... ... ... дәстүрді тайдай біліп, жаңа
мазмұн үстеу рухани өмірге нәр береді.
Халық арасында ... ... бата беру ... бар. Жасы ... ... ... соң дастархан қайырып, бата береді. Жақсы ниет білдіреді.
Бірақ сөз арасында үйренген дағды бойынша Тәңір жарылқасын, ... ... ... ... ... ... ба, ... мұндай дәстүрді
қалай қабылдайтынымызды білмей дағдарып қаламыз. Мұндай сөз орындарының
мазмұнын ... ... ... ... ... Ондай діни
ормадардың орнын еңбекте табысты, өмірде бақытты бол дейтін айшықты ... ... ... ... ... ... жетеді. Заманға лайық
батаға жаңа мазмұн ... үй ... ... алғыс білдіріп, риза
көңілмен тілек айту ... ... еш ... жоқ деп ... елдің заңы басқа» демекші, бір елде бар этикет ... ... ... Бір ... ... ... сөз ... секілді, бір халықтан
екінші халыққа этикет ауысуы да мүмкін. Қандай ... ... ... ... алып, өз топырағында жерсіндіре біледі. Кейде жаңаны жатсынбасақ
та, дәстүрде жоқ нәрсе тосындау ... ... ... елде дәм алып ... ... тілек білдіру
дәстүрі бар. Соның әсері болу ... ... ішіп ... ... көргенде,
кей адам ас дәмді болсын, тағам тәтті болсын, тәбетіңіз ашылсын ... ... ... ... Ал ... ... онсыз да
тәбеті мықты ғой» деп, мұндай тілек білдіруді таңсық көрмейді. Ондай тілек
айту дәстүрде жоқ деп ... ... ... кезде ел мен елдің, халық пен
халықтың қарым-қатынасы, мәдени байланысы өрістеп ... ... ... кездесетін бұл тәрізді этикет сөздерді бәрібір ана тілімізге
аударуға тура келмей ме? Олай ... ... ... ... ... гөрі дәм ... ... танысымызға ілтипат білдіріп, құрмет
көрсетуді этикетке айналдырудың ... ... ... ... осы ... ... ... болуы
халықтың тілдік мәдениетінің де, тұрмыстық мәдениетінің де ... ... ... ... ... ... ұлттық менталитетін,
болмысын танытатын сөйлеу әдебіне, сөйлеу этикетіне қатысты ... ... ... ... ... тіл біліміндегі өзекті тақырыптардың
біріне айналды деп ... ... бар. ... ... ... ... халықтық сананың бір қыры олардың сөздеріне, сөйлеу
шеберлігіне де ... ... ... «Қазақтың ақылы – сөзінде, қасиеті –
көзінде» деп С. Торайғыровтың айтқанындай, ... ... төл ... ... оның ... ... де әсер ... анық.
Қазақ халқының ұлттық сөйлеу әдебін анықтау бағытында ... ... ... ... ... осы ... ... Айманның «Қазақ сөз этикеті» атты диссертациялық зерттеу ... ... ... ... мен әйелдердің сөз қолданысындағы
ерекшеліктер» атты кандидаттық диссертациясы, сонымен қатар басқа ... ... ... ... ... өзектілігін нақтылай түсетін
еңбектер болып табылады.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... ... және ... Қазақ халқының сөйлеу әдебінің ерте кездерден ... ... ... ... ... жағдайлар кезіндегі
сөйлеу әдебі. Ерлер мен әйелдердің арасындағы ... ... ... ... маңызы.
Бітіру жұмысының нысаны. Қазақ халқының сөйлеу этикетінің, сөйлеу
әдебінің мән-маңызын ашып көрсетіп, қазіргі кездегі ғалымдардың еңбектеріне
талдау ... ... қай ... өріс алып келе ... ... ... сөйлеу әдебінің ерте кездерде қандай рухани мұраларда ... ... ... бір қорытынды шығару зерттеудің нысанына жатады.
Бітіру жұмысының ... мен ... ... халқындағы сөйлеу әдебіне қатысты көптеген ерекшеліктерді
талдау, оларға ... шолу ... ... тіліндегі сөйлеу әдебіне қатысты сөздерді түрлі тақырыптық
топтарға жіктеу;
- қазақ тіліндегі сөйлеу әдебінің (сәлемдесу, ... ... ... ... қазақ тіліндегі сөйлеу этикетінің зерттелуіне, оның ерекшеліктеріне
тоқталу;
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Бітіру жұмысының мақсат-міндеттеріне
сәйкес ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Зерттеу жұмысының дереккөздеріне:
Қобланова Айманның ... сөз ... ... ... ... «Ерлер мен әйелдер сөз ... ... ... ... Жанатаев Қазақбай Әбдуәліұлының «адамның жас
ерекшелігіне, жынысына қатысты атаулар» атты ... ... ... тілі ... мәселелері» атты кітабы жатады.
1 Қазақ халқындағы сәлемдесу тәртібі – сөйлеу әдебінің басты белгісі
Адамдардың өзара қарым-қатынасы, алдымен тіл ... ... ... пікір алмасу құралы ретінде адамның тек ойын ғана ... ... ... ... ... ... ... пен Жұман арасындағы
ширыққан дау-жанжал бұдан кейінде одан әрі өрши түсуге бет ... ... ... ... ... ... Екі жақты дереу бітімге
шақырмаса, істің насырға шабатын түрі бар. Осы ... ... қожа ... топ адамды ертіп, Жұман байдың үйіне келді.
«-Ассалаумағалейкүм!..
-Уағалейкүмассалам!..
-Салаумалайкум.. салаумалайкум!
-Әлік салам... Салаумалайкум, әлік салам..
- Е, Жұмеке, мал-жан, бала-шағаңыз түгел аман ба?
-Шүкір ... ... өз үй ... де есен бе ... ел-жұрт тегіс есендікте ме?
-Тегіс есен, Қожеке... Отырмыз Алла деп...
-Ит-құстан, одан-бұдан халас болдыңыздар ма?
-Шүкір, Қожеке... Өзіңіздің жүрген жерлеріңізге де ... ... ... ... ... бәйбішенің дені-қарны сау ма?
-Сау... Өзіңіздің де бәйбішеңіз күйлі ме?..
-Күйлі-күйлі, Жұмеке... ... ... есен ... ... ... ... ... ме?..
Қожаның көңілі үшін Аллалап отырған Жұмекең бұл жолы:
-Құдай деп ... -дей ... ... жоқ ... Енді ... де ... ... сәлемдесулер, ұзақ амандасулар енді ғана қысқара бастады. Дүние
жүзінде ... ұзақ ... ел ... болар. Әсіресе осындай
дау-жанжалдың арасында жүретіндер езіп-созып, тіпті ұзақ амандасады. Мал-
жан, ... ... ... ... ... ... ... қандай
қабақпен отырғанын да осы амадасу үстінде болжасып қалады. ... ... ... үшін де ... бір ... ... керек... Қожекең осыны
ескеріп:
-Тыныштық па, әйтеуір?.. – ... ... ... ... ... ... осы ... бізге қазақ дәстүріндегі амандық, сәлемдесудің алар орны, атқарар
мүддесі туралы біраз мағлұматтар ұсынғандай ... еді. Әрі бұл ... тек ... ... ғана ... ел ішінде татулық орнату,
қырғи қабақ жұртты бітістіру мақсатын көздейтін келелі әңгіменің ... ...... ... - деп ... ... айтпаған. Сәлемдесу,
амандасу адамның бір-біріне ізет, сый-құрмет ... ... ... біз ... адаммен кездесіп, қанша жұртпен ұшырасамыз. Солардың
бәрінде де ... ... ... ... амандасу жүреді. Жұмыр жер
үстінде күн сайын кездескен ... ... әр ... ... ... ... Сәлеметсіз бе!..
Амандық-саулық сұрасудың түп-төркіндері мен тарихы тым әріден
басталады. ... ... ... ұзақ даму ... ... қадау-қадау дәуірлер мен жүздеген ғасырларды бастан кешті,
қаншама қоғамдық формацияларды артта қалдырды десеңізші. Бірақ жер бетінде
сапырылысп өтіп ... сол ... ұзақ ... өн бойында әр халыққа
да адамдардың бір-бірімен амандасу, ... ... тән ... ... ... сұрасу – тұрмыста жиі айтылатын, құлаққа жиі айтылатын
сөздеріміз. ... ... ... ... реңк ... ... таңдап,
өз орайында., өз орнында қолдануды қажет етеді. Мысалы, Сәлеметсіз бе? деп
амандасу үлкен-кішіге, таныс-бейтанысқа, ресми жағдайда да, ... ... ... ... ... ал ... деп амандасуды
ауылдағы кейбір жасы үлкен ақсақалдар ұнатып тұрады.
«Мектеп шәкірті ұстазымен Сәлеметсіз бе? деп ... ... бұл ... ... амандасуға жататын этикет сөздерде ... ... қоса ... ... ... ... Ал ... Сәлем бердік! деп қолын ербеңдетуі, не жүрдім-бардым амандасуы
тым әдепсіздікке жатады» [2, 26].
Мұндайда ... ... ... ... бұзылады. Әрине,
сәлемдесу, амандасу адамның бойындағы ... ... ... ... ... шығады. М. Әуезовтің «Абай жолы» романынан мынадай ... ... ... ... ... тез ... аттылардың алдына жұмысы бар
кісідей көлденеңдеп келіп, тосып тұрды. Аттылар мұның қозғалысын оқыс көрді
ме немесе таныды ма, ... баяу ... ... ... тұстас келді.
Сол уақытта Абай үлкен ықылас білдіріп, айрықша бір тағзыммен төсін
басып, қатты дауыстап:
-Ассалаумағалейкум!.. деп сәлем берді...
Өзге қазақтан бөлек, мына ... бір ... ... ... ... ... білем... атының басын тежей беріп:
-Уағалайкумәссалам, балам!.. – деп тоқтай қалды» [3].
Осылайша кішінің әдеп ... ... ... қоя ... ... оның ... ... тәрбие-парасатын аңғартып тұрады.
Ал сыпайылықтан алыс жатқан даңғаза амандықты ... ... ... ... ауыз ... есігі ашылып, қолына қамшы ұстаған, бет-
аузын қырау басқан, табанының қары шақыр-шұқыр еткен, аяздаған бір ... ... ... Ол кіре бере:
- Ассалаумағалайкум! – деп, мәжіліске даурыға сәлем берді. Отырған
жұрт бұның сәлемін тосырқай, жатырқай, ақырын ...... ... Жылы кейіп, жақсы сөз алдымен амандық-
саулықтан ... ... ... ... ... синонимдері бар
екендігі белгілі. Алайда тілдің осындай ... ... ... ... ... ... Кейде сәлем алушы басқа сөз таппағандай
сәлем берушіні қайталап жатады. ... бе? деп ... ... ... сөзін қайталап Сәлеметсіз (бе)! деуден гөрі «Аман-есенсіз бе?» деп жауап
қату жарасымды болады.
«Көне дәуірлерде адамдар өзара кездескен сәттерінде бір-бірлеріне ... сол ... ... ... ... тілеген тәрізді. Және
ол барлық уақытта да денсаулық жайын сұраумен шектеле ... ... ... ... ... сәттерінде: «Сен тамақ іштің бе?» - ... ... ... ... ақиқат. Ал императорлық Қытайда бұл
дағдыдағы амандасу салты болған. Ал көне ... ... ... ... ... ... ... бірінші кезекке қойыпты. Олар сәлемдескен кезде:
«Пейілің ашылсын!» - деп тілек тілейді екен» [4, 54].
Қыр көшпенділері бір-бірін көргенде ... ... ... ... отырған нәрселерді сұрар еді. Амандық-саулық барысында «Ел-
жұртың, мал-жаның ... аман ба?» - деп ... ... кәсібі мал-
бағып, дала төсінде ғұмыр кешуге негізделген қазақ халқына да тән ... ... ... ... ... а) моральдық принциптерге, мәдени-ұлттық
дәстүрге негізделген тілдесу нормалары мен ә) сөз ... ... Сөз ... сөз ... ... бір ... ... сөз саптаудың тәртібіне тән ережелерді сақтауды талап етеді.
Сөз мәдениетінің этикалық компоненттері ... сөз ... ... ... ризалық білдіру, сәлемдесу, құттықтау, қоштасу, т.б. тәрізді
белгілі бір мақсатқа көздеп ... сөз ... ... ... актісі қоғамда қабылданған, лингвистикалық емес факторлармен
байланысты ерекше ... ... ... ... Сөз актісіне
қатысушылардың жасы, ... ... ... ... ресми,
бейресми түрімен байланысты. Егер сәлеметсіз бе, амансыз ба, аман-есенсіз
бе, сау болыңыз, т.б. жағдай ... ... ... ... ... хал-ахуал қалай дегендерді, жасы қатарлас коммуникаторлар арасында
болмаса, кез ... ... ... ... ... ... ... дегенмен кітапқа қол жалғап ... ... ... реңкі бірдей емес» [6, 118].
Қоғамда қалыптасқан этикалық норма бойынша, қандай жағдайда болмасын,
бейпіл сөз айтуға ... ... ... ... ... ... зіркілдеу, т.б. жағымсыз реңктегі интонациялық ... сөз ... үшін ... ... деп ... ... актіге түскен кезде сөйлеу ережелері мен әдебі ... ... акт ...... бір ойды ... және ... оған кем дегенде екі адам, яғни хабарлаушы мен қабылдаушы қатысады.
Қарым-қатынас ... төрт ... ... ... ... олар – ... тіл және талқылау тақырыбы. Сөйлеу әрекеті негізгі құралы ретінде
тілді қолданатын, өзінің белгілі бір себебі, мақсаты, және ... ... ... ... мен өтіп ... ... саны мен айқындамаларына байланысты қатынастың бірнеше
түрі белгіленген. Қатынастың кез келген түрінде ... ... ... ... ... ... Сөйлеу мәдениетінде
сөйлеуші мен тыңдаушыға қатысты жүріс-тұрыс қағидалары қалыптасқан. Олардың
көбі әдептілік пен сыпайылық, ... пен ... ... ... білу ... ... байланысты. Адресат пен адресанттың
коммуникативтік актідегі іс-әрекеті ... ... сай ... жөн» [7, ... бір ... ... ... қарым-қатынас процесі екінші бір
ұлттың тілінде болатын тілдесуге қарағанда өзгеше болатыны мәлім, ... ... ... ерекшеліктері деп анықталады және арнайы
факторлар жүйесінен құралады. Бұл ... ... ... ... ... ... белгілері, іс-әрекеттің әртүрлі
формаларының өтуі және қоғамда қалыптасқан ... ... ... факторлар жатады.
«Амандасу қалыптары байланыс орнату қызметін атқарады және
коммуниканттардың ... ... мен ... сөйлеу жағдайын анықтап
отырады. Олар әңгімелесу ниетін білдіріп, байланыстың ... ... ... ... ... формасы әңгімелесушілердің әлеуметтік,
биологиялық, т.б. сипаттарына байланысты және ... ... ... ... және ... ... қарай амандасудың қазақ және
орыс тілдерінде бірнеше түрі бар. Мәселен, қос ... де ......... ... ... ... Сәлеметсіз бе!,
Сәлеметсің бе!, ... ме! – ... ... ... ... ... ... түрі – Амансыз (сың) ба! Және көпше
түрде Амансыздар (сыңдар) ма! формалары, сөйлеу ... бұл ... ... ... мағынасындағы Живы-здоровы ли? баламасымен беріледі. Орыс
тіліндегі сұраулы формаға тілімізде Аман-есенсіз бе?, ... ... дәл ... [8, ... әр ... дәстүрінде, әр ыңғайда орындалып, әр тілде
айтылғаны - әр қилы ұғымды білдіргенімен бұл ... ... ... ... саулығын сұрасу, өздерінің аман-есен кездесіп тұрғанына қуаныш
білдіру, ниеттері ақ, адал ... ... ... замандар мен барлық
халықтарда сәлемге сәлеммен жауап бермеу әдепсіздіктің ең нашар түрі, сол
ортаны, жұртты сыйламаушылық ... ... ... ... ... қайырылған сөздері мен тіркесінде үлкен де мәнді ... ... ... бе!» Бір ауыз ғана сөз. ... «Мен сені аман-есен ұшырастырып
тұрмын, ағайын. Пейілің шырайлы, жүзің жарқын болсын, мен сені сыйлаймын,
сені де ... ... деп ... Өз ... ... ... ... тілеймін», - деген бір қауым ойларды меңзейді ол...»
Мұсылман халықтарында қалыптасқан игі дәстүр бойынша ... ... ... ... мен оған ... ... ... Араб тілінен енген сәлемдесудің бұл
түрі қазақ тілінде өтетін қарым-қатынас барысында тек ер ... ... ... ... кезіндегі рудиментті ел-жұртың,
мал-жаның, қора-қопсың аман ба? деген конструкциясы ... ... ... бірі болып табылады. Қазақ қыздары мен әйелдері
амансыз ба! Есенсіз бе!, ... ба?, ... ... т.б. ... формаларын қолданады, ал ер адамдарға тән
Ассалаумағалейкум! амандасуы осы ... ... ... Бұл ... ... этикетінің биологиялық критерий бойынша
дифференциацияға ... ... ... тілінің этномәдени
ерекшеліктеріне байланысты әдеби туындылар мен ... ... ... ... түрі ... мысалы: «-Арсың ба, Абылай хан! –Барсың ба,
жырауым! Жолыңыз оң ... (І. ... ... әрекеттің
тәуліктің қай уақытында болғанына қарай қос тілде Қайырлы таң! / ... ... күн! / ... ... Қайырлы түн!/Добрый вечер! Және Кеш
жарық! ... ... ... бұндай қалыптары амандасу
семантикасымен қоса тілек білдіру ниетін қосымша үстейді. ... ... ... мен сөйлеу этикеті ережелеріне сай амандық сұрасудан
кейін шақыру, ниет білдіру сөз ... ... ... ... үйге ... және «Төрлетіңдер!», «Аман-саусыңдар ма?!».
«Бұл ретте, ең әуелі: «Қалай амандасқан жөн?» - деген сауалдың басын
ашып алған мақұл. ... ол бір ... ... ғана ... ... әдеп және ... мәселелерімен тығыз сабақтасып жататын
кішіпейілділік қағидаларына қатысты келелі мәселе. ... ... ... ...... ... ... – кішілік емес,
кісілік», «Ағадан – ақыл, ініден - ізет», - деп ой ... ... де, бір ... осы ... реттеріне келіп сайып жатады»
[9, 26].
«Әлбетте, амандасу «Сәлеметсіз бе?» ... ... ... ... ... дәстүрінде осы орайда бірнеше сәлемдесу реттері қалыптасқан. Мәселен,
жасы кішілер ... ... ... ... - деп қол ... Ал өз қатарларымен амандасқанда бір-
бірінен «Сәлеметсіз бе?» - деп саулық сұрасып жатады. Жасы үлкен аналарға,
әджелерге, кейуаналарға ... ... ... ба?» - деп ... Бұл ... ... ізет пен ілтипаттың белгісі. Сондай-ақ тәулік
мезгілдеріне орай кей реттерде ... ... «Кеш ... деп ... [10, ... актіде кісі есімі қаратпа ролінде қатынасты орнату,
адресаттың көңілін аудару қызметтерін атқарады. Олардың қос тілде ... ... Орыс ... ... ... және ... түрі ... –очка, -енька, -ик, -ок аффикстерін жалғау ... ... ... ... -к қосымшасы кішірейту мағынасын берсе, -ка аффиксі
тұрпайы, ауызекі ... ... тән ... ... Қазақ тілінде
жалқы есімдерге –жан, -тай қосымшаларының жалғануының ... реңк ... ... ... айтпақ сөзім бар» (С. Елубаев) және ... ... ... ... (І. ... ... қатар қазақ
лингвомәдени қауымдастығында кісі есіміне –еке, -ақа, -қа, -е, ... ... ... ... ... мәні үстем қаратпалар
қолданылады. Жоғарыда аталған тәсілдің ... ... ... ... Әлеке,
Сәке т.б. вокативтер әдептілік пен сыпайылық формаларының айғағы, ... пен ... ... нышаны болады.
1. 2 Қазақ халқындағы қарым-қатынас жүйесі мен сөйлеу ... ... сөз бен ... өз орнымен жұмсағандықтан, тілде
сөйлеудегі шеберлік туралы көптеген мәліметтер қалған.
Сөйлесе білу де - үлкен өнер
-Уа, бұл қай баласың?
-Даттың ... жая ... ... ... ұл туады деп еді, сірә, сол
болармысың?
-Болсақ болармыз, бірақ «Бір ... ... бір ... ... ... еді. Әкем ... болса сондай-ақ болар.
-Бала, әкең нашар болғанмен, шешең пысық кісі еді. Күндіз келген
жиырма кісіні, түнде ... ... ... ... ... еді, шешеңе
тартқан боларсың.
- Шешем пысық болса, оның несін айып көрдіңіз? Әкем би ... да ... үйі ... ... ... келген жиырма кісіні, түнде келген жиырма
кісіні ренжітпей аттандырса, қырық кісі екен, қырықтың бірі ... ... ... ... ... Шалдың үш түрі болады деуші еді: қазымыр шал,
қадірсіз шал, ... шал. ... ... ... ... деп айтқан сөзімді көңіліңе ауыр алып ... ... ... – адам айтса нанғысыз, жақсыдан жаман туады – бір ... ... Сен де ... ... үш ... айтып, сын қойдың ғой. ... ... ... ... ... ...... сұра, қыдырыма
десең – көршімнен сұра, қазымыр десең – ... өліп ... ... шалмын – келінімнен сұра. Енді келген жұмысыңды айта бер.
«Аулыңның алдында төбе болса, ерттеулі атпен тең, ... ... ... ... ... тең ... еді. Сәлем беріп, бата алғалы келдім.
-Жарайды, балам! Жайыңа енді ... ... ... ... кісіменен
ісі бар, кісі болмас баланың кісіменен несі ... Атқа ... қол ... бала ... топқа кіріп сөз бастайын деген бала екенсің. Зады ... ... асыл – ... ... ... ... ... танып отырған
шалда не ақыл бар дейсің?! Барымды аямаспын, батамды да берермін...»
Сырым батыр жас кезінде Малайсары биге ... бере ... ... ол
екеуінің арасында осындай әңгіме өтіпті. Бірі – ел арасында енді ғана ... ... от ... орақ ... жас. Екіншісі – ақыл-білімі ментілмар
шешендігімен барша елге ... кәрі ... Кіші ... ... атақты
бидің алдында ақыл сұрап, бата алғалы ... ... еді. ... ... би ... елге ... үлгі ... мақсат тұтып жүрген жас
талапкерге бірден ащы әзілмен тиісіп, сөз ... ... Оның ... ақыл ... ... ... алмақ. Бала қыран да ... ... ... тайсалмай саңқылдап тіл қатты. Парасатты қарт бірден
таныды. Алдында сөз қадірін білетін, болашақта атқа мініп ел бастауға ... ... ой, ... ... иесі ... сөз өнері дәстүріндегі інжу-маржандардың бірі – ... ... осы бір ... ... сөз ... мен ... ертеден мән беріп, оны әрдайым құрмет тұтып келгендігін байқау
қиын емес. Әр уәжді сөзде тұрудың, ... ... ... таныта білудің асыл
үлгілері, халқымыздың талай ғасырлар бойғы тарихының мазмұнды да ... ... ... осы ... ...... ұрпақтан ұрпаққа ауысып
өрнектеліп, ажарланып жеткенінің өзі де, сол сөзге деген ел ... ... ... деу ... Олар ... ... екі ауыз сөзбен
бітіретін», жауласқанды келісімге келтіретін, күлгенді жылатып, жылағанды
жұбата алатын ... ... сөз ... ... ... ... қазақтың асыл
да айшықты мұрасы» [11, 79].
Қазақ халқының әр нәрсені жүйесімен ойлап, ... де ... ... ... ... ... ... инабаттылық қасиеттерге етене
жақын екендігін қыр еліне ілгеріде саяхатпен ... оны ... ... көп атап көрсетті.
Польша ұлт-азаттық көтерілісіне қатысушы Адольф Янушкевич Сібірде
айдауда жүрген кезінде ... ... ... ... ... ... жасалған саяхат туралы жазбалар» деп аталатын еңбегінде 1848 ... ... ... мына бір ... ... «Бұл іске ... ... күніміз кетті. Ойларындағысын ... ... ... ... ... Шешендер алма-кезек сөз таластырады. Осы бір дала
Демосфендерінің ... ... ... ... ... ... қайран қалдым. Ежелгі Греция мен Римде болса, старшина Тоқымбай мен
Бейсекенің өздері-ақ ... ... ... ... ... ... ол: ... ақыл-ой қабілетінің зорлығына барған
сайын көзім ... ... ... ... Кез ... ... дегенін тез
түсіндіре, қарсыласының сөзіне шебер тойтарыс бере ... ... ... де өте тез ... - ... құдіретіне ертеден мән беріп, ел мен ел, адамдар мен адамдар
арасындағы қарым-қатынастарда оның ... ... ... ... білген
халқымыз әр уақытта да сөздің парқына қарауға, көпшілік ... ... ... ... керектігіне ерекше көңіл қойды. Үлкендер отырған
жерде олардың алдын орап, арындап кетпей, инабат, ізет ... ... ... көңілге қарап сөз айту, қажет кезде өзіңді-өзің іркіп ... ... ... ... мен ... ... жалғасып, ұласып келеді.
«Сөзі райлының – жүзі шырайлы» дейді қазақ халқы. Бұл адамдар
қатынаста ... ... ... ... бар ... әр ... жұрт ... жүзі жарқын жүрер деген ойды меңзейді. Өйткені келесі бір мақал-
мәтелдерде айтылатындай: «Жақсы сөз – жан ... ... ... ... рақаттанады», «Жаным десе – жан семіреді», «Жақсының өзі де жақсы,
сөзі де жақсы». Сөз қадірін аңдамайтын, оның ... ... ... ауыр ... ... айтып, адамның көңілін қалдыруды сөкет
көре қоймайтын жандарға да халық даналығы өз ... ... Және ... ... ... ... ... қорытындыда әдепті де ізетті сөздің
жөні бөлек ... ... алға ... еді. ... ... ... сөзі
- өлшеп пішкендей, жаманның сөзі – ... ... - ... енді
бірінде: «Жақсының сөзі – шақпақ, жаманның сөзі - тоқпақ», - деп ... тағы ... ... ... сөйлер, жаман шайқап сөйлер», «Аз сөз ... көп сөз – ... - ... ... [12, ... құдіретін арналған осы тектес қай мақал-мәтелді алып қарамаңыз,
онда адамдар арасындағы ... ... ... ... жөніндегі
ережелер кодексін алға тартқандай болар еді.
Сөйлесе білу дегеніміз - өнер.
Біз кейде күнделікті қанша ... тіл ... ... ... жататындығымызға есеп бере де қоймаймыз. Ал шын ... ол ... ... ... ... ... ... адамның әр ортада өзін-өзі ұстау ... ... ... ... бір қуатты әлем.
Жасы мен жолы үлкендерді қадірлеп сыйлау ... ... деу ... қазақ салтына бұрыннан сіңген ізет ... ... ... ... «сіз» деп сөйлесу адамның инабаты мен тәрбиесін,
кішіпейілділігін көрсетеді. ... ... ... жасы ... өз ... ғана ... деп айту ... сөйлеу мәдениеті туралы әңгіме қозғалғанда, осы «сен» мен
«сіздің» жөн-жосығына тоқталып ... жөн. ... ... ... қай ... ... қай уақытта «сен» деп сөйлеу
керектігі жөніндегі ... да ... ... ... ... ... ... оның өзгені сыйлай білуінен, жасы үлкендер
мен әйелдер алдында инабат танытуынан көрінер. Сол ... ...... «сіз» деп сөйлесу. Сондай-ақ көшеде, жұмыста, жұрт
арасында жасы кіші ... да ... ... әлі ... ... ... көз таныстарға әдетте «сіз» деп сөйлеседі.
Қай уақытта және кімге «сен» деп тіл ... ... бұл ...... ... тең ... ... қатынастар мен
үлкендердің өздері жақсы білетін кішілерге сөз арнаған ... ... Ол ... арасындағы көңіл мен пейіл жақындығын, достықты,
жолдастықты көрсетеді.
Егер кімде кім айтыс, талас ... ... ғана ... деп ... ... ... «сенге» көшіп, осымен қарсыласын мұқатамын деген
ойы болса, бұл оның ... ... ... ... әр түрлі. Олардың бірі тез арада-ақ ... ... ... екіншілері бұған аса ықылас таныта қоймайды, «сенге» көшу үшін
ерекше ... жан ... дос болу ... деп ... қай ... «сенге» көшуге болады деген ... жоқ. ... ... ... әр ... жағдайына байланысты.
Әдеп салты тек «сенге» қалай көшудің жолдарын ғана көрсете алады.
Мұндағы ең ... ... ... ... үлкен-кішіге, бастық –
қызметкеріне ұсынады. Ер кісі мен әйел ... бұл ... ... ... жасы үлкен жақын адамдарынан өзіне «сен» деп сөйлеуін
өтінуі мүмкін. Бірақ бұл орайда да оның өзі ... ... ... деп
тіл қата береді. Үлкенді сыйлауды дәстүр еткен халқымыздың әдеп салттары
бойынша оның да ... ... ... қоймайды. Сондай-ақ кейбір жас
балалардың өз әке-шешелерін «сен» деп ... ... бере ... да
құптауға болмайды. «Сен» сөзінің бойында «сізге» қарағанда аз да болса
еркіндік, өзімсіну, терезені тең ... ... ... ... ... ... деп ... «сізге» лайық сыпайылық деңгейін таныту да
қиынға соғады. Ал халқымыздың ең ... ... бірі ... ... ... тұту, ізет пен инабат көрсете білу болып табылады.
Оларға «сіз» деп тіл қату да сол ... ... ... [13, 6].
Сөйлесу мәдениетінің құпияларын түсіну, игеру ісімен адамзат сонау
бағзы замандардан бері қарай ... ... ... бұл ... ... ... ... сөз өнері дәстүрінің алар орны ерекше болды. Және
эллиндер сөйлеу мәдениеті жайлы ілімдерін ... ... да ... Грек ... сол замандарда басқа халықтарға эталон ретінде
танылды. Тарихшы Полибидің ... ... ... ... ... ... ... жұмсақ мінезді, сыпайы гректер алдында
дөрекіліктерімен, өздерін ... ... ... ... Сократқа оның шешендік өнерін үйренгісі келген жас ... Осы ... үшін ол ... ... жол ... ... жеткен еді.
Алайда жас жігітпен сәл әңгімелескеннен кейін ... оның оқу ... екі есе көп ... ... екендігін айтады. Жас шәкірт «неге?»
деген сұрақ қойған еді.
-Өйткені менің саған екі ... ... ... тура ... тұр, -
деп жауап беріпті философ, тек сөйлеу білу ... ғана ... ... сақтап
тыңдай білу ғылымын да.
Сөзге қонақ бермейтін мылжыңдардың арасындағы ең төзуге ... ... ... Олар ... ... сөздеріне өздері рақаттанып,
ешкімді елемей, маңайындағылардың оны қалай қабылдап жатқанымен ... бет алды ... ... ... Қазақтың «Қысыр сөзге мініп,
қысырақ қумас болар» дегені осындай адамдарға байланысты шыққан.
Сөз өнерінің ұлы білгірі Абай өзінің ... қара ... ... мақтаншақтық туралы былай дейді. «Һәмма ғаламға ... ... ... ... жалқау кісі қорқақ, қайратсыз тартады; әрбір
қайратсыз ... ... ... ... ... қорқақ, ақылсыз, надан
келеді, әрбәр ақылсыз надан, арсыз келеді; әрбір арсыз ... ... өзі ... тыйымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ ... ... ... кезде, бас қосуларда отырғанда өзін
басқалардан ерекпін, артықпын, ... да ... көп ... деп ... ... Әңгімені тек өзін көрсету, өзі ғана ... ... ... да ... Олар ... ... сөзін ешкім
тыңдамайтын жайға душар болып жатады.
Мұндай ... ... ... ... ... ... келген ортада әңгімені жөн-жосығымен айтып, жұртты жалықтырмай
отыратын адамға ... ... ... ... ... де әңгімені қысқа
тұжырып, ойларының нақтылы, ... ... ... ... ... үшін сөздің нанымды, дәл шыққаны абзал.
«Мен бәрін ... ... ... ... сөз ... құмар
адамдардың мүлт кеткен жерлерін әдепті адам әдетте байқамаған сыңай танытып
қабылдайды. Егер де оны ... ... ... ... ... мұны
кішіпейілділікпен сөз иесін ренжітпей жасауға тырысады. Әркім де ... ... ... және ... ... ... адам ... кейіппен айтпауы керек. Әңгіме айтып отырған адамға: «Сөзің
жалған», «Сіз ол ... ... дым ... «Бұл ... жас ... дейін
белгілі нәрсе», «Өтірікті судай сапырып тұрсыз» деген сипаттағы ... мен ... ... ... Бұл ойды ... ... мына ... «Кешіріңіз, мен сізбен келісе алмаймын», «Меніңше,
сіз тура айтпай отырсыз», «Мен басқа пікірдемін» деген тұрғыда білдірген
жөн.
Егер ... ... ... ... ... әңгімеленіп жатса да,
әңгімешінің сөзін бөлмей оны аяғына дейін төзіммен тыңдап шығу ... ... ... ... ... ... қызықтырмай жатса, оны жалғастырудың
қажеті жоқ.
Егер сіз отырған ортада әңгіме бір ... ... ... ... ... ... ... ыңғайсыз. Егер жиналғандар арасында жергілікті
тілді білмейтін адам отырса, онда ол адамға әңгімені аударып жеткізу ... ... ... бұл ... ... ... табылады.
Егер ол жұрт ортасында айтуға болмайтын басқа әңгіме болса, елеусіз ... ... айту ... тұрған екі адамға үшінші бір адам келіп ... ... ... ... үшін әңгіменің мазмұнын бір-екі ауыз сөзбен
жеткізеді. ... ... адам ... ... ... Оны ... ... қажет болмаса, сыпайы түрде: ... ... тұр ... деп ... ... ... ... тұр едік» деп
түсініктеме береді. Әдепті адам мұндай кезде өзінің қажет емес ... ... ... адам ... кезде сөздерді құпиялап, жұмбақтаудың
түкке де қажеті жоқ, ең дұрысы әңгіме тақырыбын өзгерткен.
Басқа адамдар айтқан сөздер мен ... ... ... не ... ... не психикалық ауытқулары бар адамдардың я болмаса
тәжірибесіз адамдардың тірлігі. Қайткен күнде де кейіннен бұл ... сол жолы ... ... деп ... ол ... бойыңыздағы
өнегесіздіктен туған кінәны ақтай алмайды.
Еш уақытта да маңайыңыздағы жұртпен дөрекі сөйлеуге үйір ... ... ... ... ... деген секілді кішіпейілділік
сөздерді жиі ... ... Бұл ... ... ... деген
көзқарасына әсер етеді. Ең жақсы сыйластық орнауға септігін ... «Сөз ... ... деп ... ... ... ... орынсыз
айтылған, ауыздан ашумен шыққан сөз жүрекке мұз болып ... ... ... қапаландырады, қасірет шектіреді. Қазіргі ... сөз, тіл ... ... ... ... кей ретте
денсаулыққа зиянды әсер ететіндігін, ... оның ... қан ... ... ... күшейтетіндігін анықтап отыр. Академик
И. П. Павловтың адамның денсаулығын қорғауда жақсы көңіл-күйдің ролі зор
екендігіне назар ... ... ... Ал ... А. А. ... болса, бұл
мәселедегі пікірін: «Ұзақ өмір сүрудің басты факторларының бірі - әдептілік
және адамдармен ... ... ... ... - деп атап ... [14].
Өзін-өзі игере алатын адам еш уақытта да балағатқа балағатпен жауап
бермейді. Әдетте ол мұндай реттерде басқа орайдағы ... ... ... ... бейім келеді. Стефан Цвейгтің мынадай бір қызық факті
келтіретіні бар. ... ... ... ... адамдарының ортасында
Талейранға дауыс көтеріп, оны ең жаман сөздермен балағаттап: ... ... ... ... ... де ... ... алаяқсың»,-
деп тілдепті.
Ал император сарайының ақылды да айлалы ... ... ... ... ... болса, бұл сәтте селт ... ... ... ... ... ... тәкаппар, маңғаз күйде тұра
беріпті. Наполеон ұрсып-ұрсып тоқтаған кезде, ... сол күйі ... кілт ... да, ... ... ... ... басып тысқа
қарай беттепті. Тек есіктен шыға бергенде ғана, түсінген адамға Наполеонның
манағы айтқан барлық сөздерінен де ауыр ... бір ... ... ... Ол: ... ұлы тұлғалардың осынша жаман тәрбиеленгені қандай
өкінішті», - деп ... ... ... ... жүре ... екен.
Әрбір адаммен сөйлескен кезде оның жан-дүниесін, рухани бітімін,
мінез-құлық ерекшеліктерін де ескерген мақұл. ... оны ... ... ... ... ... ол ... тақырып төңірегінде сөз қозғағаныңыз
жараса қоймайды.
Сөйлесу өнері – тек тіл қатысу, әңгімелесу ғана емес, одан да ... ... бар ... Ол ... ... ашу, ... әлемі. Кім
оны жақсы меңгере білсе, оған басқа адаммен әсерлі, рухани қатынас жасай
білудің ... ... ... ... де белгілі.
Сөйлеу этикетіндегі айрықша орын алатын маңызды элемент ... ... ... ... ... эмоцияға бай болса, сөздің де әсерлі
болатыны белгілі. Кейде сөздердің ... ... ... ... онда
әсерді әлсіретіп аламыз. Мәселен, өзіңіз қадірлейтін қарияны ... ... ... Себебі, мұндай сөздер орамының (пенсияға
шығу сөзін) көбіне ресми стильде, іс-қағаздары ... ... ... бейтарап шықпас үшін Құрметті демалысыңыз құтты болсын!
тәрізді еркін сөз орамдарының бірін талғайсыз. ... ... ... деп ... ... ... рең үстейсіз. Бұл - өте орынды талап.
Өйткені құттықтау сөзіне аса қажет эмоция, ... сөз ... ... естілуі мүмкін» [15, 84].
Алайда эмоция-экспрессиялық әсерге бай екен деп сөздерді
талғаусыз кез ... ... ... ... тағы ... белгілі. Екі
бүктеліп еңкейіп отырмаса да, кей ерлі-зайыпты жас ... ... ... деп ... Шалың келді ме? Кемпірің қайда? тәрізділерді әзілі
жарасқан құрбылардың айтып отырғанын да ... ... ... ... ... ... тіпті тұрпайы көрінеді. Әрине, «мына сөзді айт,
мына сөзді айтпа» деп біреудің аузына қақпақ бола алмайды. ... ... ... ... өрескел көрмесе, кемсіту деп түсінбесе,
өзара ғана қолдана беруіне болатын да сияқты. Ал бейтаныс ... ... ... ... ... ... ... «іш тарта» айтылған сөзді
араластырып сөйлеу жағымсыз эмоция тудырады. Ондайды үлкенді сыйламағандық,
кішіні елемегендік деп түсінеді. Осы ... бір ... ... ... ... санасып отыруды талап етеді.
1. 3 Сөйлеу әдебіндегі ... ... ... ... ... және орыс ... ... ішіндегі
ең ауқымды топ, олар ұлттың салт-дәстүрлері мен ... ... ... ... ... бұл түрі қос тілде де ерекше
топтастырылады. В. В. Воробьев орыс тілінде тіке ... ... туыс ... ... ... ресми некелік қатынастарға байланысты
терминдер; үрім-бұтақ пен ұрпақтарды атайтын сөздер деп ... Ал ... ... ... үш ... бар» ... мақалына сай әке жағынан;
шеше жағынан; некелік қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... Өз ... бұл ... әңгімелесушілердің биологиялық
белгісіне қарай ерлер мен әйелдерге қатысты қаратпалар деп ... ... ер ... ... ата, әке, ... аға, іні, бауыр, ұл т.б.
сөздерді қолданса, әйелдерге -әже, апа, ана, ... ... ... ... қыз (ым) формаларын пайдаланып сөйлейді. Жоғарыда ... ... ... да ... ... ... салт-дәстүрлер мен әдет-
ғұрыптар, ырым-жоралғылар мен ережелерге байланысты қолданылады.
Туыстық қатынаста болып отырған ... жас ... ... дәстүрі қалыптасқан, олар – балалар мен жастар, үлкен ... ... ... ... ... ... лингвомәдени қауымдастығында
балаларға тұңғыш, ортаншы, кенже анықтамаларын ... ... ... бар,
сонымен қатар ұрпақтарына немере, шөбере, жиен, жиеншар ... ... екі ... орыс ... баламасы жоқ, себебі олар
қазақ халқының ұл мен қыздың балаларын ... ... ... ... ... ... ... жұрты – ... ... ... ... бір тобы бар. Шешесінің еліндегі
туыстарын атауда нағашы сөзі ... ... ... ата, ... ... аға, ... іні т.б. ... қолданылады.
Туыстық атаулардың ішінде келесі бір топ – ... ... ... Апеллятивтердің бұл түрі үлкен жүйе болуы себепті бірнеше
топқа ... ... өзі ... ... мен ... ... күйеулері мен ағалы-інілердің әйелдерінің арасындағы
атаулар деп анықталады. Аталған ... ... да ... және ... ... ... ерекшеліктерін белгілейді, тіл
мен мәдениеттің өзара байланысын айғақтай түседі, себебі олардың кез келген
формасын ... ... ... ... бір ... ... ... [16, 8].
Қарым-қатынас процесінде туыстық атаулардың әр ... ... ... ... этномәдени ерекшеліктері анық байқалады, бұл тұжырым
неке туыстық терминдеріне де қатысты. ... ... мен ... қатынастағы қаратпаларды алайық. Бұл топтағы вокативтер қазақ
тілінің және этносының ... ... ... ... роль
атқарады, себебі осы екі тұлғаның қарым-қатынасында ... ... ... пен ... ... ... тілдік
қатынаста ерекше қызметін анық байқауға болады.
Қазақ халқының дәстүріндегі тағы бір ерекшелік – ат ... ... ат қою ... ... игі ... ... келін түскен
ауылының үлкен-кішісінің атын атамай, оларға лайық ат ... Бұл ... сай табу ... ... Ат ... ... пайда болған
апеллятивтерде эмоционалдық реңк үстем болады, мысалға тентегім, еркем,
сырғалым, шашбаулым, күлімкөзім, ... ... ... қас, ... ... ... ботам т.б. вокативтерді алайық. Осы сияқты
қаратпалар ... ... ... ... ... ... көп ... «-Тентегім, байқа, - деді Ханшайым Мәделіханды
еркелете ... (І. ... ... ... ... ... (І. ... қолдансақ та, кейбіреуіміз елей ... ... ... от ... ... айналдырсақ, сыйласымға сыпайылық
үстемей ме? Оның үстіне кісі есімін былайша жанамалап атау – атты ... ... ... ... ... ... атау ... бар.
Осындайдан барып Құдайберген – Құдыш, Тәңірберген – ... ... ... ...... ...... Сақыпжамал – Сақыш болып, ... ... ... ... келе ...... Нұрғалымды – Ғалым, Әміртайды - Әмір, Ақбаянды
– Баян, Айманкүлді – ... ...... деп атау да ... ықшамдап,
эмоциялық өң дарыту мақсатынан пайда болған. Ал дербес есімге айналған соң,
бұлардың эмоция-экспрессиялық реңі солғын тартады. ... ... ... Тәкентай, Сақыштай деп «жан», «тай» тәрізді тұлғаларымен
түрлендіріп отырса, ... ... ... ... рең қайта
жаңғырып, құбыла түседі.
«Халық дәстүрінде жақсы ниет, адал тілектестікті ... ... ... ... тіл ... ... ... түрлері де аз емес» [17, 138].
Мұсылман дінін ... ... ... мен ... дәстүріне сай
қазақ отбасында әйел адамдар күйеулерінің атын атамау салтына орай отағасы,
біздің үйдің кісісі, ... ... не ... атасы, ағасы, әлгі кісі т.б.
вокативтерді ... ... ауыз ... үлгілерінің бірі –
«Алпамыс батыр» жырында күйеуінің атын ... ... ... ... дейді,
осындай қаратпалар қазақ әйелдерінде сөйлеу ерекшеліктері мен қазақ тілінің
этномәдени сипатын дәлелдей түседі, ... ... орыс ... ... ... тәуелдік формасындағы әмірші, отбасының үлкен
кісісі, үйдің иесі деген мағынадағы вокативтермен ... ... ... ішінде келесі топ – күйеу мен қалыңдықтың
жақындарын белгілейтін терминдер, ... ... ... ... мен басқа да үлкен кісілер қос тілде құда/құдағи деп ... ... бір ... ... құда бала деп аталады. Осы топтағы
апеллятивтердің ішінде ... ... екі ... ... ... жағын саралап анықтайды. Қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... сипатын
анықтай түсетін төмендегідей апеллятивтер тізбегі бар: бас құда, бел құда,
қарын ... ... ... ... ... ... құда, жанама құда, қарсы құда,
т.б. Бұл вокативтердің барлығы тіл мен ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениеттің компоненті болғандықтан, жан-жақты
толыққанды коммуникация мен дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, ... ... ... ... ... ... Сол ... әртүрлі ұлт
өкілдері қарым-қатынас орнатып, оны жалғасытру кезеңдерінде әңгімелесушінің
тіліндегі ерекшеліктер мен мәдениетіндегі ерекше құбылыстар және белгілерді
ескеріп отыруы ... ... ... бір тобы – ... ... ... мағынасы бар экспрессивті-эмоционалды вокативтер. Олар
жөнінде американ ғалымы И. ... ... ... ... ... ... ізет ... білдіретін амал-тәсілдерге өзге түрік тілдеріне
қарағанда әлдеқайда бай» [18, 75]. Олар ... ... ... және ... форманың І жағында болады: құлыншағым, ... ... ... қошақаным, балапаным, жарқыным, көкетай,
шырағым, т.с.с. Күнделікті ... және ... ... ... ... ... ролінде молынан кездеседі: «-Шырағым,
Молдаберді, ... ... ... ... ... ... (Д. ... бақыт деген бір қоңыр қаз» (І. Есенберлин).
Бұл вокативтердің кейбірінің орыс тілінде ... ... ... өйткені олар тіліміздегі сөйлеу этикетінің ұлттық-мәдени
ерекшеліктерінің айғағы болып ... Осы ... ... ... ... ... «... Олар (қазақтар – С. А.) еркелету, ізет мағынасындағы
сөздерді пайдалануға ұлттық мінез-құлықтың ең бір маңызды, басты ерекшелігі
деп ... Сол ... ... ... ... ... қазақ
мәдениетін білуге басқыш-кіріспе бола алады», - дейді.
Белгілі бір тарихи оқиғаны немесе қоғамдық формацияны сипаттайтын
көркем ... ... ... ... ... таптық атаулар
қолданылады. «Жанталас» пен «Жібек жолы» атты тарихи ... ... ... хан ием, шах, ... дат, ... ... сұлтан, алдияр,
баһадүр т.б. сөздер кездеседі. Аталған апеллятивтердің көбі араб тілінен
енген атаулар ... олар ... ... ... ... жиі ... Тарихи кезеңдердегі басшы мен қарапайым адамның
бір-бірімен қарым-қатынасында осы атаулардың көптеп қолданылғанын ... ... ... ... алдымен тіл арқылы жүзеге асады. Тіл
пікір алысу құралы ретінде ... тек ойын ғана ... ... де
білдіреді. Сөйлеудегі ізет, құрмет, ... ... ... әсер
етеді. Өмірде жиі қолданылатын амандасу, қоштасу, ризалық білдіру, кешірім
сұрау, құттықтау, көңіл айту, т.б. ... ... ... ... ... дидиарласуына, ең алдымен, дәнекер болатын да – ... ... ... ... кездескенде – амандасу, кетерде
қоштасу қаншалықты дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... табиғи да. Адамның жанына жағымды, жылы
сөздер оның көңіл күйінің пернесі сияқты. ... мол, жан ... ... ... «сіз ...... сынығы, сен деген – сөздің анығы»
деген қазақ мақалы да аңғартса ... ... ... кешіріңіз, ғафу етіңіз, мүмкін болса,
қажет деп тапсаңыз, рұқсат етсеңіз, ... ... ... деп ... ... т.б. ... елеусіздеу көрінгенімен, тілге сыпайылық
үстеп, ізеттілікті білдіреді. Мұндай майда сөздер үлкенге де, ... ... ... ... ... ... қарағым, шырақ, қарындас, інішек, ағай, апай, атай, әжей
тәрізді қаратпа сөздер үлкен мен кішінің арасындағы ... ... ... сіз бен сен сөзінің жұмсалу ... ... да ... сақтауға да жатады. Сөйлеу ... ... ... сан ... ... бар. Тіл ... дәстүрінде мұндай
сөздерді жиі ... ... ... бұл ... ... ... орала кететін оп-оңай нәрседей ... ... ... еш ... жоқ ... ... бе?.. ... бе?
Армысыз! Сәлем бердік!) Ассалаумағалейкум! Кеш жарық! ... ... ... ... тіл зиян көріп, зардап шекпейді.
Ондай сөз орамдарының елеусіз ... ... ... ... ... ... ... бояу нақышын құбылта түсеріміз сөзсіз.
Тіл мен мәдениеттің өзара әсерінің барысында «жеке тұлға» ұғымына
басты назар ... жөн. ... ... ... ... ... мен
құнды жақтарының маңызы мен мәнін белгілейді. В. фон Гумбольдт тілдердің
құрамындағы ... ... ... ... ... ... бөлек қарастыру мүмкін емес деген ... ... ... қолданылатын қаратпалардың тағы да бір тобын қарастыру керек.
Ұлттық мәдениет пен менталитетті анықтай ... ... ... ... О, ... ... ием!, ... Жасаған ием! және
Господи!, Боже!, О, бог деген сияқты қаратпалар жатады.
Қаратпалардың антропоним және апеллятив түрлері кез ... ... ... ие, ... ... мен ... ... айқындап отырады. Байланыс ... ... ... актіні ары қарай жалғастыру қызметін орындайтын ... мен ... ... ... ... ... ... бір жүйе
құрайды.
Сөйлеу этикетінің келесі формасы – ... ... ... ... де ... жас пен жынысы, ұлты мен басқа ... ... ... ... байланысты түрленіп,
дифференциацияға түседі. Қос тілде де стилистикалық тұрғыдан ... ... ... кез ... ... ... қолданылады.
Қазақ тілінде синонимдес Сау-сәлемет бол(ыңыз), Қош-сау бол(ыңыз) және ... ... бар. ... ... ... ... ... қарым-қатынас барысында екі мағынада қолданылады: біріншісі – «Қош,
амандықты көрісуге жазғай!» (С. Елубаев) – Сау бол(ыңыз) ... ... ... ... ... келсе, мені тез ұмытуға тырыс» (І.
Есенберлин) - ... ... ... ... кездеспейтіндігі
белгілі болғанда айтылады.
Коммуникативтік актіде тілек мағынасындағы «Сапар ... ... ... - ... ... ... эмоциялық реңк пен
экспрессиясы басымдау болып келеді. ... ... ... ... мен сөз ... ... ... тұлғаның халықтың салт-дәстүрлері
мен наным-сенімдерін ұмытпай, сөйлеу әрекетінде ескеріп отырғанының айғағы.
Бұндай формаларды жиі қолдануда тіл мен ... ... ... анық
байқалады. Қоштасу рәсімінде кездесетін тілек мағынасындағы сөйлеу
этикетінің ... ... ... ... кез ... ... [19, 21]
Сөйлеу этикетіне жататын сөздердің бірі қоштасуға жататын сөздердің
легі: «Сау болыңыз, қош ... ... ... ... ... ... ... жатып, жақсы тұрыңыз, жолыңыз болсын, сапар сәтті болсын» т.б.
ситуацияға орай қолданылатын мұндай сөздерде де мағыналық реңк ... ... ... ... ... мен ... болсын дегеннің өзінде елеулі
айырма барын сөз мәдениетіне жанашыр жазушымыздың бірі өте ... ... ... ... жол ... Солардың бәрінің жағасында
«Сәтті сапар!» деген игі тілекті жазулар тұрады. Бұл – ... ... ... ... Дәлме-дәл тәржіма. Түсінікті болғанымен,
қазақша емес. Халқымыз жолаушыға ... ... ... еді. «Сапарың сәтті
болсын!» деуге де болады».
Сәлемдесу, қоштасуға байланысты сөздер тілімізде мол ... ... ... ... ... орны бар екен. сөйлеу
мәдениетіне ысылған адам ондай ерекшеліктерді аңғара отырып, ... ... ... [20, ... ... жататын эмоция, экспрессияға аса бай сөз легінің
бірі – құттықтауға қатысты сөздер. ... ... ... дара емес,
қоғамдық мәні бар. Қызметтес адамның қуанышты жүзі айналасын жақсы әсерге
бөлеп, көңілін көтереді. Ондай адамның ... ... ... ... ... дұрыс. Әсіресе жасы үлкен кісілерден небір сөз ... ... Олар ... ... ... қоса ағар!», «Босағаң
биік, шаңырағың биік болсын!», «Қадамдарыңа гүл бітсін», «Нұр ... ... ... адал ... ... ... ... мұралардағы сөйлеу мен шешендік сөздердің орны
Қазақ мәдениетінде, руханиятында ... орын ... ... ... ...... ... Шешендік өнер ақындық айтыс сияқты, қазақ
халқының ұлттық менталитетінің жоғалмайтын, ... ... ... бір қыры.
«Шешендік өнер, жалпы көркем де, бейнелі, нұсқалы сөйлей білу ... ... ... бері ... ... ... ... Себебі
дүниетаным даналығына, ақыл қасиетіне жоғары мән берген қазақ халқы ... ... ... айту ... сырларының кілтін ашатын бірден-бір құрал».
[21, 79]
Демек қазақ ... ... ... барлығы бірдей бұл өнердің
болмысына, ерекшеліктеріне жан-жақты тоқталған. ... ... ... ... ... шынайы, таза сөйлеудің негізгі қағидаларын
саралайды. Ғалымның «Логика», «Мемлекет қайраткерлерінің нақыл сөздері»,
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасында» бұл ой ашық ... ... білу ... ең ... ойды ... ... сөйлей
білу қажет. Бұлай болмай, ойдың таза, сол ... ... ... ... ғылымдарды зерттеп-зерделегендегі басты мақсаты
ақиқатты табу болса, шындыққа қол жеткізудегі негізгі қағида – ойды ... ... ... ... адамды иландыра білу. Оны екінші ұстаздың
өзі ашық айтады: «Қисынды сөйлеу өнері сана-зейінді дамытуға қабілетті және
қателіктер ... ... сана ... ... ... ... ... жолына бастайтын бірден-бір дұрыс тәсіл.
Адамға тән кейбір қайырлы нәрселердің ... ... ... болады. Адамға тән ең қайырлы қасиет – ... ... адам ... де – сол. ... ... ... ақыл ... оған тән
ең көп қайырды береді деген сөз» [22, 150] .
Әл-Фараби дұрыс ойлау мен ... ... ... ... игілікті
пайда әкелетіндігін ғылыми жолдармен дәлелдей отырып, логика (мантық)
ғылымының адамды кез келген ... ... ... ... ... жол екендігін айтады. Демек, жүйесі ойлап, сөзді нақты, ... ... етіп ... ... өзі ... ... ең ... Бұл
ұстаным дәл әрі нақты, дәлелді сөйлеп, жұртты ұйыта білу түсінігімен
сабақтас ... ... ... ... ... – тек оның құрылымын дұрыс ... ... ғана ... ... бұл ... ара-жігін ашып,
терең тексеріп, логика (мантық) ... ... ... құрауды үйрететін
ғылыммен (синтаксиспен) шатастырмауды ескертеді. Синтаксис ғылымы жоғарыда
аталып өткендей тек ... ... ... ... ... ... ғылымының мақсаты одан да жоғары.
Әл-Фараби трактатындағы өзінің пікрін әрі қарай дамыта түсіп ... ... ... айтқандарымыздан бақыт жолының қандай екендігі және
сол жолға қалай ... ... және ... ... ... мәртебелері
белгілі болды. Жолдағы нәрселердің ең алғашқысы логика ... ... ... [22, ... бақыт жолына жетуі қоғам мен өзінің арасындағы ... ... ... ... ... ... табуы. Демек адамгершілік
іліміні түгел игеріп, өзінің мінез-құлқын ... сай ... ... ... ... жетеді. Бұл жолға жетудің дәйектемесіне әл-Фараби ... ... ... қол ... ... ... ... ғылымын
тіл мен ойлау жүйесін дұрыс ұштастырған кезде ғана меңгеруге болады. Бұл
да жалпы ... ... ... ... ... ... ... жеткізуге талпыныс. Ой мен сөйлеудің бұл арада маңызы өте зор.
Философия ғылымдарының докторы Раев Д. С. ... ... ... ... еңбегінде төмендегідей тұжырым айтады:
«Жалпыадамзаттық қызмет ... ... ... ... ойлау
процесінен тыс немесе олардың ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта алғышарттарына және адамзат
рухына негізделе отырып, тіл адам мен сыртқы орта ... ... ... ... Ой ... ... ... саналы іс-әрекетінің жемісі
болып табылады. ... ой ... ... ... байланысы ретінде
қабылданады. Олай болса, ойлау және одан туған ой тек ... ... тән ... Кез ... ... ... ... әрекетке, сөйлеу тілі
арқылы ғана сыртқы көрінісін табады. Ой тіл арқылы ... ... ... Демек, ойдың тіл арқылы көрінуінің рөлімен ғана адам ... ... өз ... қалыптастырады» [23, 29].
Тіл – ойлаудың «қабыршағы». Ол сонысымен де ... ... ... тіл ... ілім ... ... ... қатысты мәселелер
арнасында әл-Фарабиді ерекше қызықтыратыны, тілдің философиялық мәні. Ол
тілдің пайда болуын «Китаб әл-Хуруф» ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру үшін дауысты қолданады. Ең
бірінші шығатыны – бұл ... ... ... сөз). ... ... ол ... ... сеніммен танылатын заттарды көрсететін дауыстау дыбыстарын
пайдаланады. Әр ... ... бір ... ... келесіде ол зат
бекітілген дыбыссыз қолданылмайтын болады» [24].
«әл-Фарабидің пайымдауынша, «тілдерде және жазуларда дәстүр бойынша
бекітілген ... ... ... ... ... ... ... Шешендік олардың сөздерінен туындаса, сөздер осы
халықтың тілі болып табылады, ал олардан ...... емес және ... ... ... ... жеткізу үшін тілді кеңінен пайдаланады. әл-
Фараби тілдің ең басты екі функциясын дәл анықтай ... ... ... ... Екіншіден, тіл – таным құралы» [25, 19].
Сөздің дұрыс болмағы ойдың тұнық, әрі дұрыс ... ... ... ... қатынасты жеке-дара, байланыссыз қарастыруға болмайды.
Ал ақылдың тазалығы адамның өз-өзінің таза ... ... ... ... ... ... ... пен ақылдың, сөздің бір-бірімен байланысы
қазақтың мына мақалдарынан да ... ... ... сөз ... «Айтпаса
жүректен кетеді, тартпаса білектен кетеді», «Көңілде ... ... ... сөз ... ... жүрек түкпіріндегі ыза-кек сияқты жаман қасиеттерді
төгіп, мейірімділік, бауырмалдық сияқты нағыз ... ... ... ... ... ... адам көкейіндегі ойды тап
басу. Сондықтан «Мұхтар ... ... ... ... судай
төгілген, Тыңдаушың бордай езілген» дегенін таңдаушының сөзмер ... тілі ... ... ... да ... ойға бату жай-күйін аңғару қиын
емес. Немесе Төле бидің: «Қызыл тілін безеніп, шешен ... ... ... -
дегенінің астарында ділмардың тыңдаушысын ойға, түсінікке жұмылдыру үрдісі
жатыр деп есептейміз».
Әл-Фарабидің адамның бірте-бірте шешендік қасиетке жетуі оның ... ... ... ... ... болады деген дәлелді ой айтады:
«Пікірі дұрыс болатын адам ... ... ... ... ... ... ... тек сондай болуы тиіс екендігі жайында дұрыс пікір
айтады.
Риторика - ... ... білу ... оның ... ... ... аулақ болуды керек қылатын жеке мүмкін заттар жөнінде
(әңгімелесушіні) сендіру ... ... ... ... ... ... қайырымды адам бұл қабілетті игі істер үшін, пайымдағыштар
игі істер үшін де, теріс істер үшін де, ал ... ... ... үшін
пайдаланады» [21, ].
Осы тұрғыдан әл-Фарабиден мың жыл ... өмір ... ... ... ... жазған сырға толы өлеңіндегі мына бір жолдардың ғұламаның
сөздерімен ... ... ... байқау қиын емес:
«Шын залымға берме ғылым,
Ол алар да оқ қылар,
Қаруым дер, кісі атып жер,
Ол ғылымды айла ... [26, ... ... ... ... шешендік өнерді ниеті теріс, залым
адамға үйретудің пайдасы жоқ. Таза өнерді ниеті дұрыс адамның үйренгені ... ... ... таза ой тек таза ... ... ... сөз бар. Ал ... адам» дегеніміз кім? Бұл әр кездегі ойшылдардың
армандап кеткен, сол арманның негізінде ... бір ... ... қалыптастырған идеяларының ұстыны. «Таза адам» түсінігі ... ... ... ... ... ... келеді. Әл-
Фараби ілімінде «толық адам» деген «интеллектінің» қалыптасуы болса, ... ... ... «кемел адам» идеясына ұштасты. Демек, қазақ
даласындағы ой кешу үрдістерінен аңғаратынымыз, түркі-қыпшақ дәуірінен бері
жалғасып келе ... ... ... мәні, адам баласын таза ақылға,
таза ой ... ... ... ... Ал бұл ... темірқазығы, ең
алдымен, шешен сөйлей білу, ақиқатты ... әрі ... ... ... ... ... шешуге тырысу. Әл-Фарабидің ғылыми танымы одан
кейін өмір сүрген басқа да түркі ойшылдарына ... ... ... ... ... А. ... ... пікірі арқылы былай көрсетеді:
«Әл-Фараби – ІХ-Х ғасырлардағы өркениеттің алып шыңы.
Жүсіп Баласағұн – Х-ХІ ... ... ... биігі.
Абай – ХІХ-ХХ ғасырлардағы қазақ халқының көркемдік таным дүниесінің
асқар ... ... ... ... ... оқыңыз... Рухын сүйіңіз...
Жүсіп Баласағұнды оқыңыз... Жадыңызға түйіңіз...
Абайды оқыңыз... Күйігіне күйіңіз...
Шәкәрім қажыны...» [27, ... ... оның ... кейінгілерге берілгені,
жаңаның ескіден үйреніп, сол арқылы дамып, ... ... ... Әл-Фараби трактаттарындағы даналық түйіндерінің одан кейін өмір
сүрген Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... ... ... ... сөз кез ... нақтылы бір ойды айта отырып, сөзді айтушыға
да, оны тыңдаушыға да биік талап қойған. ... ... ... тұтас
сөздің түйінін шебер сөйлеу арқылы тыңдаушыны да, өз пікіріне ойыстыру,
көркем тіл ... өз ... ... ... ... ... етеді:
Мысалы, Жүсіп Баласағұн:
Біліп айтқан сөз білікті саналар,
Біліксіз сөз басыңды жеп табалар.
Көп сөйлеме, аз айт бірер түйінін,
Бір сөзбен шеш ... ... ... ... ... қалар белгісіз,
Сөзіңді ізгі сөйле, өлсең де өлгісіз.
Қос нәрсені шалмас қарттық құрығы,
Бірі ізгі сөз, бірі ізгі құлығы [28, 170-180], - ... ... пен ... ... ... ... көрсетеді. Сөздің
жинақталып, көркемдік тұтастырылып, әдептің ой қорытынды ретіндегі көріну
формасы шешендік сөз өнері ... ... ... ... Олай ... сөз ... әдептік мазмұны Жүсіп Баласағұнның сөзімен айтқанда
«Біліп айтқан сөз білікті саналар» деген принципке ... ... ... ... сөз ... ... ... арсыз ғана тоқтамайды» дейтін
талап қояды. Міне, бұлар шешендік сөз ... ... бола ... ... ... тұстар.
Тілдің оймен тығыз байланысты болатындығы, ойдан қуат алатындығы
түркі ... ... діні ... бері ... ... Ал ... байланысты болмай, өз бетінше басқа нәрсені айта салатын
тілдің бәлесі көп ... ол көп ... ... өзін ... ... отырады. «Басқа пәле – тілден» деген де осы. Бұл шындық «Құтты
білікте» жақсы ашылған:
Сөздерінің бірі – ... бірі – ... жұрт ... ... тілі жоқ!
(Бос сөз шығар білімсіздің тілінен,
Мал дер оны білімділер түңілген. )
Қазақ халқында ... ... ... ... хикаяларда,
дастандарда тілге ие болып, сөзді жүйелі ... ... сөз ... ... сөз иесін табады), анық, әрі нұсқалы жеткізуді қатты
ескертеді. Мына бір ... да соны ... ... ... бір патша
білімді, данышпан адамды алдырып: -Маған дүниедегі ең ащы және ең ... ... алып кел, - деп ... ... әлгі данышпан оған тілден
пісіріліп, екі табаққа салынған тағамды алып келіп, алдына қойыпты. Патша
таңғалып: - Сен неге ... тек ... ғана ... ... алып ... ... ... қалыпты. Данышпан тұрып: - Енді өзіңіз де ойлаңызшы.
Адам не тапса да тілінен табады ғой. ... ... ... ... ие ... тіл, ... төмендетіп, өзін масқаралайтын да тіл, - ... ... Бұл ... ... хикаяға қарағанда, тілдің қадір-
қасиетін сақтау ежелгі мұраларда дәріптелгені көрінеді. ... ... ... айта ... надандарды сынап, олардың тілді қалай қорлайтынын
әрі қарай былай деп баяндайды:
Желбуаз сөз – қара құлық айғағы,
Ойсыз ... ... ... ... ...... лағып сөйлеген,
Қара басты сондай лақпа сөз жеген...)
Көпірме сөз басқа пәле төндірер,
Есті сөзден, құрығанда ел жөн ... ...... ... ... құр сөзден – күйіс қайырар.
Кез келген бет алдына айтыла салған сөздің зияны, оның бәлесі ... есе ауыр ... ... ... ... ... ... әрі тауып
айтылған. Жоғарыда наданның ... ... ... оның ... ... ... білмейтіндігі жақсы теңеулермен, салыстырулармен
келтірілген. Басында надан адамды жұрттың «мал» деп ... одан ... ... да ... көрсететін белгі болса, ал сол наданның сөзді
адамның асыл қасиеті деп білмей, орынсыз ... бұл ... ... адамдар болса, сөзді аз сөйлеп, көп ойланғанда жақсы көреді.
Олар жаратылысқа ... оған ... ... ... қылып, сонымен өздерінің
жандарына қуат алуға құштар. Міне, бұл топтағы адамдар сөздің ... ... ... тұңғиығына еркін бойлағандар. Баласағұнның айтпақ,
дәріптемек болғаны осы. Нәпсінің азғыруына ... ... ... ... олар ... бос, ... сөздерді сөйлегеннен гөрі пайдалы
іс істеуге, мағыналы әрекет жасауға құштар:
Ақылды адам тәнді арытып, ой бағар,
Жан ... ой ... ой ... ... – нәр ... ... ... – сөз құлақтан кіреді.
Адамның бойындағы екі болмыс (жан мен тән) қай кезде өсіп, қай кезде
әлсіреуі Ислам қағидаларына сәйкес мына ... ... ... ... өсуі ол ... ... ... берсе, тамақты молынан ішіп-жеп,
осындай дағдымен өмір сүрсе. Ал бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... ... азайып, ол өзінің жанын әлсіретіп
алады. Тек қана жан құмарына беріліп, соның қалауын орындау, осы ... ... ... ... рухын өсіріп, жан қуатын арттырады. Жүсіп
Баласағұнның жанды ... ... ... ... ... сөзбен
байланыстырып отырғаны тегін емес. Өйткені сөздің құдіреті тек құлақпен
естіп, соны қабылдау емес, оны ... ... ... ұғу.
Тіл мен нәпсі, тия алған бұл екеуін,
Қолына алар қазынаның жетеуін.
Ерік керек тіл, құлқынды тежейтін,
Білік ... тіл, ... ... ... сөзі ... ... дүниенің барлық байлығын
иегруге себеп болатындығын көрсеткен. Демек, жер-жаһанды жақсылыққа бөлеп,
оның гүлдендіретін адамдар ... ал ... ... дамуы қызыл
тіліне қатысты болса керек. Ал сол ... ... ... ... ... ... ... ұстап тұру үшін екі нәрсенің керектігі айқын болды:
оның ...... ...... Яғни қай ... ... қай жерде сөз
қозғамаудың жайын біліп тұратын осы екі нәрсе.
Жақсы мінез, ізгі ниет, ...... ... кепілі. Ел
болмақтың алды парасатты ер болудан басталады. Бірлігі берік қуатты ел болу
да осындай ... ... ... ... ... идеялар – осы.
Кітаптың сексен бес тарауының әрқайсысы бір-бір мәнді, ... ... да, сол ... ... ... көзқарасы ұтымды тіл,
бедеролі оймен нақышталған. ... ... ... ... ... ... ... тарауда:
Ақылды ұғар, білімділер біледі,
Түгел болар білімді есті тілегі! –
деп қайырады. Білімсіздік, надандық кесел, дерт. Дертіңді ... ... ... Ал жетінші тарауда тұтастай «Тіл өнерінің қасиет-
сипаты мен пайда, ... ... ... ... – тіл, тіл – ... ерді ... тіл деп біл!
Тіл қадірлі етер, ерге бақ қонар,
Қор қылар тіл, кететұғын бас болар.
Тіл – арыстан, есік баққан ... иесі ... ... ... ... ... ... мәні сөз болса, енді сол ақыл мен
білімнің тілмәші тіл хақында небір зерлі ой ... ... ... ... халық әдебиетіндегі мақал-мәтел, қанатты сөздерге етене ... жылы ... ... ... ... баураса, бірде тіл туралы
тосын да, тапқыр ой ұшқындарымен тәнті ... көп жапа ... ... ... ... тілді кесемін!
Сөзіңді бақ, басың кесіп алмасын,
Тіліңді бақ, ... ... ...... ... сөйлеуден артық пайда көрмедім,
Және сөйлеп, және ештеңе өнбеді!
Көп сөйлесең, ... - деп жек ... ... екен!» - деп сөгер.
Олай болса, тең ортасы керегің, «Тілге ұстамды ... ... ... бақ ... аман ... ... ... айт, жасың ұзақ
болады!», - дейді» [29, ... ... ... сөл, өң ... ... қараңғыға көз болсын! – дейді дана ақылы. Сол асыл
сөзді, толғамды тілді ұлына ... ... ... балаға мирасқа тапсырады.
Күллі сөзді жисаң да, ақылды асырмас,
Керек сөзді сөйлер кісі, жасырмас.
Сөзді ұлыма арнадым мен, ... ... ... ... жатыр.
Саған арнап сөз сөйледім, ей, ұлым,
Қасиетімді қабыл алғын, құлыным!
Күміс, алтын ... ... ... сен бұл ... теңгерме!
Күмісті іске тұтсаң – бітіп қалады,
Сөзімді іске тұтсаң – күміс табады...
«Осы шағын үзінділерден-ақ, ойшыл ақынның, сол кезеңдегі ... орта ... ... тіл ... ... мән ... ... Шығарма ел басыларына, хан құзырына ақыл-кеңес ... ... ... аса ... ... ... ... тіл, білім, рухани дүние хақындағы ақын толғамдарының әлеуметтік
мағынасы барынша жарқырай көрінеді. ... ... тіл, сана ... ... ... әр ... оралып соғып, әлсін-әлсін тиянақтап,
пысықтай түседі. Соның бәрінде тілдің қасиетін, білімнің ... ... ... дүниедегі асылдың асылына балап толғайды» [30, 101].
Әл-Фараби мен Жүсіп ... ... ... ... ... халық арасында үлкен бір елдік мүддені ойлайтын топтың би-
шешендердің ... ... ... ... ... қос ... ілімдерінің қазақ үшін қадір-қасиеті ... ... ... ... сөз өнерінің бастауын қос ... ... ... қазақ даласындағы даналар ақылы мен рухани
түсініктердің қыр-сырын ашып, ... ... ... мен ... ... ерекшелігі
Ерлер мен әйелдер арасындағы психофизиологиялық айырмашылықтарды
былайша ... ... ... ... ... ... жатады: дау-жанжалды шешудегі күш көрсету –
мақсатқа жетудің амалы, негізгі құралы болып есептеледі. ... ... ішкі ... ... ... сөзбен айтып жеткізе алмайды. Мұндай
сәттерде ерлер әйелге қол көтереді немесе инвективті сөздерді ... ... ... ... мен ... түрлі есім бағалауыштарды
қолданады. Әйелдер бағалауда сезімге көп ... ... ... ... ... олар ... сөйлеу амалдарын қолданады. Осындай
әйелдер ... ... ... лексиканың бірі – обьектінің
сын-сипатын жоғарылатып, сын есімнің алдына «қандай» ... ... ... ... ... мағыналық ерекшелігіне және ... ... бұл ... ... ... ... ... сұрау
мағынасын бермейді, сөйлеу әрекетінде көңіл-күйге ... ... ... тұр. Берілген бағалауыштық лексика обьектінің сапасының жоғары
деңгейін білдіріп тұр.
Күшейтпелі «сондай» мөлшерлі ... ... ... ... үшін ... ... үшін ... Бұл үстеудің түрі әйелдер
қолданысында ренжу, ұрысу кездерінде өзінің айтылу ... ... я оң баға бере ... ерекшеленеді.
Ер адамдардың сөйлеу қабілетіндегі бағалаулардың эмоционалдық
деңгейі әйелдердікіне қарағанда төмендеу ... Олар ... ... ... сын есімдер арқылы бір қалыппен, интонациясы жағынан басқа
сөздерден еш бөлініссіз айтады. Күшейтпелі үстеулер де сын ... ... ... бағалауыштық сөйлеу әрекетінде ерекше қызмет атқарады.
- Өзін әлі көргенім жоқ. Бірақ аса күшті ақын! – деді.
... ... ... жазады, күйіндіре жазады. Серпінді ақын!
(Қ. Жұмаділ)
Семантикалық жағынан ерлер ... ... ... да ... Онда ... ортақ обьектілердің атаулары
орындары ауысып келе береді. Ондай ... ... ... фразалық
тіркестер салыстырмалы түрде де болады:
Бір әңгіме айтып отырып, Ғабең:
-Өзі бір таң шығындай мөлдіреген ботакөз екен! – деп бір ... ... ... ... ... әр ... сезімінен шығатын
дыбыстық шарттарды білдіреді. Одағай сөздің дәл мағынасы сөйлемде айтылатын
ойдың жалпы сарынына ... ... ... да ... ... да жатқызуға болады. Жұмыс барысында одағайлардың ерлер
мен әйелдердің сөз қолданысында жиі кездесетін одағайлардың көп ... де ... ... қал, сен үшін мал жиып ... бе? ... мені ... кеткендей міндетсінесің бе? – деп кесе-шыныны салдырата жөнелді (К.
Ахметбеков).
Жалпы ерлер мен әйелдердің сөйлеу әрекетінде байқалатын ерекшелік -
әйелдердің ... ... ... ... қарапайым сөйлеуі.
Ерлердің психологиясына тән қасиет – бірбеткейлік, ... ... тіке ... өз ... деген сенімділік, әр ортада
өзін жоғары қоя білуі. Бұл мінез-құлық ... ... ... ... ... ... қасиеттеріне орай, ерлер қарым-
қатынас ортасында сөйлегенде өзіндік бір сөйлеу ... ... ... ... олар өздерінің ер-азаматтық қасиетін көрсетуді міндет ... ... ... өзінің мінез-құлқын, адамгершілік
деңгейін, білімін көрсету үшін оның ... ... ... ... ... ... айтады. Сондықтан ерлердің мінез-құлқына орай ... да ... орны бар. ... ... арқылы біз ер-
азаматтардың мінез-құлқын (қаталдығын, жұмсақтығын) ажырата аламыз.
Қазақ тілінде халқымыздың ұлттық-мәдени ерекшеліктерінің тағы бірі ... ... пен ... ... пен ... ... ... немесе немесе жанама ат қою. Ұлтымыздың қалыптасқан дәстүрі бойынша
келін ... ... ... атын ... оларға лайық ат
қойған. Бұл атауларды табу сөздер деп ... және ... ... мән ... ... Сонымен қатар, мұсылмандарға
тән отбасындағы игі дәстүр - әйел ... ... атын ... ... ... кісісі», «бәленнің көкесі немесе әкесі», «әлгі
кісі», т.с.с. формаларды қолданады.
Ерлер мен әйелдердің ... ... ... ... ... орай ... тақырыптарды қозғайды. Жыныстар
арасындағы тақырып бөлінісінен кейін сөз таңдау, оны ... ... ... ... ... ерекшеліктер туындайды;
«Әйелдердің аналық ролі мен сезімталдылығына байланысты ... аяу, ... және жаны ашу ... сөздер жиі айтылады.
Әйелдердің сезімдік жақтарының көптігінен, осы аяу ... ... ... ... мағыналары ауысып келіп, ұрсу, ренжу ... ... ... ... ... орай
күш көрсету, сес көрсетуге байланысты қалыптасқан лексикалар қатарын жиі
қолдану әдетке ... ... шошу ... және ... қасиетінің
басымдылығынан магиялық нанымдарға, құдіретті күшке қатты сенеді. Сондықтан
да ... ... ... сеніп, суггестиялық амалдарға жиі барады:
қарғыс сөздерді жиі ... ... ... және де ... ... ... мен ... сөз ... ... инвективтердің де
ұлттық мәні бар. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... әйелдер оларға қарағанда қарғыс мәнді және
балағат сөздерді пайдаланғанды жөн көреді» [31, 16].
Белгілі бір ... ... ... мен ... түрлі бағалауыш
лексикаларын қолданады. Ол жыныстардың психологиялық ... ... бір ... ... ... ... ... қарай есім сөздер,
үстеулер мен одағайлар арқылы бағаланады.
Ерлердің дыбыстап ... ... ... жақсы
қалыптасқандықтан, сонымен қатар ерлер мен әйелдердің ... ету ... ... түрлілігіне орай ерлердің сөз ... жиі ... ... мен ... психологиясына тән нақтылығы
олардың ойын жеткізу мақсатында сөйлем құрау процесінде ... ... ... ... ... ... ... мен оқшауланған
қыстырма сөздер ерлер мен әйелдердің сөз ... ... ... этикетте адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттеп отыратын
қаратпалар да жыныстар арасында ... ... ... ... ... адамымен сөйлеу тіліндегі қарапайым қаратпа сөзді қолданса,
әйелдер ... ... ... ... ... ... ұлттық
тәртіп бойынша «ат тергеу» салтындағы табу мен эвфемизмдерді пайдаланады.
Ұлттық тәрбиеде ұлға ... және ... ... ... ... Сол ... ... сөзі ұлға қатысты болса, «ұят» сөзі қызға
қатысты айтылады. Бұл сөздер олардың психологиясында ... ... да ... ... ... ... ... ерлер мен әйелдер балаға тәрбие
беруде, олармен қарым-қатынас жасауда түрлі амалдарға барады. ... ... ... ... ... ... қарата
еркелету лексикасын ерлерге қарағанда жиі қолданады.
Қазақ халқының ұлттық психологиясында әдеп ... ... тән ... ... ... ұят ... есептелінген де, ерлерге тән кинемаларды
(ым-ишараларды) әйелдерге қолдануға ... ... ... ... ... ... ... кинемалардың ерлер мен әйелдер ... орны ... ... деп аталатын шығыс халықтарына ортақ
сәлемдесудің түрі ... ... ... ертеден қалыптасқан келіндердің
иіліп сәлем қылу әдебі әйелдерге тән болған.
Қазақ халқы ерлер мен ... ... ... келе ... салт-дәстүрлерде, тұрмыс-салт жырларында ескеріп
отырған.
Жалпы қазақ ерлеріне тән қасиет ... ... ... ... жатпайды және бұйыру формасын қолдану әдетке айналып кеткен.
Бұл ер адамның тумысынан біткен қасиеті. Сөзіндегі ... ... ... ... оның ... ер-жүректілігін, қаталдығын
көрсететіндіктен ер-азамат осы сөйлемнің түріне жиі барады.
Атам маған бір қарап, төсек жаққа бір ... ... ... ... ... – деп ... адамға айқайлағандай, балғамен темір төсті
шаққандай етті.
Осы мәліметтерге қарап отырып, қазақ халқындағы ерлер мен әйелдердің
ұлттық болмысқа, ұлттық ... сай ... ... ... ... 1 ... байланысты сөйлеу мәдениетінің сақталуы.
Іскерлік қарым-қатынас – ауызша сөйлеудің айрықша бір түрі. Іскерлік
қарым-қатынас – мүдделес адамдардың іскерлік қарым-қатынас пен ... шешу үшін ... ... ... іскерлік қарым-қатынаста, сондай-ақ клиенттермен
сөйлесуде кей жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Іскерлік қарым-қатынастың ғылыми түсінігі
қазіргі лингвистикада әлі де жолға қойылмаған. Осыдан ауызша іскерлік қарым-
қатынастың кәсіпкерлік қызметте жетілмегендігі ... ... ... өзіне тән лексика-грамматикалық және
стилистикалық ерекшелігі бар, мұндай ерекшелік ... бар, ... ... ... ... ... ... кедергі
жасайды. Керісінше іскерлік қарым-қатынастың тұрмыста және ресми іскерлік
қарым-қатынаста қолданылуы айқын.
Іскерлік қарым-қатынас – ең ... ... ... айрықша
өзгешелігі бар ауызша іскерлік сөз. Бәрінен бұрын ауызша іскерлік қарым-
қатынастың өзінің сұхбаттасына ... ... әсер ету ... Жазбаша қарым-қатынастан ауызша іскерлік қатынастың тағы ... бар, ... ... іскерлік қарым-қатынастың көркем әдебиетте
қолданылуына кедергі жасайды. Керісінше, ... ... ... ресми іскерлік қарым-қатынаста қолданылуы айқын.
Іскерлік қарым-қатынас – ең алдымен жазбаша ... ... бар ... ... сөз. ... бұрын ауызша іскерлік қарым-
қатынастың өзінің сұхбаттасына (немесе ... әсер ету ... зор. ... ... ... ... ... тағы бір
ерекшелігі алдында сұхбаттасы болғандықтан, онымен ыммен, ишарамен т.б.
сөйлесе ... ... ... дұрыстық, дәлдік, қысқа сөйлеу
және сөздің нақтылығы талап етіледі. Енді осы ... ... ... қарым-қатынаста әңгімелесушілердің дұрыс сөйлеу талабы.
Жазбаша қарым-қатнастағыдай ауызша іскерлік қатынаста сөйлеу нормасы қатаң
болмағанмен, әңгімелесушілер ... ... ... талаптануы керек.
Өйткені сұхбаттасушылар кей жағжайда өздерінің ... ... ... ... ... ... байқап қояды. Оның
үстіне дұрыс сөйлей алмаған адам сұхбаттасының ... ... ... ойын іске ... ... ... және ... – кез келген іскерлік қарым-қатынасқа
қажетті талап. Дәлдік – ... ойы мен ... бір ... ... ... пен айқындық бір-бірімен ... ... ... ... ал айқындық дәлдіктен келіп шығады. Бірақ іскерлік қарым-
қатынаста әрқашан да дәлдікке жету ммүкін емес. Кітаби ... ... әдет ... және ... ... ... ... Әсіресе шет
тілден енген сөздерді шектен тыс қолдану ... ... ... ... ... ... Іскерлік қарым-қатынас нәтижелі болуы
үшін іскерлік сөздің лексикасын, ... және ... ... ... ... ... ... шағын және
үлкен ортаны баурап алу үшін сөзді дұрыс қолдануға үйрену керек» [32, 61] ... ... ... ... ... ... жоқ шығар. Кейбір
мамандықта, соның ішінде бизнесте сөз өнерін білу міндетті. Іскер ... ... ... жиналыстарды сөйлеуге, қонақтарды,
қызметтестерді қабылдауға тура келеді. Сол ... ... ... ол ... ... ... керек.
«Әдемі сөйлеуге үйрететін ғылым – шешендік немесе тілмарлық.
Шешендік әсіресе ... ... ... ... ... шешендік өнерді
игермеуі оның маман-бизнесмендердің ортасында жолының болмауына ... ... ... ... ... ... ашып ... [33, 6].
Сөйлеу этикетін сақтау – кез келген іскерлік қатынасты ... ... ... ... ... ... сәлемдесудегі әдептілік
көрсетеді. Бағзы заманнан адамдар сәлемдесу ... ... ... Жалпы этикет бойынша еркектер әйелдерге, ... ... ... ... ... ... сәлем беруі дұрыс деп
қаралғанымен, мәдениетті ... ... ... ... ... ... сәлемдесуін күтпестен өзі бірінші болып ... әйел ер ... ... ... ... оны ер ... ... деп білу керек. Әйелдерге көшеде сәлем берген кезде ер адамдар бас
киімі мен ... ... ... Егер ол ... бір ... тұрып
сәлемдессе, онда сәл ғана иіліп, бас киімін жай ғана ... Ал ... бас ... шешу ... емес. бірақ әйел қолғабын шешсе, ол
сәлем берген адамына деген құрметтің белгісі. Ал ... егде ... ... да, ер ... да қолғабын шешіп сәлемдесуі міндетті. Сәлемдесу
кезінде ауызда темекі ... және қолы ... ... тиіс. Әйелдер сәл
ғана басын иіп, жымияды, бірақ ... ... алу ... ... ... әйел адам өзі ... қол ... ғана ер адам әйелмен қол алысып
сәлемдеседі. Қол алысып сәлемдесу ... ... пен ... ... келген. Қол беріп сәлемдесудің де өзіне тән жоралғысы бар,
яғни әйел ер азаматқа, ... ... ... адам қарамағындағыларға бірінші
болып қол ұсынады.
Ешуақытта әйелдің ... ер адам ... үшін де ... сүюге
болмайды, ол тек үйдің ішінде ғана рұқсат етілген және ол тек ... ... ... ... ... оның ... ... көтермей, ер
адам өзі сәл еңкеюі керек.
Ерлер бір-бірімен қол ... ... ... шешуге
міндетті емес, ал егер біреуі шешсе, ... де ... ... ... бара
жатқан адам тұрған кісіге бірінші бас июі тиіс.
Қол беріп сәлемдескенде қолды қатты қысуға болмайды, бұл ... ... ... ескерілуі шарт. Қызметтестер бір-бірімен далада
немесе қызмет орнында кездескенде қол беріп ... ... ... ... ... ... ... таң», «Сәлеметсіз бе?» деп басын сәл иіп
жымию жеткілікті.
Қол ... ... ... ... күн», «Сізбен кездескеніме
қуаныштымын», «Ата-анаңыздың денсаулығы жақсы ма?», «Үй-ішіңіз ... ... өсіп ... ма?» ... ... ... жөн ... бірнеше адамның ішінен біреуіне қол беріп сәлемдескіңіз келсе,
тұрғандардың барлығының ... ... ... ... ... ... ... тән ережесі бар.
Сұхбаттасыңызбен сыпай түрде «сіз» деп ... ... ... ... өзінің қызметтесіне, сұхбаттасына деген құрметін білдіреді. Тәрбиелі
және көзі ашық ... адам ... ... ... ... ... ... не кіші болсын әрқашан қарым-қатынастың осы ... ... ... ... ... ... іскерлік жағдайда дұрыс емес.
«Сенді» тек жақын адамдар, құрдастар арасында ғана пайдалану ... ... ... ... «Мырза», «Ағай», «Апай», «Қарындас»,
«Інішек» деген сөздерді ... ... көп ... ... адамға
«Кешіріңіз», «Мархабат», «Өтінем» сияқты сөздерді қолданамыз.
Іскерлік қарым-қатынас жасаушылардың арасында белгілі бір шамада
арақашықтықты ... ... ... ... бір заң бар: бір ... қашықтықты (әрине, бұл бейнелі ұғым) ұстайтындар жақын адамдар және
достар. Ал бір метрден екі жарым ... ... ... ... ... ... астам қашықтық ұстайтындар – қарамағындағыға сөгіс
жариялайтын басшылар. Ал ... метр ... тек ... ... ... ... ... сақтағыңыз келсе, 1,5 метрлік қашықтықты
ұстағаныңыз дұрыс және ... ... ... ... болмауын
қадағалаңыз.
Іскерлік қарым-қатынастағы әдептіліктің қажетті және пайдалы
элементінің бірі – ... ... және ... ... ... бір ... ... осы нормалардан шығып кетуге болмайды.
«Іскерлік әңгімеде басшы мен ... ... ... мен сыпайылық сақталуы керек. Егер ... ... ... ... ... ол ... түрінде емес, өтініш түрінде
болғаны дұрыс. Өтініш түрінде жұмыс тапсыру олардың арасын жақындатады және
бір-біріне құрметпен қарауға алып ... [36, ... ... сан ... бері ... келе ... мұраларының
ішінде оның тілі, ұлттық менталитеті, сөйлеу ерекшеліктері де бар екендігі
ақиқат. ... ... ... ... өзі ... мұра ... ... Кезінде көшпенді халықтың арасында болған шетел ғалымдарының өзі
қазақтың ... ... ... ... ... пікірлер айтқан, олардың
барлығын өз зерттеу ... ... ... ... ... ... ... - шешен» немесе «қазақтың шешендері
Демосфенмен немесе Талейранмен тең дәрежелес» дегенге саяды. Демек ... ... ... мықты дамығандығының бір айғағы осында жатыр.
Қазақ халқындағы сәлемдесу, күнделікті қарым-қатынастың өзінің ... бар. ... ... да ... асыл ... ... ... жатқандай. Мұсылман дінін ұстанатын және діннің барлық қағидаларын өз
орнымен жүзеге асыратын ... ... ... сөз ... ... ... өмір ... кеткен әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн сияқты
ғұламалардың еңбектерінде де сөйлеу әдебіне қатысты көп ойлар айтылады. ... ... ... өтсе де, ... ... ел ... сақталып,
бүгінгі кезге дейін келіп жетті. Осы еңбектер арқылы біз ... ... ... ерте ... ... ... байқаймыз.
Қазақ халқындағы сәлемдесу мен қоштасуға байланысты сөздердің
ерекшеліктері, олардың мағыналық ... ... ... айтылып кетті.
Сонымен қатар күнделікті өмірде отбасындағы ер мен әйелдің сөйлеу әрекеті
сарапқа салынды. Осылардың ... ... ... ... ... ... біршама ерекшеліктерін айқындадық.
Қазақ халқы сөйлеу әдебінде сәлемдесуді басты орында ұстайды. Адамдар
бір-бірімен кездекенде амандық-саулық сұрасуды басты ... деп ... ... ... ... біте ... түскен кезде қазақтар бір-біріне еркелету, қолпаштау
мәніндегі, сыйлау мәніндегі сөздерді жиі айтады. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... көнеден келе жатқан әдеби-рухани мұраларында да дұрыс
сөйлеу, шешендік өнер мәселесі айтылған. Бұлардың ... да ... ... әдебіне қатысты тұжырымдармен сабақтас келуімен құнды.
Сонымен қатар ер мен әйелдердің ... ... де ... ... ... ... ... сөйлеу әдебі әйелдерге көбірек
тиесілі болатындығы анықталды. Бұған, бір жағынан, исламдық дүниетаным мен
қазақы салт-дәстүр әсер ... ... бұл ... ... ... ... ... бойы қалыптасқан ғұрыптық заңдардың жиынтығы деп
білуіміз керек.
Қазіргі кезде ... ... сай ... ... түсу ... сөйлеу мәдениетінің қажеттілігі айтылды. Оның өзіндік этикалық нормалары
сарапқа салынды.
Қорыта келгенде айтарымыз, ... ... ... ... ...... сан ... бойы қалыптасқан бітім-болмысының,
менталитетінің жемісі.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... А. ... сөз ... ... ... -Алматы,
1993
2. Игісінова А. А. Мектеп оқушыларының сөз ... ... ... ... Әуезов М. Абай жолы. 1 том. –Алматы: Жазушы, 2006
4. Бейсенбаев А. Әдептілік әлемі. –Алматы: ... ... ... Н. ... тілі – ... тіл? ... Алматы, 2004. N3
6. Уәлиұлы Н. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984
7. Елеусізова О. Қарым-қатынас психологиясы. –Алматы, 1995
8. ... М. ... тілі ... ... ... ... Сөз мәдениеті туралы // Қазақ тілі. Мектепте, колледжде және ЖОО-да
оқыту. Алматы, 2005. N6
10. ... Р. ... ... және оның ... ... ... 2001
11. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. Алматы: Ғылым, 1987
12. Асылов Ж., Нұсқабайұлы Ж. ... ... ... ... Тіл мәдениеті. Оқу құралы. //(авт. Уәлиұлы Н. ... ... ... ... ... Головин Б. Н. Основы культуры речи: Учеб. пособие. –М.: ... ... ... Б. ... ... ... мағыналы сөздердің лексика-
семантикалық тобы. Канд. дисс. –Алматы, 1992
16. Жанатаев Қ. Ә. ... жас ... ... ... ... 1997
17. Воробьев В. В. Лингвокультурология. Теория и методы. – Москва, 1997
18. Циртаутас И. ... ... ... және ізет ... ... ССР ҒА ... Қоғамдық ғылымдар. -1972. -№4
19. Уәлиұлы Н. Қазақ тілі: ... ... мен ... кезең
//Тілтаным. 2005. N4
20. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Атамұра, 2005.
21. Адамбаев Б. Халық даналығы. -Алматы, ... ... мен ... ... ... ... 2005
23. Раев Д. С. Қазақ шешендік сөз өнерінің әлеуметтік, философиялық
негіздері. -Алматы, 2003
24. Әл-Фараби. Китаб әл-Хуруф. –Бейрут, ... ... ... ... -Алматы, Ғылым, 1975
26.Шәкәрім. Иманым. -Алматы, Арыс, 2000
27.Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн. Құтты білік/ Көне ... ... алғы ... жазған А. Егеубай. -Алматы: Өлке, 2006. 2-басылым.
28. ... ... ... ... ... -Алматы, 1986
29. Егеубай А. «Кісілік кітабы». Алматы, 1995
30. Егеубай А. Құлабыз. ... ... ... Г. Б. Ерлер мен ... сөз ... ... ... ... 2004
32. Даулетбаева Н. Іскерлік қарым-қатынастағы сөйлеу мәдениеті //ҚазҰУ
Хабаршысы. 2005. -№5
33. Кузин Ф. А. Делайте ... ... ... и ... ... бизнеса: Практические пособие. –М., ИНФРА-М., 1995.
34. Голуб И. Б., Розенталь Д. Э. ... ... ... ... ... ... ... И. Б. Стилистика современного русского языка. –М., Высшая
школа, 1986.
36. Рянжин В., Гринберг Г. Этикет в ... ... // ... –Л., 1974.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
1 сынып Ана тілі оқулығының құрылымы мен құралысы35 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Xx ғасыр лингвистикасындағы бағыттар мен мектептер15 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
«Шетел тілін деңгейлеп оқытудың мәселелері»76 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь