Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның егеменді ел болуы жағдайларында, демократиялық қоғам мен нарықтық экономика құру жолында, Республиканың басынан кешірген тарихи жолдарын ғылыми түрғыдан қайта қарап, әділ бағасын беру ісі едәуір нәтижелерге жетті. Тарихшылар жаңа әдістемелік көзқарастар, жаңаша ойлау әдістерін жасауға, тарихи үрдісті оның өзі қандай болса, сол күйінде - өзара байланысты, тұтастықпен ұласқан, диалектикалық даму үстіндегі түрінде көруге ұмтылып, жаңа айқындамалар түрғысынан жазылған еңбектер жарық көруде. Әсіресе, соңғы жылдары республикамызда тарих ғылымына деген қызығу арта түсті. Оның бірнеше себептері бар. Олар: жоғарыда айтылған Қазақстанның егемендік алуы ұлттық сана сезімнің өсуі, тарих ғылымының идеологиялық қыспақтан арылуы, қазақ халқы тарихының күрделі тұстарын қайта құру және жаңа түсіндірудің қажеттілігі. Мүндай күрделі жүмыстың сәтті болуы үшін Қазақстан тарихының көрнекті қоғам қайраткерлерінің мұрасын дүрыс, жан-жақты талдап, игере білудің де маңызы зор екені көпшілікке белгілі.
Қазақ тарихының беттерін парақтай бастасақ, ұлы істерге ұйытқы болған ұлы тұлғаларымыз бен бүгінгі күнге дейін лайықты бағасын ала алмай келе жатқан боздақтарды көреміз. Тірісінде қадірін білмегенімізбен дүниеден өткендерінің еңбегін елеп «аруағын аунатсақ» көзі тірі жақсының жақсылығын айтып, нұрын тасытқанымыз жөн. Алайда, біз таңдауымыздың үлесіне тиіп отырған азаматымыздың өміріне үңіліп, олардың еңселі істерін марапаттаумен ғана шектелмек емеспіз. Санамыздан шайыла қоймаған Кеңестік идеология, тілге тиек етпекші ерлерімізді де «аяқтан шалып» санасына «қанды шеңгелін» батырып көрген. Десек те, азаматтарын есептей білер халқымыз бен өткеніне төреші болар тарихымыз бар елміз. Арқалы елдің үш ұлы - бірі қол бастаған қаһарманы болса, Жұмабай Шаяхметов ел тізгінін ұстаған саясаттың «жілігін шаққан» қоғам қайраткері. Өткенімізге үңілмей, ертеңімізге иек арта алмаймыз. Өрлеу мен құлдыраудың дәмін тартқан қандасымыз Жұмабай Шаяхметовтың есімін түрлі саяси жағдай мен уақыт тарих беттері түгілі, санамыздан да өшіріп жібере жаздады.
1. Хисматуллина А. Заманның заңғары: Мемлекет қайратк Ж.Шаяхметовтың қызымен сүхбат // Парасат.-2002. №10. -32-33 б.б.
2. Аблақов Р. Өз дәуірінің біртуары: Ж.Шаяхметов-1 ООжаста // Ақиқат.-20і №11.-60-62 6.
3. Ақылбайүлы М. Шаяхметовты біз білеміз бе? // Сөз.-2003.-3 маусь
(№31).-3 6.
4. Асқаров А. Ж.Шаяхметов қоғам қайраткері // Қазақ батырлары. -200 мамыр (№5).-3 б.
5. Әбдірахман Н. Шаяхметов // Егемен Қазақстан.-2003.-26 ақпан (№45-48).
6. Бізді кімдер басқарып еді? // Егемен Қазақстан.-2000.-31 мамыр
7. Қозыбаев М. Қарама-қайшылықтағы түлға немесе Ж.Шаяхметовтың саясі келбеті //Заман-Қазақстан.-1997.-25шілде.-12-13 б.б.
8. Шәмшәтүлы И. Қүрсаулы кезеңде ізі бар түлға. //Алматы ақшамы.2002-24 тамыз.-З б.
9. Боқаев Қ. Кеңес дәуІрінде қазақстанды кімдер басқарды. // Қазақ эдебиеті.-2002. 8 наурыз.- 4 б.

10. Елеусізов М. Үмытылмас кездесулер. Алматы 2002.
11. Мүхаметқалиев Қ. Қатаң кездің кайраткері // Заң газеті.1999. - 5 мамыр (№18).-7б.

12. Ғали Ә.,Омаров М. Уақыт талабына байланып // Егемен Қазақстан.-2002. -5қыркүйек (№212).-2бет.
13. Күрделі заманның қайсар қайраткері-Астана, 2002. -216 6.

14. Мүхаметжанова А. Жүз жылдан кейін... //Егемен Қазақстан.-2002-20 тамыз (№203-206).-106.
15. Шаяхметов Ж. Қазақстан К(6)П 4 съезінде РК(б)П орталық комитетінің жүмысы туралы есепті баяндама.- Алматы, 1949.

16. Шаяхметов Ж. Қазақстан К(б)П 6 съезінде РК(б)П орталық комитетінің жүмысы туралы есепті баяндама.- Алматы, 1952.
17. Шаяхметов Ж. Қазақстанды ССРО-ның шығыстағысоциолист мал шаруашылығының негізгі базасына айналдырайық. Алматы 1949.
18. Оразбекүлы Қ. Қазақстанды кімдер басқарды? //Қазақстансарбаздары 2001.31 шілде. -6 6.
19. Жақып С. Ж.Шаяхметов // Дала мен қала.-2003 -18қыркүйек.-116.

20. Ильясов М. Қазапқтың багына жаралған жан // Атырау.-2002. -1 - маусым. -66.
21. Шэмшэтүлы и. Ж.Шаяхметоы және XX ғасырдың ортасындағы Қазақстан // Үлт тағлымы.-2002. - №4. -55-62 б.
22. Зэңгіров Е. Жүмабай Шаяхметов // Түркістан.-2002.-21наурыз (№12)
-7 6.
23. Сатаев А. Қазақстан тарихы қалай шешілді //Қазақ елі. -1999. -26 ақпан
24. Елеусізов М. Үмытылмас кездесулер. Алматы 1998.
25. Рысбеков А. Заман перзенті. Астана 2002.


26. Салықов Қ. Қазақтың Жүмабайы еді // Түркістан.2002. -8 тамыз
27. Мекебаев А. Дала сырын үққан жан Алматы. 2002.
28. Қайсенов Қ. Соңғы содырлығымды кешкен аға // Қазақ эдебиеті. 2002-25қазан (№43). -116.
29. Неталиев М. Ел басқарған түңғыш қазақ // Заң газеті 2001. 21ақпан
30. Смайлов К. Шаяхметовтың басында шырғалаң көп ... // Жас Алаш. 2002 -20тамыз (№99) - 46.
31. Шаяхметов Ж. Қазақ халқының әдебиеті // Ленин жолы. - 1949 . - 17 май.
32.. ¥ландар үясы.-Алматы: Қайсар, 1986. -156 б.
33. Шаяхметов Ж. Дадим Красной Армии, стране болыне мяса, масла, шерсти. - Алма-Ата, 1942.- 10 с.
34. Шаяхметов Ж. Қызыл Армияға, елімізге етті, майды, жүнді мол берейік. - Алматы, 1942.-10 б.
35. Шаяхметов Ж. О мероприятиях по дальнейшему развитию животноводства.- Алматы, 1952.-33 с.
36. Шаяхметов Ж. Отчетныйдоклад о работе ЦК КП (б) Казахстана V съезду КП (б) Казахстана. Алма-Ата, 1951. - 80 с.
37. Шаяхметов Ж. Отчетныйдоклад о работе ЦК КП (б) Казахстана VI съезду КП (б) Казахстана. Алма-Ата, 1952. - 53 с.
38. Шаяхметов Ж. Отчетныйдоклад о работе ЦК КП (б) Казахстана IV съезду КП (б) Казахстана. Алма-Ата, 1949. - 95 с.
39. Шаяхметов Ж. Превратим Казахстан в основную базу социалистического животноводства наВастоке СССР. - Алматы, 1949. -42с.
40. Мүқаметқалиев Қ. Ықыласқа бөленген еді: Саяси қайраткер Жүмабай Шаяхметов туралы //Алматы ақшамы.- 2002. - 24 тамыз. -3 6.
41. Сердәлі Б. Қазақстанды басқарған азаматтар: 1920 жылдан басқарған 20 адамның аты жөндері мен қай қыздері қызмет атқарған туралы мэлімет // Сердэлі Б. Журналистика жэне дипломатия: (лекциялар курсы). -
Түркістан, 2004. - 100 6.
42. Алдажүманов Қ. Партия мен халықтың үлы ерлігі. Алматы. 1985. - 15-17 б.б.
43. Совет Одағы Коммунистік партиясының тарихы. Алматы. 1959. - 631-643 б.б.
44. Хрущев Н.С. Елімізде астық өндіруді одан әрі арттыру туралы, тың жэне тыңайған жерлерді игеру туралы СОКП Орталық Комитеттің
пленумы.1954 . 23 февральдағы баяндамасы.
45. Шаяхметов Ж. 3 жылдық жоспары (1949-1951ж.) жөніндегі қаулысын орындау шаралары туралы жасаған баяндамасы. Алматы. 1949.
46. Омаров М. Уақыт талабына байланып: (Белгілі қайраткер Ж.Шаяхметовтің туғанына 100 жыл толуына орай) // Егемен Қазақстан.
- 2002. - 5 қыркүйек.- 2 б.
47. Мүхаметқалиев Қ. Қоғам қайраткері Жүмабай Шаяхметов туралы. // Түркістан.- 2002. -21 наурыз (№12).- 7 б.
48. Нүрмағамбетүлы I. Жүмакеңді жүрт үмытпаса екен: (Мемлекентіміздің алғашқы қайраткерлерінің бірі Ж.Шаяхметов туралы) // Заман Қазақстан.- 2002.- 30 тамыз (№35). -13 6.
49. Темірғалиұлы 3. Ж.Шаяхметов жэне қазіргі басшылар олардың арасында ұқсастық аз ба, әлде айырмашылық көп пе? // Сөз.- 2003. - 5 тамыз (№43). -2 6.
50. Әбдіхалықов М. Кісен - кезең Кісілері: Көрнекті қоғам қайраткерінің өзі қызметтес болған мемлекет қайраткерлері туралы сұхбаты. // Заман-Қазақстан.- 1996. - 24 мамыр (№19). -13 6.
51. Кирейбаев А. Қатаң кезеңнің қайраткері - жұмабай Шаяхметов туралы. // Культурно-просветительский альманах «Омбы дауысы».- Омск, 2002. -10-18 6.6.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның егеменді ел болуы
жағдайларында, ... ... мен ... ... құру ... ... ... тарихи жолдарын ғылыми түрғыдан қайта қарап,
әділ бағасын беру ісі ... ... ... ... жаңа ... ... ... әдістерін жасауға, тарихи үрдісті оның өзі қандай
болса, сол күйінде - өзара байланысты, тұтастықпен ... ... ... ... ... ... жаңа ... түрғысынан
жазылған еңбектер жарық көруде. Әсіресе, ... ... ... ... деген қызығу арта түсті. Оның бірнеше себептері бар. Олар:
жоғарыда айтылған Қазақстанның егемендік алуы ұлттық сана ... ... ... ... ... ... ... халқы тарихының
күрделі тұстарын қайта құру және жаңа түсіндірудің қажеттілігі. Мүндай
күрделі ... ... ... үшін ... ... ... қоғам
қайраткерлерінің мұрасын дүрыс, жан-жақты талдап, игере білудің де маңызы
зор екені көпшілікке ... ... ... ... ... ұлы істерге ұйытқы болған
ұлы тұлғаларымыз бен бүгінгі күнге ... ... ... ала ... ... ... көреміз. Тірісінде қадірін ... ... ... елеп «аруағын аунатсақ» көзі тірі жақсының жақсылығын
айтып, нұрын тасытқанымыз жөн. ... біз ... ... ... ... ... ... олардың еңселі істерін марапаттаумен
ғана шектелмек емеспіз. ... ... ... ... идеология,
тілге тиек етпекші ерлерімізді де «аяқтан шалып» санасына «қанды ... ... ... те, ... ... ... ... бен өткеніне
төреші болар тарихымыз бар елміз. Арқалы елдің үш ұлы - бірі қол ... ... ... ... ел ... ... саясаттың «жілігін
шаққан» қоғам қайраткері. Өткенімізге үңілмей, ертеңімізге иек арта
алмаймыз. ... мен ... ... ... ... ... есімін түрлі саяси жағдай мен уақыт тарих беттері ... да ... ... ... ... ... Комитетіне жетекшілік еткен алғашқы
қазақтардың бірі туралы мәлімет кімге болса да ... да ... ... ... ... ... 1946 ... маусымынан 1954 жылдың ақпанына
дейін ел басқарған Жұмабай Шаяхметов ... ... ... үнсіздік оған
мүмкіндік бермей келді. Ел басына қара бұлт үйріліп түрған кезеңде басшы
болғандардың бәрінен бірдей кінә ... ... ... тән ... ... ... ... шығар. Сондықтан уақыттың сол кездегі ағымдық ... ... ... мәжбүр еткен жағдайлармен есептеспей, бәріне қара күйе
жағу, сөйтіп, ақиқаттың ... ... баға беру де ... ... туғызады.
Шаяхметов туралы үнсіздік те бізге оның қарапайым адам ... ... ... жүмбақ бір бейнеге айналдырып ... де ... жүйе ... болған кезеңдерде қазақ елі
басшылығында болған саяси ... ... ... ... аға ... ... бүгінгі жастар білмейді. Білгісі келгендерге ол солақай
саясаттың сойылын соққандардың бірі ғана ... ... 70 ... сызып тастай алмаймыз. Тарих тағлымын екшегенде ... ... ... бір ... ... - ол Жұмабай Шаяхметов. XX дауылды
ғасырда өмір сүріп, қажырлы қызмет етіп, өз ... ... ... Жұмабай Шаяхметов қай кездерде де өз ... ... ... ... ... ... ... толысып, халық үшін ... ... ... тұлға. Сол себептен де Қазақстанды басқарған тұңғыш
қазақты тарихи тұрғыдан қарау қазіргі таңда өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ыдырауы, Тәуелсіз
Қазақстан мемлекетінің бой көтеруін, қазақ халқының ... ... жаңа ... ... ... жаңаша баға беруге жол ... ... ... мен қызметін зерттеу, оған тарихи тұрғыдан баға
беру зерттеушіге ізденуді талап ... Бұл ... ... жасалған
түйіндер мен пікірлер Қазақстан Республикасының Президенттік архивінен
алынған құжаттар мен осы уақытқа дейін ғылыми ... ... ... ... материалдарынан сұраптап пайдалану негізінде ғана мүмкін
болды. Деректердің үлкен тобына жеке адамдар жасаған құжаттар, еңбектер,
естеліктер және тағы ... ... ... ... ең ... маңызды
болатыны Жұмабай Шаяхметовтың өзінің қызметі барысындағы басқаларға
жолдаған хаттары, ... ... ... ... ... Бұл ... Шаяхметовтың қалыптасқан ауыр жағдай мен қордаланған мәселелерді
шешудегі мазасыз көңіл-күйін, үлкен принциптілігін, азаматтық табандылығын
аңғарамыз. Қазақстан Республикасының Президенттік ... ... ... ... в Казахстане» деген ... ... ... Қазақстандағы елшісі, тарих ғылымдарының докторы Эдуард
Хуримндян «Леон ... ... ... что ... Казахстана
состоится только в том случае, если во всех ... ... ... ... жизни будут преобладать
представители коренного этноса казахи. Он ... ... ... ... не ... ... на опасность навешивания ярлыка
буржуазного националитзма, бытовавшего в то ... При нем ... ... ... Садык Нурпеисов, Жумабай Шаяхметов и многие другие молодые
руководители» деп жазды [1]. Міне, сол көрген басшының ... ... ... ақтады деп айтуға болады.
Ал Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
бұрынғы басшылар туралы: ... ... ... ұйымының басшылары
интернационалистер болған еді. Олардың ішінде орыс, украин, армян, еврей,
поляк, ұйғыр халықтарынан ... ... ... ал қазақтардан бірінші
рет Жұмабай Шаяхметов, содан соң екінші Дінмұхаммед ... ... мен ... деп ... ... атты ... ... М.Қ. Қозыбаев «Тарих зердесі» атты еңбегінде Жұмабай Шаяхметов
хақында біртуар ой ... [2]. Т. ... ... XX ... ... ... кітабында Қазақстандағы
Сталиндік саяси террор және оның ... атты ... ... ... ... ... кезеңіне маңызды көңіл бөліп,
тұжырымдады. Деректі мәліметтерді құжаттардың келесі бір тобы ... ... ... ... біз ... ... көрген БК (б) П
органдарының жэне оның қазақ өлкелік комитетінің жарық көрген қаулыларын,
қарарларын жэне шешімдерін ... [3]. ... ... ... ... мен ... насихаттау болғындығына қарамастан
сол кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық тұрмысқа талдау жасауға, осы ... ... ... мемлекеттік қызметін анықтай түсуге
мүмкіндік береді. Сондай-ақ ... ... ... мен ... сол жылдары жарық көріп тұрған ... ... да зор ... ... «Социалистік Қазақстан», «Казахстанская
правда», «Большевик Казахстан»,«Народное хозяиство Казахстана» жэне тағы
басқа ... ... ... Шаяхметовтың өзі жазған
мақалаларын, баяндамаларын, әр түрлі мекемелерде сөйлеген ... ... ... жасау арқылы оларды жұмысымызда дерек ретінде пайдалана
алдық.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... мақсаты -
Жұмабай Шаяхметовтың өмір жолының барлық ... ... ... ... тегі мен ... ... ... шыңдаған ортасын, азаматтық
көзқарасын, қоғамдық-саяси жэне мемлекеттік ... ... ... ... ... Осы ... жету үшін ... зерттеу жұмысы
барысында төмендегідей міндеттер алға қойылды:
- Жұмабай Шаяхметовтың шыққан тегін, тәлім-тәрбие жэне білім алған ... ... ... ... ықпал еткен факторларды ашып
көрсету;
- Жұмабай Шаяхметовтың партия қызметкерлерінен мемлекет жэне ... ... өсу ... ... ... Шаяхметовтың ел экономикасын бейбіт өмірге бейімдеу жолындағы
қызметіне талдау жасау;
- Жұмабай Шаяхметовтың Республика ... ... ... ... бірінші хатшысы ретінде атқарған істерінің тарихи
маңызын ашып көрсету;
- Жұмабай Шаяхметовтың ұлттық мәдени мұраларды жаңғыртып, халыққа
насихаттауды жүргізген жүйелеу жұмысына баға ... ... ... негізі. Зерттеудің методологиялық негізін
тарих ғылымында ... оның ... ... бірі ... ... замандағы дәстүрлі принциптері тарихилық, жан-жақтылық, объективтілік
және басқа ғылыми зерттеуде диалектикалық, тарихи салыстырмалық жэне ... ... ... Бұл ... ... ... ... еңбектерін жүйелік тұрғысынан талдау, олардың орны жэне
мәні жөнінде қалыптасқан нақты ... ... ... ... ... ірі тұлғаның ғылыми ... ... ... ... ... кезеңдегі жалпы үдемелі дамуы мен проблемалық-
хронологиялық байланыста ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор аспекті объективтілік принціпін
қолдану, яғни қоғам тарихындағы жеке түлғаның орны мен қызметі, ғылымының
және мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... келешектегі даму жолдарын іздестіру сияқты
мэселелер болып табылады.
Зерттеу жүмысының деректік негізі. Диссертациялық еңбектің дерек көзі
ретінде мүрағат ... мен ... ... ... келтірілген мэліметтер, естелік жэне ... ... ... ... ... ... жэне ... зерттеуде маңызды дерек - түлғаның қаламынан туған еңбектер.
Келесі деректерді былай топтастырғанды жөн ... ... ... ... қолжазба нүсқалары, оларға арналған деректер;
өмірбаяндық сипаттағы ... өзі ... ... партиялық
-өндірістік мінездемелері, жеке қүжаттары, қоғамдық қызметі туралы
пікірлер, ... ... ... ... ғылыми-
үйымдастырушылық, қоғамдық қызметі туралы ... ... мен ... ... мен ... ... ... Ж.
Шаяхметовтың жазған хаттары мен оған жазған ... ... ... ... ... ... үшін Қ. ... Е. Зәңгіров, М. Омаров, К.
Смаилов, М. Ильясов, Ә. Ғали жэне тагы да басқалардың ... ... көзі ... ... ... ... ... Шаяхметовтың қызы Алма
Жүмабайқызы мен балаларының, эріптестері мен ... ... ... ... ... ... ... септігін тигізді.
Зерттеу жүмысының ғылыми жаңалығы. ... ... ... тарих ғылымында қалыптасып келе жатқан бағыт - ... ... ... ... ... ... жеке
түлғалардың рөлі мен тағдыры туралы ізденістер жандануда. Зерттеу жүмысы
Қазақстан тарихнамасында Жүмабай Шаяхметовтың ... жазу ... ... ... ... ... Ж. ... түлғасы мен
қоғамдық-саяси, мемлекеттік қызметін жан-жақты ашып ... ... мен ... ... ... ... тақырыбынан туындайтын
проблемалар кешенді түрде зерттеліп, зерттеу жүмысы барысында алынған
нәтижелерге сәйкес төмендегідей ғылыми жаңалықтарға қол ... Ж. ... өмір ... ... ... ретінде қалыптасуы
анықталды;
-Ж. Шаяхметовтың ел басына ауыр күн ... ... ... ... ... ... ... арнаға бүруда атқарған
істері оның қайраткерлігін шыңдағаны ашып көрсетілді; ¥лттық ... ... ... жаңғыртудағы қызметінің негізгі бағыттары, оны жүзеге
асыруда ... ... ... ... ... ... ... қайраткерінің қызметтен кетуі әділетсіз екенін жэне әкімшілік-
әміршіл жүйе идеологиясының түлғаға ықпалын көрсете отыра, оның ... ... ... ... ... ... объективтік түрғысынан
баға берілді. Сонымен бірге Жұмабай Шаяхметовтың дүниетанымы, азаматтық
бейнесі, жеке басының қадір-қасиеттерін ашып ... ... ... ... хронологиялық шеңбері. Жұмабай Шаяхметовтың өмір сүрген
жылдары, яғни 1902 жылдан бастап 1954 жылғы ... ... ... ... қамтиды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... екі ... ... әдебиеттер тізімінен және қосымша материалдардан
тұрады.
I. КӨРНЕКТІ МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ ҚОҒАМ ҚАЙРАТКЕРІ
ЖҰМАБАЙ ШАЯХМЕТОВ
1.1. ... шағы мен ... ... ... ... ... ... 70 жылы ішінде Қазақстанның бірінші басшысы болып
үш-ақ қазақ қызмет атқарды. Олар Жұмабай Шаяхметов, Дінмұхаммед Қонаев және
Нұрсұлтан ... ... ... Қазақстанның түңғыш Президенті болғаны
өз алдына). 70 жылда 21 адамның арасында үш қана қазақ болды. ... ... ... ... ... әділ ... бір ... ғана
бұл».
Толқыны қатты XX ғасырдың бас кезінде көшпелі малшының отбасында туып,
өз халқының лайықты перзенті болған Жұмабай Шаяхметов ... ... ... ... ... ... 1902 жылы 30 тамызда Омбы облысының
Шарбақкөл ауданындағы №1 ... ... ... ... ... ... ... қарамай, ол жеті жасында өз талабымен 1910-1913
жылдары сол облыстағы Ащыкөл ауылдық мектебінде оқып, оны ... ... екі ... ... училищесін тәмамдаған. Мұқтаждық пен
жоқшылық оның арманын одан әрі жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді [1]. ... ... күн көру үшін ... ... ... мен кулактарға
жалданады, ауыр еңбекті басынан кешіреді. 1919 жылдың аяғына таман Ащыкөл
ауылдық мектебінде ... ... ... 1932 жылы ... атындағы Шығыс институтын бірінші курстан тастап кеткен. Кейіннен
Шаяхметовтың жеке іс ... ... орта ... деп ... Шаяхметовтың алғырлығы мен шешендігі, ойының ұшқырлығы, оның
академиялық білімі жоқтығын бүркемелеп, білдірмеді. Әйтсе де ... ... өз ... ізденіп толтыра ... Оның ... ... ... ... ... білдірмеуші еді.
Табиғатынан дарынды болатын [2].
1924 жылы Жүмабай Шаяхметов өз отауын тігіп үйленді. Оның әйелі
Майнұр ... ... еді. Ол 1907 жылы 6 ... ... ... әкесі
Ғалидың ұлты қазақ, шешесінің ұлты татар.
1925 жылы ... мен ... ... ... ... ... қызды босанды. Бірақ, өкінішке орай Рауза екінші бала дүниеге келмей
жатып шетінеп кетті [1].
1921-1923 жылдар аралығында ауыл мұғалімі болып ... ... ... атком секретары болып қызмет атқарды.
1927 жылы Ақмола облысында Петропавловск қаласында ... ... ... жылы дүниеге Сеил келді, бір жасқа толғанда шетінеп кетті.
1931 жылы 28 қарашада дүниеге Ноель келді.
1934 жылы 14 маусымда Алма ... қыз ... ... Он жыл ... соң
дүниеге Сейл келді, өкінішке орай тек екі тәулік қана өмір ... Ең ... 1946 жылы 21 ... ... ... жылы ... мен Майнұр үш жасар украйн ұлтты Владимир Мальконы
асырап алды. Владимир ... ... адам ... ол 1974 жылы ... ... қаласында көлік апатынан қаза тапты. Оның әйелі Анна
Афанасьевна Шаяхметова. Олардың балалары 1954 жылы ... Таня және ... ... ... ... Анна ... ... отанында тұрып
жатыр (Вятке). Жалпы Жұмабай Шаяхметов отбасында қандай әке ... ... - көз ... мен сонау соғыстан кейінгі жылдарды ойына елестетіп қызы
Алма ... - ... жай ... тек ... аста ғана ... ... Ол кездері жүмыс алты кездік еді ғой. Таңғы жеті қызметке
кеткеннен ... асқа ... ... ... Фурманов пен Құрманғазы
көшелерінің қиылысындағы үкіметтік резиденцияда түрдық. Еменнен ... ... ... ... бәріміз жиналатынбыз. Анамыз Майнұр Ғалиқызы
буы бұрқыраған асты әкеліп алдымызға қоятын. Өзімнен үлкен екі ағам ... ... мен және ... ... алған інім, ең кенжеміз Тарғын онда
әлі кішкентай) ... ... ... ... ... ... онша қатал емес еді. Оған қарағанда ... ... ... ... ... ... та ... Әкем өзіме қатал қабақпен
қарағанын тек бір-ақ рет көрдім. Кей кездері үстелімізде ... ... ... ... ... бәрі оны ... міндетті болатын. Сондай бір
сәттерде алдымдағы кесеге құйылған қымыздың танау жарар ... ... «Фу, ... жақсы көрмеймін» - десем керек. Кәрлен кесені
қолына ала ... әкем ... ... оқты ... ... ... қымызды қалай сіміріп алганымды білмей ... ... ... әкенің қас-қабағына қарауды жастайынан үйреткен. Кешкі астан
кейін ... ... ... ... Әлі ... мен оны ... ... сағат
23.00 -де оятатынмын. Түрып алып тағы қызметке кететін. Одан сағат түнгі үш-
төртте қайтады. Күнде осындай темірдей тәртіп. Ал әр ... біз ... ... ... ... ... қала сыртындағы Комитеттің демалатын
саяжайға келіп, машинамыздан түсіп жатқанымызда жұрт: «О, ... ... ... - деп ... білдіріп жататын. Әкем, екі ағам,
мен, әкемнің комиссары жэне бір ... ... алты адам бір ... Ол кісі ... ... ... ... айналдырған.
Ерте түрып, жүгіріп келіп күздің қара суығына дейін суық душ ... ... ... ... ... ... ... өзі тітіркенетіндігі
әлі көз алдымда. Соның арқасында ол ... ... ... ... еді. ... ... кезінде спортпен айналысуға
шамасы келмей ... ... ... сабағымызды қадағалауға мүлдем
уақыты жоқ еді. Шешем майданға көмек көрсетуді ұйымдастырып, қолы ... ... ... ... жылы ... бөкебай тоқиды. Әйелдерді де осы
жұмысқа жұмылдырды. Мектептегі жарыстарға әкем ... ... ... ... ... бір ғана ... жағдайды пайдалана алды. Азық-түлік
пен қажетті киімді арнаулы дүкеннен тапсырыс беру ... ... ... ... ... ... заттар да бар. Ал оған қажетті ақшаны
әкемнің еңбекақысы есебінен төлеп ... ... ... ... Оның ... анам ... саусағынан өнер тамған шебер болатын.
Мектепті бітіргенен кейін оқуға сол ... ... ... ... ... ... да олардан бірде-бір кем емес. Осынан білім
аласың», - деп қанша жалынсам да көнбеді. Ағаларым да, өзім де ... ... Мен ... ... ... ... Ғылым
академиясындағы география институтында қатардағы ғылыми қызметкер болып
жұмыс істеп, сол ... ... ... [3]. ... ... ... ... Шалқар қаласында милиция қызметкері болып
жұмыс ... ... жай ... кейіннен анықтаушы, тергеуші болып
қызмет атқарды. Сол жылдары бандитизм елді ... алып ... ... ... отырды. Милиционерлердін басты тапсырмасы ұрыларды ұстау
болатын. Қайтып әкелінген әрбір малдың ... 5 ... ... ... күні жаңа ... алып, жуған Жұмабайды тонап кетті. Содан бері
әйелі Майнұрға ешқашан арақ-шарап ... деп ... ... ... ... ... ішпейтінін біліп қылмыстық эрекеттерде ... ... ... ... оны басқалары ішеді екен деп ойлаған. 1925-
1926 жылдары аралығында Ақмола губерниясының ... ... іс ... инспекторы , кеңес аппаратын ... ... ... ... ... 1926-1928 жылдары аралығында
Петропавлдағы «Қосшы» одағында нүсқаушы қызметін атқарды. 1928-1938 жылдары
Ішкі Істер Халық ... ... ... ... ... атқарды.
1938 жылдан бастап біріңғай саяси басшылық жүмыстарына ауысады. 1938 жылы
шілдеде Қазақстан Компартиясы ... ... ... 1939 ... - екінші, 1946 жылы маусымда – бірінші хатшысы болыпсайланады [4].
Жұмабай Шаяхметовтың ... ... ... ... XX ... ортасындағы
Қазақстан өмірінде шын мэніндегі тарихи оқиға болды.
КСРО тарихындағы коммунистік партия үйымдары ... ... ... ... ... ... ... партия кеңестік
қоғамның бастаушысы, үйымдастырушысы жэне жөн сілтеуші күш деп ... еш бір ... ... Сондықтан да, шын мәніндегі өкімет билігін
аупарткомның бірінші хатшысынан ... СОКП ... ... ... ... ... ... қоғамның саяси жүйесі осылай
құрылғандықтан Мәскеу қазақка ... ... ... ... ... ... көбінесе орыс нәсілдерді қойып отырды. Тек ... ... ... - ... айларында жарты жылдай - қырғыз (қазақ)
облыстық ... және ... ... ... ... ... ... -
қазақ Мырзағалиев Мұхамедхафий болды. Міне, одан 25 жылдан кейін КСРО - ның
құрамындағы одақтас ... ... ... ... Орталық
Комитетінің бірінші хатшылығын қазаққа - Жұмабай Шаяхметовтен ... ... ... ... келген үлттың үмітін оятты.
Одақтық билік басындағылардың бұған ... ... ... ... ... және оның жеке ... ... қабілеттілігін біле-
білгендігінде еді. Әрине, Жұмабай өзіне тән барлық қабілеттілігі ... ... ... ... те кетті. Оған Орталық Комитетке үшінші,
екінші хатшылық ... ... ... ... ... ... де көп көмек берді. Толық билікті қолына алуы оған ... ... жоқ. ... ... мен ... ... ... КСРО - ның
халық шаруашылығын қалпына келтіріп, оны одан әрі ... ... ... ... үлкен үлес жүктелді [5].
Бүл мәселеде Қазақстан өз ... ... ... ... ... ... ... кезінде фашистік Германия басып алған аймақтарына жэрдем
беруі де қажет еді. Мүны ... ... ... ... оының сол
кездегі төрағасы Нүртас Оңдасыновқа сүйене отырып үйымдастыра білді.
Батыс аймақтарға жәрдем беру түрі - ... - дың ... ... ... алу жолымен іске асырылды. Мэселен, Алматы -Клинцыды,
Қарағанды мен Семей - Брянскіні, ... пен ... ... ... ... ... - Стародубты, Қызылорда -Карачаевті (Брянск облысы)
шефке алып, оларды экономикасының акяғынан нық тұрып ... ... ... ... ... ... қалпына келтіруге Қазақстанның берген
көмегі ерекше.
Өзімен қатар істеген эйгілі саяси эрі ... ... ... ... айтқанда, Жұмабай Шаяхметов : « ... айтары жоқ тәртіптің
адамы еді. Қия баспайтын, қия да ... ... ... ... мен ... басшыларына берген
нүсқауларының орындалу барысын қатты қадағалап, сөзбұйдалыққа жібермейтін.
Бүған - дейінгі бірінші ... ... ... - аса ... ... қиыстыра білетін ұйымдастырушы еді».
Міне осындай сипатты қайраткердің іс нәтижесін көрсететін Қазақстанның
экономикасын дамытуда қандай жетістікке жеткенін тоқтайық.
1949 ... 25 ... мен 1 ... ... ... Қазақстан
Компартиясының IV құрылтайы соғыстан кейінгі 3 ... ... ... үлкен
қанағаттанғандықпен қорытындылады. Осы мерзімде республикада 400-ден аса
өнеркәсіп орны 4 ... ... ... ... орындаған.
Өнеркәсіптің негізгі қоры - 2,7 есе көбейіп, жалпы табыс өнімі екі ... ... ... елде ... аса ... мен ... тағы басқа
өндіріс орындары ашылған. Қара металлургия, мұнай өңдейтін, мырыш өндіріс
сияқты жаңа өнеркәсіп салалары іске ... Бүл 200 мың ... ... ... істі ... келе қүрылтай ел экономикасы мен мэдениет ілгері
дамудың жолдарын анықтап ... ... ... ... ... Шаяхметовті Қазақстан Компартиясы Орталық ... ... етіп ... ... қары ... ... Жұмабай ел басқаратын
кадрлар қүрамында қазақтар ... ... ол үшін ... ... ... көп ... бөлді
Сол IV құрылтайда сайланған Орталық Комитеттің 85 мүшесінің 55 ... ... ... ... 20 - сы қазақ болды. ұлттық кадрлардың
қатарын нығайта түсу үшін Жұмабай ... ... ... ... жүрген қазақтарды Қазақстанға шақырып, жауапты жұмыстарға
орналастырды. Мәселен, ... ... ... М.Ә. ... ... ... әкеліп біріншісін - Ақтөбе облыстық парткомның бірінші
хатшысы етіп (1948 - 51 ж.ж), ал екіншісін -Қызылорда ... ... ... жіберді. М.Ә. Сужиков өзін ... ... етіп істе ... 1951 жылы оны ... ... ... ... құрамына енгізіп, Комитеттің хатшылық жұмысын тапсырды.
Елде тысқары жүрген, әрі мәртебелі қазақтарды елге әкелудің тағы бір жарқын
мысалы, екі ... ... ... ... Талғат Бигелдиновті Қырғызстаннан
шақырып алуы және Роза Бағлановаға арнайы кісі ... ... ... ... [6]. ... ... жұмысының тағы бір қыры - әйелдерді
оқытып, тәрбиелеу оларды басшы ... ... ... ... болды. Оның
кезінде Қазақстан Орталық комитетінен бастап аупарткомға ... ... ... бөлімдер қүрылды. Сонымен қатар аупарткомдар хатшыларының
бірі, әрі аупарткомдар төрағаларынң бірі ... - әйел болу ... Ол кісі ... ... оқып, білім алуына қатты көңіл бөлді.
Соғыс өрті өршіп түрған 1944 жылдың өзінде Қазақстан Компартиясы ОК ... ... ... ... ... ғана ... ... аштырып өзі соған қамқорлық жасап отырда. Жүмабай Шаяхметов
қазақтардың ана тілінде ... де мэн ... ... ... ... ... қазақтар өзара ана тілінде сөйлеуге көшті. ... ... ... да ... ... ... бастады.
Жұмабай Шаяхметов үйымдастырушылық іскерлігімен де, жеке басының
қабілеттілігімен де Қазақстанның ғана ... ... ... ... ірі саяси
қайраткерлерінің біріне айналды. Оны үшінші сайланған КСРО ... 1 ... КСРО ... ... ... ... төрағасы етіп
бірауыздан сайлады. 1952 жылдың 5-14 ... ... ... ... ... ... ... И. Сталин бастаған 125 мүшесінің
бірі болды. ... ... ... ... ... ... ... Сталин оны жеке қабылдап, оған ... ... ... ... ... ... ... түсында бәрі бірдей жақсы бола берді
деуден аулақпыз. Ол өз дәуірінің перзенті болғандықтан, ел өмірінің ... ... ... ... саласында заманынан озып кете алмады.
1946 ... 1950 ... ... ... ... ... сол ... ғана емес,
кейінгі он жылдықтарда да ... ... ... әсерін тигізген идеялық-
теориялық жэне саяси науқандар үлкен етек алды. Соғыстың жеңіспен ... ... ... халықтарының қанына сіңген Отанды, ұлтты сақтап қалу ... шын ... ... ... ... ... қатар соғыс
- сталинизмнің саясат пен идеология ретінде кезең рухына қайшы келетінін,
әсіресе ұлттық республикалар жағдайында ... ... ... сәйкес
келмейтінін ашып берді. Халықтар арасында еркіндікті аңсау ... ... ... ... кеңес өкіметіне дейінгі дәуірді, әсіресе патшалық
Ресейге ... ... ... ... берілген тұжырымдамаларды
қайта қарауда қолға алды. Осы ... ... үшін 1946 жылы 14 ... Орталық Комитеті хатшы А.А. Ждановтың баяндамасы бойынша «Звезда»,
«Ленинград» әдебиет журналдары ... ... ... ол ... жаңа ... ... ... өнер, тарих ғылымдары идеологиялық
жұмыстың барлық ... ... өте ... орын ... ... да осы ... ... істеп жүргендер арасынан «қателесушілерге»
шабуыл жасаушылық күшейді. 14 тамызда қабылданған қаулысының ізін ... ... ... 26 тамызда: «О репертуаре ... ... ... по его ... ... қаулы қабылдап, театрлар репертуарларында
жаңа ... ... ... ... ... орын алуы ... ... Бүл да идеологиялық майданның шебін кеңейте ... ... ... ... отаршылық, үлттық ерекшеліктер көрсетілген
шығармалар ығыстырылып шығарыла берді. СОКП Орталық ... ... ... ... ... сол жылы 19 ... ... уровень
идеологической работы» деген бас мақала ... Ол ... ... ... ... бізде «большевик Казахстана» журналының 1946
жылғы 9-10 сынында басылды. Осылайша бүкіл Кеңес Одағының ... ... ... ... ... ... Бұл жаңа ... жағдайда, әрине,
Қазақстан тыс қала алмады. Сталинизмнің бүл ... ... ... ... ... де ... көрсетті. Ал жандайшаптар
қызған көрікті баса түсті. Ж. Шаяхметовтың өз ... ... ... амалы қалмады [7].
1947 жылы XIX ғасырдың бірінші жартысындағы феодалдық-рулық қатынастың
көрнекті өкілдеріне дұрыс баға берген әдебиет пен өнер қайраткерлерінің ... ... ... басталды. Науқан Қазақстан компартиясы ОК: «О грубых
политических ошибках в ... ... ... и литературы Академии наук
Казахской ССР» жэне «О ... ... и ... в ... ... Казахстана и о мерах по их устронению» деген ... ... ... Кемшілік, қателік дегенде тағатын кінэсі шығармалар таптық
түрғыдан ... ... ... ... ... ... ... қоғамның материалдық өмірінен тыс таптық күресті көмескілеп
көрсету орын ... ... ... ... ғасырлар мен XX ғасырдың
басындағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері: ... ... ... ... ... ... ... Мөңкеұлы, Шортанбай Қанайұлы, Ш.
Бөкеев, Ғ. Қарашов, С. ... М.Ж. ... ... ... діншілдік сарында жазылған деп табылды. Халықтың эпикалық
жырлары: ... ... ... «Қарасай қазы», «Ер Сайын», «Шора
батыр», «Қазтуғар батыр» да осы тұрғыда бағаланды. «Аса ... ... ... ... ... Қ.И. ... Қазақ
мемлекеттік университетінің ректоры академик Т.Т. ... ... ... ... ... ... деп ... Мұхтар
Әуезовті «Абай» романында «көшпелі түрысты ... ... деп ... ... ... ... ... компартиясы Орталық Комитеті
«кателіктерді» жөндеу үшін біраз шаралар жүргізу керектігін үсынғанымен,
сыналған ... мен ... ... айып тағылмады, қудалаушылық
болмады. ... пен Қ. ... ... ... ... ... ... М. Әуезовке телефон соғып, жағдайды түсіндіріп, кешірім ... ... де бар. Тіл мен ... ... ... ... ... алынып, Қызылорда пединститутына, ал сыншы әдебиетші Е.
Ысмайлов Шымкентке ... ... ... Олар 2-3 ... ... қайта келіп жұмысқа орналасқан. Дегенмен, Тіл және әдебиет
институтының ... ... ... ... ... ... кезек
тарихшыларға ауысты. Оған басты себеп болған 1943 жылы Мәскеудің ... ... ... ... ... ССР ... М.Морозов
дегеннің 1945 жылы «Болыиевик Казахстана» журналының 6-санында ... еді. Онда ол ... ... Ресейге қосылуы тек Ресейдің
жаулап алуының нэтижесінде ... ал оның ... ... тек ... ... ... деп ... болатын. Тарихшылардан «қырағылық
көрсетушілердің» нысанаға алғаны қазақтың алғашқы тарих ғылымының докторы
дәрежесін алған Ермахан ... ... ... болғанмен 1948 жылы 9-11
наурызда болған ҚКП ОК-нің ... ... ... ... ашық ... ... болмады [8].
Жұмабай Шаяхметов екі жақты саясат үстады. Бір жағынан, Мэскеудің
нүсқауын орындау керек, екінші жағынан, ... ... ... оны ... ... Мүны оның ... қарсы науқанды тежеуге тырысқанын
көруге болады. Солай болғанмен ... маза ... 1948 ... 28
ақпанында КСРО Ғылым Академиясының тарих институтында Е.Бекмахановтың ... ... ... ... ... «Казахстан в 20-40 годы XIX века»
деген монографиясы талқыланды. Онда ... ... ... тарихшылары Н.М.
Дружинин, С.Б. Бахрушин, А.П. Кучкин, С.В. Юшков, М.П. Вткин тағы ... ... ... ... баға ... Жағымсыз пікірді
талқылауға Қазақстаннан қатысқан Х.Г. Айдарова, Т.Ж. Шойынбаев және М.Б.
Ақынжановтар ғана айтқан. ... ... ... ... ... айтыс-
тартысқа қоғамдық ғалымдар өкілдерімен қатар республика Компартиясы Орталық
Комитеті аппаратының қызметкерлері де араласып кетеді. Олардың ... ... ... ... ... ... под руководством Кенесары
Касымова» деп аталатын екінші бөлімі ... Е. ... ... ... ... тәсілімен ауытқыған деген айып
тағыла бастады. Бүл енді саяси айыптау еді. Осындай жағдайда 1950 жылдың ... ... ... Т. ... X. ... А. ... марксистское-ленинское освещение вопросов истории Казахстана» деген
мақаласы шықты да, Е. Бекмаханов төңірегінде көтерілген науқанды ... ... оның ... ... ... ... Қасымовтың
көтерілісі ұлт-азаттық көтеріліс емес, реакцияшыл-феодалдық көтеріліс. Оны
Бекмахановтың ұлт-азаттық қозғалысы деп көрсетуі тарих ... ... ... қайшы келеді деп көрсетіледі. Ақыры 1951 жылы
Е.Бекмахановты партиядан шығарып, ... ... да ... ... ... ... де, ... Шаяхметов оған жазалау
шараларын қолдандырмуға тырысып, оның өзінше ... ... ... өзі ... ... 1937 ... ... Қазақстан жағдайында
қайталатпауға тырысқанын көрсетеді.
¥лттық зиялыларды қалыптастыру, оларды өсіру қиын процесс екенін
түсінген Жұмабай ... ... ... өте ... ... ... ... соғыс кезінде жауға атылған он оқтьң ... ... ... ... еді ғой. Осы ... басы-қасында Жүмабай
Шяхметов жүрді. Осы тұста екінші хатшы болған Жүмабай ... ... ... ... ... ... Нұртас Оңдасыновпен бірге бар
күшті майданға, бар күшті ... үшін ... ... ... ... халықтың тұрмысы ауыр болды. Сол тұстағы Орталық ... ... ... Орталық комитетіне жолдаған құпия
деректерінде көрсетілгеніндей 1949 жылмен салыстырғанда 1950 жылы ... 13,9 ... ... ... ... шетінеуі 10 пайызға өсіпті.
Ақша реформасы жүргізіліп, қара базар мен ... ... ... ... 10-15 есе жоғарылап кетеді [9]. 1952 жылы соғыстан ... ... ... - XIX съезі болды. Партияның XIX съезінің алдында Одақ
үкіметі ... ... мал ... өркендетудің негізгі
базасына айналдыру жөнінде арнайы қаулы алды. Сондықтан да Ж. Шаяхметов
XIX ... ... ... ... осы ... мәселеге ерекше назар
аударды. Бүл мәселелердің ... ... ... баяндамаларында баяндап
берді. Тарихи XIX съезд біткен соң төрт айдан кейін 1953 жылы 5 наурызда
И.В. Сталин ... ... ... ... ... қаралы күндер болды. Бас-
аяғы отыз жылға созылған Сталин дәуірінің соңы да осы еді. Жеке ... да ... енді ... ... ... Бүкіл Одақтағы
барлық билік Н.С. Хрущевтің қолына тиді. Содан былай бәрі өзгерді, бэрі
қайтадан мүлдем басқаша өрбіді. Н.С. ... пен оның ... ... ... ... серіктерінің Сталиннің жеке басына табынуға қарсы
күресті бастаудағы ерлігі мен батылдықтарын жоғары бағалай ... ... ... ... ... ... ... күресті аяғына дейін
жүргізе алмағандығын, тіпті көп жағдайда жүргізгісі келмейтіндіктерін де
айту керек. 1954 жылы ақпан-наурызында КПСС ОК Плеңумы елімізде ... шешу үшін ... ... тың ... ... жерлерді игеру
жөнінде мәселе қойылып, қаулы қабылдады. Онщ игеруге ... ... Екі ... кейін №1 тыңгер Н.С. Хрущев ... ... өз ... ... көрді. Д. Қонаев өзінің естелігінде айтқандай,
«келетін, нұсқаулар, командалар беретін, сөйтіп, ерекше жолымыз болды, ол
бізге тым жиі ... ... - деп ... ... ... ... 25,5 млн. тың жер жэне тыңайған жер игерілді. ... ... ... ... ерлігі деп мадақтап, оған тың игерушілерге
арналған медальды ең алдымен тапсырды. Бірақ бәріне де ... ... де ... ... ... өзі айқын көрсетеді деген сөздердің
жайдан-жай айтылмағанына тағы да ... ... ... ... ... ... ... тың жерлерді беталды игерудің
Қазақстанға онша пайдалы бола қоймағанын жақсы ... ... ... мұны ... ... лаңы деп өте ... ... жүр. «Ана
тілі», «Қазақ эдебиеті» газеттері тың игерілген облыстарда 900-ден астам
қазақ мектептері жабылып, ... ... аясы ... басқа да
келтірілген зияндарын дәлелдеп жазып келді. Н.С. Хрущев ... тың ... ... ... валюнтаристік шешімдерін
Орталық партия комитетінің ... ... де ... белгілі. В.М.
Молотов «тың жерлерді беталды асығыс игермей, алдымен Ресейдегі қара
топырақты өңірді ... ... ... ... ... ... -бірте игеру
керек», - деген еді. Бірақ, амал қанша, Никита ... ... ... ... ... емес [10]. Москвада, Орталық партия Комитетінде
Қазақстандағы мал шаруашылығын өркендету туралы мэселені талқылағанда,
болған ... үшін Н.С. ... ... ... Ж. ... ... керек деп үсыныс жасаған еді. Сонда ... ... ... ... ... во ... ... вы потеряли Украину, несколько
раз без боя немцам сдавали Харьков. Но, за все это Вас не ... ... Мүны Н.С. ... ... ... Тың ... ... кезінде
Қазақстанның аудандарында жүздеген жаңа паселкелер мен совхоз ... ... ... ... ... мен жастардың біраз тобы
қоныстандырылды. Олардың көбі Қазақстанның ... ... ... ... тура ... Шаяхметов Қазақстанды орыстандыру саясатына қарсы тұра
алмады. Тұра да ... еді. ... да ол көп ... сол істі ... болып көрінуге тырысты. Алайда, Қазақстанда қалыптаса бастаған
үлттық өрлеуді жақсы сезген Мәскеу басшылығы, әсіресе ... ... ... ... қарсы кінәлау, айыптау ... ... ... тың жэне ... ... өз ... игеру үшін,
республиканың басшылығын да, халқын да ... үшін ... алу ... ... СОКП ... комитетіндегі қызметкерлер осы
тұста қазақ номенклатурасы арасында наразылықтың төбе көрсете бастағанын
жеткізген соң Жұмабай ... ... ... ... екі кезеңде
жүргізілді. Кремльге Шаяхметов ұстаған ұлт саясаты ұнамағаны анық. Өйткені
соғыстан кейінгі ... жаңа ... ... жергілікті кадрлар қаулап өскен
еді. Колхоз басшыларының ішінде қазақ ұлт ... 62,8 ... ... ... ... ... арасындағы қазақтар үлесі 40,2
пайызға жетті. Шаяхметовтың қызмет істеген кезінде жүздеген фабрикалар мен
зауыттар, темір жол ... ... қара ... машина жасау,
мүнай өңдеу, мырыш өндірісі, тыңайтқыш өндіріс салалары қүрылып, ... 1954 жылы ... ... ... Орталық комитетінің
пленумы болды, Жүмабай Шаяхметов бірінші басшылықтан ... ... ... ... ... бірінші хатшысы етіп ... ... ... ... алғашында Орталық Комитеттің үшінші,
содан кейін екінші хатшысы болып сайланды. Ол бір өте күрделі де ерекше
кезең ... ... аян. ... ... ғана жаңа қабылданған
Конститутцияға сәйкес дербес Одақтас республика мэртебесіне ие ... ... ... ие ... ... ... ала бастаған
Орталық Комитеттің басшылығында болған Ж. Шаяхметов түскен бар ауыртпалық
пен жауапкершілікті толығынан сезінгенде түсінген. Енді ғана Қарағанды ... ... пен ... ауыр ... ... іске қоса бастаған
кез болатын. Жақындап келе жатқан ... ... жалт етіп ... ... ... соғыс басталған күнгі Алматыда қазіргі
Панфилов атындағы паркте болған ... ... ... ... ... сэті ... ... жатқан Қазақстан сол ¥лы ... ... ... ... ... батыс аймақтарын жүздеген
зауыт-фабрикалар көшіріліп экелінді, миллионға жуық адам қоныс ... бәрі ... келе ... қажет қару-жарақты тасқындатып шығара
бастады. Орал, Сібір, Қазақстан үшеуі соғыс басталғанда ... ... ... екі есе көп ... ... ... тастаған күш болды. ... осы ... ... орталық жоғары бағалады. Үлы Отан Соғысы
басталысымен Қазақстан майдан шебіндегі аймақ болмаса да, майдан мүқтажын
мойнына алған ... ... ... ... бэрінен бүрын
өзінің таңдаулы ержүрек ... ... ... ... ... ... мен ... жауға қарсы күресіп
жатты. Сонда ең алдымен ... ... ... тағдырын шешкелі түрған
қанды шайқаста генерал Панфилов басқарған 8-гвардияшылар дивизиясы ... 28 ... ... ... жау ... ... ерлік үлгісі болды. Алғашқы Кеңес Одағының Батырлары шықты.
Ж. ... ... ... ... мен білімін, іскерлігі мен
үйымдастырушылық қабілетін аямай жүмсады [11]. ... жан ... ... ... ... ... алды. Соның бір көрінісі соғыс
аяқталысымен көп ... ... ... ... ... ... де, оның орнына Орталық Комитеттің бірінші хатшысы болып, ... ... ... ... Андреевич Борков сайланды. Г.А. Борковтан
кейін соғыстың алдында, соғыстың өнбойында эуелі үшінші, кейін ... ... ... өзінің білімі мен қабілетін көрсеткен Жүмабай
Шаяхметовты бірінші хатшы етіп ... ... ... ... бүкіл
Қазақстанның тізгінін өз қолына алған түңғыш қазақ болып тарихта қалды.
Жүмабай Шаяхметов 1942 жылы ... ... ... ат ... әдебиетіне, мәдениетіне жанкүйерлік танытты. Қазақстанның алдымен
жер бетіндегі табиғи байлықтары, жайылымдары мен ... ... ... ... ... ... азық-түлікпен қамтудың басты
көзі сол жайылымдарда бағылатын мал еді. Мүнда 180 ... ... ... Енді мэселе соны игеруде. Ол үшін су керек, су табу үшін қаржы,
техниканы керек етті. ... аяғы ... ... ... ... ... ғана ... жер астындағы қазынасына ел назарын
аудара бастайды. Сол жылдары Қарағанды ... ... ... ... ... ... ... ірі өндіріс ошағы болып табылады.
Жаңадан механикаландырылған ірі ... ... ... ... ... ... ең озық ... болды. Тұңгыш көмір комбойы
осындай істей бастады. Ембінің мөлдірде сапалы мұнайын ... ... Жаңа ... ашылды. Қазақстанның оңтүстігі мен Солтүстігін
біртұтас қосқан Мойынты-Шу теміржолы іске ... Сол ... ... ... ... руда кені ашылды. ¥шқыш Михаил Сургутанов 1949 жылы ұшақ
компаниясының тіліне қарап, сол ... ... ... ... ... ... хромит, Қаратаудағы фосфорит рудалары, Сарыарқа мен
Алтайдың ғажайып қазыналары қопарыла бастады. ... ... ... ... ... ... ... бастаған шағын Жүмабай Шаяхметов өз
көзімен көріп, өз қолымен атқарды. 1946 жылы ... ... ... ... ... ... Сатпаев пен үйымдастыру ... ... ... ... ... ... 1943 жылы
Мүхтар Әуезов «Абай» романы үшін Сталиндік (кейін мемлекеттік) ... Ж. ... ... хат жолдаған. Тікелей саяси
үйымдастырушылық, экономикалық мәселелермен шүғылданып ... де ... ... ... білім беру істеріне жанашырлықпен қараған,
тікелей қамқорлық жасаған. 1944 жылы Алматыда опера жэне балет театырының
жаңа үйі жэне сол ... ... ... ... ... Ж. ... ... ізі, демі сезіліп түратын еді. Соғыс
кезінде И.В. ... бір ... ... ... ... ... ... беру, оқуға тарту үшін ерекше жағдай жасау ... ... ... Сталин: «Сонда не істеу керек?», - деп ... ... ... ... үшін ... ... оқитын оқу орнын ашу керек
дейді. Сталин үсынысты қолдайды. Сөйтіп қазіргі Қыздар институты, ... ... ... мэдениетті де тэрбиелі талай үрпағы
тэрбиеленген оқу орны осыдан ... ... сол ... ... ... ... ... Семей полигонын миллиондаған жердің
берілгенін сол кездегі республика басшыларының қорқақ, жасқаншақтығынан
болды деп көлгірсиді ... Ол ... атом ... ... ... ... мэселе болғанын да олар білмеді. Осыган орай Д. ... ... ... Ж. ... пен Н. Оңдасыновтың келісімін де сүрамаған
ғой, бұл мэселені бастан- аяқ Орталық өзі шешкен деп ... ... ... да, ... да ... ... деп ... белгілі қайраткер М. Сужиков.
Оның КСРО Жоғарғы Кеңесінің ¥лттар палатасының төрағасы болғаны да бекер
емес. Ж. ... ... ... 16 жыл ... өзі ... бірсыпыра партия жэне мемлекет қайраткерлерін өсіріп шығарды
[12].
Жүмабай Шаяхметов ... ... ... де ... мемлекет
қайраткері болған адам. 1946 жылы Ж. Шаяхметов Қазақстан Орталық партия
комитетінің бірінші хатшысы болып ... ... ... тек ... ... ... ... бірінші хатшысы болып істеген
Төлебаев Рахымбай ғана еді. Ал, ... ... ... ... ... мен ... ұлттардан болатын. Содан соң Жүмабай
Шаяхметов бірінші хатшы болып еңбек еткен бір жарым жыл ... ... ... ... ... облыстардың бірінші хатшылары жүмысына
қазақ кадрлары жоғарылатылды. Кейін солардың ішінде ... М. ... ... I. Омаров, Ә. Қанафин, тағы басқа сол сияқты ... ... ... өсіп ... ... ... келтірген коғамдық-саяси жэне
мемлекеттік қызметіне толығырақ тоқталсақ ... ... ... коммунистік партияның халық шаруашылығын қалпына келтіру жэне одан
әрі дамыту ... ... мен ... ... жоспарының мерзімінен
бүрын орындалуы жылдарымен іспеттес келеді. Үлы Отан Соғысының салдарынан
және кеңес ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағының халықтары орасан көп шығынға үшырады Гитлершілдер
миллиондаған бейбіт кеңес ... ... ... ... ... қаза ... Уақытша басып алған ... ... көп ... жойып, талан-тараж етті. Олар 1710 қаланы
қиратып талауға салды. 70 мыңнан астам селолар мен деревниялар ... ... ... ... 32 ... жуық ... орындары, 65 мың
километр темір жол толық немесе ішінара жойылды, 98 мың колхоз, 1876 слвхоз
және 2890 ... ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орындары жэне кітапханалар қиратылды.
Барлығы 679 миллиард сом түратын (соғыстан ... ... ... ... ... өзі ... алғанда төрт бесжылдықтың ішінде жаңа
фабрикалар, заводтар, темір ... ... ... совхоздар,
МТС-тер жэне басқа кэсіпорындар салуға жүмсалған қаржыға тең. Бірақ ... ... ғана ... ... ... соғыс жүргізу үшін көп қаржы
жүмсауға ... ... ... ... мүддесіне лайықтап қайта қүру мол
шығын жүмсауды керек етті. Жау басып ... ... өнім ... еліміз аса көп шығындар тартты (ал бүл аудандарда соғысқа
дейін барлық ... ... ... ... бірі ... еді). ... ... шамамен алғанда 1900 миллиард сом (соғысқа ... ... ... ... байлықты, согысқа шығарған қаржыны жэне
оккупацияға үшыраған территориядағы кэсіпорындардан алынбай қалған өнімді
түгел ... ... ... ... шығыны 2600 миллиард сомға жуық болды.
Бірде-бір ел бірде-бір соғыста мүндайлық шығынға жэне ... ... ... Соғыс еліміздің коммунизмге қарай ілгерілеуін он жылдан
астам уақытқа кідіртті.
Партия мен ... ... аса ... ... еліміздің
экономикасын соғыс жолынан бейбітшілік жолына көшіру болды. Капиталистік
елдерде соғыс экономикасынан бейбіт экономикаға көшу ... ... ... ... ... өтті. Көптеген заводтар мен фабрикалар жабылып ... ... ... шығарылып тастады. Қайта күрудың ... ... ... ... ... соғыс экономикасынан бейбіт экономикаға көшу
үлкен қиыншылықтармен өтті, уақытты жэне ... ... ... ... ... ... шайқалыссыз, жоспарлы түрде қайта қүруға
мүмкіншілік берді. Заводтар, фабрикалар, барлық ... ... ... ... ... тапсырмалар алды. Осыған сэйкес жүмысшы
күштерін, шикізатты, материалдарды қайта бөлу ісі ... ... ... ісі ... ... ... ... арасында жаңа пропорциялар
қалыптасты. Соғыс шығындарын ... ... ... ... ... ... едэуір көбейтілді. Соғыс өнеркәсібінің
көпшілігі ... ... ... ... ең ... ... арттырудың есебінен, халық шаруашылығын
қаржыландыруды ... ... ... ... ... жүргізу жэне
жүмысты ұйымдастыру эдістері өзгерді. Кәсіпорындарда еңбектің қалыпты
тәртібі ... ... ... үстеме жүмыстар жойылды, жүмысшылар мен
қызметшілер мезгілді уақытында дем алыс ... ... ... ... ... құру ісі ... ... 1946 жылы аяқталды. Мұның өзі
шаруашылықты қалпына келтіру жұмысының өрісін кеңейтуге мүмкіншілік ... ... ... ... ... жэне оны эрі ... ... отырып, партия күрестің үлы мақсатын - коммунизм орнату мақсатын
- айқын көрсетті. Соғыс біткеннен кейін партияның XXVIII ... ... - ... қүру ісін ... жэне ... ... ... жүзеге асыру жөніндегі жұмыс елімізде қайтадын ... ... ... ... ... ... шешу жүмысы
күшейтілді. Сол дэуірдегі бірқатар партиялық жэне ... ... ... ... ... ... ... кұрылысы туралы ілім ілгері дамытылды. ... ... жэне ... ұзақ ... уақытта жүзеге асыратын саяси,
экономикалық жэне идеологиялық міндеттері нақтылы белгіленді. ... ... ... ... ... ... партия
коммунистік қоғамның бірінші сатысы өзінің сипатты белгілері ... ... ... ... асқандығын еске алады. Сонымен бірге социализмнің
кейбір белгілері әлі толық ашылып ... еді. ... ... ... ... ... ... жэне адамдардың түрғын үй жөніндегі
мұқтаждарын қамтамасыз етерліктей даму дэрежесіне жеткен ... ... ... ... дэйнектілікпен жүзеге асыруда ... ... Бүл ... ... ... кейінгі алғашқы
жылдарда айқын көрінді: карточка системасын сақтауға тура ... ... мен ... ... деңгейінің жоғары бағасының арасындағы
айырмашылық қалып қойды, колхоз базарларында баға онан да ... ... ... ... ... ... дамыған сайын тавар
тапшылығы үздіксіз кеми берді. Бірақ кейбір өнімдер элі де ... ... ... ... ... мен ... базарындағы бағалардың
айырмасы сақталып қалды. Социализм ... ... жэне ... өту ... ... ... мэнісі ең алдымен
коммунизмнің бірінші ... ... ... ... ... ... баянды етілуге тиісі және осы негізде ... ... ... ... ... етілуі тиіс деген сөз еді.
Өндіріс саласындағы міндет: ең алдымен халық шаруашылығын ... ... ... ... жэне оның ... ... дәрежесінен
елеулі мөлшерде асып түсуде, еліміздің ... ... да ... оны ... ... аман ... ... Неғүрлым үзақ
мерзімге белгіленген үлы мақсат - негізгі экономикалық міндетті орындау -
жан басына ... ... ... ... ең үздік дамыған капиталистік
елдерді қуып жетіп, ... озу, ... ... капитализм түсындағыдан
жоғары сатыға көтеру, сөйтіп капитализмді коммунизмнің экономикалық жағынан
толық жеңіп шығуын қамтамасыз ету еді.
Экономикалық ... ... ... Өндіргіш күштерді дамуына
қарай социалистік өндірістік ... ... ... беру. Жалпы
халықтық меншіктің ролін бүрынғыдан да жоғары көтеру, өндіріс ... ... ... ... ... ... ... саны мен сапасына қарай бөлудің ... ... ... ... ең ... мерзімнің ішінде толығынан жою; еңбек ақы
төлеуде болып келген теңгермені жэне басқа ... ... жою, ... көтеру, өнім үлестірудегі нормалардың бэрін жою.
Идеология жэне ... ... ... міндеттер: буржуазиялық
көзқарастардың, эдет-ғүрыптардың қалдықтарына карсы батыл күрес ... ... ... ... ... ... ... жою,
азаматтарды саналы патриоттар ету, еңбекшілердің мэдениет дэрежесін
бүрынғыдан да жоғары ... ... ... ... кинофильмдерді көп
шығару. Неғүрлым үзақ мерзімге арнап партия адамдардың күш-қайрат жэне ақыл-
парасат қабілеттерін жанжақты өршітуді ... ету, ... ... ... жою, ... мен шаруалардың мэдени дәрежесін
инженер жэне агроном қызметкерлердің дэрежесіне көтеру, еңбек ... ... ... жою, ... азаматтарды коммунистік қоғамның
белсенді жэне саналы қүрылысшыларына ... ... ... ... қүру ісін аяқтау жэне социализмнен коммунизмге өту үшін
бірнеше бесжылдық керек. 1946 жылы СССР ... ... ... ... ... бүл ... жүзеге асыру ісіне қосылған зор үлес болды.
Төртінші бесжылдықтың негізгі шаруашылық-саяси міндеті «еліміздің зардап
шеккен ... ... ... өнеркэсіп пен ауыл ... ... ... ... ... ... едэуір мөлшерде сол
дэрежеде асып түсу» болды. Ең ... ... жэне ... жол ... ... ... ісі ... бүлай етпейінше халық шаруашылығын
тез жэне ойдағыдай қалпына келтіру мүмкін емес еді. Осы ... ... ... жэне ... ... ... ... өнеркэсіпті
өрлеті, соғысқа дейінгі түтыну дэрежесіне жетіп, одан асып ... ... ... ... ... ... кеңінен
өрістету, үлғайта түсу, түрғын үй ... ... ... оқу ... ... ... ... ұлғайта түсу,
халықтың денсаулығын қорғау ісін жақсарту міндеті белгіленді [14].
1946 жылы ... ... ... ... ... ... ... жүмысы туралы шешім алды. Осы шешімде соғыстан
кейінгі ... ... ... ... жөнінде,
социалистік жарысты үйымдастыру, төртінші бесжылдықтың жоспарын орындау
және артығымен орындау жолындағы күреске ... ... ... ... ... ... ... Партия заводтар мен фабрикаларды
өндірістік кеңестерді жандандырды, бүқараның белсенділігі мен ынта-жігерін
көтеру үшін ... ... ... ... 1946 жылы ... 4 миллионға жуық
өндірістік кеңестер өткізілді. Бүларға қатысушылар кэсіпорындардың ... ... 5 ... астам үсыныстар енгізді. Өндірістік
кеңестердің жэне сол кеңестерде қабылданған рационализаторлық ... ... ... берді. 1950 жылы жылы 6 миллионнан астас кеңестер
болып өтті жэне 9 миллионнан ... ... ... бүлардың 7 миллионнан
астамы іске асырылды. Халықты төртінші бесжылдық жоспарыен ... ... ... ... ... жаппай социалистік жарысты
өрістету ісіне аса зор ... ... ... ... үйымдастыру жүмысын
жақсарту мақсатын көздеп, ... ... ... бірқатар
кэсіпорындарда бүл жүмыстың жайын тексерді. Бүл жүмыста елеулі ... ... жэне ... ... барлығы, бүқаралық-
саяси жүмыстың жете бағаланбайтындығы ... ... ... да нақ осындай кемшіліктерді ашты. Осы кемшіліктерді жою ... ... жаңа ... ... сипаты бүқара белсенділігінің
өсуінен, мазмүнының байлығынан, формаларының әралуандылығнан көрінді. 1946
жылы ... ... ... Москва заводтары мен еліміздегі
басқа да кэсіпорындары жүмысшылырының бастауымен ... ... ... ... ... ... Бүкілодақтық социалистік жарыс
басталды. Бүған партия ... ... ... Жарысушылардың алдыңғы
қатарында коммунистер болды. Осылардың ... ... жүз ... ... ... жэне бүкіл бесжылдықты мерзімінен бүрын орындау
жөнінде жеке бастарына міндеттемелер ... ... ... ... ... ... ... бригадалардың, цехтардың жэне
заводтардың жоғары өнімді еңбек етуіне көшу ісін ... 1946 ... ... әдістері үшін қозғалыс басталды. Мэселен жеделші токарьлар
металл кесудің жеделдігін минутына 70-80 ... ... ... жеткізді.
Коммунистердің инициативасы бойынша жүмыстың жедел әдістері металлургияда,
мүнай ... ... ... кен ... кең тарады. Халық ішінде
жеделшілердің уақыттан озушылар деп атап ... ... ... шапшаң үдей берді. Партия үйымдарының зор ұйымдастырушылық
жұмысының нэтижесінде ... ... жаңа ... үсті-үстіне
қосылып жатты. 1946 жылы ... 80 ... ... ... ал 1950 жылы ... 90 ... ... Цехтар
цехтармен, заводтар заводтармен, Донбасс ... ... Баку ... ... ... ... түсті.
Елімізде рационализаторлар мен өнертабушылардың қозғалысы кеңінен өрістеді.
Жүмысшылар жүздеген мың өзгерістер енгізіп, бүл үсыныстардың жүзеге ... ... ... ... ... орта есеппен жыл сайын 400
мыңнан астам өнертабыс, ... ... жэне ... ... ... бүлар өндіріс процесін жеделдетті жэне мол қаржы
үнемдеуге мүмкіншілік ... ... ... еңбекшілерді қаһармандық
еңбектің үлгісімен тэрбиеледі, озаттардың тэжірибесін жинастырып, қорытты,
оны бүқара арасында насихаттап отырды. ... озат ... ... партиялық-техникалық конференциялар кең өріс ... ... мен ... ... ... жүмысшылары тэжірибе алысу үшін
кездесіп ... ... ... барлық күш-қуатын соғыс кезінде
зардап ... ... ... ... ... ... ... емдеп жазуда комсомолецтер партияның белсенді көмекшілері болды.
Соғыстан ... ... ... ... ... аса маңызды бір
өзгешелігі -қайта түрғызылған кэсіпорындар ең жаңа техникамен ... ... ... еңбекшілер соғыс жылдарындағы ... кем ... ... ... ... үлгілерін көрсетіп
отырды. Жүз мыңдаған ерліктер қүрылыстарға келді. Жүмысшылар мен инженерлер
көп өнер, көп ... ... 1948 жылы ... ... ... ... дэрежесіне жетіп қана қоймай, оны асып та түсті. Өнеркэсіп
аса қысқа мерзімде қалпына келтірілді. Халық шаруашылығын қазіргі ... ... ... ... табыстарға жетті. Социализмнің
капитализммен жарысы техниканы жедел өркендетуді керек етеді. Осы ... ғана ... ... ... ... өнімділігін жасауға
болады. Техникалық прогресс проблемасы бірінші ... ... ... ... ғылым мен техникада жаңа ... ... ... ... ... ... ... жетістіктерін
өндіріске енгізу ісін үйымдастырды. Ғылым мен ... ... ... ... бірқатар елеулі табыстарға жеткізді. Бүлардың қатарында атом
ішіндегі қуатты меңгеру ... орын ... бүл ... ... қолдану
адамзат тарихында ең ... ... ... басы, өндірістің
дамуында жаңа заңның басталуы болып табылады. Төртінші бесжылдық ... ісі ... ... ... ... ... ... қара
металлургияда ауыр жүмыстарды механикаландыру кең көлемде жүзеге асырылды,
көмір қазуды механикаландыру ісі ... ... ... ... ... ең озат техникасы (турбо бүрғылау) меңгерілді. Автомат
линиялар жасалды, автомобиль моторларының поршеньдерін ... ... ... ... ... жаңа ... ... тағы басқа машина
түрлерін ойлап шығарып, оларды көп ... ... ... техникалық
прогресс саласында көп міндеттер әлі де шешілмей қалды.
Өнеркэсіп пен ауыл шаруашылығының бірқатар тарауларында ғылым
мен ... ең ... ... ... баяу еніп ... ... машиналарды жобалауда жеткілікті көңіл бөлінбеді. Кейбір заводтар
мен фабрикаларда ... ... ... өнім ... консструкциясы ескірген ... мен ... ... [15]. Ағаш жэне ... ... ең жаңа ... ... нашар пайдаланылды. Көптеген кэсіпорындарда ... ... пен ... ... ... ... өнеркэсіптің
басшылары жаңа техниканы меңгеруде белгілі бір табысқа ... ... ... ... ... ... күрес жүргізуді
тоқтатты, жаңа техниканы ең жаңа ... ... ... ... ... өнеркэсіптің кейбір тараулары техника жағынан
дүниежүзілік ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... ... үшін ... үшін міндеті партия мен халықтың ... ... ... ... ... ... ... еңбегі
жэне партияның дүрыс басшылығы өнеркэсіп саласында төртінші бесшылдық
жоспарының мерзімінен бүрын орындалуын ... ... ... ... үсақ ... есептемегенде, 6 мыңнан астам өнеркәсіп
орындары қалпына келтіріліп, жаңадан аслынып, іске ... яғни ... ... ... ішіндегі жалпы мөлшермен тең деуге болады. Күн
сайын орта есеппен үштен көбірек ... ... ... ... Төртінші
бесжылдық тапсырмалары өнеркэсіпте 4 жыл 3 ай ... ... ... ... 1950 жылы ... ... дэрежесінен 73 процент
асты, ал жоспар бойынша 48 процент асуға тиісті болатын. Қорытылған ... ... ... ... (1940 ... 29 ... артық), болат - 27 миллион
тонна (соғыстан бүрынғыдан 49 процент ... ... ... - ... ... ... (57 процент артық), мүнай - 38 миллон тоннаға жуық
(22 процент артық), электр ... - 91 ... ... ... астам
болды. Өнеркэсіпте жүмысшылардың еңбек өнімділігі 1940 жылмен салыстырғанда
37 процент өсті. Соғыстан, сонымен ... 1946 ... ... көп ... ауыл ... ... күрделі міндеттерді шешті. ... азат ... ... ... ... жэне ... ... жүмысын үйымдастыруды, колхоз меншігін нығайту ... ... ... ... артықшылығына өз тэжрибесінен
көздері жеткен кеңес шаруалары, ... қуып ... ... ... басшылығымен колхоздарды қайта қүрды. Қалпына келтіріліп жатқан
колхоздарға Кеңес ... ... ... ... ... ... ... Социалистік өзара жэрдем кеңінен өрістеді: шығыс
аудандардың колхоздары қалпына келтіріліп жатқан ... ... ... ... саймандарды жіберді.
1. 2. Тарихта өзіндік орны бар
Орталық Комитеттің ... ... және ... Орталық
Комитеттің пленумында (1947 жыл) ауыл шаруашылығын қалпына келтіру жөнінде
нақтылы ... ... оны ... ... беру жөнінде бірсыпыра
үсыныстар жасалды. ... ... ... ... ... ... - шаруашылық жағынан нығайтудың бүл дэуірде айрықша
зор маңызы болды. «Колхоздарда ауылшаруашылық артелінің Уставын бүзуды жою
шаралары туралы» Кеңес ... мен ВКП (б) ... ... 1946 ... ... ... жэне партия Орталық Комитетінің ... ... ... өміріндегі елеулі кемшіліктер (колхлздардың
қоғамдық жерлері мен қоғамдық игілігін талан-таражға салу, еңбек күндерді
дүрыс жүмсамау фактілері) ашылды, бүл ... жою ... ... ... партия үйымдарының алдына мынандай міндеттер ... ... ... ... ... жою, колхоздардың
қоғамдық жерлері мен ... ... ... ... еңбек
күндерді теріс жүмсауға жол бермеу, колхоздарды басқаруда демократиялық
негіздерді ... ... ... ... ... пайдаланудағы
иесіздікті жою, колхозшыларға еңбек ақы ... жэне ... ... ... бойынша бөлуде теңгермені жою, колхоздарға агрономиялық жэне
зоотехникалық ... ... ... ... ... ... ... дайындау жэне қайта дайындау ісін жақсарту. Партия Орталық
Комитеттің ... ... ... ... жергілікті партия үйымдары
бірқатар маңызды шараларды жүзеге асырды. Түрлі үйымдар мен ... ... ... ... жэне ... адамдарға заңсыз
берілген қоғамдық жерлер, колхоз малы жэне басқа қүнды заттар ... ... ... ... ... мүның өзі толып
жатқан еңбек күнді үнемдеуге мүмкіндік берді. Орталық Комиттетің шешімдерін
орындау жолындағы күресте ... ... ... ... ол ... колхоз өндірісін үйымдастырудағы және ... ету ... ... ірі ... ашылмай қалды да, бүл жағдай
социалистік ауыл шарушылығының дамуына ... ... ... ... ... ауыл ... ... базасы
едэуір нығайды. Ауылдарға көптеген машиналар, жанар май жэне ... ... 1949 жылы ... ... мен ... тракторлар мен
ауылшаруашылық машиналарын 1940 жылдағыдан екі жарым төрт есе көп ... ... ... ... ... көп ... Колхоздарды,
совхоздар мен МТС-терді электрлендіру жүмысы үдей ... ... ... ... нығайту, МТС-терді ең жаңа ауылшаруашылық
техникасымен қаруландыру, колхоздардың ... ... ... ... күн ... ... қойды. Елімізде 10-30 үйді біріктірген,
жер ... аз, ... ... көп ... ¥сақ
колхоздарда техника нашар пайдаланылды, экімшілік басқару ... өте ... ... ... ауыл ... өнімділігін дамытуға кедергі
жасады. Колхоздарды ... ... көп ... ... ... 1950 жылы ... ... бойынша үсақ колхоздарды ірі
колхоздар етіп біріктіру жолында колхозшылардың кең қозғалысы басталды.
Колхоздарды ірілендіру ісі ... ... ... жэне ... бойынша ғана жүгізілді. Колхоздарды біріктіргенге дейін елімізде
254 мың үсақ ... бар еді, ал ... ... 1953 ... ... мың ірі колхоз болды. Колхоздарды ірілендірудің зор экономикалық ... ... ... ... үшін мүның өзі кең жол ашты. Ірі
колхоздарды өнімділігі жоғары техника ... ... ... егіннен
мол өнім алу үшін, мал шаруашылығының өнімділігін арттыру үшін бүлардың
мүмкіншіліктері көп. ... ... ... селолық партия үйымдары
едәуір нығайды. Армиядан босатылған көп каммунистер ауылдарға ... ... ... мен қала ... ... ... ... үйытқы күшейді, ондағы партия үйымдарының саны артты.
Бастауыш партия үйымдарының саны артты. Олардың ... ... ... ... ... ... жэне бүкіл совет халқының жэрдеміне
сүйене ... ... МТС жэне ... ... ауыл шаруашылыгына
соғыстың тигізген сүрапыл зардаптарын негізінде жойды. ... ... ... ... ... ... ... Алайда колхоз
қүрылысының ішінде элі ашылмай ... ауыл ... ... ... ... ... ... Сондықтан ауыл шаруашылығы
халықтың ... ... ... ал ... жэне ... ... ... қажетін қанағаттандыра алмады. Дэнді астық
проблемасы шешілмей қалды. Дэнді астық егіс көлемдері бес жылдың ішінде 20
процент арта ... да, ... ... ... ... ... элі де ... дэрежеде қалып қойып отырды. Мал шаруашылығын
дамытуда ірі ... ... Сиыр мен ... ... ... аз болды.
Мал шаруашылыгының өнімділігі төмен дәрежесінде қала ... ... ... ... ... ... артта қалып келе
жатқан колхоздар мен аудандар көп болды. Мүның үлкен бір ... ... ... ... ... ... болды, жергілікті
қызметкерлерлің инициативасы тежеліп ... ... мен ... ... ... ... ... кетіп отырды. Соғыстан
кейінгі дэуірде И.В. Сталиннің үсынысы бойынша ... ... ... ... ауыл шаруашылығының дамуына теріс әсерін тигізді.
Жүргізіліп отырған саясатқа қарамастан ... ... ... ... Шаяхметов кадрлар мэселесін көтерумен болды. Өнеркэсіптің тез өсуі
негізінде жэне ауыл шаруашылығы дамуындағы ... ... ... совет халқының материалдық әл-ауқаты мен мэдени ... ... 1947 ... ... ... Орталық Комитеті мен Совет үкіметі
карточка системасын жойып, өнімдерді ... бөлу ... жэне ... ... кең ... ... ... ақша реформасы жүзеге асырылды, көпшілік түтынатын заттардың бағасы
төмендетілді. 1947-1950 жылдары ... ... ... ... үш
рет төмендетілді. 1950 жылы жүмысшылардың, қызметшілердің жэне шаруалардың
табысы 1940 жылдармен салыстырғанда ... ... ... ... көтерілді. Алайда ең алдымен ауыл шаруашылығының кейіндеп қалуының
салдарынан түтынудың сонан эрі өсуі бөгеліп отырды. ... ... ... ... қамтамасыз етуде қиыншылықтар туды. Кейбір
қалаларда ... ... ... ... ... сезіліп
отырды. Гитлершілдер қиратқан түрғын үйлерді ... ... және ... алу ... ... жүмыстар жүргізілді. Бесжылджықтың ішінде қалалар
мен поселкелерінде ... 100 ... ... ... ... түрын үй қалпына
келтірілді жэне жаңадан салынды, селолық жерлрде 2700 мың ... ... ... ... үйге ... элі ... күшті еді де, тұрғын үй
мэселесі ең ауыр ... ... қала ... ... ... саны ... ... демалыс үйлерінің, клубтардың,
театрлардың, кітапханалардың саны өсті. Төртінші бесжылдық жоспарды орындау
жолындағы ... ... ... ... Бірақ, бүл қиыншылықтардың
барлығы түгел жойыла қойған жоқ. Ал ... ... ... ... ... ірі табыстарды бейнелейтін бесжылдық болды. ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген мэліметтер партияның халық шаруашылығын қалпына
келтіру жэне онан эрі дамыту ... ... ҚК(б) П ... ... Жұмабай Шаяхметов Қазақстан Қ(б) П IV съезінде 1949
жылғы 25 февральда жасаған баяндамасында ... ... ... жайлы
мэлімет береді. Баяндамасында Қазақстан К(б) П III сезінен бері тоғыз ... ... ... бұл ... ішінде тарихи күрделі оқиғалар болды, ал
бұл оқиғалар республиканың партия жэне совет ұйымдарының ... ... ... ... ... Бұл ... бүкіл еліміздің жэне
Қазақстанның дамуында ... зор ... бар үш ... ... Бірінші кезең - дүние жүзілік екінші соғыстың қаупі күшейіп ... ... ... ... жемісті еңбек жылдары еді.
Бұл жылдарда Кеңес Одағының ... ... ... ... бесжылдықты ойдағыдай орындау үшін күресті; өз
мемлекетінің қорғану ісін ... ... ... шаруашылығын бүрынғыдан да
өркендету, мэдениетті өрістету, ... ... ... ... ... ... БК (б) П 18 ... алға қойған міндеттерін
жүзеге асыру үшін барлық жігер-күшін салып ... ... ... ... ... Германияның сұрқиялықпен шабуыл жасауынан ... ... жэне ... ... талқандалуымен,
халқымыздың қоғамдық, мемлекеттік кұрылысымыздың жемісімен аяқталады. Бұл
кезең еліміздің бүкіл экономикасын ... ... ... ... ... жігер-күшін соғыс міндеттерін шешуге жұмылдыруды жэне
республиканың партия ұйымдары мен ... ... ... жүмыстьарын осы
міндеттерге сэйкестеп қайта қүруды талап етті. Бүл дэуірдің үраны - барлығы
майдан үшін, барлығы жеңіс үшін деген үран - ... бен ... ... ... ... көрмеген, адам баласы тарихында ешқандай
теңдесі жоқ ... ... пен ... ерлік істерге аттандырды. Үшінші
кезең, жау талқандалып, еліміз қайтадан жемісті бейбіт еңбек ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіру және оны ... ... ... беру жолына түскен кезден басталады. Социалистік қүрылыс
үрыс майдандарында жауды ... ... ісін ... ... ... ... небэрі үш жылдың ішінде соғыстың ауыр зардабын негізінен
жоюға жэне ... ... ... ... салаларында өндірісті
соғыстан бүрынғы дәрежесінен арттыруға елімізге мүмкіншілік берді. Қазіргі
замандағы халықаралық жағдайдың ерекше ... сол ... жүзі ... екі ... ... ... Бір жағынан Совет Одағы бастаған
антиимпериалистік жэне демократиялық топ демократия үшін жэне ... ... ... ... ... отыр; Жаңа ... ... ... әшкерелеп отыр; ... ... ... ... отыр, олардың демократиялық үлттық даму
жолындағы күресін қуаттап отыр. ... ... ... ... ... ... және антидемократиялық топ, жауыз реакция тобы,
Европаның халықтық-демократиялық елдеріне қарсы, ең ... ... ... ... ... ... отыр. Бір топта жүрт бейбіт еңбекпен өз
халқының ... ... ... елдердегі халықтардың бейбіт
ынтымақтастығы үшін күресуде. Екінші ... ... ... ... ... ... өсіп келеді; экономикалық дағдарыс төніп келеді;
орта ғасырлық қара ... ... өз ... жэне ... адам
баласының мүддесіне қарсы жаңадан соғыс ашуға эрекет жасалынылуды. Америка
мен Англияның мақтап жүрген «демократиясының» ... бет ... ... бүл ... ... нэтижесін Греция, Индонезия, Италия
жэне басқа елдердің халықтары қазір бастарынан кешіріп ... ¥лы ... ... ... ... ... істердегі беделі орасан зор
дэрежеде күшейді. Сыртқы саясаты, бүрынғысындай, жаңа ... ... отар жэне ... отар елдердегі халықтардың ... ... жаңа ... отын ... ... ... ... отырған дәуірде біздің жүмысымыз, қысқаша айтқанда осындай
жағдайда жүріп отырды [17]. ... К(б) П ... ... өз ... ... ... ... республиканың партия үйымын, барлық
еңбекшілерін К(б) П Орталық Комитетінің, ... ... аса ... ... ... ... нүсқауларын жэне Қазақстан Коммунист
(большевиктер) Партиясының III съезінің қарарларын орындауға жүмылдырды.
Қазақстан ... ... ... IV ... соғыстан кейінгі
сталиндік бесжылдықты мерзімінен бүрын орындау үшін ... ... ... ... ... ... ... және өндірістік
өрлеуі жағдайында өтіп отыр. Есеп беріп отырған дэуірдің ... сол ... ... ... ... ... бұдан былый да
индустрияландыру жолымен дамыды. 1940 жылдан 1948 жылға ... ... ... қоры 2,7 есе ... ал ... ... көлемі - екі
есеге жуық дерлік өсті. 9 жылдың ішінде өнеркәсіп орындарының саны ... ... ... ... ... орта саны 44 ... ... жұмсалған күрделі қаржы 7.708,3 ... сом ... жеке ... ... сипаттауға көшеміз. Көмір өнеркэсібі.
Қарағанды көмір бассейнінің шахтерлері Қазақстан К(б) П III ... ... ... отырып, Отан соғысы басталғанға дейін-ақ көмірдің
орта тэулік өнімін едәуір арттырды. Донбасс ... ... ... қалуына байланысты Қарағанды көмір бассейні ... ... ... БК(б) П ... ... 1942 ... күзінде арнаулы қаулы алды, осы
қаулыда көмір өндіру ісін арттыру жөнінде, эсіресе Магнитогор комбинатының
және басқа Отан ... ... ... ... көмір жөніндегі
қажетін өтеуде қамтамасыз ету жөнінде Қарағанды партия үйымының негізгі
міндеттерін ... ... БК(б) П ... ... осы ... ... Қарағанды бассейнінің партия үйымдары мен шахтерлері соғыс
уақытының ауыр жағдайында ... ... ... ... ... ... оны мейлінше арттыра түсті, сөйтіп тылдың да, майданның да
қажетін үздіксіз ... ... ... ... ... ісі ең ... өндірістік қуатын арттыру арқылы жүргізілді. Есеп беріп отырған
дәуірдің ішінде Қарағандыда 32 жаңа көмір шахтасы және үш ... ... ... ... көмір шығарудың негізгі процестерінің бэрі
механикаландырылды. ... ... ... ... ... ал ... забойлар саны екі еседен аса көбейді. Қарағандыда көптеген
шахтерлер мен ... ... ... ... бүл іс ... үйымының жэне көмір бассейнінің ірі табыстары болып табылады.
Бассейнге келгенде ... ... ... ... ... жоқ, күні
кешегі он мыңдаған колхозшылыр мен ... ... өте ... ... ... Күні ... ... мен тэжрибесі жоқ жүмысшылардан
тамаша ... ... ... ... қызметкерлері социалистік
өндірістің большевиктік үйымдастырушылары өсіп жетілді. 1948 ... ... ССР ... ... ... Президиумының Указы бойынша «Көмір
өндіруді үлғайту, көмір шахталарын ... ... жэне ... ... едэуір арттыруды қамтамасыз ететін ... ... ... игеру ісіндегі үздік ... ... ... ... ... ... Ері атағы берілді, солардың ішінде
Қарағандының ең ... алды он ... бар. ... ... ... ісіндегі зор табыстарымен қатар, оның ... ... ... ... ... ... кемшіліктер де бар.
Ол кемшіліктердің бірсыпыралары мыналар: шахтерлердің ... ... ... ... өте ... ... мен ... айлық еңбек
өнімділігі1940 жылмен салыстырғанда 1947 жылы 54,2 ... қана ... ... ... ісі де онша жақсы емес; шахталарда ... ... ... және авариялардың жиі ... ... ... ... ... ... бермей келеді.
Врубмашинаның орта ... ... ... өнімділігі 1947 жылы 1940 жылмен
салыстырғанда 71 процент болды; бассейннің ... ... ... ... эр ... ... жартысында шахталар белгіленген тэулік
жоспарды орындамайды, тек айдың аяғында ғана олқылықтың орнын ... ... эдіс - ... ... қарағандылықтар айтып жүргеніндей
«көмірді көп шығару күнін» үйымдастыру эдісін ... ... ... ... негізгі міндеті республиканың көмір өнеркэсібін
бүдан былай да жедел дамытып, өрлете беру ... ... ... ... ... ... ... ¥лы Отан согысы кезінде Қазақстан мыс рудасын
өндіруді, қара мысты қорытуды, ... ... ... және қалайлы
концентраттарын, никель және хромит ... ... ... кең ... ... ... сурьмасы, молибден, концентраты, кальций
молибдаты, балқу концентраты, болат, феррохром, мыс жэне қорғасын ... жаңа ... ... ісі ... ССР ... ... шаруашылығын
қалпына келтірудің жэне өркендетудің 1946-1950 жылдарға арналған жоспары
Қазақстанның металлургия өнеркэсібі алдына орасан зор міндеттер ... ... ... ... отырып республиканың металлургия өнеркэсібі өндіріс
дэрежесін 1946 жылдың өзінде-ақ, қорғасын, алтын, күміс және ... ... ... ... ... 1940 ... ... Мыс,
хромит, марганец рудаларын өндіру, ферросплав, болат қорыту, түсті жэне
қара прокат, вольфрам жэне ... ... ... ... ... үш ... жоспары орындалды жэне артығымен орындалды.
Қазақстанның К(б) П IV съезіне металлургияның 19 кэсіп орны ... ... ... шешуші жылының жоспарын мерзімінен бүрын
орындаумен келді. Ал олардың бірсыпыралары өндіріс ... 1950 ... ... ... ... ... ... жоспарын
мерзімінен бүрын орындағандардың ... ... ... ... ... ... Ақтөбе ферросплав заводы, Ащысай, Ертіс комбинаттары
жэне басқалары бар. Сонымен бірге мыналарды ерекше атап өту ... ... жэне асыл ... ... ісі республикамызда элі де болса
соғыстан бүрынғы мөлшерде өте артта ... ... ... 1940 ... 1948 қорғасын қорыту 71,9 процент, алтын рудасын шығару -
57,8 процент болды. Бүкіл ... ... ... ... ... ... үлес салмағымызды алатын ... ... ... ... бүкіл партия үйымы үшін, ең алдымен Оңтүстік Қазақстан ... ... және ... ... партия үйымдары үшін төзуге
болмайтын жэне масқаралық іс деп есептеуіміз керек. ... ... ... мен шаруашылық басшыларының ең маңызды міндеті ... ... ... ... ... орындау жөнінде алған
міндеттемелердің жүзеге асырылуын қамтамасыз ету ... ... Бүл ... ... кэсіп орындары 1949 жылы өнім шығаруды өте-мөте ... ... ... мен ... металдың жопардан
тыс ысырабын жоюлары ... ... ... ... ... жолмен
айырулары керек. Технологтар руда үнемі зерттеп отырып, технологиялық
процестерді ... ... ... ... ... флотаторлар мен
қорытушылардың табыстарын баянды етіп ... ... ... ... ... жэне ... фабрикалары сапасыз рудаларды экономика
жағынан тиімді етіп пайдалану үшін, өздерінде рудаларды байыту ... ... ... керек. Металлургия өнеркәсібінің ... ... ... ете ... ... ... ... составы,
ал сонымен қатар Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан жэне ... ... ... 1949 жылы ... өнеркэсібі орындарын
салып жэне оларды іске қосу ісіне ... ... ... ... бүл ... ... ... дамуы қорғасын-мырыш өнеркэсібінің
жүмысына байланысты екенін ескеру керек.
Мүнай өнеркэсібі. Мүнайшылардың қажырлы еңбектерінің нэтижесінде Соғыс
жылдарында Ембінің мүнай өнеркэсібінің өндірген ... ... ... өмірінде өндірілген мүнайынан екі жарым есе артық болды, ал ... ... 15,2 ... ... 1943 жылы Ембі ... ... ... уақытының бэрінен элдеқайда көп өндірді, 1940 жылмен
салыстырғанда 41 процент артық өндірді.
Химия өнеркэсібі. ... К(б) П III ... ... ... ... ... ... ең нашар дамыған саласы болғандығы
өздеріңізге мэлім. Есеп беріп отырған уақыттың ... ... ... комбинатында бор кислотасын өндіретін жэне буратас өндіретін цехтар
салынып, іске қосылды. Қаратау кен ... ... ... ... берілді. Қазіргі уақытта минерал химиялық шикізаттардың 5 түрі:
борат, брит ... ... ... ... ... ... ... жэне
анабазис (өсімдік) өндіріледі. Күкіртті қышқыл ... үшін ... 1948 ... ... ... ... келтірілетін еді. Қазірде
бүған керекті шикізаттар жердің өзінде бар, -Ащысайдың байыту фабрикасының
пирит ... осы ... ... Өте ... бір факт - ... ... колхозшылардың еңбегі анағүрлым өнімді болып, ал
еңбекті пайдалану анағүрлым ретке қойылды. ... ... ... ... үйымдары және ауыл ... ... ... ... ... ... жеткілікті көңіл бөлмеді
жэне ауыл шаруашылық артелінің уставын дүрыс жүзеге асыру ісін бақылауды
бәсендетіп алды. 1946 жылы 19 ... ССР ... ... ... ... (б) П ... ... «Колхоздарда ауыл шаруашылық артелінің Уставын
Бүзуды жою шаралары туралы» арнаулы қаулы ... Осы ... іске ... республиканың партия үйымдары ауыл шаруашылық артелінің Уставын
бүзуды жою ... көп ... ... Бүл жөнінде ҚК (б) П Орталық
Комитетінің 16 пленумында арнаулы мэселе ... ... ... ... 1 январында республика колхоздарына экімшілік басқару жэне ... ... ... 56,500 адам ... ... ... ... жоқ 4,580 адамға еңбек күн есебінен ақы төлеу тоқтатылды; колхоз
жерін талан-таражға түсіргендерден 473,800 ... жер ... ... ... ... ... және әлсіздігінен негізгі
себептері мыналар болып табылады; еңбек тэртібінің нашарлығы және ... ... және ... ... ... үйымдастыру жөніндегі негізгі
ережелерді іс жүзіне асырмау; ... ... ... ... ... ... жэне жиі ... отырады. ССР Одағы Министірлер Советінің 1948
жығы 19 ... ... ... ... ... ... арттыру жэне еңбек ақы төлеуді тәртіпке салу ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды документ болып табылады [19].
Осы кездегі совхоздардың жүмысына келетін ... 1949 ... ... ... ... жалпы егіс көлемі 725,100 гектар
болуға тиіс, бүл бесжылдық ... 2 ... ... бүрын 1940
жылғыдан 7,8 процент, 1948 жылғыдан 25 процент жете алмайды. Өткен жылдарда
егілген шөп ... ... ... бесжылдық жоспар 1949 жылы
орындалмайды. Совхоздарда соғыстан кейінгі барлық ... ... ... 1940 ... ... отыр.Совхоздарда 1949 жылы егіннен
жоспарлы өнім ... онда бүл 1950 ... ... ... ... мал шаруашылығында малдың саны жағынан да жэне мемлекетке мал
шаруашылығы өнімін тапсыру жағынан да ... үлес ... зор ... ... ... Қ(б) П III ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы совхоздарының жүмысын негізінен
жақсартуды талап еткен болатын. Осы қауылыны орындай отырып, ... ... ... ... ... ... ... екі жыл ішінде
сүт сауып алу жэне мемлекетке ет есебіне тапсырылатын эрбір малдың ... ісін ... ... ... шаруашылығының бүлай бір жақты
өркендеу экономика жағынан қолайлы емес, бүл ... ... ... ... ... бүл жағдай көптеген совхоздарды зыян шегетін және
пайда келтірмейтін хэлге үшыратады. Су шаруашылығы ... ... ... ... ... жоғары, түрақты болуын ... ... жэне мал ... ... үшін ... ... жэне мал
жойылымын суландырудын зор ... бар. Су ... ... ... артуы жағынан да суландыру системасының техникалық жағдайының
жақсаруы жағынан да онан сайын дамый түсті. 1940 ... 1948 ... ... ... ... салу ... 226,8 ... сомдық жүмыс
орындалды, оның ішінде мемлекеттік бюджет бойынша 1,212 миллион ... ... Осы ... ... жэне ... ... ... суландырылатын жер көлемі артты. Су шаруашылығы ... ... ... жоя ... ... мен мелиорация
жөнінде де мынадай бірінші кезектегі міндеттерді орындау ... 1949 ... ... ... ... қамтамасыз етілген арықты егістік жерлерді түгел
менгеріп, салынып бітпеген ... ... ... ... аяқтау
арқылы суландырылатын жаңа жерлерді ауыл шаруашылығының пайдасына асыру
керек [20]. Областық пртия комитеттерінің үлгісімен ... МТС ... ... ... партия ұйымдарымен қажетті жұмыс жүргізбейтін өз
жұмыстарында оларға сүйенбейтін жұмысты тек колхоз председателдері, МТС пен
совхоз директорлары арқылы ғана ... ... ... ... - ақ
алуан түрлі бұйрықтар мен жарлықтар ... ... ... комитет
секретерлары аз емес. Ауыл шаруашылығына ... ... осы ... басқа бірсыпыра ірі кемшіліктерге, жеке қателіктерге ауыл шаруашылығы
министірі Дауылбаев жолдас, совхоздар министірі Қыстауов жолдас, ал ... ... ... ... және орталық комитетітң бірінші серетары
болғандықтан ен алдымен мен өзім ... ауыл ... ... ... ... ... кінэлі. БК(б) П Орталық Комитетінің февраль
пленумынын ... ... ... ауыл ... жэне ... мұнан былай да өркендету үшін, барлық егіс ... ... ... ... мақтадан, қантқызылшасынан, күнбегыстан және
басқалардан тұрақты мол өнім алу үшін ... ... Егін ... мал ... ... ... жэне ауыспалы егісті тегіс
меңгерудің ең ыңғайлы және ... ... ... ... шөп егуді
негізінен жақсарту керек. Республиканың барлық колхоздары мен ... ... ағаш егу ... ... ... көктемінен бастап
кеңінен жүргізу үшін, тиісті эзірлік жұмыстарына ... ... ... ... ... жэне тәжірибе мекемелерінің ... оқу ... ... ... ... ... Ауыл ... электірлендіруды барынша өркендету керек жэне
еңбекті көп ... ... ... ... ... мал
шаруашылығына электр қуаты қолдану керек. Социалистік Еңбек Ерлері мен ауыл
шаруашылығы алдыңғы ... ... ... ... кең
тарату керек, бұл тэжрибелерді колхоз, совхоз өндірісінде қолдану ... ауыл ... үшін ... ... пен ... ... даярлау
және қайтадан даярлау ісін жақсарту керек. Міндетті түрде өнім тапсыру
турала заңды бұлжытпай ... ... ... бір ... ... ... ... егін мен мал шаруашылығы өнімдерінің ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз орындауы
керек. Өндірісте, тұрмыста мэдениеттілікті мұнан былай да жоғары көтере
беру ... ... мен ... ... ... еңбекшілер арасына
ғылыми ауыл шаруашылық жэне саяси білімдерді кең ... ... ... ... ... ... және оның ... жақсарт үшін мәнісінде
тұрақты мал азығы базасы жасау, төлдейтін әрбір малдан төл алу жэне ... ... ірі ... да ... ... ... ... шаруашылық орындарының колхоздар мен совхоздардың жэне ... ... ... бірі ... ... керек [21].
Еңбекшілердің тұрмыс жағдайын жақсарту. Товар айналымы - есеп беріліп
отырған уақыттың ішінде ... ... ... ... ... товар айналымы да өсті. Барлық халық
шаруашылығы сияқты, біздің ... да соғы ... ... ... жылдарында мемлекетіміз бір қатар азық-түліктер мен өнер кәсіп
товарларына карточка системасын қолдануға мэжбүр болды, ... өзі ... ... ... мемлекеттік бағаларын өзгерісіз сақтауға,
еңбекшілерді азық-түлікпен жэне көпшілік қолды товарлармен қамтамасыз ... ... ... ... соғыстан кейінгі өркендеуінің орасан
зор табыстары 1947 ... ... ... ... ... ... карточка системасын жоюына, азық-түлік пен ... ... ... берді. Осының нэтижесінде, сонымен қатар ақша
реформасын жүргізудін нэтижесінде ... зат ... алу ... ... ... бірге товар айналымы да артты.1948 жылдың аяғында
республиканың барлық ... ... ... мен ... тамақтандыру
қаржысының айналымы бүрынғы дэрежеге жетіп қана қойган жоқ, оның ... ... ... «Қалалар мен паселоктерде азық-түлік, өнеркэсіп товарларымен
сауда жасайтын кооперотив саудасын өрістету туралы жэне ... ... ... пен ... ... ... ... арттыру
туралы»1946 жылдың 9 қарашададагы қауылысы қабылданғаннан кейінгі өткен екі
жылдың ішінде қалалар мен жүмысшы поселоктерінде 433 ... мен ... қала ... 424,3 ... ... ... ауыл ... өнімдері
сатылды. Алайда, сауда үйымдарының жүмысында ... ... аз ... ... мыналар: карточкасыз сауда жасау жағдайларында
халықтың керегін өтеу ... ... ... қүрылуы баяу болып отыр, ал
бірқатар реттерде мүлде қанағаттанғысыз ... ... ... ... ... ... қажеті болмаса да халықтың түтыну қажеті
есепке алынбастан товар апарылады, соның салдарынан жеткілікті ... сату ... де ... ... ... ... Кадрлар арасындағы, эсіресе
нэрселерге жауапты болатын адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... оны жақсартуға, ысырапшылдық
пен үрлықты жоюға барлық ... ... ... ... ... адал ... мейлінше нығайтып отыру. Қазақстанның мемлекеттік
бюджетінің орасан өсуі республиканың экономика ... ... ... ... оның ... ... жэне қазақ халқының үлттық
мэдениетінің орасан зор қарқынмен өркендеп келе ... ... ... қаржы жүмсауды керек еткендігі жүрттың ... ... ... ... ... ... ... бес жзылдық пен екінші бес жылдық бюджетінің шығындарын
қоса ... одан 1,7 есе ... ... нәрсе емес. Соғыс
уақытында мемлекеттік бюджеттің кірісінде халықтан түскен қаржы үлкен орын
алды, бүл ... ... өз ... ... жайнап тапсырды. Қазақ халқы,
Совет Одағының басқа халықтарындай, Отан қорғау қорын жасау ісінде ерекше
патриоттық көрсетті. ... 1944 ... ... ... ішінде
республика халқынан Отан қорғау қорына, заттай түскен бағалы ... ... ... ... ... 723 ... сом ... түсті. Соғыс
біткеннен кейін соғыс шарушылығы бейбіт экономика жолына көшіру ісі ... ... ... көп ... ... ... ... Республиканың
кэсіп орындары мен үйымдары алынған жэне жөнелтілген товар-матириалдар үшін
мемлекеттік банк мекемелері ... 1938 жылы 13 ... ... 1947жылы 39
миллиард сомға есеп жасады. 1948 жылы ... ... ... ... ... ақша 1940 ... екі ... артық өсті. Осы
уақыттың ішінде жалақыға төленетін ақша ... ... ... 25 ... ... ... ... нығайту ісі ерекше
саяси маңызы бар -ақша реформасын ... ... ... ... Ақша ... ... ... бағасын арттырды, еңбек өнімділігін
арттыра түсуге себеп болды, ... ... ... ... көбейтті
жэне халықтың заттық - түрмыс жағдайын айтарлықтай ... ... ... жөніндегі біздің алдағы ... ... ... пен халықтан жайыналатын барлық жоспарлары қаржылардың кезінде
жэне ... ... ... ету ... ... ... ... жүмсау керек,
ешқандай орынсыз шығынға жол бермеу керек; совет тыйынын ... білу ... ... орындау ісі мейлінше уқытты болуды талап ... ... ... ... ... ... ... қабілетті, іскер, жігерлі
қызметкерлер мен нығайту керек, өйткені жүмыстың бүл саласы ... ... ... да ... ... өте - мөте ... шешуші
салалардың бірі болып табылады [22]. Халықтың денсауылығын сақтау жүмысы
соғыс алдындағы жылдарда әсресе ¥лы Отан ... ... ... сақтау
орындары республикамызда үздіксіз өсіп отырады. ... ... неше ... ... ... ... ... істеді. Бірақ,
солай бола түрса да, денсаулық сақтау ... ... ... бар. ... ... бар ... жою жөнінде керекті
шаралар қолдана отырып, өзіміздің назарымызды мынаған аударуымыз ... мен ауыл ... ... ... ... ... ... жүмыс істейтін, эсіресе өнер кәсіпті орталықтардағы ауруханаларды
саймандармен, дэрігерлік қүралдармен, аспаппен жабдықтау ісін, оларды дэрі-
дэрмектермен қамтамасыз ату ісін ... ... ... ... ... гөру азайту шараларын жүргізуді қамтамасыз ету керек аса ... ... іш ... ... ... ... азйтуғу,
сонымен қатар туберкулезбен аурушылықты азайтуға айырықша көңіл бөлінетін
болсын, прафилактикалық егу шараларына ... ... ... ... күту ісін ... керек, жоғары, орта дэрежелі мамандығы бар
медицина кадрларын бүдан былай да ... ... ... ... ... ... ... кадрларды қазақтар мен қазақ эйелдерінен даярлау,
қайта даярлап отыру ісіне айрықша ... ... ... ... қүрамы мен өсуі 1949 жылдың 1 январына ... ... ... ... (большевиктер) Партиясының қатарында 229,455
коммунист бар, мүның ішінде 183,565 партия мүшесі, 45,890 кандидат. ... 1 ... ... ... ... ... Партиясының қатарына 120,750 адам алынды, немесе екі жарым
еседен артығырақ көбейді. Есеп ... ... ... ішінде партия
ұйымдарының қатары: Совет ... ең ... ... ... - ... ... қаһармандық ұрыс жүргізген Совет Армиясы мен Совет
Флоты жауынгерлерінің есебінен, ... ... ... қажырлы еңбек еткен алдыңғы қатарлы ... ... ... ... Есеп беріліп отырған
дэуірдің ішінде партия ұйымдарының ... ... ... ... жэне орта білімі бар коммунистердің, халық шаруашылығының ... ... ... ... ... ... жол
транспортында, эсресе ауыл шаруашылығында) істейтін коммунистердің үлесті
салмағы артты. Бастауыш партия ұйымдарының саны 6,081 ден 14,416 ға ... ... 137,1 ... ... бұл ... жақсы факт болып табылады.
Егер Қазақстан Коммунист (болыиевиктер) Партиясының III съезінің ... ... тек 52,5 ... ғана ... ұйымдары болған
болса, қазір 91,5 процет партия ұйымдары бар. ... ... ... ... ... өтіп ... бұл ... партия ұйымдарын
кандидаттарына большевиктік тэрбие беру жұмыстарының ... ... ... ... ... Қазақстан Қ (б ) П
Орталық комитеті XX пленумының партияға кандидат алу ісін ... ... ... ... ... ... эзірлігі эбден жеткілікті
кандидаттық стажының мерзімі өтіп кеткен адамдарды да БК (б) П ... ісін ... ... ... ... ... саны ... 607 мыңнан 1948 жылдың январында 657 ... ... ... ... ... 1940 ... 734 миллион сомнан 1947 жылы 1240
миллион сомға дейін өсті. Бір ... ... ... 72 ... көбейді,
ал, егін шаруашылығынан түскен кіріс 76,7 процент, мал шаруашылығынан
түскен кіріс 80 ... ... ҚК (б) П ... ... жэне ... ... ... өздерінің ең алдымен саяси басшылық органдары
екенін практикалық жұмыстарында естерінде ұстап ... ... ... ... осы ... ... ... органдарында болыпевиктік
басшылық етудің эдісін жеткілікті ұғынған жоқ, ал бұл басшылықтің ... ... ... ... ... отыру, тапсырылған жұмыс үшін
олардың ... ... ... басшылық еткенде оларды сырт
қалдырмай, сол орындардың өздерін арқылы басшылық ету ... ... ... (б) П ... ... жэне областық, қалалық, аудандық партия
комитеттерін басым көпшілігің жұмысындағы ең елеулі кемшіліктердің ... ең ... ... - ... орындалуын ұйымдастыру жэне тексеру
жұмысының - ... ... ... ... элі де ... ... ... болып отыр. Орталық Комитет халық шаруашылығын дамытудың,
партия ... жэне ... ... ... жақсартудың аса
маңызды мэселелері жөнінде республика партия ұйымдарына ... ... ... ... ... ... алып ... айту қамтамасыз етіліп
отырылды деуге болмайды.
Па
ртия басшылығы өнеріне жетілу ісі басшылардың эдісін жақсарту міндеті, ... осы ... жеңу жэне ... ... ... ... ұйымдары басты міндеті, етіп білушілікке байланысты болып
отыр. Басшылық өнеріне жетілу ... ... ... барлық
участоктерде және барлық жағдайда қажет екендігін, ... ... ... [24]. Өткен он жылдың ішінде республикамызда жергілікті
Советтердің сайлауы екі рет өткізілді - 1939 жылы 24 ... және ... 11 ... ... ... ... ССР Одағы Жоғарғы Советінің
сайлауы мен Қазақ ССР ... ... ... ... Еңбекшілер
депутаттарының жергілікті Советтерінің сайлауы жэне ССР Одағы мен Қазақ ССР
Жоғарғы Советтерінің сайлауы совет ... ... ... ... ... ... 1948 жылы 11 ... барлық
жергілікті Советтерге 53,414 депутат сайланды, сайланғандардың ішінде ... П ... мен ... - 53,2 ... ... - 48,6 ... - 34,1 процент. Жергілікті Советтердің атқару комитетінің составына
14,000 - нан аса адам сайланды, бүлардың ішінде БҚ (б) П ... ... 8,000 - нан ... ... ... 14,000 ... комисся
қүрылды, бүларға комиссиялардың председательдері, секретарьлары ... ... 45,000 ... жэне ... активтері белсенді қатысып
отырады. Жергілікті советтердің ... ... ... ... ... ... совет аппаратының жүмысын ... ... ... ... бөлімдерінің басшылар составын ең ... ... ... ... ... одақтары
Қазақстанның Қ (б) П IV съезінің қарсаңында республикамыздың кэсіпшілер
одағы сан ... да, сапа ... да ... ... нығайды. Қазір
республикада кэсіпшілер одағының 990,571 мүшесі бар, 15 ... ... ... мен жергілікті комитет бар, екі темір жол кәсіпшілер
одағы, 142 облыстық комитет, республикалық 26 ... ... ... ... комитеті жэне жақында сайланған Қазақстан кэсіпшілер
одақтарының ... бар. БҚ (б) П ... ... ... ... одақтарының үйымдастыру-қүрылысы жөнінде жүргізілген өзгерістер,
кәсіпшілер одақтарын біріктіру және ... ... ... ... ... ... советтерін кұру жүмыстары, кэсіпшілер
одақтарының үйымдастырушылық жағын соғыстан кейінгі бесжылдықтың орасан зор
міндеттеріне сэйкестендіруге, ... ... ... ... ... ... еңбекшілерді жүмылдыру ісінде ... ... ... да гөрі ... ... ... отыр.
Осыларды еске ала отырып, біз ... ... ... ... сөйтіп, қысқа мерзім ішінде ... ... ... ... ... едэуір жақсартылуын қамтамасыз етуіміз ... мен ... ... ... беру істерінде біздің комсомолымыз
орасан зор роль ... ... ... ... ... ... ... табылады. Біздің елдегі комсомол мен жастардың ролін
айтып жеткізу қиын. ¥лы Отан Соғысы кезінде ... ... ... ... 300 ... ... жастарды майданға жіберді, оларды
партия мен ... ... ... ... ... ... жастары
майданға кеткен экелері мен аға, ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылығында қызмет етті. Жастар соғыс
біткеннен кейін ... ... ... ... және ... ... ... белсене кірісті. Жастардың майдан мен тылда
көрсеткен ерлік істеріне партия мен ... ... баға ... 200 ... ... ... ... ордендермен және медальдармен
наградталды, республиканың комсомол тэрбиелеген жастарынан 94 адам ... ... ... жэне 47 жас ... ... Ері деген атақ алды.
Қазір республикамызда комсомол қатарында 290,948 адам бар. Бүлар ... ... ... ... ... үйымдары өздерінің саяси-
тэрбие жүмысында жастарды кей уақытта қызықтырып тарта білмейтінін айтуға
тиістіміз. ... ал, одан ... ... де ... ... ... және ... түрдегі мәжліске, кеңеске, қаулы-қарарлар
жазуға айналдырып жібереді. Комсомол, педагогтер жастардың ... ... ... ... үмтылуын көп реттерде ескермейді.
Біздің жастар арасындағы жүмысымыздың нашарлығын ... ... ... ... ... ... дін мейрамдарына қатысуға тарта
алғандығы жөнінде бірнеше фактілар бар екендігі ... ... ... ... ... ... мен ... жастарды
интернационализм рухында, өз Отанына, партияға, коммунизм ... ... ... ... ... ... ... күн сайын
көмектесіп отыру партия ... ... ... ... ... саяси-тәрбие жүмысын жақсы үйымдастыру жэне ... ... ... жүмылдыру мақсатымен, БҚ (б) П Комитетінің қаулысы
бойынша 1943 жылы ... ... ... ... ... жүмысты
басқыратын бөлім қүрылды. Бүл бөлімдердің қүрылуы эйелдер арасында көпшілік-
саяси ... кең ... ... жэне ... ... шаруашылығының
барлық салаларына белсене қатысуына жэрдемші болды. Басшы партия жэне совет
орындары составындағы эйелдердің саны жөніндегі ... ... ... анағүрлым артқандығын көрсетеді. ССР Одағы Жоғарғы ... ... - 3 эйел ... 2 ... ... депутат болып сайланды,
екінші шақырылуында -10 әйел (оның 7 қазақ әйелі) депутат болып ... ССр ... ... ... ... - 60 әйел депутат болып
сайланса, екінші шақырылуында 78 эйел депутат ... ... ... ... 18,195 ... ... депутаттардың жалры санының 31,1
проценті эйелдерден сайланды. Село, ауыл жэне поселкалық Советтері ... ... 395 эйел ... мүның 286 сы қазақ
эйелдері. 10 эйел министрлігінің орынбасары ... ... оның 7 ... ... ... ... қалалық жэне аудандық партия
комитеттерінің секретарлығына 168 эйел ... ал 1940 ... ... дейін тек 30 әйел ғана аудандық партия комитеттерінің секретары
болып істеген еді. Облыстық ... ... ... болып 7эйел
сайланды, ал ҚК (б) П-ның 3 съезіне дейін бүлар мүлде болмаған еді. ... ... ... колхоздың , совхоздың және кэсіп ... ... ... ... ... ... асыра
орындау ісінде әйелдердің жүмысшы жэне колхозшы эйелдердің рөлі ... ... ... ... бесжылдықты төрт жылда орындау жөніндегі күресте
көптеген эйелдер қазірдің өзінде-ақ бірнеше ... ... ... жылы ССР ... ... Советі Президиумының Указы бойынша Қазақстанның
93 колхозшы - эйелдеріне Социалистік Еңбек Ері ... атақ ... ... ... ... 54. 93 колхозшы эйелдерге, әсіресе 54 қазақ эйеліне
Социалистік Еңбек Ері ... беру зор ... ... бар ... ... Бүдан әйелдерді, эсіресе, қазақ әйелдерін біздің қоғамдық-саяси
жэне мемлекеттік жүмыстарға белсенді түрде қатыстыру жөніндегі ... ... ... ... көруге болады. Қазақ эйелдерінің
өткендегі жэне ... ... ... ... Іле ... Фрунзе
атындағы колхоздың Социалистік Еңбек Ері Шолпан ... ... ... ... ол ... ... «Бүрын қазақ эйелдері еркектер отыратын
үйге кіре алмайтын еді, тек ... ғана ... еді. ... ... ... ... еліміздің барлық мемлекеттік
жүмыстарына білсеніп қатысып отырады. Әйелдер арасындағы жүмыстың жақсара
бастағандығын ... ... ... бүл ... ... деуге
болмайды. Әсіресе, бірқатар облыстарда осы уақытқа ... ... ... ... яғни көп ... мен мал алу, жасы ... үйлену фактыларының орын алуын қауіп туғызарлық нэрсе. ... ... ... осындай зүлымдыққа қарсы күресті әлі де болса нашар
жүргізіп келеді. Ол ол ма, ... жеке ... мен ... ... сорақы қалдықтарын өздері істеп келеді. Сот ... ... ... ... қарсы күресті нашар
жүрттіеді. Осы қъшмыстар гЗоітынша көбшесе ... ... ... Әйелдер арасындағы жүмыстар жөнінде партия үйымдарының алдында
мынадай ... түр: ... ... ... бесжылдық жоспарды
мерзімінен бүрын орындау жолындағы социалистік жарысқа эйелдердің анағүрлым
белсенді түрде қатысуын қамтамасыз ету ... Бүл үшін ... ... ... ... қамтамасыз ететін тиісті жағдай туғызу керек,
эйелдердің өндірістік мамандығын арттыру жөнінде оларға кең түрде ... ... ету ... ... ... қазақ эйелдерін партия,
комсомол, совет кэсіпшілер одағы, шаруашылық жүмыстарына батыл түрде
жоғарлату ... ... ... ... ... отыру керек, оларға
күнделікті көмектесіп отыру керек. Бай-феодалдық қалдықтардың қандай ... да ... ... ... ... ... ... абройы мен
адамгершілігін қорлайтындарды қатаң жазалап отыру керек. ... ... ... да ... ... ... ... берілсін. Кадрлар
жөніндегі өзінің жүмысына Қазақстан ҚК(б) П ... ... ... БҚ(б) П ... Комитетінің 1944 жылғы 19 марттағы «Қазақстан
партия үйымында партия, совет кадрларын іріктеп алу, ... ... ... ... ... алып ... ... партия ұйымдары БҚ(б)П Орталық Комитетінің ... ... ... ... ... ... жэне ... жөнінде
көп жұмыс істелді, мұның өзі ... ... ... міндеттері мен
шаруашылық-саяси міндеттердің бэрін де партиямыздың Орталық Комитеті мен
Одақтық үкіметтің нұсқауларының ... сай ... етіп ... ... мүмкіндік берді. Қазақстан К(б) П III съезінен бергі тоғыз жыл
ішінде ... ... ... ... ... ... ҚК(б) П ... номенклатурасын тұтасалып қарайтын болсақ, сонда бұл өзгерістер
мынадай болып шығады: а) ... мен ... ... ... ... салмағы өсті; б) Орталық Комитетінің номенклатурасында жоғары дэрежелі
және бітірмеген жоғары ... ... бар ... кадрлар ҚК(б) П III
съезінің қарсаңында тек қана 10 процент еді, ал, қазір 31,8 ... ... Орта ... жэне ... ... бар кадрлардың үлес салмағы 34
проценттен 50,6 ... ... ... Сол ... ... ... ... салмағы 1940 жылдың 1 февралындағы 55,1 проценттен кеміп, IV съездің
қарсаныңда 17,6 процентке түсті, яғни үш ... аса ... в) ... ... ... ... ... нэтижесінде бізде
жұмыстың бір саласында 10 жыл жэне онан ... ... ... істеп келе жатқан
29,4 процент кадр бар. ҚК(б) П III съезінің қарсаңында бізде ... ... ... ... ... ... ... болмаған
еді. Орталық Комитетінің номенклатурасындағы барлық басшы ... ... алып ... ... онда бұл ... ... да зор екенін көреміз.
Партия органдарының кадрлары тобының ішіндегі ... 1940 ... ... ... ... еді, ал 1949 ... 1 ... 55,1 процент болып отыр.
Бітірген жэне бітірмеген жоғары дэрежелі білімі бар қызметкерлердің ... 6,7 ... ... 29,1 ... ... орта дэрежелі жэне
орталау білімі бар қызметкерлер 26,9 проценттен ... 58,9 ... ... ... кадрлардың үлес салмағы 6 есеге жуық кеміді деуге
болады. Бұл кадрлардың жұмыс тэжірбиесі жөніндегі ... ... ... ... ұзақ уақыт жұмыс істеп келе жатқан тэжірбиелі
жолдастар екенін көрсетеді: бұлардың ... ... 15,1 ... 10 ... уақыт партия қызметінде жұмыс істап келеді, 43 проценті 5 ... ... ... ... келеді. 41,9 проценті 1 жылдан 5 жылға дейін жұмыс істеп
келеді. 1940 ... 1 ... ... 80,4 ... еді. Комсомол
оргондары қызметкерлері арасында қазақтар 1940 жылы 46,6 процент ... 59,1 ... ... ... Қызметкерлердің бұл тобындағы ... сәл ғана ... ... білімді басшы комсомол қызметкерлерінің үлес
салмағы 1940 жылы 53,4 ... ... ... 1 ... ... ... мен ... шаруашылығының басқа тарауларындағы ... ... да ... ... ... ... Таяуда
болып өткен аудандық, қалалық жэне облыстық партия конференциялары біздің
кадрларымыздың ... ... ... Бұл ... ... ... ... БҚ(б) П Орталық Комитеті мен Сталин
төңірегіне нық біріккендіктің сипаттамасы болды, сын мен ... сын ... ... ... ... ... - ... жэне совет
қызметкерлері, шаруашылық, мәдени және ғылыми ұйымдардың қызметкерлері -
өздерінің ... ең ... ... ... ... эралуан
участоктеріне партия органдарының басшылық дэрежесін көтеру мэселелеріне,
партия ұйымдастыру жұмысы мен идеология ... ... ... да ... партия ұйымдарын нығайту мэселелеріне тоқталды. Осы жоғарғы
талаптардың бэрі де ... ... ... ... ... бұрын
орындау мәселелерін, ауыл шаруашылық дақылдарының арттыру мэселелерін, мал
шаруашылығын бұдан былай да дамытып, оның ... ... ... ... ... ету ... ... тілектен туып отыр.
Партия конференцияларында ескі кадрлармен қатар басшылық жұмысқа жаңа, жас
кадрлар келді мұның өзі ... ... зор іс, ... республикалық ұйымның
және оның активінің идеялық саяси дэрежесінің едэуір өскендігін дәлелдейді.
Кадрларды даярлау жэне қайта даярлау жұмысы. Партия қызметкерлерін ... ... ... ... зор өріс алғандығы өткен дэуірдің айрықша
белгісі болып ... ... ... ... партия ұйымдары
секретарьларының семинарлары, ... ... - ... партия
комитеттері секретарьларының семинарлары, республика орталығында - ... ... ... секретарьларының семинарлары мезгіл-мезгіл
өткізіліп келді. Осы ... бэрі ... ... саяси мамандығы мен
іскерлік мамандығының дэрежесін едэуір ... жэне ... ... ... ... мен ... ... зор
жағдай туғызды. Басшы кадрларды неғұрлым жете даярлау үшін БҚ(б) П ... ... ... ... Қ(б) П ... ... ... екі
жылдық партия мектебі құрылды. 1946 - 1948 жылдардың ішінде партия мектебі
партия, комсомол жэне насихатшылар ... 182 адам ... ... - 1949 оқу ... бұл ... 301 адам алынып, оның ішінде қазағы
206 адам. Осы уақыттың ішінде партия мектебінің ... ... ... 336 ... алты ... 140 адам оқып ... ... облыстық орталықтарында партия активінің облыстық семинарлары үзбей
жұмыс істеп келді. Бұл семинарда 1947 жылы 1545 адам, 1948 жылы 3362 ... ... мол, ... іс ... жас қызметкерлерді жұмыста батыл
түрде үлкен жұмысқа жоғарылатып ... ... ... бағалап, сақтай білу
керек. Толық жоғары білімі жоқ кадрлардың жоғары ... ... ... және
толық орта білімі жоқ кадрлардың орта дәрежелі білім ... ... ... Бұл істе эсіресе аудандық комитеттер секретарьларының, аудандық
атқару комитеттері ... ... ... ... ең кемінде орта жәрежелі білім алуына ерекше көңіл бөлінуге тиіс;
жергілікті ұлттан шыққан кадрларды - қазақтар-ды, ... ... ... ... ісі ... былай да жүргізіліп отырылсын; бұл жөнінде
БҚ(б) П Орталық Комитетінің 1947 ... 19 ... ... мына ... алу керек: «¥лт кадрларын даярлап, олаға большевиктік ... ісі ... ... ... ... және ... ... шарттардың бірі болып табылатындығын еске ала отырып, үлт кадрларын
жоғарылату, ... ... ... ... ... еңбек резервтерінің
оқу орындары арқылы кадр даярлау ісіне ... ... бөлу ... ҚК(б) П III ... мен IV ... ... дэуірде халық
шаруашылығын бүрынғыдан да гөрі ... ... ... ... ... орасан зор маңызы болды. Осы дэуірдің ішінде фабрика-завод
оқуының 96 ... мен ... жэне ... 35 училище
республикамыздың өнеркэсібіне, ... мен жаңа ... ... бар 171.063 адам жас маман жүмысшылар даярлап берді, оның ішінде
135 мыңнан ... ... ... ... ... Еңбек резервтерінің
оқу орындарын бітіріп шыққандардың төрттен үші ... ... ... ... бір ... ... индустрия жүмысшыларының
қатарына қосылды. Біздің міндет -бүл жүмыста ... ... ... жоя отырып, мемлекеттік еңбек резервтерін республиканың ... үшін ... ... бар ... ... ... ... қазақ жастары ішінен кадрлар эзірлеп ... ... ... Мынаны есте үстау керек: оқу-тэрбие жүмысын дүрыс
үйымдастырғанда және оқу ... ... ... келешекте практикалық
жүмыста тэрбиелеу ісін дүрыс үйымдастырғанда, біз еңбек резервтерінің ... ... ... ... ... ... ... партия, совет,комсомол үйымдары мен шаруашылық
органдардың ... ала ... ... ... [26]. ... дэрежесі жоғары болсын. ҚК(б) П Орталық Комитетінің облыстық
комитеттерінің жэне бүкіл ... ... ... ... ... ... ... орын алды; жүмыс мэселелері ҚК(б) П ... 12 ... ... ... ... ... жайы
туралы мэселе ҚК(б) П Орталық Комитетінің 1948 жылы мартта болған XIX
пленумда неғүрлым ... ... ... ... ... ... де әсіресе, соңғы 2-3 жылдың ішінде идеологиялық ... ... жиі ... ... болды. Партиялық насихат Соғыс
жылдарында партиямыздың тарихы мен ... ... ... ... ... ал, партия активінің бір бөлігінің өз білімін көтеру ісін
мүлде ... ... ... ... ... қаупі туды,
кейбір басшы қызметкерлердің жоғарғы үйымдардың нүсқауларын байыбына ... ... ... ... түсінетін, сондықтан да өзінің
жүмысында елеулі қателіктер жіберіп қоятын, болашағы жоқ ісшеңдерге айналып
кету ... ... ... үйымдарының басшылары мынаны естерінде үстаулары
керек: коммунистерді оқуға тарту, яғни ... оқу ... ... оқушылар мен нэсихатшыларды іріктеп алуы мүның өзі істің басы ... ... ... үйымдары екінің бірінде коммунистерді оқуға тартумен
жайбарақаттанады да, барлық оқушылардың белгілі ... оқу ... ... ойдағыдай бітіріп шығуы үшін болыхіевиктік күрес
жүргізбейді. Бүл елеулі кемшіліктен арылу ... ... оқу ... ... істеуін, барлық оқушылардың оқуының өте ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі керек. Оқу
сапасы ең алдымен нәсихатшылардың дайындығына ... ... ... республиканың партия ұйымдары нәсихатшылар кадрларын іріктеп алу,
даярлау жөнінде үлкен жұмыс істеді. Қазір партия оқу ... ... 12.180 ... және ... ... істейтін 400 ден астам нәсихатшы
іріктеліп алынып, ... ... ... ... тыс ... ішінде
жоғары білімі барлар - 25,5 процент, орта білімі барлар - 68 ... ... ... жағынан: бір жылдан кем стажы барлар - 20,6
процент, бір ... 3 ... ... стажы барлар - 46,2 процент, 3 жылдан ... ... ... ... - 20 ... жэне 5 ... аса стажы барлар -
13,2 процент. Штаттан тыс нәсихатшылардың ішінде партия қызматкерлері - ... ... ... 16,5 ... ... - 40 тан ... ... отырсыздар, шаттан тыс нәсихаршылардың сапа жағы негізінен
алғанда оларға қойылатын талаптарға ... бере ... ... ... ... эдіс жағынын көмек беру жұмысын ұймдастыру
жөнінде партия кабинеттері зор міндет атқаруға тиіс: бізде эрбір ... ірі ... ... ... кобинеттері бар. ҚК(б) П Орталық
Комитетінің бюросының 1948 жылғы 12 октябрьдегі қаулысына сэйкес ... ... ... ... ... ... Партия
комитеттерінің штаттағы және штаттан тыс лекторлары түрлі тақырыптардан
көптеген лекциялар оқыды. ... ... ... 1948 жылы ... 150 ден ... мақалалар мен консультациялар жарияланды. Партия
бізді тиісті саяси эдебиетпен қамтамасыз ету жөнінде қамқорлық етіп ... П ... ... ... көп ... ... ... шықты.
Республикамыздағы партия нэсихаты жұмысына Маркс - ... - ... ... К(б) П ... Комитеті жанындағы партия тарихи
институты үлкен көмек көрсетіп отыр [27]. Саяси үгіт - еңбекшілерге ... ... ... ең ... ... Большевиктік үгіт - ... ... ... ... ... ... ... бірі. Көпшілік-
саяси жұмыстардың орасан құлаш сермеуі ССРО мен ... ССР ... ... ... ... жергілікті Советтерінің
сайлауларын, сонымен қатар басқа да, аса ... ... ... жоғары саяси дэрежеде ... ... ... 99,97 ... сайлауға қатысты. Сайлаушылардың 99,50
проценті ... ... ... ... 99,6 ... - ... ... кандидаттарға дауыс берді. Сайлау кең түрде
жүргізілген үгіт жұмысының ... өте зор ... ... ... бірлігі жағдайында өтті. БК(б) П ... ... ... ... ... ... жургізуде болған кемшіліктер
және бұл жұмысты жақсартудың шаралары туралы» ... ... ... ... ... ... ... ісінде аса зор маңызды
болды. Республиканың партия ұйымдары осы ... ... ... ... ... мол, ... сауатты, көпшілік жүмысынан тэжрибесі
бар коммунистермен, комсомолецтерен және партияда жоқ ... ... ... ... ... ... ... орасан көп үгітшілер армиясы
- 122 мың үгітші республика еңбекшілерінің арасында үгіт ... ... ... ... ... ... ... халыққа жай ғана хабар
жеткізіп отырушы емес екенін, оның ... ... ... ... ... ... жүртшылықты партия үрандарын ... ... ... жақсы түсіне отырып, өздерінің үгітшілерімен
жүргізетін жүмысын ... ... ... ... ... жеті сайын үзбей өткізіліп отыратын болы, бүл үгітшілер эрі жалпы
саяси мэселелер жөнінде нүсқау алып ... Дэл осы ... ... ... ... пікір алысу ісі үймдастырылып отырады,
үгітшілердің білімін көтеретін ... ... ... ... ... ... мен аудандық партия комитеттері үгітшілерінің
қалалық, аудандық жэне курсталық ... ... ... ісін ... ... үгіттің аса маңызды қүралы ... ... ... ... ... Бүл ... өзі жүмысшылардың,
колхозшылардың жэне интеллигенцияның патриотизмнің куннен-күнге артып келе
жатқан халық мүдделерін жете ... ... ... ... ... ... ... еңбекшілерінің өздеріне алған міндеттемелері
өнеркэсіп пен ауыл ... жүз ... ... ... жиналыстарында талқыланды. Мүнымен қатар республика партия
үйымының халыққа саяси ... беру ... ... элі де ... ... келе жатқанын атап өтуіміз керек. Бірсыпыра жерлерде
халық арасындағы саяси үгіт шаруашылық саяси ... ... ... ... ... жүргізіліп келеді. Халықтың кейбір жеке топтары,
эсіресе, шет аудандар мен жайылымды мал ... ... ... ... ... ... ... Көпшілік үгіт жүмысындағы
осындай жэне басқа кемшіліктердің бэріне дәл қазір тіптен төзуге болмайды
өйткені қазір ... ... ... ... ... саяси
саналылығының дэрежесін көтеру, оларды соғыстан кейінгі ... ... ... ... жүмылдыру мэселелері партия үйымдарынан
қала мен ауыл, деревняларда ... ... ... ... кең ... жағынан бірдей өрістетуді талап етіп отыр. Осыған сәйкес біз
еңбекшілер арасындағы бүкіл ... ... ... мен ... ... ... ... баспасөзі үлы Отан соғысы жылдарында да, соғыстан кейінгі
дэуірде де партия ... ... аса ... ... ... күш ... 1940 жылғы 1 қаңтарда республикада нэбэрі 220 газет
шығушы еді, оның ішінде 126 газет ... ... ... ... ... 940 мың дана еді. ... ... республикада 238 газет ... яғни ... ... 18 ... ... және 10 журнал бар. Оның
үстіне ведомствалық жэне көп ... 40 ... ... түрады бүлардың тиражы
40 мыңнан астам. БК(б) П ... ... ... ... ... ... ... республикалық газеттердің және облыстық,
қалалық, аудандық газеттер көпшілігінің мазмұны едэуір жақсарды. ... ... бір ... жэне ... аудандық газеттер идеялық
және мэдени ... ... элі де ... ... ... Редакциялардың
партия, совет, шаруашылық жэне қоғам ұйымдарының ... ... ... мен аудандардың оқиғаларға бай, эралуан өмір тіршілігі
үстірт, ... ... ... бұдан көбінесе істің жайын білмеушілік
көрініп отырады. Жас ... ... ... авангардтық
ролін арттыру, насихат жұмысының жайы сияқты ... ... ... ... ... ... ... бөлегінің дэрежесі
төмен екендігін жэне аудандық баспасөз ... ... ... ... айрықша атап көрсету керек. Республикалық журналдардың -
«Болыпевик Қазақстана» жэне «Коммунист» ... ... ... бола тұрса да, біз бұлардың дэрежесі ... ... ... сай ... деп айта ... ... ... жүрген
материалдар көбінесе маңызды материалдар емес, бұларда ... ... ... ... жэне жеке фактыларды бұрмалаушылықтар болып
отырады. Журналдардың ... ... ... ... ... пайдаланып келеді, ал облыстар мен аудандардағы басшы партия, совет
қызметкерлерін мүлде жеткіліксіз пайдаланады. Партия ұймдарыныың міндеті ... ... ... газет, журнал редакцияларының жұмысындағы осы
кемшіліктердің бэрін жою, олардың ... айта ... ... ету, ауданда, облыста, республикада бүкіл саяси шаруашылық жэне
мэдени жұмысқа партия басшылығын күшейту ісінде олардың ролін арттыру ... ... ... ... ... редакцияларын және тілшілер
тобын маман қызметкерлермен нығайту жөнінде шаралар ... ... өз ... ... жэне ... ... айта
қаларлықтай арттыруларына көмектесу қажет. Соңғы 8 жыл ... ... ... ... ... 12 миллионнан астам баспа табақ болады. Басылып
шықкан эдебиеттің ең көбі ... - ... ... пен ... - ... шығармалары. Бұл жылдардың ... В.И. ... мен ... К. ... пен Ф. ... 88 шығармасы басылып шықты, бұл
шығармалардың көлемі 920 баспа табақ, жалпы тиражы 1 миллион 645 мың ... ... ... басылып шыққан ғылыми -зерттеу ... мен ... ... ... ... келелі мэселелерді жазу үшін
қамтамасыз ету керек, кітаптардың идеялық дэрежесін ... ... ... ... ... ... керек, республикамыздағы баспалардың аса
маңызды, бірінші кезектегі міндеті міне осы. Идея жағынан сапасыз, ... ... ... ... ... ... үлкен зиян
келтіретінің ұмытпау керек. Біздің баспаларымыз эдебиеттегі ... ... ... ... сақтай отырып, оқушыларымызға идеясы
жоғары, мазмұны, сапасы жақсы және түрі ... ... ... ... ... әдебиеті тез өрлеп, ілгері дамыды. Қазіргі уақытта Қазақстан совет
жазушылары одағының қатарына 119 маман бар, ... ... ... ... Егер қазірде 200 ден астам адам әдебиет ... өз ... ... еске алсақ, заманымыздың таңдаулы талантты жастарының есебінен
эдебиет кадрларының бүдан былай да, ... ... өсе ... деп ... сеніммен айтуға болады. Большевиктер ... ... ... ... ... ... драматургтерді,
эдебиетшілерді -тэрбиелеп, өсіру жөніндегі үздіксіз қамқорлық көрсетіп
келеді, осының арқасында қазақ совет эдебиеті сан ... да, сапа ... ... өсті. Алайда, қазақ эдебиетінің дамуында идеялық жэне көркемдік
жағынан қателер мен ... ... жоқ деу ... ... еді. БК(б) ... ... «Звезда» жэне «Ленинград» журналдары туралы,
театрлардың репертуары туралы жэне кино ... ... ... мен ... ... ... ... жазушылардың
еңбектерінде де болды. Жданов жолдас «Звезда» жэне « Ленинград» журналдары
туралы жасаған баяндамасында былай ... ... тағы бір ... - олар бір ... ... заманның тақырыбынан қашықтап,тарихи
тақырыпқа біржақты эуестеніп жүр, ал екінші жағынан тек ... қана ... ... ... ... эрекеттеніп жүр». Бүл берілген
бағаның ... ... да ... ... бар ... айту ... ... жағында атап көрсететін бір ... - ... ... өз
шығармаларында буржуазиялық үлтшылдық көрінісітерден арылмай келеді. Тарихи
шындыққа ... олар ... ... ... ... ... түрмысын эсерлеп жүр, сөйтіп, ... ... ... ... ... ... К(б) П Орталық Комитеті, БК(б) П Орталық
Комитетінің идеология мэселелері ... ... ... 1947 жылы ... Қазақ ССР Ғылым Академиясынының тіл жэне эдебиет Институтының
жүмысындағы өрескел саяси ... ... ... ... ... эдебиетін
бүрыңғыдан да гөрі дамыту мэселесі 1948 жылы ҚК (б) П ... ... ... да ... 1948 ... тамыздың аяғында ҚК(б) П Орталық
Комитеті Қазақ совет эдебиеттінің жайлы жэне оны бүрынғыдан да гөрі ... ... ... ... ... ... БК(б) П ... Комитетінің
осы талабын орындау жолында жүмыс істеуге тиіс [29]. 1940 жылдан 1948 жылға
дейінгі уақытта ... ... ... жэне өнер ... ... оқу ... ... өсті. Қазір республикада мамандық
жолға түскен 36 театр, соның ішінде 21 қазақ театры, 20 концерттік ... ... 20 ... оқу ... ... істейді. Алматыда мемлекеттік
консерватория қүрылды. Осымен бірге, өнер қызметкерлерінің ... да ... Өнер оқу ... 222 адам даярлап шығарды, бүлардың 107 қазақтар.
Соғыстан кейінгі бейбітшілік қүрылыс дәуірі өнер қызметкерлерінен ... ... да ... ... жэне ... ... ... -
көркемдік дэрежесін жоғарғы көтеруді талап етті. БҚ(б) П ... ... ... 26 ... ... театрлардың репертуары және оны жақсартудың
шаралары туралы» алған өзінің қаулысында театрлардың репертуарлық саясатын
қатал сынады, ... ... ... ... ... рөлін күшейтудің жолдарын көрсетіп берді. БК (б) ... ... ... ... ... жөніндегі сыны біздің
театрларымыздың репертуар саясатына да, біздің ... ... да, ... ... ... шығармаларына да толық
қатысы бар сын болды. БҚ (б) П Орталық Комитеті ... ... ... ... ... біздің жазушымыз А. Тэжібаевтың «Біз қазақтармыз» ... атап ... Бүл ... ... ... ... ... қол үзіп қана қойған жоқ, ... ... ... қатты қанаған хандар мен феодалдардың өмірін эшкерлеп, қазақ
халқының өткендегі тарихын бүрмалады. БҚ(б) П ... ... ... ... операсы туралы алған қаулысында совет музыкасының қазіргі
жайына кеңінен терең саяси ... ... жэне ... ... ... ... көрсетіп берді. БҚ(б) П Орталық Комитетінің бүл қаулылары
біздің партия үйымымызға ... бен ... ... идеясыз, көркемдігі аз, қажеттілігі, тәрбиелік мэні жоқ
пьесалардан, музыкалық шығармалардан тазартуға көмек ... ... ... жазу ... тиісті шаралар қолданылды; қазіргі тақырыпқа жазылған
таңдамалары пьесалары қазақ тіліне аударылыды. Алайда өнердің дамуында элі
де елеулі ... бар. ... ... ... ... ... ... сондай-ақ вокалдық жэне
музыкалық кадрлардың, эсіресе, ... ... ... өсуі өте
шабан. Қазақстанның Советтік жазушылар одағы, оның ... ... ... ССР ... ... ... өнер ... басқармасы,
оның бастығы Ахметов жолдас совет адамдарының театр жөнінде өсіп ... сай ... ... ... ... қызмет атқарады келеді.
Театр сыншыларының патриоттыққа қарсы бір тобы «Правда» жэне «Культура ... ... ... редакциялық мақалалар біздің драматургтермен
театр қызметкерлерінің ... ... ... ... ... түрлеріне қарсы, буржуазиялық космополитизм мен
формализмнің ықпалдарына қарсы күшті күшейту ... ... ... БҚ(б) ... ... В. ... «¥лы достық» операсы туралы алған
қаулысы ... бері бір ... ... ... ... ... толық жауап бере алатын шығармалар беретін ... ... ... ... ... ... мэдениетімізді ілгері дамыта
алатын маман кадрларды келешекте де ... ... ... ету ... ... ... қажет [30]. Еңбекшілерді коммунистік жолмен
тэрбиелеу жөніндегі, адамның санасындағы капитализмнің ... ... ... ... ... ... ... мекмелері кино
мен радио болып табылады. 1945 жылы Қазақ ССР Министрлер ... ... ... ... ... ... қүрылды, ал,
еңбекшілер депутаттарының облыстық, қалалық жэне ... ... ... бүл ... ... ... Бүл жағдай
республикадағы көптеген оқу үйлерінің, селолық жэне аудандық клубтардың,
мэдениет үйлерінің, ... жэне ... ... жүмысына басшылық
ету ісін бір ... ... жэне ... ... ... қоюды
қаматамасыз етті. Партия мен совет ұйымдары ... - ... ... ... ... барынша көп коңіл бөлуге тиіс, эрбір колхозда
клубтар мен ... ... ... колхоздар мен колхозшылар ынта-
жігерін көтеруге тиіс, мэдени - ағарту мекемелерінің жұмысын ... ... ... отыруға тиіс, бұл мекемелерді ысылған жэне іскер кадрлармен
нығайтуға тиіс. ... жылы ... ... ... жэне ... таратын республиалық қоғам үлкен мэдени - ағарту жұмысын ... ... ... үйымдары қоғамға бүдан былай да барынша көмек
көрсетуге тиіс, ... бүл ... ... коммунистік тэрбие берудің
аса маңызды бір тетігі болып табылады. ... ... ... ... зор маңызы бар. Киноны «бүқаралық үгіттің аса маңызды
қүралы» деп ... ... ... ... ісін ... ... ... жөнінде мынадай негізгі мэселелерге көңіл бөлуге тиіспіз: Алматы
киностудиясының жүмысындағы ... тез ... жою ... ... ... ... ... сапалы көркем суретті фильмдер жасау
жөнінде қолымызда бар мүмкіншіліктерді толық пайдалану керек, ... аса ... ... ... ... ... ... ісіне, өнеркэсіп пен ауыл ... ... ... ... ... фильмдерді, журналдарды шығару ісін
үлғайту керек. Әрбір ... ... ... ... ... мал шаруашылығы участіктерінде кинокартинларды үнемі көрсетіп
отыру керек, киноны ... ... ... ... игілігіне
айналдыру керек. Қалың бүқара арасындағы зор саяси жэне ... - ... ... ... ... еске ала ... біз эрбір кэсіп орнында,
мекемеде, колхозда, эрбір жүмысшы мен ... ... ... ... радио болуын қамтамасыз етуге тиіспіз. Радио
хабарларының сапасын бүдан ... да ... беру - ... ... ... хабарын тарататын орындар қызметкерлерінің міндеті болып
табылады. Партия ... ... ... ... ... ... ... ісін барынша ілгері бастыруға тиіс, бүқараны алда түрған
міндеттерді ... ... ... ... ... ... қуатты қүралы ретінде радионы кеңінен пайдалануға тиіс [31].
II. Ж¥МАБАЙ ШАЯХМЕТОВ ЖӘНЕ XX ... ... 1. Өз ... өр ... ... ісі және ... оқу орындары Қазақстан ҚК(б) П III съезі
мен IV съезі арасындағы жылдар ... ... ... ... ... да ... ... 1940 - 41 оқу жылымен салыстырғанда бастауыш
мектептер мен жеті жылдық мектептердің саны бүрыңғының үстіне 1005 ... ... ал ... дүрыс ретке салудың нэтижесінде орта
мектептердің саны біраз кеміді (741 кеміді). Бүл жағдай ... ... ... ... ... ісін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 1948 - 49 ... ... саны ... ... 1940-41 оқу жылындағы, эсіресе,
1943 - 44 оқу жылындағы оқушылар санынан асып ... ал 1943 - 44 ... ... ... ... ... ... саны өте-мөте болды.
Соңғы үш жыл ішінде оқушылардың сабақты ... ... ... келеді.
Соғыстан кейінгі бесжылдық жоспардың Қазақстан халық шаруашылығының
тараулары үшін маман ... ... ... ... ... жоғарғы кластардағы оқушылар санын көбейту міндетін, қазақ орта
мектебін нығайту міндетін, орта ... ... ... жыл ... отыру міндетін жэне жалпыға бірдей міндетті оқу жоспарын сөзсіз
орындау міндетін қойды. Ауыл ... ... ... ... ... байылғы оқу жылында мектептерде жаратылыстану
ғылымын оқыту ісін ... ... ... ... ... Осындай
табыстармен қатар, халық ағарту орындарының жүмысында елеулі кемшіліктер де
бар екенін айту керек. ... ... ... ... ... ... ... отыр; оқушылардың үйреніп жүрген пэндерді
қалай орындағаның үнемі тексеріп отырушылық элі де жоқ; ... ... ... ісі үдайы жүргізіліп отырмайды; оқушылардың жалпы мэдени
дэрежесі мен сабақ үлгеруін ... үшін ... жэне ... ... ... ... ... БҚ(б) П Орталық Комитетінің «Орыс
мектептерінен өзге ... орыс ... ... ... ... ... ... К(б) П Орталық Комитетінің осы мэселе жөніндегі қаулылары
қанағаттанғысыз орындалып келеді. Мүның себебі - орыс тілінен сабақ ... ... бүл ... ... ... жэне ... сабақ беруге методика
жағынан әзірленбеген. Мүғалімдердің идеялық дэрежесі мен жалпы мамандығын
көтеру ... ... жайы ... ауылдық жерлерде элі де тіпті
қанағаттанарлық емес. Мектепке жэне ... ... ... ... ... ... ... методикалық жэрдемнің қазіргі
формалармен қанағаттанып қана қоймай, өзгеше система жасауды, осы ... ... 2-3 ... ішінде эрбір мүғалімнің өз мамандығы бойынша
білімін арттыратын курстан ... ... ... ... етеді. Қазақ
мектептері үшін оқу кітаптарын басып шығару ... ... бар ... тиражы жағынан 1948 жылғыдан үш есе артық басылады),
ме
ктептерді орыс тіліндегі оқу ... ... ісі де ... ... қарамастан, шығарылып отырған оқу кітаптарының саны мектептердің
қажеттерін толық өтей алмай отыр, ал бүлардың ... ... ... ... мен ... ... ... мына міндеттерді орындауға мықты көңіл
бөлуге тиіс: жаппай жеті жылдық оқу ісін қамтамасыз етіп, орта ... ... ... түсу ... бүл үшін ... ... барлық балаларды жэне
толық бастауыш білімі жоқ жасөсіпірімдерді мектепке тарту ісін ... ... ... мен ... ... ... мен жас өспірімдерді
жеті жылдық мектепті бітіретін барлық балаларды бесінші мектепте ... ... ... ... жэне орта ... 8-10 кластарындағы
оқушылардың санын барынша көбейту; мектептерде оқу-тэрбие жүмысын бүтіндей
жақсартып, бір класта екі жыл ... жэне ... ... санын мүлде азайту керек, екі сменалы сабақты кемітіп, үшінші
сменаны толық жою керек; мектептерді ... ... ... кадрлармен
қамтамасыз ету керек; арнаулы педогогикалық білімі жоқ ... ... оқу жэне ... оқу ... ... керек; қазақ мектептері үшін
орыс тілі мен ... тілі ... ... жақсарту ісін аяқтау
керек, қазіргі оқу кітаптарын жақсартып, балаларға ... жэне оқу ... ... жогары талаптарға сай келетін жаңа оқу кітаптарын ... ... ... ісін ... кең көлемде жүзеге асыру керек; қазақ
мектебінде орыс тілі мен ана тілінен жэне ... ... беру ... ... ... балалар үшін қазақ тілінде жоғары сапалы көркем
шығармалар мен ғылыми-көпшілік кітаптарын жасау ісіне ... ... ... ... ... мектептен тыс мекемелерді ашып, оларды
нығайту керек; мектептердің қамтитын жер аумағын ықшамдап, мектеп ... ... да ... ... ... отыру керек; жайылымды мал шаруашылығы
аудандарында мектептерді дамыту керек; қазақ орта ... жэне ... ... ... ... 8-10 кластарда қазақ қыздарының
санын көбейту керек; мектептер мен интернаттар үшін жаңа ... салу ... ... ... бірдей міндетті оқудың материалдық базасын нығайту
керек; мектептерді көрнекті оқу күралдармен ... ... ісін ... ... ... ... жабдықтап, мектеп мебелін
әзірлеу керек; ... ... ... ... ... ... ... орнымен пайдалану керек. Социализм жағдайында, өсіп
келе жатқан бүкіл жас үрпақ мектептен өтіп ... ... ... тарих
жүзінде ең бірінші рет нағыз халықтық мектеп болды. ... ... жас ... ... ... беру ісіне ерекше
жауапкерлікпен қарап, өз жүмысының ... ... ... ... бен жастарымыздан коммунизмнің белсенді саналы қүрылысшыларын
тэрбиелеп шығаруға ... Есеп ... ... ... ... республикадағы
жоғары дэрежелі оқу орындарының жэне оларда ... саны ... 1940 жылы ... дэрежелі оқу орындарының саны 18 еді, оларда
оқитын студенттер 8911 еді, ал ... ... 23 ... ... оқу орны
бар, бүларда 16419 студент оқиды. Соғыс жылдарының қиыншылық жағдайларының
өзінде республикада ... бес ... ... оқу орны ... ... ел ... ... физкультура институты, технология институты
(Шымкент ... ... ... жэне Қазақтың педогогикалық
эйелдер институты. Жоғары дэрежелі оқу орнының ... түрі ... ... ... ... айрықша атап өту керек. Бүл
институт қазақ қыздарынан маман педогог ... ... ... ... ... 578 ... оқиды. Соңғы жылдар ішінде ғылыми дәрежесі мен
атағы бар педогогтер ... ... ... ... ... ... профессорлар, оқытушылар кадрларының составы жақсарды. 1940
жылы 46 профессор мен ... ... 131 ... пен ... ... ... Бүған қарамастан, жоғары дэрежелі оқу орындары мамандығы ... ... элі ... ... ... ... етілген жоқ. Жоғары
дэрежелі оқу орындары ... ... ... ... саны өте ... ... ҚК(б) П ... Комитеті 1946 жылы жэне одан кейінгі
жылдары ... ... ... арттыру жөнінде бірсыпыра ... ... ... республиканың жоғары дэрежелі оку орындарында
қазақ ... саны 473 еді, ал 1948 жылы 5.292 ... ... - ... арасындағы идеялық-саяси жүмысты ... ... ... ... ... өз ісін жетік білетін жақсы ... ... , ... ... сөз ғана емес, сонымен қатар өндірістің
үйымдастырушысы, коммунизмнің жеңіп шығуы жолындағы ... ... жэне ... ... ... сөз. ... ... санының кемуіне
қарсы үзілді-кесілді күрес жүргізіп, барлық жоғары дэрежелі оқу орындарында
студенттер санын түгел сақтау жөнінде шаралар ... ... ... ... ... ең үлкен оқиғалар 1940 жылдың аяғында В.И. Ленин
атындағы Бүкілодақтық Ауыл ... ... ... ... жэне 1946 жылдың ортасында Қазақ ССР ... ... ... табылады. Егер 1932 жылы ССР Одағы Ғылым Академиясының
Қазақстандағы базасында екі сектор - ... мен ... ... ... ... ... Қазақ ССР Ғылым Академиясының қарауында 48 ... бар, ... ... ірі ... ... - 17,
институттар дэрежесінде секторлар - 15, жергілікті базалар, тағы басқалары
-10. 1940 жылы ... ... бір де ... ... жоқ еді,
қазіргі уақытта олардың саны 17- ге жетті. Ғылым кандидаттарының ... ... бар. Бір ... нэрсе ғылым докторлары мен кандидаттарының арасында
13 қазақ әйелі бар [32]. 1949 жылы ... ... ... ... де ... алу ... бүған республикада алюминий рудаларының қорлары
болуы қолайлы жағдай туғызып отыр. Ғылым Академиясының Қазақстанның нақтылы
экономикасын зерттеу мэселелеріне ... ... ... ... ... ... түсті металл өнеркэсібін үштастыру мэселесін ... ... ауыр ... мен ауыл ... ... өмірлік мэні
бар су қорларын зерттеу ... ... ... ... ... ... қажет. Медициналық ғылыми мекемелер өздерінің жүмыстарында өлкелік
паталогия мэселелеріне ерекше көңіл бөлуге тиіс; сөйтіп Қазақстанда
ор
ын тепкен ... ... ... ... қысқа мерзімде табуы
керек; өте-мөте қауіпті жүқпалы аурулардың табиғи мекенін зерттеу ... 1949 жылы ... ... керек, ол аурулармен күресу шараларын
белгілеу қажет, мамандыққа байланысты ауруларды, өнеркэсіптік травматизмді
зерттеу жэне ... ... ... эдісін табу жөнінде қолма-қол жүмыс
жүргізу керек. ... ... ... жэне Ленин атындағы
Бүкілодақтық Ауыл шаруашылық Ғылыми ... ... ... мекемелері
республикалың эр түрлі аймақтары үшін ауыл ... ... ... ... ... ... ... жақсарту, ауыл шаруашылық
малдарының ... ... ... мал ... ... ... ... пайлаға асыру, ауыл шаруашылық малдарын аурудан сақтау
күресінің нэтижелі жолын іздеу мэселелері ... аса ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығында шөп танапты
системалы егіншілік жөніндегі ... ... ... ... шарушылық егістерінің шығымды жаңа сорттарын жасауы жэне ... ... ету, ауыл ... эр ... ... ... механизациялау, ауыл шаруашылық өндірісін жоспарлап, орналастыру
жэне басқа сондай түйінді мэселелерді шешу жөніндегі жүмыстарды өрістеру
қажет. ... ... ... ... ... ... өзгерту
шараларының зор программасы болып табылады; бүл жоспар Ғылым Академиясының
жэне Ленин атындағы Бүкілодақтық ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ауыл ... ... Академиясы Филиалының
ғылыми жүмыстарындағы негізгі міндеттердің бірі. Қазақстан Коммунист
партиясының басшылығымен ... ... ... ... мэдениет пен өнердің барлық тарауларында келелі жүмыстар істеді.
Бірақ ... ... да гөрі ... зор міндеттер түр.
ССРО Министрлер Советі мен БК(б) П Орталық Комитетінің «Колхоздар мен
совхоздардың қоғамдық ... мал ... ... үш ... (1949-195 Іжылдар) туралы» тарихи қаулысы мал басын неғүрлым тез
өсудің, оның өнімділігін шүғыл артырудың мүнан ... ... ... анықтап береді. Бүл қаулыда барлық партия, совет үйымдарының,
ауыл шаруашылық органдарының, колхоздардың, совхоздардың жэне ... өте ... жэне аса зор ... ... бүл міндеттердің ойдағыдай
орындалуы бүкіл ауыл шаруашылыгын онан сайын өркендетуді, колхоз қүрылысын
нығайтуды қамтамасыз етеді [33].
¥лы Отан ... ... ... ... ... ірі ... ... жасалды. Соғысқа байланысты жаңа, негүрлым күрделі жэне
жауапты міндеттерді орындау түрғысынан ... ... ... К(б) ... Комитет партия, совет және органдарынан ең алдымен республиканың
негізгі мал шаруашылық аудандарында малды қысқы жайылымға ... ... ... ... ... ... төл есебінен көбейту қарқынын мықтап
күшейтуді талап етті. Мүның өзі қолда бағылатын малдың ... ... ... ... саймандарды аз жүмсауға, малдың түрлі жүқпалы
аурулардан өлім-жетімге үшырауын азайтуға мүмкіндік береді. БК(б) П ... ... ... ... кейінгі дэуірде ауьш шаруашылығын
өркендету шаралары туралы» қаулысы мал шаруашылығы жөнінде ... ... ... ... партия және совет органдары 1941-1946
жылдардың ішінде жылқының, сиыр ... және ... ... ... ... ... деп атап ... БК(б) П Орталық Комитеті ... ... баға ... ... ... ... мен бүкіл партия үйымы сталиндік жаңа бесжылдықтың жоспарын
орындау жолында қажырлы күрес ... 1947 жэне 1948 ... мал ... ... Сталин жолдасқа жазған хатта алған міндеттемелер ... ССРО ... ... мен БК(б) П Орталық Комитетінің осы
тарихи қаулысының қарсаңында ... ... ... мал ... қолы ... отырған бірсыпыра негізгі табыстары осындай. ... ... ... ... мен ... жэне Сталин жолдастың
өзінің біздің алдымызға қойып отырған - ... ... ... аса ... ... орасан үлкен міндеттері сөзсіз орындауға бізде толық жағдай
бар екенін ... ... ... көп ... ... қоғамдық шаруашылығын өркендетуде
артта қалып келген бірқатар аудандар жөнінде ... көп ... ... ... Ақтөбе облысындағы Қарабүтақ ауданының колхоздарында 808 мың
сиыр малы бар, ал жаңа минимум бойынша оларда 29,9 мың сиыр малы ... яғни үш ... ... ... ... керек болады. Бүл ауданда 29,5 мың
қой мен ешкі бар, ал жаңа минимум бойынша 171,8 мың болуға, немесе 5,5 ... ... ... ... ... Бөрлі ауданында сиыр малының
саны 4 еседен артық, қой мен ешкі - 9 ... жуық ... ... ... басқа аудандары мен колхоздарында да жағдай осындай.
Бүл мэліметтер мал ... жаңа ... ... ... мен үкіметтің қарарын
орындау үшін республика партия үйымының алдында ... ... ... ... ... ... 1949 жылы ... колхозда төрт ферма
- товарлы сүт фермасын, қой фермасын, шошқа ... қүс ... ... түр. Бүл- 1949 ... ... екі товарлы сүт фермасын,
546 шошқа фермасын, 4180 қүс фермасын ... ... ... ... 3000 ... өнімді малдар мен қүстың төрт-төрттен
фермасы, 6686 колхозында, ... ... ... ... ... ... Көп колхоздар түрмыс жағдайына байланысты шошқаны ... ал ... ауыл ... артелдерінде дэндэ дақылдар егісі
болмағандықтан қүс өсіруге болмайды. Бүл колхоздар шошқаның ... ... тыс 380 - 400 қүс ... ал қүс фермасының орнына
кемінде 65 сиыр малын немесе 320-330 қой өсіруге міндетті. Республиканың
оңтүстік-батыс жэне ... ... ... сиыр малы ... ... ... ... қойды да көбейтуі қажет. Ол үшін бүл
облыстарда қолайлы жағдайлар бар. Ал солтүстік, солтүстік-шығыс ... ... жэне ... мал ... ... ... ... бар.
Сондықтан бүл облыстарда қой жөніндегі
минимумды орындаумен қатар, сиыр малы мен шошқаны да көп өсіру ... ССРО ... ... мен БК(б) П ... ... ... ең
таяу уақыттың ішінде колхоздардағы мал санын жэне қоғамдық малдың
өнімділігін айтарлықтай көбейтіп, совхоздармен бірге, қоғамдық мал
шаруашылығы ара салмағы жөнінде болсын, сол ... ... ... ... шығару жөнінде болсын елімізде жетекші шаруашылыққа айналып, 1948
жылғымен салыстырғанда, 1951 жылы ет, май, сүт, ... жэне ... ... ... ... ... ... керекті басқа
өнімдерді, жеңіл өнеркәсіпке керекті теріні, жүнді және басқа шикізаттарды
кемінде қамтамасыз ету міндетін қойды. ССРО ... ... мен БК(б) ... ... ... малдарды неғүрлым тез көбейту ісіне қазіргі уақытта
кедергі болып отырған нэрсе мал азыгы базасының қанағаттанғысыздығы ... Бүл ... ... ... ... ... жэне
колхоздарында да бар үшжылдық жоспар бойынша ... ... ... оның ... ... міндетті партия, совет жэне
ауылшаруашылық органдарын мал азығын ... ... ... ... таяу ... ... ... түрақты мал азығы базасын
жасауды міндеттейді. Мүнсыз мал шаруашылығын тез ... ... ... аса бай ... ... бар, ... өзі мал ... бір-ақ жылға
жинап қоймай, бір жылдан - бір ... ... ... мол ... қор ... ... ... Бүл мүмкіндіктерді көп облыстар пайдаланбай келеді.
Соның ... ... ... мен ... ... ... керекті
азықпен қамтамасыз етпейді, жем-шөптің болмауынан малдың көп өлім- жетімге
үшырауына жол береді. ... ... ... ... мал саны ... ... мал азығын дайындау жүмысы өте баяу ... ... ... эсіресе Шығыс Қазақстан, Қостанай облыстарында ... өсуі мен оның ... ... ... ... зор ... Бүл ... мал азығын дайындаудың осындай жағдайда болуы
малды қыста жайып бағуды үлғайту есебінен толықтырып та отырған жоқ, ... ... ... ... кең ... өзінде малдың 65-70
проценті қолда ... ... ... ... ... ... ... есебінен бүкіл облыс бойынша мал азығынмен қамтамасыз
етілмегенін ... ... де ... да ... аз ... мал ... базасын жасаудағы елеулі кемшіліктердің бірі-шөп шабу
мерзімінің үзаққа созылуы. Өткен жылы шөптің тең жартысы ғана ... ... Шөп шабу ... ... ... ... ... сондықтан мүны малшаруашылығын өркендетуге, оның өнімділігін
арттыруға кедергі жасайтын елеулі ... деп білу ... ... ... да ... егіс ... аса маусымды жүмыс. Егін шаруашылығы үшін
егіс ... ... ... ... мал ... үшін пішен шабудың
маңызы да сондай: сондықтан, пішен шабуға эзірлену жэне оны ... біз ... егіс ... ... барлық күшімізді сала
жүргізуіміз керек. Мал азығын қажетті мөлшерде дайындау ғана - мал ... ... ... ... ... Ақтөбе облысының колхоздары 1948
жылы мал азығын дайындауды жаман өткізген жоқ, бірақ оны мал ... ... ... Көп колхоздарда пішеннің бар болғанына қарамастан
малдар аш болды. Мүның өзі малдың жаппай ... қыс ... ... көп ... ... ... Мал ... тасуды пішен шабу жүмысымен
бірге бастау керек, сөйтіп қыс түскенге дейін ... мал ... ... қасына тасып жеткізетін болу керек. Мүнысыз колхоздарды
қысқа дайын деп есептеуге болмайды. Орылған шабындықтарды, ... ... ... да ... зор. Бүл ... жер-жерлерде жөнді мән
берілмей келеді.Бірқатар колхолздарда, тіпті кейбір аудандарда есепті дүрыс
алмау, ... ... ... да бар. Мал ... ... көз ... жэне мемлекетке үлкен зыян келтіреді. Оңтүстік Қазақстан облысының
колхоздарында ... жылы мал ... ... ... мал ... ... облыстық партия комитеті оның секретарьлары Ерлепесов пен
Сүлейменов жолдастар, облыстық атқару ... оның ... ... ... мал ... ... ... жағдайын білмегендігі
көп себеп болды. Егер колхоздардың мемлекетке тапсырған сиыр малының орташа
тірі салмағы 1948 жылы 280 ... ... оны ең ... ... ... қойдың салмағын 43 килограмнан 50 килограмға жеткізіп,
біз ет тапсыру жоспарын анағүрлым көбейтілген жағдайдың өзінде, ... бір ... ... ... мың ... ... ... жасаймыз. Фермаларда сақталып қалған малдың саны жыл ... ... ... ... ... жақсарып отырады. Сонымен
қатар, колхоздардың экономикасы да ... ... ... ... 1951 жылы ... ... сүт ... көбейтілуге тиіс,
ал жоспар бойынша эрбір сауын сиырдан 1400 литр сүт сауылуы керек. ... 757 литр сүт ... ... Мүның өзі біздің алдымызға сиырдың
сүттілігін шүғыл арттыру міндет қояды. Әрбір қойдан қырқылатын жүн ... ... ... биязы жэне жартылай қылшық жүн өнімін кемінде ... ... ісі ... ... ... ... тапсырылатын жүннің
жалпы көлемі көбейтілуіне қарамастан, бізде биязы жэне жартылай қылшық жүн
жылдан-жылға аз тапсырылып келді. Әсіресе ... ... ... ... ... ... ... жүнді аз тапсыруда. Партия, совет жэне ауыл
шаруашылық органдарының басшылары, сол ... ... ... ... ... ... ... тиісті, ол үшін саулықтарды биязы
жүнді қошқарлармен шағылыстыру, малды бағу жүмысын жақсарту, жақсылап күту
жөніндегі тапсырмалардың жыл ... ... ... ету ... Жаңа
фермаларды неғүрлым тез үйымдастырып, оларды мал санының жаңа минимумымен
толықтыруда колхозшыларды ынталандыру ... ... мен ... шараларын барлық колхозшыларға нақтылы мысалдар келтіріп,
түсінікті етіп үғындыру қажет. Колхоздар мен совхоздардың қоғамдық ... ... ... үш ... ... ... жэне ... фермаларында мал мен қүс ... ... ... ... ала ... ССР ... ... Советі
республикамыздың колхоздары мен совхоздарына ... ... мал ... жэне оның ... артыру жөніндегі жоспарлары тапсырманы бекітті
[36].
Қоғамдық мал шаруашылығын өркендетудің үш ... ... ... ... үшін 1952 жылғы 1 январьда сиыр малының санын
3300 мыңға, оның ішінде сауын сыйырды 990 мыңға жеткізу ... ... ... ... ... үш ... ... жэне белгіленген
минимумды орындауға керекті мүмкіншіліктің бәрі бар. Колхоздарда мал
шаруашылығын өркендету жөніндегі ... ... ... ... ... 1941 жылға дейін республика бойынша түтас алғанда сиыр малының ... ... ... ... кейбір жылдары республикамыздың колхоздарында
малдың бүл түрі мүлде аз өскедігін, ал ... ... ... ... ... Демек, сиыр малын өсірудің үш жылдық жоспарын
орындау үшін республиканың эрбір колхозында малдың жыл ... ... ... отыруын қамтамасыз ету керек. Ет қорын көбейтіп, ... ... ... жақсарту үшін малды жайып жэне қолда ... ... мэн ... жою керек; мемлекетке тапсырылатын
малдарды уақытылы бөлек қоралап бағу ... ... ... ... қамтамасыз ету керек. Мемлекетке малды аз тапсыратын басқа ауыл
шаруашылық артельдері колхозаралық үйымдастыруға ... ... ... ... ... ... ... қарағанда мүның өзі
шаруашылыққа ерекше тиімді болды. Қазақстанның жаратылыс жайылымы өте бай,
сондықтан республикамыз тек қана ... ... мал ... ... ... тиіс. 1952 жылғы январьда республика колхоздарында
20.860,0 мың қой болуға тиіс [37]. Қазақ ССР ... ... ҚК(б) ... ... ... ... ... белгілегенде колхоздардың
белгіленген көтеріңкі минимумды орындау жағдайын, сол сияқты ... ... ... ... бір ... өсу ... ... жэне жартылай қылшық жүнді қойлардың санын барынша көбейтіп, ... ... ... Қазақ ССР-нің колхоздарында 1952 жылғы январьда
биязы жэне ... ... ... ... саны 7190 мың ... ... қой ... 40 процептіне тең болуға тиіс.
Республикада биязы және ... ... ... ... ... шүгыл
мемлекетке биязы жэне жартылай қылшық жүнді аз тапсыруға экеліп соқты. 1948
жылы бүл жүннің дайындалған мөлшері ... ... ... ... ... әрең ... ... Шығыс Қазақстан, Ақтөбе, Ақмола
облыстарында қойлардың бүл түқымы 1944 жылғымен ... өте ... ... сапа ... ... ... өте қанағатсыз жүргізілуде
[38]. Малды түқымына ... ... ... бойынша Қазақстан
колхоздарында қаракөл қойларының ара салмағы 12 процент болуға тиіс. 1951
жылы ... саны 2,2 ... ... ... Бүл ... ... ... қойларын көбейту жөніндегі белгіленген жоспардың
орындалуын қамтамасыз ету қажет. Қылшық жүнді қойлар өсірілетін аудандарда
колхоздарды Еділбай түқымды ... ... ... ... ... ... тірі салмағын жэне жүн көбейтуді көздеу керек.
Колхоздарда малдарды сүрыптау және таңдау ... ... ... ... асыл түқым тарататын рассадниктің асыл түқымды мал
фермаларынан аса бағалы ... ... ... сату ... ... бойынша республиканың колхоздарында 1954 жылы январьда
кемінде 428 мың шошқа болуға тиіс. Үшжылдық ... ... 1952 ... фермаларында 400 мың шошқа болуы керек [39].
Белгіленген миниум бойынша ... ... ... саны 12
миллионға, ал үшжылдық жоспар бойынша 1952 жылы 1 ... ... ... ... ... Егер 1949 ... 1 ... 283 мың қүс болғанын
ескерсек, күс шаруашылығын мықтап өсіру керек екенін көреміз. Колхоздарда
күс ... ... ... тура ... Әсіресе соңғы жылдардың
ішінде мал саны мықтап ... ... мал ... ... ... ... болып отыр. Түрақты мал азығы базасын жасаудағы елеулі кемшіліктердің
бірі-шөп шабу мерзімінің үзаққа ... ... өзі ... ... қыс ... ... көп болуына экеліп соқты.
Колхоздардың өскелең қоғамдық мал шаруашылығы үшін ... мал ... ... үшін ... айтылған кемшіліктердің бэрін неғүрлым ... ... ... ... ... аудару қажет:
1. Республиканың оңтүстік облыстарының колхоздарында мал азығы базасын
нығайту жүмыстары дала мал ... ... ... ... көп жылдық жэне
бір жылдық шөптерді егуді, жеміс тамырлы жэне сүрлейтін дақылдар егісін
үлғайту, ферма жанындағы ауыспалы егіс ... ... ... ... ... ... облыстарда дэнді жэне бүршақты шөптердің кейбір түрлерінің
шағын болуы себепті Қазақ ССР Ауылшаруашылығы жэне совхоздар
министрліктері, олардың ... ... ... ... ... ... түқымын өсіруді тездетулері керек.
3. Түқым рассадниктерінің жэне түқым өсіретін шаруашылықтардың
жүмысын батыл жақсарту ... ... ... ... [40].
ССР Одагы Министрлер Советі мен БК (б) П Оталық комитеті ... ... ... ... ... ... барлық совхоздарында ... ... ... ... ... ... Совхоздарда сиыр
малы өткен үш жылдың ішінде іс ... 18 ... ... ... ... 84,7 ... көбейтілуге тиіс [41]. Сиыр малы эсіресе Ақтөбе,
Көкшетау, Қостанай жэне Павлодар ... ... ... ... керек, өйткені бүл трестердің совхоздары соғыс жылдарында сиыр
малын едэуір ... ... ... элі де ... жоқ. Сиыр
малының мүндай мықтап көбеюін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... мен ... асыл ... ... ету керек, қолдан үрықтандыруды кеңінен үйымдастыруға керек, жыл
сайын эрбір сиырдан, қашардан төл алып, оны аман сақтау керек. Мал ... ... қоры ... ... малды өз төлімен ұ_дайы ... ... ... мен қызметшілердің меншігіндегі бүзауларға
шарт жасауды, олардан сиырлар сатып ... ... ... ... ... ... және Ақтөбе облыстарының совхоздары мен трестері үшін
бүл жүмыстың ... ... бар. Мал ... жоспар бойынша жалпы өсуін
қамтамасыз ету үшін бүған дейін артта қалып келген ... ... ... ... ... ... көмек көрсету керек, бүл совхоздардың
басшыларына неғүрлым қатаң талаптар қою ... ... ... етті мал ... едэуір үлғайтылуға тиіс.
Республиканың совхоздарында еттік түқымды сиыр малы 1948 ... ... ... ... Жоспар бойынша сиыр малының өнімділігі арттырылу
керек. 1948 жылы орта есеппен эрбір сауын сиырдан 1243 литр сүт ... жылы 1820 литр сүт ... болу ... ... ... ... қарай, жақсы сапалы жэне қүнарлы азықпен дүрыс тамақтандыру
керек, малға азықты жегізер алдында даярлауды кең ... ... ... жайылыммен қамтамасыз ету керек. Сиырдан сүт алуды өткен жылдың
өзінде 1951 ... ... ... ... ... ... ... табыстары сиырлардың сүттілігін арттыру жоспарын толық
орындауға болатынын ... 1951 жылы ... ... ... ... сиырдан 1820 литр сүт алуға тиіс. Ал Талдықорған облысының
Ленин атындағы ... ... ... ... орта ... ... сиырдан 2237
литрден сүт алды, іріктеп шығарылған 60 жақсы сиырдың эрқайсысынан орта
есеппен 3,5 мың литрден ... сүт ... [42]. Сиыр ... ... үш
жылдық жоспарын орындау үшін республиканың эрбір ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету керек. Ол үшін мынадай
шараларды жүзеге асыру қажет: сиыр малын ... үш ... ... үшін ... ... ... малдың жыл сайын төлдеп өсіп,
көбейіп отыруын қамтамасыз ету керек. Ол үшін ... ... ... қажет: 1) Сиырлардың қысыр қалуын жойып, эрбір сиырдан төл алу жэне
оны аман сақтау ... Біз ... ... ... қоя ... ба? Я, ... Бүған бірқатар колхоздар мен аудандардың жүмысы дэлел бола ... ... ... ... ... атындағы колхоз 1947 жылы 82 сиырдан
82 бүзау, ал 1948 жылы 88 сиырдан 82 бүзау алып, аман ... Осы ... жылы 961 ... 1200 қозы, 1948 жылы 1412 саулықтан-1598 қозы алды.
Жамбыл облысындағы Талас ауданының Чкалов атындағы ... ... Ері ... ... басқарған жылқы фермасы 1947 жылы 158 биеден
158 қүлын, 1948 жылы 200 ... 200 ... ... Қарағанды облысының
Жезқазған ауданындағы «Бірлестік» колхозы 1947 жылы 1300 саулықтан 1596
қозы, 1948 жылы 1414 ... 2044 қозы ... ... облысының Абай
ауданындағы «Жаңарқа» колхозы 1947-1948 жылдары малдың барлық ... ... ... ... аман ... ... облысындағы Қоңырат
ауданының колхоздары 1948 жылы әрбір 100 сиырдан 100 бүзау, 100 биеден 100
қүлын, 100 саулықтан - 128 қозы ... ... ... көп ... ... бэрі Қазақстан ҚК(б) П Орталық Комитетінің - эрбір сиыр мен
биеден төл алу, ... 100 ... 120 -125 қозы алу, ... ол ... ... аман өсіру туралы қойып отырған міндеттерін орындауға эбден
болатынын көрсетеді. Тек қана ... ... жэне ауыл ... ... ... ... малшылар алдымызда түрған бұл ең негізгі және
басты міндетердің ... ... ... үшін табандылықпен күресуі
керек. Сиырлардың қысыр қалуын жойып, эрбір ... төл алу үшін ... ... мен ... ... ... қашыру, өндіргіш
бүқаларды даярлау жүмысына бүрынғы көзқарасын ... ... ... ... ... ауыл ... ... және колхоздардың көптеген
басшылары төл алу, есебінен көбейту жүмыстары мал ... ... ... ... ... екенін элі жете ескермей келеді. Ауыл
шаруашылық малдарын шағылыстыру науқанын өткізуді жэне одан кейінгі басқа
түрлері маңызды жүмыстарды ... ... бүл ... бағаламаушылықты
мүлдем жою керек. Бүл да негізгі міндеттердің бірі ... ... ... ... осы уақытқа дейін көп болып отырған малдың өлім
жітімге үшырауын және өнімсіз шығындарға жүмсалуын жояйық. Бүл үшін ... және мал ... ... ... ірі малдар мен төлдерді
аман сақтау үшін жауапкершілігін ... ... ... ... шығын болуы
өндіріс аварияға үшырағанмен бірдей бағалануға тиіс. ... өлім ... ... ... ... жою үшін күрес жүргізу барлық
Қазақстан болыпевиктерінің аса маңызды міндеттерінің бірі деп білу ... ... ... асыл ... ... ... ... етейік. Көп
колхоздар асыл түқымды өндіргіш малдармен қамтамасыз етілмегені былай
түрсын, оларда жай бүқалардың өзі де ... ... ... ... 6850 өндіргіш бүқа жетіспейді. Әсіресе Қостанай, Павлодар, ... ... ... ... ... саны аз. ... ... өсіру ісімен қанағаттанғысыз айналысып келеді.1948 ... ... ... ... жас ... ... ... тапсырмасы
72,6 процент, ал Қостанай облысында 9,5 процент қана орындалады. Павлодар,
Семей, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан жэне Талдықорған облыстары ... ... ... 1950 жылы барлық ферманы асыл түқымды өндіргіш жас
бүқалармен қамтамасыз ету үшін ең алдымен колхоздардың өз ... ... ... ... ... Әрбір колхозда малдың барлық түлігі
жеткілікті мөлшерде асыл ... ... ... ... ... ... малдардың барлық түліктерінің өндіргіштерін бөлек бағып, оларға
шөпті жэне ... мал ... ... бөлу ... 4) Малды жемдеу, күту
және бағу жүмыстарын жақсартайық. Егер ... ... ... Шаян,
Созақ Фрунзе аудандары өткен жылы малдарының қыс жеуіне керекті көлемді
азықтың өзін де ... ... ... онда ... сиыр ... ... және мал ... сақтау жөніндеде айтуға болады. Амал не,
ондай аудандардың ... ғана емес ... ... тура ... қыс ... ... ... бағудың нашар болуы салдарынан өлім-
жітімнің көп ... ... ... ... экеліп соғатын теріс
практикаға шек қою қажет.
5. Малды отарлап бағу жэне семірту жұмыстарын кеңінен ұйымдастырайық.
Жыл ... ... ... ... ... ... ... іріктеп, отарға
шығатын малдарды бөлу жұмысын жүргізу керек. Ет қорын көбейтуде, ... ... бұл ... ... ... ... маңызы бар, малды
өнімсіз шығын болуын азайтады, колхоздардың ақшалай ... ... ... ... ... ... ... төл алу жэне оны аман сақтау
керек. Біз алдымызға осындай міндетті қоя аламыз ба? Я, қоя ... ... ... мен аудандардың жұмысы дэлел бола алады. Алматы облысы,
Үйғыр ауданы, Куйбышев атындағы колхоз 1947 жылы 82 ... 82 ... ... жылы 88 сиырдан 82 бұзау алып, аман өсірді. Осы колхоз 1947 жылы 961
саулықтан 1200 қозы, 1948 жылы 1412 ... қозы ... ... ... ... ... ... колхозында Социалистік Еңбек
Ері Қартабай Атшабаров басқарған жылқы фермасы 1947 жылы 158 ... ... 1948 жылы 200 ... 200 ... ... ... облысының Жезқазған
ауданындағы «Бірлестік» колхозы 1947 жылы 1300 ... 1596 ... ... 1414 саулықтан 2044 қозы алды. Семей облысының Абай ... ... ... ... ... барлық түрлерінен төл алып,
оларды толық аман ... ... ... ... ... 1948 жылы ... 100 ... 100 бұзау, 100 биеден 100 құлын, 100
саулықтан - 128 қозы алды. Мұндай мысалдарды көп ... ... ... ... ҚК(б) П ... Комитетінің - эрбір сиыр мен биеден төл ... 100 ... 120 -125 қозы алу, ... ол ... ... ... ... туралы қойып отырған міндеттерін орындауға әбден болатынын көрсетеді.
Тек қана партия, совет және ауыл шаруашылық органдары, колхоз ... ... ... ... бұл ең ... жэне басты міндетердің
бірін болыпевикше орындау үшін табандылықпен күресуі ... ... ... ... әрбір сиырдан төл алу үшін ауыл шаруашылық ... ... ... сиырларды қашыру, өндіргіш бұқаларды даярлау
жұмысына бұрынғы көзқарасын батыл өзгертетін ... ... ... ... ... органдарының жэне колхоздардың көптеген басшылары төл ... ... ... мал ... ісін ... түрде өткізуге
байланысты екенін элі жете ескермей келеді. Ауыл ... ... ... ... және одан ... ... түрлері маңызды
жұмыстарды жүзеге асыруды бүл сияқты бағаламаушылықты мүлдем жою керек. Бұл
да негізгі міндеттердің бірі ... ... ... ... осы ... ... көп болып отырған
малдың өлім жітімге ұшырауын жэне өнімсіз шығындарға жұмсалуын жояйық. Бұл
үшін ... ... жэне мал ... ... ... ірі ... ... аман сақтау үшін жауапкершілігін күшейту қажет. Әрбір малдың
шығын болуы ... ... ... ... ... тиіс. Малдың
өлім жітімге үшырауын, өнімсіз шығындарға жүмсалуын жою үшін ... ... ... ... аса ... міндеттерінің бірі
деп білу керек.
3. Колхоз фермаларын асыл ... ... ... қамтамасыз
етейік. Көп колхоздар асыл түқымды өндіргіш малдармен қамтамасыз етілмегені
былай ... ... жай ... өзі де ... ... ... ... 6850 өндіргіш бүқа жетіспейді. Әсіресе Қостанай, ... ... ... облыстарының колхоздарында бүқалар саны аз.
Колхоздар өндіргіш бүқалар өсіру ... ... ... жылы ... ... ... алғанда жас бүқалар өсірудің
минимумдық тапсырмасы 72,6 процент, ал ... ... 9,5 ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан жэне
Талдықорған облыстары бүл жүмысты ... ... 1950 жылы ... ... ... ... жас ... қамтамасыз ету үшін ең алдымен
колхоздардың өз өндіргіш малын өсіру жүмысын жақсарту керек. Әрбір колхозда
малдың барлық ... ... ... асыл түқымды өндіргіш малмен
қамтамасыз етілетін болуы керек, ... ... ... ... ... оларға шөпті және жемдік мал азығын керегінше
бөлу керек.
4. ... ... күту жэне бағу ... ... ... Қазақстан облысының Шаян, Созақ Фрунзе аудандары өткен жылы
малдарының қыс ... ... ... ... өзін де ... ... онда ... сиыр малының өнімділігін арттыру жэне мал басын сақтау
жөніндеде айтуға болады. Амал не, ондай аудандардың ... ғана ... ... тура ... Әсіресе қыс кезінде малды жемдеудің, бағудың
нашар болуы салдарынан өлім-жітімнің көп болып, сиырдың өнімділігінің
азаюына экеліп соғатын теріс практикаға шек қою ... ... ... бағу жэне ... ... кеңінен
үйымдастырайық. Жыл сайын малды жайылымға шығару маусымы басталғанға
дейін іріктеп, отарға шығатын малдарды бөлу жүмысын ... ... ... ... ... ... арттыруда бүл шаралардың жүзеге асырудың
шешуші маңызы бар, малды өнімсіз шығын ... ... ... ... ... ... жүндестігін арттыру, мемлекетке биязы
жэне жартылай қылшықты жүн тапсыруды үлғайту, сол ... ... ... ... қой ... ... аса маңызды міндет
болып табылады. Республиканың совхоздарында мал шаруашылығын
өркендету жоспарын ойдағыдай орындау үшін, ... ... ... ... тез жойып, олардың эр тарапты өркендеген,
ауыл шаруашылығының барлық салаларын ... ... ... айналдыруын қамтамасыз ету керек [43].
Совхоздар мичуриндік ғылымды іс жүзінде ... ... ... ... түқымының талаптарына сэйкес малды бағудың, асыраудың жақсы
жағдайын туғызулары керек, өз еліміздің ... ... ... ... ... ... мал түқымдарымен өзара будандастыру, малды
дұрыс іріктеу, сұрыптау эдістерін кеңінен қолданулары керек, жергілікті ... ... ... ... біткен қасиеттерін сақтаулары керек.
Совхоздарда мал шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... бар. Кадрлардың тұрмысына қолайлы жағдай
туғызып, олардың арасындағы тұрақтамаушылықты ... жою ... ... Т.Д. ... былай дейді: Мал тұқымын асылдандыру жұмысының бэрін
мал фермаларының ... ... ... асыл ... ... асыл тұқымды мал фермалары асыл тұқымды мал заводтары)
міндеттеріне сэйкес ... үш ... ... ... ... ... ... бөлу қажет:
Товарлы фермаларда мал тұқымын жаппай асылдандыру жұмысын колхоздар мен
совхоздардың ... ... ... ... ... ... жүргізу керек;
- Мемлекеттік асыл тұқымды мал рассадниктерінде, колхоздар мен совхоздардың
асыл тұқымды мал фермаларында мал тұқымын асылдандыру ... ... ... өнімділігін арттыру мақсатымен, малдың қазіргі тұқымдарын көбейту
жэне жақсарту бағытымен ... ... ... ... ... асыл
тұқымды мал рассадниктерінің және асыл тұқымды мал фермаларының малындада
жақсы тұқымдық қасиеттері болу керек, яғни олар ... ... ... ... ... асыл ... мал рассадниктерінен алынған
өндіргіш малдармен будандастырғанда товарлы фермалардың малы ... ... ... ... керек [45].
Ғалымдардың күнбе-күнгі практикалық міндеттерді орындау жолындағы
жұмысы олардың негізгі ... ... ... ... ... елде теория
мен практика бір-бірімен тығыз байланысты, ... ... ... ... ... ... ... мен совхоздарға көмектесуі
оның жұмысының мазмұнының өзіне тығыз байланысты. Мұндай байланыс ... ... ... ... та ... Өздерінің теориялық зерттеулері
практикаға көмектесуіне, ал практикалық жұмыс жаңа теориялық ... ... ... ... ... ... бар күшімен
ұмтылуы керек. Ғылыми зерттеу мекемелеріміз ... ... ... ойдағыдай атқаруы үшін партия және совет ұйымдары оларға күнбе
күн көмектесіп отыруға міндетті. ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра шешпей, елеулі
қателерге жол береді. Пэлен айларда тек мал шағылыстырылады, ... ... төл ... тағы ... сондай деп ойлауға болмайды, дұрысында былай
деп ... ... Рас, ... айда ... жылдың әрбір мезгілінде мал
шаруашылығын өркендетудің өзіне тэн ... ... ... ... ... бір мезгілде басқа барлық мэселелермен де шұғылданбасақ, мұның
өзі мал шаруашылығын өркендетуге орасан көп зиян ... ... ... де ... шаруашылығы өнімдерін дайындау ... ... ... және колхоздар мен ... ... мал ... ... үш ... ... жүзеге асыру
жағдайында азық-түлікті, ет, тоңмай, сарымай, сүт, жүмыртқаны жэне ... ... шикі ... ... жэне ... ... бүдан былай да
өрістете беруге барлық мүмкіншіліктеріміз бар. Осыны еске алып, ... ... мен БК (б) П ... ... ... ... таяудағы
үш жылдың ішінде ет, тоңмай, сарымай, сүт, жүмыртқа, тері, жүн және ... ... ... ... ... 1,5-2 есе ... міндетін
қойып отыр. Бүкіл республика бойынша жэне облыстарымыздың көпшілігінде
мемлекетке мал шаруашылық ... ... ... үлгайганмен де,
республикамыздың көптеген колхоздар мен совхоздарында бүл жөнде ... бар. ... ... тапсыруға арналған малды жайып семірту жэне
қолдан семірту жүмыстарының нашар үйымдастырылуы; б)ет дайындау жүмысында
шошқа еті мен үй ... ... ... салмағының аз болып отырғандығы.
Осының салдарынан етке тапсыру жүмысына мал орынсыз көп жүмсалып жүр, мүның
өзі ... ғана ... ... қатар колхоздар мен совхоздарга да зиян
келтіреді. Қазақ ССР-ның ет -сүт ... ... мен ... да етке ... малды семірту, бордақылау және ет тапсырмасы
есебіне алынған жас малдарды өсіру жүмыстарын нашар ... ... ... өнеркэсіптерінің, тамақ өнекэсібінің тағы басқа салаларының
қалдықтарын малды қолдан семірту ... ... ... ... ... ... етті көп кем ... ал еттің сапасын төмендетіп жіберіп
отыр. Көп аудандардағы казіргі мал дайындау ... ... ... ... ... малын үзақ жол айдап, мүның салдарынан малдың
салмағы кеміп, қоңы ... ... жүр. ... мал ... ... үсталады және азықпен қажетті мөлшерде қамтамасыз
етілмейді. Көптеген ... ... мен май ... ет сүт ... ... ... ... болмай отыр. Колхоздардың, совхоздардың
дайындау үйымдарының тері жүн дайындау істерінде елеулі кемшіліктер бар.
Теріні дүрыстап алмаудың және ... ... ... ғана ... ... республика бойынша дайындалған терінің 50 процентке жуығы үшінші
жэне төртінші сортты терілер болады.
Мемлекетке сүт ... ... ... ... сүт ... жүмысы быйылғы жылы бүкіл республикамызда өткен
жылғыдан анағүрлым нашар жүріп жатыр [47].
Қазақ ССР - ның ауыл ... ет - сүт ... жэне ... ... ... сүт ... ... жеделдетуге тез шаралар
қолданылып, оның жоспарын тек орындап қана қоймай, асыра ... ... ... ... ... бен совхозда сауын ... ... ... ... сүт ... ... жақсартулары жэне мемлекет
алдындағы міндеттемелерін орындағанша ішкі шаруашылық жүмыстарға сүт
жүмсауға тыйым ... ... Сүт сау ... ... ... сүттің
майлылығын арттыруға да тиісті шаралар қолдану ... ... ... сиыр
күніне 3-4 рет сауылатын болуы керек. Қазақ ССР-ның ет – сүт өмірбаянына
үңілер ... ... жэне ... шағы 1917 ... ... пен азамат
соғысы жылдарының, кеңес өкіметі мен ... ... ... ... Ресей империясындағы аз үлттарға теңдік эпереміз деген
үрандары аясында өткені ... ... жэне ... қоныстанған орыс
түрғындарының арасында өскен, ... ... ... алған Ж.
Шаяхметов жаңа мемлекеттің білімді жас кадрларға зэру ... ... Ол сол ... сол ... ... ... өзі сол ... іске
асыруға бар күш-қайратын жүмсады. Жалшылықтан ауыл мүғалімі, ... ... ... ... қызмет жолын бастаған ол, 1930 жылдарға
дейін басқару органдарында тәжірибе жинақтап, өзінің жүмысты тыңғылықты
орындаушылығымен, ... ... ... ... Бұл сол ... оған қоса табиғи таланты бар көптеген қазақ жастарының өмір жолына
тэн ... ... еді. ... ... эр ... ... қызмет етіп,
содан соң Ақтөбедегі губерниялық атқару комитетінің экімшілік ... ... ... ... ... жылдары Петропавлда сол кездегі
шаруалардың жаппай қоғамдық үйымы «Қосшы» одағына нұсқаушы ... ... ... Ішкі ... ... ... қызметке жіберіліп,
оның Солтүстік Қазақстан облысындағы басқармасында, онан соң аз ... ... ... болды. Оның бұл кездегі қызметі туралы бүгін де
эртүрлі пікір бар екендігі мэлім. ... сол ... Ішкі ... ... ... ... яғни ішкі тэртіпті қорғау органы мен
қауіпсіздік қызметінің ... ... бір ... астында бірге
болғанын айту керек. Бірақ, бұл екі мекеменің қызметі де эртүрлі болатын.
Әйтсе де Ж. ... ішкі ... ... ... ... ... басына түскен ауыр, азапты жылдармен тұстас келген еді. Ашаршылық
нэубеті, 1936-1937 жылдардағы жаппай саяси ... ... ... сол ... ішкі ... ... комиссариятының жүйесінде қызмет
еткен адамдардың қай-қайсысын болса да айналып өтпегені даусыз.
Жұмабай Шаяхметовтың аты тек қана қазақ халқы ғана ... ... ұлт ... де ілтипатына бөленген. Жұмабай шаяхметов Орта Азия
бойынша Жоғарғы ... ... ... ... сайланған зиялы
адам. Қазір қайсібір адамдар Ж. Шаяхметовты ұлтшыл, рушыл деп көрсеткісі
келеді. Одақ тұсында Н.С. ... пен ... да «тың ... жасырды» деп
орынсыз кінэлағаны белгілі.
Әрине, Қазақстанда ондаған миллион тың жэне ... жер бар ... ... те білген, бірақ оны көтеруге бір республиканың адам ресурсы мен
техникасы жетіспейді. 1954 жылы тың жэне тыңайған жер ... ... ... не ... оған дейін де сөйлеген сөздеріндегідей бұл туралы айтып
жүретін. Бірақ орынсыз кінэлау-адресін таппаған сын ... ... бэрі ... ... ... жұмысын қызғанғандықтан, күндестіктен болатын.
Республиканың беделі Одақта салмақты орынға шықты, бұл - ... ... ... қол жеткен табыс еді.
2. 2. 2002 жылы Жүмабай Шаяхметовтың ... 100 жыл ... ... ... ... ... айында Жүмабай Шаяхметовтің 100 жылдық мерейтойы
тойланды. ... да ... аса ... ... ... есте қалдыру өте орынды жэне заңды талап болса керек. Ол кісі
өзі аз сөйлеп, алдында ... ... ... толық тыңдап, қойылған
мэселені тез шешіп ... еді. ... ... ... ... отыруды талап ететін. Демалыс күндерінде республиканың басшы
қызметкерлерін ... ... ... баратын. Ондағы ... ... ... ... ... жай ... болып, оларды жан-жақты білу
үшін істейді. Сонда жүргенде ... ... ... ... ... ... ... жөнінде пікірлесіп, айтқандарын ойланып, шешім
беретін көрінеді. Жүмабай ... ... ... ... шағаларын
тэрбиелеуде де бэрімізге үлгі алатын ... ... Оның ... не ... туыстары тәртіпсіздік жасады деген сөзді біз естіген емеспіз. ... ... ... ... ... ... жинап, думанды той жасаумен
өткізбейтін, арақ-шарап дегенді ішумен ... ... адам еді. ... ... ... - Хрущевтің Кеңес үкіметіндегі барлық
жамандықты Сталиннің басына төңкерген кезең еді. Ал, ... ... ... ... ... жай ... емес ... Оның жай түлға емес
екендігін Қонаев өз көзімен көріп ... ... ... өте ауыр,
кейде тіпті қауіпті жүкті қара нарша сүйрегендей, ... қоса ... ... ... ... ... олардың еркін араласқанын
Қонаев өз көзімен көрді. Секемшіл Сталиннің Қазақстанның бастығына бүйрегі
бүрып түратыны елдің бэріне ... ... ... ... ... бүл көзқарасын өле-өлгенше өзгерткен жоқ. Шаяхметовтың өмірі
ауруханада аяқталды. Бірнеше рет ... ... де ауыр ... ... ... ... ... сүрауға көрінгенді жібере бермейтін, тек
арнайы тізіммен ғана ... Ол ... ... ... та ... соңғы сәттерінде өзін-өзі кэдімгідей ширақ сезініп, Сталин қүсап
өзімен сөйлескен адамның көзіне ... ... ... ... бүл ... ... эсер ... оның көзқарасы адамды найзамен
түйрегендей әсер ететін. Ал, мүндай көзқарастың қандай ... және ... ... алдында болғандар өте жақсы білді. Жүмабай Шаяхметовты
республика басшысы етіп сайлау-бүрынғы қалыптасып қалған дэстүрді ... ... ... те Сталиннің алдында борышты болып қалған жоқ, ол да
Сталинше жүмыс істеді. Ол да күштілерден қорлық ... ... ... ... ... біле ... қате ... аямады. Сонда ол
мейрімсіз қатал адам ба еді? Жоқ. Оның жүмыс істеген уақыты осындай еді. ... эр ... ... ... ... талап еткен болатын Жүмабай Шаяхметов
Қазақстан тарихында өз орны бар, республика экономикасы мен мәдениетінің
дамуына ... үлес ... ... ... Оның үзақ ... ең ... ... жүйесінде қызмет етіп, ... ... ... ... ... ... ... Ол тоталитарлық
жүйе кезеңінде өсіп қалыптасқан, сол жүйе аясында қызмет еткен аса көрнекті
басшы, қайраткер екені ... ... ... ... эртүрлі бетбұрыс
кезеңдердегі өзгерістерге байланысты басшы мемлекет қайраткерлеріне деген
көзқарастың да эртүрлі болып, үнемі құбылып ... ... ... ... XX ... 50-60 ... ... И.В. Сталин кезіндегі
одақтық жэне республикалық деңгейдегі басшыларға, сонан кейін Н.С. Хрущев
кезіндегі басшы ... ... ... жэне ... ... осыған дэлел. Себебі И.В. Сталин дүниеден өткеннен кейінгі
мезгілде СОКП мен ... ең ... ... ... ... Лаврентий Берияны билік жүйесінен тайдырып, мүлде құртып жіберуге
алып ... еді. ... ... оның Одақ ... және ... ... ... билік тұғырынан ғайып болды,
көпшілігі жауапқа тартылды. Бір жылдан ... СОКП ... ... ... Н.С. Хрущев позициясын нығайтып алған соң, одақтас
республикалар ... ... ... ... жіберілген жаңа
адамдармен алмастырды.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бірінші хатшы қызметінен
босатылып, Н.С. Хрущев кезінде ... ... ... ... ... ... ... тайдырғаннан соң да Жұмабай Шаяхметовтың есімі республика
тарихында біріңғай сыни ... оның ... де тың және ... игеру
қарсаңында Қазақстан экономикасының, оның ... ... ... артта қалуына байланысты ғана аталып келді.
Шын мәнінде республика халық ... ... тек ... қана ... емес ... ол ... ... кеңестік жүйенің дамуындағы, бастауы 20-30 жылдардағы ... ... ауыл ... ... тэртіпке, ең басты ¥лы
Отан соғысы кезіндегі орасан шығындарға байланысты алғандығы ескерілмеді
[49].
1980 жылдардың соңында ... ... ... ... іргесі шайқала бастағанда елдегі қалыптасқан ... ... жүйе ... ... ... зерттеуге тыйым салынған
оқиғаларға, саяси ... мен ... ... ... баспасөз
бетінде бірінен-бірі асып түсетін өткір материалдардың жарық ... ... Бұл ... құбылыс еді. Тэуелсіздік қарсаңындағы бұл процсс қоғамдық
пікірдің қалыптасуына, егемендік идеологиясының күшеюіне жол ... Ал ... ... ... ... ... ... қызмет
еткен көптеген белгілі қайраткерлердің атына қатаң сындар айтылғаны да
заңды. ... элі ... ... ... құпия құжаттарға қолы жетпеген
авторлардың артық-кем пікір айтуын түсінуге ... Бұл ... ... ... де ... тыс ... хақ. ... бері он бес
жылдан астан ... ... ... Қазақстан мемлекетінің нығайып, өркендеуі
барысында қолға алынған шаралардың бірі өткен тарихымыздың «ақтаңдақтарын»
жойып, халқымыздың шынайы тарихын ... ... еді. ... бұл ... ... ... келген оқиғалардың, адамдарға байланысты бұлыңғыр
жайттардың ... ... ... деп айта ... Бүл ... жалғаса
бермек. Дегенмен, белгілі деректер негізінде және сол оқиғалардың ... ... ... пікірін ескере отырып, байыпты талдау ... бар ... ... ... ... соңы, 90 жылдардың бас
кезінде албырт эмоцияның қыжылы басылып, сабасына түскен соң тарихшы, жалпы
қоғамтанушы ғалымдар 1930-1935 ... ... ... ... ... мэлім. Мүның Жүмабай Шаяхметовке де қатысы бар. Жүмабай Шаяхметов
кім еді ? Егер ресми өмірбаянына үңілер болсақ, балалық жэне ... ... ... ... пен ... ... ... кеңес өкіметі мен
большевиктер партиясының қарапайым халыққа, бүрынғы Ресей империясындағы аз
үлттарға ... ... ... ... ... өткені мэлім. Көршілес жэне
аралас қоныстанған орыс түрғындарының ... ... ... білім алған Жүмабай Шаяхметов жаңа мемлекеттің білімді жас
кадрларға ... ... ... араласты. Ол сол жүйеге, сол үрандарға
кәміл сенді, өзі сол ... іске ... бар ... ... ауыл ... ... ... комитетінің хатшысы болып қызмет
жолын бастаған ол, 1930 жылдарға ... ... ... ... ... ... жүмысты тыңғылықты орындаушылығымен, үйымдастыру
қабілетімен көзге түсті. Бүл сол кездегі сауатты, оған қоса ... ... ... ... ... өмір ... тән ортақ үқсастық еді. 1923-1925
жылдары ол Шалқар қаласында уездік ... ... эр ... ... ... ... соң Ақтөбедегі губерниялық атқару комитетінің экімшілік
бөлімінде ... ... ... ... ... Петропавлда сол
кездегі шаруалардың жаппай қоғамдық үйымы «Қосшы» одағына ... ... ... ... Ішкі ... ... комиссариатына қызметке
жіберіліп, оның Солтүстік Қазақстан облысындағы басқармасында, онан соң аз
уақыт Алматыда жауапты қызметте болды. Оның бүл ... ... ... ... ... бар ... мэлім. Алайда, сол кездегі Ішкі істер халық
комиссариатының милиция, яғни ішкі тэртіпті қорғау органы мен ... ... ... бір ... ... ... болғанын айту
керек. Бірақ, бүл мекеменің қызметі де эртүрлі болатын. Әйтсе де Жүмабай
Шаяхметовтың ішкі ... ... ... атқарған кезі еліміздің басына
түскен ауыр, азапты жылдармен түстас келген еді. Ашаршылық нэубеті, 1936-
1937 жылдардағы жаппай саяси қуғын-сүргін ... ... ... ... Ішкі ... ... комиссариятының жүйесінде қызмет еткен адамдардың
қай-қайсысын болса да айналып өтпегені даусыз. 1937 жылы ... ... ... ... 20 жыл ... кеңінен атап өтілді.
Мэскеудегі КСРО үкіметімен ВКП (б) басшылары ... ... ... пен ... ... ... баяндама жасаған Л. Каганович «біздің
қоғамидағы әрбір адам ішкі істер халкоматының адамы» («наркомвнуделец») деп
бүл мерекенің ... ... ... мэлім. Мерейтой кезінде осы органда
атқарған қызметі үшін бір топ ... ... ... ... бүл Жүмабай Шаяхметовтың 1936-1937 жылдардағы қуғын-
сүргінге тікелей ... бар, ол өз ... ... ... ... сөз бар. Ол оның қылмысқа қарсы ... ... ... органдарындағы қызметіне байланысты болуы да мүмкін. Себебі
саяси қуғын-сүргін тарихы ... біз ... ... оның ... Ж. ... сол ... НКВД үсынысымен Қ. Сэтбаевтың
үстінен қылмыстық іс қозғауға рүқсат ету ... ... бюро ... ... қалғанын, мүндай жағдайда тек қызметтен босатумен шектелудің өзі
жететінін дәлелдеп, үлы ғалымның тағдырына араша түскенін қүжаттар ... ... ... өз ... ... Ол ... көзімен көрді. Жүмабай Шаяхметов - шын мәнінде елі ... ... оның ... мен дамуы үшін жан ... ... ... өз уақытының адамы. Мемлекет және ... ... ... ... ... көзге түсті. Жүмабай Шаяхметовтың аты мен
ісін XX ... ... ... ... ... ... ... Өз
дэуірінің дәстүрі бойынша елге сіңірген еңбегі үшін үш рет ... ... ... Ту», ... ... ... жэне ... медальдармен
марапатталған. Бірнеше рет КСРО Жоғарғы Советі мен ... ССР ... ... сайланды. КСРО Жоғарғы Советінің сессиясында Үлттар
Советінің төрағасы болып сайланды. Мұндай жоғарғы дэрежеге жеткен тарихтағы
тұңғыш қазақ еді. ... ... ... ... ... ... ісіне үлкен үлес қосқанын, республика еңбекшілері
алдында зор беделге ие ... атап ... ... ... ... беру ... ардагері Гүлбаршын Байтоғаева өз естелігінде
Жұмабай Шаяхметов ... ... ... ... ... басында болған
көрнекті қайраткерлер туралы естеліктер шыға ... ... ... ... ... ... ел-жүрттың келешегін
ойлаған, көреген басшы болғаны өте ... ... ... Оның ... Алматыда ¥лы Отан соғысының қаһарлы ... ... Шет ... ... ... жэне Қыздар
институттары ашылды. Мұгалім, тэрбиеші, кітапхана ... ... оқу ... ашу ... ... ... ... әсіресе сол
кездегі Қазақстан Компартиясының екінші ... ... ... ... Сол институттарды ашуда ең алдымен Мэскеумен келісіп, барлық жағдай
жасалды. 1944 жылы жазда Қазақ ССР ... ... ... ... ... Педагогикалық Қыздар институты ашылды. Ең басында физика-
математика, тіл жэне ... екі ... ... ... болды. Мұндай
институттың сол кезде елімізде ашылуы қазақтың, эсіресе ауылдағы экелері
соғысқа кеткен қыздардың астанаға ... ... ... ... ... ... қамқорлық болатын.
Жұмабай Шаяхметов бұл көрегендік бастамасының маңызы қайжағынан алса
да ... зор. ... ... ... ... оқу орны болмаса, ... ... ... ... ... ... еді. ... қыздар
институтының ашылғанын естігендер (олардың ішінде қазақша оқыған басқа
ұлттың ... да) ... ... ... ... ағылып келіп
жатты. Сол 1944 - 45 оқу ... ... ... факультеттерге Алматының
белгілі жоғарғы оқу орындарынан, ҚазМУ мен ҚазПИ-нан, ең ... ... ... ... оқу ... та ... ... тарихшы Қ.
Тұрсынбаев, математик Ш. Еникеев, М. Жылқыбав, ... Н. ... ... ... X. ... қазақ филологиясынан академик Н. Сауранбаев,
ҚазПИ-нан К. ... тағы ... ... ... Қыздар институтында
қазақтың біртуар перзенттері М. Әуезов, Т.Т. Әжібаевтардың ... ... ... ... ... ... ... ұрпағын оқытып тэрбиелейтін, болашақта мұғалім-ана
болып, елдің бесігін түзейтін, эр отбасының үйытқы, ... ... ... ... ... ... іс болды. Бүл оку орнының тез
бой түзеп, бедел алуына Алматыдағы басқа да белгілі педагог, ... ... ... 1960 жылы мен ... ... ... X. Махмудовтың кафедрасында жүмыс істеп жүргенде, сонда ... ... үлы ... ... ... «Апаға қарап сіңлі өседі деген,
сенің орның Қыздар Педагогика институтында, мүнда ... ... ... ... - ... Қыздар Педагогика институтына екінші ректор болып
тэжірибелі педагог ... ... апай оқу ... керегесі кеңейіп,
аяғынан тік түруына көп ... ... Өзі ... Қыздар Педагогика
институтының қалай өскенін көрсін деп, Түрсын апай сол жылдарда-ақ ... ... ... ... ... ... Ол ... мектепте оқитын қызы Алманы ертіп келіпті. ... ... ... ... ... көйлек-камзол мен үкілі тақиясын кигізіп, қошемет
көрсетті. ... ... ... ... Шаяхметов, Нүртас
Оңдасынов, министірлер мен ... ... да ... ... ... отырды. Соның нэтижесінде институтта оқитын студенттердің саны
көбейіп, көптеген жаңа ... ... ... ... ... шыққан мыңдаған студенттердің ішінен республика халқына танымал
мүғалімдер, мектеп басшылары, ... ... ... ... ... эйгілі Еңбк Ері Рыскүл Мақатаев, Рафиха Нүртазина, ... ... ... ... ... ... ... Қадырова,
белгілі ақын Акұштап Бақтыгереевалар бар.
Міне, осылардың бэрі бүдан 60 жылдай ... Үлы Отан ... қиын ... ауыр ... ... келешегін ойлаған, көреген ... ... ... ... екенін үмытуға болмайды. Алда элі
талай күндер,жылжып ... ... ... ... қазақ қыздарына білімге,
өнерге жол ашқан, көреген басшы, азамат Жүмабай Шаяхметовтың ... ... - деп ... ... ... ... ... Қаһарманы Қасым Қайсенов: «Адамның жасы үлғайып,
өмірдің биігіне шыққан соң, жүріп өткен жолына, өрлі-еңісті соңына ... ... ... ... ой көзін ауық-ауық ... ... мен ... ауытқулары мен жолын қайта тапқан сәттерін
еске алуы заңды да ... Жау ... төрт ... ... өлім мен ... ... ордасының, өрт пен ... ... бір ... аман қалып, бейбіт өмірге жеткен жанның тіршіліктің тэттісі ... оңы мен ... ... ... оспадар мінез, жаңсақ қадам
жасап алуы ... ... ... ... ... өз ... ... кешіп,тек
жолым жақсы адамдардың арасына түскенімнен аман-есен «адам қалпымда»
қалганымды жиі еске алып ... ... ... болып ағалық, адамдық,
достық қол үшын берген аяулы жандарды көңілім толып көз алдыма елестетемін.
Шамам ... ... ... ... ... ... содырлығымды
кешіріп, шарасыздықтан жаңсақ басқан қадамымды экеліп қамқролықпен түсініп
түзеген, маған өмірлік сабақ боларлық ... ... ... бен ... ірі ... Жүмабай Шаяхметовке толқымай
еске алу мүмкін емес. Ол кісі еліміздің ең ауыр жылдарында ... Бүл ... ... да ... ... 1945 жылы көктемде
бірінші рет Орталық Партия Комитетінде қызмет орнында көрдім. Ол кісіні кеш
көруіме Отан басына ... ... ... ... ... себепкер
болды. Соғыстан кейінгі жылдарда жүмыссыз бос жүргенімде тікелей ... ... ... ... ... », - деп ... 100 ... ... естелігінде баяндайды [50]. Күлэш
Аскеева партия, қоғам ... өз ... : « ... ... ... келешегін ойлаған көреген ... ... ... ... оларды аудан, облыс, республика бойынша басшы қызметкерге
жоғарылатып отырғанын да ... ... ... ... ... мысалдар
келтіруге болады. Мысалы, 1954 ... ... ... астам эйел,
облыстық, қалалық жэне аудандық совет төрағасының орынбасары болып қызмет
істегені белгілі. ... ... ... ... ... ... 162 эйел ... Жоғарғы Советінің, 14 эйел ССРО Жоғарғы Советінің
депутаты болып сайланды. Солардың ішінде Қарағанды ... ... ... ... ... Салиха Оңғарбаева, тағы басқалары
республикамыздың таңдаулы эйелдері бар. Сол ... (1950 жылы ... ... ... ... ... партия комитетінің бірінші
хатшы болып қызмет істеп жүргенде, Жүмабай ... ... ... округінен мен де Одақ Советінің депутаты болып сайландым. Байланыс
министірінің орынбасары ... ... ... сақтау
министірінің орынбасары Ақлима Бейсенова, ... ... ... ... ... Түрсынбала Әбдірахманова, Қазақстан ЛКЖО Орталық
комитетінің ... ... ... да ... ... ... кадрлары еді. Осы түста аренага шыққан Мақпуза ... ... ... ... төрағасының орынбасары болды. Мариям Бейсенова Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің бөлім меңгерушісі болып ... ... ... ... дэрігерлік институтта оқып жүрген қазақ қызы Қиуаз Доспанова
өз еркімен сүранып майданға аттанды. Сол ... ... ... ... ... ... ... жауға қарсы 300-ден астам шабуыл
жасап, ересен ерлік көрсеткен екен. Сол үшін ол «Қызыл Жүлдыз», ... ... ... ордендерімен, көптеген ... ... ... соң елге ... ... ... ... істеп, қоғамдық жұмыстарға белсене
қатынасты. Жұмабай ... оны ... ЛКЖО ... ... ... ... Сонымен бірге ол Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитетінің бюро мүшесі ... ... ... осы ... бәрі Жұмабай
Шаяхметовтың қазақ эйелдерінің қамқоршысы болғанын көрсетеді», - деп ашық
көрсетеді [51].
Ақын, қоғам қайраткері Кәкімбек Салықов ... ... ... ... тағдырлас, қызметтес, тілеулес болған, шын сырлас азаматтардың
ішінде Ж. Шаяхметовке ең жақын болған кісі - ... ... ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің 13 жылдай төрағасы
болған Еіүртас Дэндібайүлы Оңдасынов болатын. Мен осы ардақты ... ... ... ... Әрі ... эрі ... ... ақын, жазушы
Евней Арыстанүлы Бекетов осы ... ... ... ... үлкен қүда атандырды. Сол қуанышқа байланысты Евекеңнің үйінде
түңғыш кездестім. Парасатты, байсалды кең ... ... бір ... ... жэне ... ... Нүртас ағамен көбірек кездесуім Мэскеуде
жалғасты. 1975 жылы ... ... ... ... ... ... ... Нүрекең Мэскеуде түратын, элі тың еді.
Көптеген сөздіктерді жазып, ... ... ... ... ... ... қуандым. Сонда бір кездескенімде Жүмабай ... ... ... ... ... ... ... аса қатты
сыйлайды екен. Содан соң ... ... ... ... ... үшке бөлмейтін әділдігін үлкен ілтипатпен, байсалды байыптылықпен
эңгімеледі. Бүл жағынан келгенде Жүмекең алдына жан ... ол ... мен ... ... ... түжырым тілге тиек етіп
көптеген мысалдар келтірді. Нүрекеңе сол жолы ... ... ... Сталин жақсы көріпті деген ел аузындағы эртүрлі жел ... ... өз ... кесе ... тартты. Сталин теория мен практиканы
үштастырғанды жақсы көрді, ал Жүмекең марксизм - ... ... ... ... ... адам ... ... үшін теориялық мэселелерде тіл табысар
еді. Республика басшысы ... ... іс, ... ол өзін ... Лениннен кейінгі марксизмнің теоретигі деп санайды. Қол астынан
пікерлес, қанаттас адам табылса, кездескенде сүхбаттасуда жөн ... ... ... ... ... ... асыр ... қым-қуыт шиленістерін
де жіті білген көрінеді. Осы үғымды Нүрекең тегуірінді дэлелдермен тайға
таңба басқандай етіп түсіндірді. Тағы да бір ... ... ... ... дос болса қазаққа тек қана олжа түсті дейсіңдер, ал Шаяхметовты
Сталин сыйласа ол ... ... аз да ... ... тиген шығар деген
үғымды алға тартты. Аз сөзде ... үғым ... ... ... еш ... ... ... Оңдасынов тетелес, үзеңгілес Жүмекеңмен қоян-қолтық
жүрген кісі болса, одан кейінгі буын да аз ... де ... ... ... ... жайында, кезінде он төрт жыл Министрлер Кеңесінің ... ... Ері, ел ... ... ... те ... баға ... Бэйкен
ағаның сөзіндегі бір есте қаларлық үғым: «Жүмекеңді екі рет ... ... ... ... ... ... ... ел өмірінен түсінігі мол
адам екенін танытты, тілге де, дэстүрге де жатық кісі ... ... ... Бэйкен ағаның тағы бір айтқаны: - Жүмекеңмен көп ... ... ... ... комиссары, министр болған азаматтардың ... ... ... ... сөз айтып көрген жоқ, керісінше, ол кісінің ... ... ... қазақылығы жайында эдемі эңгімелері
бар, - деп ауызекі айтты. Б. ... «Ел ... атты ... да Ж. Шаяхметов жайында жылы сезім үшқындары қүрмет пен ізет
білдіріп түр. Нүртас Оңдасынов аға ... мына ... ... ... ... кісі ... ... де кіші істе де даналығын таныта береді»,
-дейді. Үлкен іс емес шағын істегі Жүмекеңді ... бар. ... ... ... 1953 жыл болу ... бір ... ... Шота Уалиханов
архитектура институтында, мен ... ... жэне ... ... ... ... мол ... ал Шоталардікі аз еді.
Қазақстанның ... ... ... ... аз ... ... Бірде соған Шота бара қалса, Поспредствоның ... ... 10-шы ... Шаяхметов, Оңдасынов жэне сол кездегі Поспред
Атамбаев түр екен. Шотаны көріп қалған Поспред: «Шырағым кейін кел, ... бар» - ... ... «Мен ... ... ... ... ол кісі бар
ма осында?» - депті. Жүмекең күліп жіберіп, осы баланы қабылдайықшы, - ... ... ... соң ... ... аты жөнін анықтап, нендей
сауалы барын сүрапты. Шота: - Аға, ақша ... дей ... тағы ... ... «Көмек бердік қой» десе, Шота: ол көмек тамаққа кетті, ал
бүл келуім аяққа» - деп қызара бөртіпті. ... тағы бір ... ... не ... десе ... Шота ... жыртылып киюге жарамай қалды, -
дей бергенде Поспред: - Е, оның жарасы жеңіл ғой, ... ... ... ме? ... Шота ... ... өз бәтеңкем, ал мынау сырттан киіп
алғаным осында аспирантурада оқитын Ғабит ... ... ... ... сом ... ... 450 ... дегенде Жүмекең: «эй, осы баланың сол ... ... ... - ... ... үсақ ... де, үлылығын танытқаны.
Біз үшін ол кезде күлкілі эңгіме еді, ал, ... ... ол ... шындық.
Бүл күнде қай студентті, қай бастық қабылдап, ... ... ... дейсің.
Өз басым соғыс жылдары нағашыларымызды сағалаған анам жэне ... атты ... ... ... ... ... ... атам ақылды жэне
ауқатты адам еді, ол «Еңбек» атты ата-жүрттың эемнің ... ... ... Молдахмет Тырбиев келетін. Ол кезде үкілі бабамызды ... ... ол ... сөз айтылмайтын. Бірақ, бір оңаша кеште нағашы атам ... ... ... ... ... ... ... дүкен қүрысты. Соның
есімде қалған бірінде нағашы атам: «Молдеке болыс та ... ... ... ... болып үлы дэстүрін сақтап қалған сіз ғана.
Шаяхметовты де білесіз, ... ... жүрт ... ... соған
не дер едіңіз», - деді. Молдекең көп ... ... ... ... емес, өздеріңнің Шаймүқандарың. Ол қазір де тірі жүр. Ыбекеңнің
осы інісіне тілі тиді ме, ... ... ... сол ... ... кейін
Молдекең домбырасын алды да эндете жөнелді.
«Қыс келсе, қадірі өтер өткен жаздың,
Әр ісі паш ... ... ... ... қонған күні қүрсын,
Болмаса көл саясы қоңыр қаздың». -деп тыңдаған жанды
толқыта тоқтап, Ыбекеңнің осы өлеңін дерекке ... ... жан деп ... берген екен Шаяхметов сол кезде Айыртау аудандық
ГПУ-інде істейді, тергегені де рас. ... ... аман ... ... жүріп
атын жетектепэнін жаттаған щәкітттері біз үшін бүл қуаныш еді. Ыбекең
Шаяхметовке ... ... ... ... ... осылай ма еді айтқан сертің, Бір ғой деп ойлаушы едік ақыл,
көркің. Мен сені қиянатпен зорлағам жоқ, Бүл ... не ... да ... -деп ... ... Жүмекең ақырын күліп жіберіп:
«Түсіндім, бірақ, Ыбеке сақ болыңыз, бүдан басқа да ... бар ... ... - деген көрінеді Ауылға келген соң ... ... ... ... ... ... ... Қызылжардан келген
шенеунік бір жас туысы Ыбекеңе дүрсе қоя ... Оған ... ... де қамшысы тисе керек. Ызаланған інілері таяқ ... ... арыз ... ... ... сөздерін келтіріп, үкіметтің жауы деп
кінэлапты. Екінші рет Жүмекең арыз жазған өз ауылының үш ... ... енді ... ... ... депті. Ақыры солай болғаны рас,
екінші арызді жоғарғы орынның қарауы да заңды. Ал, Қызылжарда ... ... ... ... - деп ... бір күрсінді ... ... ... ... ... қыза-қыза үкілі
бабамыздың ... ... ... ... ... ... естігеніміз осы. ... да ... ... ... жазығы бар деп есептемеймін.
Қаныш Сатпаевтың да Ғылым акдемиясының президенті қызметінен алынған
кезінде 1951 жылы Ж. ... ... ... еді. Онда да ... ... рас, оған партия басшылары әсер ете алмады. Бар ... ... ... Қ. ... ... қалды, академик Президенттік
қызметінен алынды, Мүхтар Әуезов екеуі дереу Мэскеуге кетіп қалды. ... ... ... ... ... ... ... кірісіп кетті, ал
Сэтпаевты «Мэскеу» қонақ үйіне Шаяхметов шақырып, алып «сіз бүл ... ... ... ... ... ... институтыңызды басқара
беріңіз», - депті. Қанекең елге солай тез ... Бүл ... ... ... ... ... досы Василий Иванович Штифановтың жазғанынан
оқыдым, өзінен де тірі кезінде ауызба-ауыз естіп ... ... Ері ... Қ.И. ... ... геологиялық экспедицияға көптеген жылдар
бастық болды, ол ... ... ... ... ... адам. Олай десек,
Қ.И. Сәтпаевтың жалпы аман қалуына Сталинге жазған хаты ... ... ал, елге ... ... ... ... басқаруға
мүмкіншілік тудырган Шаяхметов еді. Бұл жағдайды ... ... ... ... білек сыбанып ... де, ... ... ... ... жасауды басқарып бір топ шэкірттерімен
Лениндік сыйлықтың лауреаты атанды. Жүмабай Шаяхметов тағдырын еске алсақ ... ... ... ... ... партия қызметкері болуымен қатар қазағым
деп «іш ... ... ... дэрем жоқтың» күнін кешті деп білемін.
Осы күнге ... ... дауы ... ... ... бүйрығымен
кеткен біздің жерлердің толық қайтарылмаған күйігі Димекеңе де оңай ... ... бүл арыс ... өздері кешкен бодандық, ... ... жүре түра ... келген жақсылығын қазақ
халқына жасап кетті.
Бүгінгі егемен Қазақстанның тез арада тэуелсіз елдер қатарына ... өзге ... ... озық келе ... да ... ... кеңестік Қазақстанның мемлекеттік негізі сол ... ... ... ... ... ... кен ... туған елін
малшындырып кеткендігінен деп түсінуіміз керек. ... ... ... ... ... жайлы кездесудің де кездесуі бар дегендей,
менің айтайын деп отырғаным көрінген көк атымен ... емес - ... ... елбасы дэрежесіне дейін көтерілген үлдарымен кездесу.
Сондай кездесулер жадыңда өмір бойы ... із ... Бір ... Орталық партия комитетінің бірінші ... ... ... ... алғашқы кездесуім сондай болған еді. 1946 жылдың ... орта кезі ... ... мен ... ... босанып келіп, Қызылжарда
облыстық комсомол үйымының үгіт-насихат бөлімінде нүсқаушы қызметін атқарып
жүрген кезім болатын. Бір күні түс кезінде ... келе ... ... ... орта ... жанынан өте бергенімде, сол жерге обкомның ... ... ... ... ... ... ... хатшысы Мельник жэне
маған бейтаныс бір ... ... орта ... ... пішінді кісі түсті. Мен
таңырқасам да сол ... ... ... ... ... шақырды,
жетіп келіп амандастым. Кім екенімді білгеннен кейін маған: «Бізді мектепке
ертіп жүр», - деді. Хатшы:-Маған директорды ... кел, - ... ... ... ... Мэті Қүсайынов деген майдангер болатын.
Мектептің жанындағы мүғалімдер үйінде түрады ... ... ... ... кейін Мельник жанындағы кісімен таныстырып, бүл ... ... ... ... ... Жүмабай Шаяхметов деді. Егіс
науқанына байланысты облысқа ... еді, енді ... де ... Осы ... есік ... ... адам сау етіп кіріп келді. Олар
қалалық жэне облыстық ... ... ... ... ... ... М. Қүсайынов сөз ... ... ... тоқталды. Жергілікті
орындардың мектептерде, эсіресе жалғыз қазақ мектебіне көмек көрсетпейтінін
айтты. Мектеп директорынан кейін қалалық партия комитеті ... ... да, ... ... ... ... ... Соғыс бітті, енді
бейбіт шаруашылыққа жедел көшуіміз ... - деді ... ... беру
жүйесі, денсаулық, үй-түрмыс мекемелерінің жүмыстарын жандандыру ... Ал, мына ... ... ... қазақ мектебінің осындай ахуалы
мені өте қапаландырды. Кезінде осы мектепте мен де аздап дэріс бергем едім,
- деді. ... қала ... ... ... ... ... ... жатқан қаладағы электр станциясының көмір-күлін төсеуге
болатындығын жэне ... ... ... көп ... ... ... ... үялтты. Ал, мектеп директоры Қүсайыновқа: -
Қала мекемелерінің бастықтарынан ... ... ... ... ... - деді. Ақыры, Жүмекеңнің сол кеңесінен кейін бір-екі айдың ішінде-ақ
мектептің жағдайы күрт өзгерді. Алдымен ... ... М. ... оның орнына мүғалімдік тәжірибесі мол ... ... ... ... ... да ... жақсы білетін жаңа директор бір
жылдың ішінде сол ... ... ... ... ... ... ... бірінші орынға ие болды.
Қазақстанның атақты қоғам ... ... ... екінші
кездесуім - ол 1952 жылдың шілде айында мені Республикалық партия мектебін
үздік бітіргендер қатарында, сол ... ... ... ... ... ... ... бюро мэжілісін басқарып отырды.
Бүл мэжілісте партия ... ... ... ... ... ... ... жэне мені отырған орнынан түрып ... алып ... ... ғылыми табыс тіледі.
Үшінші рет Жүмабай Шаяхметовпен кездесуім, 1954 жылғы ақпанның ... ... ... ... ... болды. Сол пленумға партия
мектебінің шақырылған бірінші оқытушысының ішінде мен де ... кеше ғана ... ... қүрдай жорғалап жүрген сүмелектер
бірінің артынан бірі мінбеге шығып, ауыздарына келгенін ... ... ... ... ... прокуроры қызметін атқарған бір
пәтуасыз заңгер Шаяхметовтвың қызметтегі кемшіліктеріне қоса, оны ... ... де ... ... ... бермей, оларды өзімен
бірге тауға шаңғы тебуге ... ... ... күлдіргендігі бар.
Пленумда ол кісіні жақтап сөйлегендер де болды. Жүмекеңе сол жолы ... бар. ... адам ... ... жатса да оған жасымай, ... ... ... ... ... ... сүрақтарға дэйекті түрде,
саспай жауап қайтарып отырды... Өз ... ... ... ... ... жан-тэнімен берілген басшы адамдардың ... ... ... ... ... ... еді деген сүраққа: Ол Жүмабай Шаяхметовтей, -
дер едім деп есіне алады.
ҚО
РЫТЫНДЫ
Жүмабай Шаяхметов Қазақстан тарихында өз орны бар, ... мен ... ... ... үлес ... ... Оның үзақ ... Қазақстанның ең жоғарғы басқару жүйесінде
қызмет ... ... жыл ... ... ... қызметін атқарғаны
мэлім. Өмір жолы мен басшылық қызмет атқарған жылдары И.В. Сталиннің ... ... ... ... ... ... Сондықтан да оның
тоталитарлық жүйе кезеңінде өсіп - қалыптасқан, сол жүйе аясында ... аса ... ... ... ... даусыз.
Кеңес Одағы мемлекетінде эртүрлі бетбүрыс кезеңдердегі өзгерістерге
байланысты бүрынғы ... ... ... деген көзқарастың да
әртүрлі болып, үнемі қүбылып отырғандығына назар аударған жөн. Сондықтан XX
ғасырдың 50-60 ... ... И.В. ... кезіндегі одақтық жэне
республикалық ... ... ... кейін Н.С. Хрущев кезіндегі
басшы қызметкерлеріне деген партия және мемлекет ... ... ... Себебі Сталин дүниеден өткен 1953 жылғы наурыздан кейінгі
мезгілде СОКП мен КСРО-ның ең жоғарғы басқару аппаратындағы ... ... ... ... ... жүйесінен тайдырып, мүлде қүртып жіберуге
алып ... еді. ... ... оның одақ көлеміндегі жэне ... ... ... ... түғырынан ғайып болды,
көпшілігі жауапқа тартылды. Бір жылдан кейін СОКП ... ... ... Н.С. ... позициясын нығайтып алған соң, ... ... ... ... орталықтан жіберілген жаңа
адамдармен ... ... ... ... ... бірінші
хатшысы қызметінен босатылып, Шымкент облысына бірінші хатшы болып
жіберілген Ж. Шаяхметов көп ... ... ... ... Оның ... Н.С. ... кезінде аталмай, еңбегі елеусіз қалды. Н.С.
Хрущев орнынан тайдырылғаннан соң да Ж. ... ... ... ... сыни ... оның ... де тың жэне тыңайған жерлерді
игеру қарсаңында Қазақстан экономикасының, соның ішінде, эсіресе, ауыл
шаруашылығының артта қалуына ... ғана ... ... Шын ... ... ... ... кемшіліктерге тек Ж.
Шаяхметов қана кінәлі емес ... ол ... сол ... ... дамуындағы, бастауы 20-30 жылдардағы күштеп үжымдастыру кезінде
ауыл шаруашылығында ... ... ең ... ¥лы Отан ... ... ... байланысты орын алғандығы ескерілмеді.
1980 жылдардың ... ... ... күшейіп, КСРО
мемлекетінің іргесі шайқала бастағанда ... ... ... - ... ... жүйе түсындағы бүрын айтуға, зерттеуге тыйым салынған
оқиғаларға, саяси ... мен ... ... аударып, баспасөз
бетінде бірінен - бірі асып түсетін өткір материалдардың жарық көруіне жол
ашты. Бүл ... ... еді. ... ... бүл ... ... қалыптасуына, егемендік идеологиясының күшейуіне жол ... ... ... кеңестік жүйенің басқару аппаратында қызмет еткен көптеген
белгілі қайраткерлердің атына қатаң сындар айтылғаны да ... ... ... жатқан, бұрынғы құпия құжаттарға қолы жетпеген авторлардың артық-кем
пікір айтуын түсінуге ... Бұл ... ... қызметі де
назардан тыс қалмағаны ... бері он ... ... ... өтті. Тэуелсіз Қазақстан мемлекетінің
нығайып, өркендеуі барысында қолға алынған ... бірі ... ... ... ... ... ... қалпына
келтіру еді. Әрине, бүл салада да ... ... ... ... ... ... ... қыр-сыры толық ашылды деп айта
алмаймыз. Бұл жұмыс жалғаса бермек. Дегенмен, белгілі ... ... сол ... ... куәсі болған адамдардың пікірін ескере отырып,
байыпты талдау жасауға ... бар ... ... ... ... ... бас кезіндегі албырт эмоцияның қыжылы басылып, сабасына
түскен соң ... ... ... ... ... ... объективті
талдау жасай бастағаны мәлім. Мұның Жұмабай Шаяхметовке де қатысы бар. ... ... ... өз ... ... ол социалистік жүйенің
жақсылыған көрді, өсті, өз өнерінің сан қырын танытты. Алайда, жүйе ... ... ... ... ... өз ... ... баянды болмады, бар шырынын сорып алды да, ... ... ... ең ... ... ... кісі ... ескерусіз, елеусіз жатты, жан баласына керек болмай, көптің бірі,
қолдың кірі болды. Тамұқтағы ... ... ... ... көрді. Ол
өзі қалай тез өсіп, билік төріне қалай тез шықса, дэл өзіндей И. ... ... Д. ... Ж. ... С. ... С. Бэйішев, А. Қанапин, Р.И.
Ильяшев, Д. Керімбаев, I. Омаров, А. Серіков, А. Бородин, С. ... ... Ж. ... М. Қабылбаев, Г. Қаржаубаев, X. Арыстанбеков, С.
Тоқтамысов, Б. Бөлтірікова, жэне тағы ... ... ... қолдады,
олардың бағы ашылып, еңбегі жануына көмегі тиді. Жұмабай Шаяхметов
тоталитарлық жүйе ... ... ... өмір ... Н.С. ... 1954 ... ... Қазақстанда тың жэне тыңайған жерлерді игеру
мэселесіне байланысты Ж. Шаяхметовтың қарсылығы оның бұл науқанның ... де ... ... Себебі Қазақстанның мал шаруашылығын
өркендетуге байланысты шаралардың іске асырылмай жатып, көпшілік ... ... ... ... ... қоныстанушылар мекеніне айналуының
нэтижелерін кейінгі уақыт айқын көрсетті. Н.С. ... тың және ... ... ... ... тасқын күшпен көтеремін дегенде ең
бірінші болып, субъективтік, менмендік империялық пиғылға ... ... ... ... екенін айту эділдік болар еді. Сол себептен 1954 жылы 5-6
-ақпанда Мэскеудің нұсқауымен ... ... ... ... ... Онда идеологиялық жұмыстағы, халық шаруашылығын басқару
ісіндегі кемшіліктер баса ... ... ... ... ... ... Ж. ... шаруашылық пен мэдениетті ... ... ... ... аз ... ... атап ... Солай
болғанымен Мэскеу жағы жаңа жағдайда жаңаша жүмыс істеу ... ... ... Ж. ... Орталық Комитеттің бірінші хатшылығынан
босаттырып, оның орнына П.К. Пономаренконы сайлап, Ж. ... ... ... ... ... ... ... хатшылығына жібергені
белгілі. Жүмабай Шаяхметовтың «кемшілігі» - оның еліне, халқына беріліп,
таза жүмыс істеп, алған жалақысын ғана ... ... ... ... өзінің
балалары болсын, басқа біреуден алаламау, барлық адамдарға бірдей қарау,
толып ... қара ... ... ... «ақ ... болып көрініп қалуы.
Еліміз егемен болып, дербес дамудың жолына түскен шақта ... ... ... де Жүмабай Шаяхметов Қазақстанның шын мэніндегі
басшысы болған түңғыш қазақ екендігін атап көрсеткен жөн. Сталиндік заманда
ел басқару үшін оның ... ... ... болу ... сөзсіз еді.
Бір мысал ретінде оның бойында пендешілікке дүниеқорлықтың жоқ болғанын
айтқан жөн ... ... ашса ... жүмса жүдырықта үстағысы
келген Мэскеудің Шаяхметов түсындағы ... ... ... да ... ... ... кадрларының қаз түрып, өсе бастауы сол ... ... ... бүл ... ... жоққа шығаруға
болмайды. Тарихи түлғаның өзімен бірге өмір ... ... ... оның іскерлігін, әділдігін, принципке берілгендігін, турашылдығын
айтады. Қалай болғанда да Жүмабай Шаяхметов - қазақ елінің басы-қасында
жиырма ... жуық ... ... ... сын ... ... ... мынау
тек қызыл бояудан, мынау қара бояудан түрады деп үзділі- кесілді айтуға
болмайды. ... ... өте ... ... абзал. Көзі тірісінде
мақтап, көзі тайғаннан кейін даттамай, тарихи түлғаларды бір ... ... ... ... ... көрсетіп, болашаққа тағылым
боларлықтай саяси портретін жасауымыз керек.
Шындыққа жүгінсек, Жүмабай Шаяхметовке жасалар күрмет пен ізет элі ... ... ... жүр. Ірі ... асыл ... ... басшы ел
алдында сіңірген еңбегінің елеулі бағасын элі алған жоқ. Американың ... ... - ... ... ... ... Орнатқан
ескерткіштері де, тірісінде қүрметі де біркелкі. Біздің бауырлас ел -
Тэжікістан да ел ... ... ... тең ... ... ... ... Болашақта Есім ханды, Қасым ханды да, ... ... ... де ел ... ... деп сыйлайық, кэкір-
шүкірді ділмарсып бастарына үйе бермейік демекпін. ... ... ... ... ... ... ... күнәсін кеш» дейді. Ал, ел басқарған
кемеңгерлер эсіресе Жүмабай Шаяхметов қысымы қатты тоталитарлық қүрсауда
болса да артынан аңдап, елі үшін ... ... ... ... таба ... ... ... да Жүмабай Шаяхметовтың өмірі мен қызметі, оның жасап
кеткен жақсылығы мен қателіктері арнайы зерттеу арқылы ... ... Бүл біз үшін ... ... тарих үшін керек. Бүл үлкен тарихи түлға
Қазақстан тарихында лайықты орнын алумен қатар, көпшіліктің есінде
бо
луы үшін ... ... бір ... ... ... атын ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Хисматуллина А. ... ... ... ... ... ... // ... №10. -32-33 б.б.
2. Аблақов Р. Өз дәуірінің біртуары: Ж.Шаяхметов-1 ООжаста // Ақиқат.-20і
№11.-60-62 6.
3. ... М. ... біз ... бе? // ... маусь
(№31).-3 6.
4. Асқаров А. Ж.Шаяхметов қоғам қайраткері // Қазақ батырлары. -200 ... ... ... Н. ... // ... Қазақстан.-2003.-26 ақпан (№45-48).
6. Бізді кімдер басқарып еді? // Егемен Қазақстан.-2000.-31 мамыр
7. Қозыбаев М. ... ... ... ... ... ... б.б.
8. Шәмшәтүлы И. Қүрсаулы кезеңде ізі бар ... ... ... ... ... Қ. ... дәуІрінде қазақстанды кімдер басқарды. // Қазақ
эдебиеті.-2002. 8 наурыз.- 4 б.
10. Елеусізов М. ... ... ... ... ... Қ. Қатаң кездің кайраткері // Заң газеті.1999. - 5 ... Ғали ... М. ... ... ... // ... Қазақстан.-2002.
-5қыркүйек (№212).-2бет.
13. Күрделі заманның қайсар қайраткері-Астана, 2002. -216 6.
14. Мүхаметжанова А. Жүз жылдан ... ... ... ... ... ... Ж. ... К(6)П 4 съезінде ... ... ... туралы есепті баяндама.- Алматы, 1949.
16. Шаяхметов Ж. Қазақстан К(б)П 6 ... ... ... ... ... ... ... Алматы, 1952.
17. Шаяхметов Ж. Қазақстанды ССРО-ның шығыстағысоциолист мал шаруашылығының
негізгі базасына айналдырайық. Алматы 1949.
18. Оразбекүлы Қ. Қазақстанды ... ... ... ... -6 ... ... С. Ж.Шаяхметов // Дала мен қала.-2003 -18қыркүйек.-116.
20. Ильясов М. Қазапқтың багына жаралған жан // Атырау.-2002. -1 - ... ... и. ... және XX ғасырдың ортасындағы Қазақстан // Үлт
тағлымы.-2002. - №4. -55-62 б.
Зэңгіров Е. Жүмабай Шаяхметов // Түркістан.-2002.-21наурыз ... ... ... А. ... ... ... шешілді //Қазақ елі. -1999. -26 ақпан
24. Елеусізов М. Үмытылмас кездесулер. Алматы 1998.
25. Рысбеков А. Заман перзенті. ... ... ... Қ. ... ... еді // ... -8 ... Мекебаев А. Дала сырын үққан жан Алматы. 2002.
26. Қайсенов Қ. Соңғы содырлығымды кешкен аға // ... ... ... (№43). ... Неталиев М. Ел басқарған түңғыш қазақ // Заң газеті 2001. 21ақпан
27. Смайлов К. Шаяхметовтың басында шырғалаң көп ... // Жас ... ... (№99) - ... ... Ж. ... ... ... // Ленин жолы. - 1949 . - 17
май.
32.. ¥ландар үясы.-Алматы: Қайсар, 1986. -156 ... ... Ж. ... ... Армии, стране болыне мяса, масла, шерсти. -
Алма-Ата, 1942.- 10 с.
34. Шаяхметов Ж. Қызыл Армияға, елімізге етті, майды, жүнді мол ... ... 1942.-10 ... Шаяхметов Ж. О мероприятиях по дальнейшему развитию ... 1952.-33 ... ... Ж. ... о ... ЦК КП (б) Казахстана V съезду КП
(б) Казахстана. Алма-Ата, 1951. - 80 с.
37. Шаяхметов Ж. Отчетныйдоклад о ... ЦК КП (б) ... VI ... ... ... ... 1952. - 53 с.
38. Шаяхметов Ж. Отчетныйдоклад о работе ЦК КП (б) Казахстана IV ... ... ... ... 1949. - 95 с.
39. Шаяхметов Ж. Превратим Казахстан в основную базу ... ... ... - ... 1949. ... ... Қ. ... бөленген еді: Саяси қайраткер ... ... ... ... 2002. - 24 ... -3 ... ... Б. Қазақстанды басқарған азаматтар: 1920 жылдан ... ... аты ... мен қай ... ... ... ... мэлімет //
Сердэлі Б. Журналистика жэне дипломатия: (лекциялар курсы). -
Түркістан, 2004. - 100 ... ... Қ. ... мен ... үлы ерлігі. Алматы. 1985. - 15-17
б.б.
43. Совет Одағы Коммунистік партиясының тарихы. ... 1959. - ... ... Н.С. Елімізде астық өндіруді одан әрі арттыру туралы, тың жэне
тыңайған жерлерді игеру туралы СОКП Орталық Комитеттің
пленумы.1954 . 23 ... ... ... Ж. 3 жылдық жоспары (1949-1951ж.) жөніндегі қаулысын ... ... ... ... ... ... Омаров М. Уақыт талабына байланып: (Белгілі ... ... 100 жыл ... ... // ... ... 2002. - 5 қыркүйек.- 2 б.
47. Мүхаметқалиев Қ. Қоғам қайраткері Жүмабай ... ... ... 2002. -21 ... ... 7 б.
48. Нүрмағамбетүлы I. Жүмакеңді жүрт үмытпаса екен: (Мемлекентіміздің
алғашқы қайраткерлерінің бірі ... ... // ... Қазақстан.-
2002.- 30 тамыз (№35). -13 6.
49. Темірғалиұлы 3. ... жэне ... ... ... ... аз ба, әлде айырмашылық көп пе? // Сөз.- 2003. - 5 тамыз (№43).
-2 6.
50. Әбдіхалықов М. ... - ... ... ... ... қайраткерінің өзі
қызметтес болған мемлекет ... ... ... // ... 1996. - 24 ... (№19). -13 ... ... А. Қатаң кезеңнің қайраткері - жұмабай Шаяхметов туралы. //
Культурно-просветительский альманах «Омбы дауысы».- Омск, 2002. ... ... ... және ... ... ... Шаяхметов. 7940 жыл.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 115 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабай Шаяхметовтің өмірі мен қызметі6 бет
Бес арыс2 бет
Алаш қозғалысының қайраткері – Жанша Досмұхамедов14 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - ғалым, ағартушы, қоғам қайраткері6 бет
Ахмет байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер- ген қоғам қайраткері18 бет
Бұрынғы көрнекті ойшылдар мен ғұламалар16 бет
Д.А. Қонаев ірі мемлекет қайраткері8 бет
Дінмұхамед Қонаев қоғам қайраткері7 бет
Дэвид Ллойд Джордж-ағылшын қайраткерінің саяси өмірбаяны9 бет
Жұмағали Тілеулин – ХХ ғ көрнекті қайраткері57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь