Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті

Бұл кезеңнің рухани мәдениеті Дешті Қыпшақ аумағында ежелгі түрік, монғол және ислам мәдениеті дәстүрлерінің өзара тығыз ықпалымен сипатталады. Ол негізінен алғанда фольклор, ауызекі жеке поэзия, жазбаша (қолжазба-кітаби) әдебиет және музыкалық-поэтикалық өнер трінде болып, дамып отырған.
Фольклор. Ауызекі халықтық-поэтикалық шығармашылық Алтын Орда халқының рухани мәдениетінің негізгі бөлігі болды. Оның ежелден келе жатқан және тамыры терең дәстүрлері бар. Рулық құрылыс пен Түрік қағанаты дәуірінде пайда болған көптеген фольклорлық сюжеттер феодалдық қоғам жағдайларының өзінде-ақ одан әрі жетілдіріле береді. Халық арасында ертеден келе жатқан мифтер мен ертегілер, аңыз-әңгімелер кең таралды, олардың бір бөлігі жаңартылып, өзгертіліп отырды, ал басқа бір бөлігі басқа жанрлардың құрамына кірді, не бәз-баяғы күйінде жасай берді. Ертедегі туындылармен қатар, сол кезде ұлан-байтақ Дешті Қыпшақ даласында болған оқиғалар туралы, оларға белсене қатысып, жалпы алғанда Шыңғыс ұрпақтары, жекелеп алғанда Жошы ұрпақтары мемлекетінің одан әрі өмір сүруінде тағдырлы рөл атқарған жеке адамдар туралы эпикалық жаңа туындылар жасалды.
Ол кезеңдегі фольклордың ең ертедегі үлгілері ғарыштық, тотемдік, этиологиялық және эсхатологиялық сипаттағы алуан түрлі мифологиялық сюжеттер болатын. Оларда Ғарыш пен Жердің Ғайыптан пайда болғаны туралы, Күннің, Айдың және басқа да аспан шырақтарының қайдан шыққаны туралы айтылатын. Мифтерде алғашқы адамдар мен жануарлардың жарық дүниеге қалай келгені, таулардың, көлдердің, өзендердің және басқа да Жер объектілерінің қалай пайда болғаны туралы да баяндалды, хайуандардың түрі, мінез-құлқы неліктен сондай екені түсіндірілді. Рулар мен тайпалардың мифтік тарихы да баяндалып, олардың генеалогиясын жануарлармен, тотемдік бабалармен байланыстарға апарып тірейді. Бұл мифтердің бәрі өзінше бір “танымдық-ақпараттық” міндет атқарады және дүниенің құрылысын, табиғат құбылыстарын, адамның іс-әрекеттері мен хайуандардың қылықтарын аңғалдықпен, кейде теріс түсіндірді. Сонымен бірге монотеистік ислам діні ықпалының артуына байланысты ертедегі мифология ыдырай берді. Ислам діні жағдайында бұрынға нанымдар күпірлік деп жарияланып, қуғынға салынды, соның салдарынан көптеген көне мифтер жүйеге түсіріліп және фольклорлық циклге енгізіліп үлгірмеді. Олар бұзылып, басқа жанрларға айнала бастады, бұл орайда өзінің танымдық міндетін толық жоғалтқан жоқ. Бұл мифтер көркемдік міндеті басым сындарлы жүйе құрған жоқ, мұның өзі ертедегі құл иеленушілік мемлекеттердің мифологиясына тән болатын.
        
        РУХАНИ МӘДЕНИЕТ. ДІН. ӨНЕР
1. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ХІІІ-ХV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІ
Бұл кезеңнің рухани мәдениеті Дешті Қыпшақ аумағында ежелгі
түрік, монғол және ислам ... ... ... тығыз
ықпалымен сипатталады. Ол негізінен алғанда фольклор, ауызекі ... ... ... әдебиет және музыкалық-
поэтикалық өнер трінде болып, дамып отырған.
Фольклор. Ауызекі халықтық-поэтикалық шығармашылық Алтын Орда
халқының рухани мәдениетінің негізгі бөлігі ... Оның ... ... және ... терең дәстүрлері бар. Рулық құрылыс пен
Түрік қағанаты дәуірінде пайда ... ... ... ... ... ... ... одан әрі
жетілдіріле береді. Халық арасында ертеден келе жатқан мифтер мен
ертегілер, аңыз-әңгімелер кең таралды, олардың бір бөлігі
жаңартылып, өзгертіліп отырды, ал ... бір ... ... ... кірді, не бәз-баяғы күйінде жасай берді.
Ертедегі туындылармен қатар, сол кезде ұлан-байтақ Дешті Қыпшақ
даласында болған ... ... ... ... қатысып, жалпы
алғанда Шыңғыс ұрпақтары, жекелеп алғанда Жошы ұрпақтары
мемлекетінің одан әрі өмір сүруінде тағдырлы рөл атқарған жеке
адамдар туралы ... жаңа ... ... ... ... ең ... ... ғарыштық,
тотемдік, этиологиялық және эсхатологиялық сипаттағы алуан түрлі
мифологиялық сюжеттер болатын. ... ... пен ... ... болғаны туралы, Күннің, Айдың және басқа да аспан
шырақтарының қайдан шыққаны туралы айтылатын. Мифтерде алғашқы
адамдар мен ... ... ... қалай келгені, таулардың,
көлдердің, өзендердің және басқа да Жер ... ... ... ... да ... ... ... мінез-құлқы
неліктен сондай екені түсіндірілді. Рулар мен тайпалардың мифтік
тарихы да баяндалып, олардың генеалогиясын жануарлармен, тотемдік
бабалармен байланыстарға апарып тірейді. Бұл мифтердің бәрі ... ... ... ... және дүниенің құрылысын,
табиғат құбылыстарын, адамның іс-әрекеттері мен хайуандардың
қылықтарын аңғалдықпен, кейде теріс ... ... ... ... діні ... ... ... ертедегі
мифология ыдырай берді. Ислам діні жағдайында бұрынға нанымдар
күпірлік деп жарияланып, қуғынға ... ... ... көне ... ... ... және ... циклге
енгізіліп үлгірмеді. Олар бұзылып, басқа жанрларға айнала бастады,
бұл орайда өзінің танымдық ... ... ... жоқ. ... ... міндеті басым сындарлы жүйе құрған жоқ, мұның өзі
ертедегі құл иеленушілік мемлекеттердің мифологиясына тән болатын.
Құл иеленушілік мемлекеттерде алғашқы ... ... ... қана ... сонымен бірге жаңа қоғамдық құрылысқа
сәйкес жаңадан жасалды. Жаңа мифологияландыру жүзеге асырылып, бұл
орайда циклдерге айналдырылған көне мифтер қайтадан ой елегінен
өткізіліп, енді жаңа ... ... ... ... ... бағынушылыққа бейімделді. Осының арқасында сындарлы,
біртұтас мифология жасалды, сол кезде ол танымдық қызметтен гөрі,
көркемдік-идеологиялық мазмұнда ... ... ... ... ... ... рөл ... және бұрынғысы сияқты, таза
қолданбалы немесе этиологиялық сипатта болмады.
Фольклор жанрлардың арасында әдет-құрыптық өлеңдер, ертегілер
батырлық жырлар, мақалдар мен мәтелдер мейлінше кең ... Олар ... ... ... Әдет-ғұрып
өлеңдері көбінесе кәделік-қолданбалы сипатта болды және алуан
түрлі ... ... ... мен
ойындарға, сондай-ақ күнтізбелік-еңбек процестеріне қоса айтылатын
еді. Той және ... ... ... әдет-ғұрып өлеңдеріне зор
мән берілді, өйткені әрбір адамның ... ... және өлуі ... ... деп ... және ... ... ресімдер жасалы, ән
айтылатын.
Әдетте-ғұрып өлеңдерінен айырмашылығы ертегілер тәрбиелік,
көңіл көтеру мақсатында айтылды, сондықтан халық арасында ғажайып-
батырлық және ... ... ... ... ... шыққан Желім батыр”, “Желкілдек”, “Ер Төстік”,
“Керқұла атты Кендебай”, “Хан Шентей”, “Еркем Айдар”, “Аяз би”
және басқалар) кең таралды. Оларда неғұрлым ... ... ... түсініктері мен діни нанымдары, сондай-ақ
біршама кейінгі дәуірлердің өмір шындығының элементтері ... Ең көне ... әр ... ... ... ... ... жын-шайтандар мен басқа да зұлым күштерден тазартушы
Аңшы-мерген (батыр-аңшы) туралы айтылады. Ғасырлар бойы ауыздан-
ауызға тарау ... ... түрі ... ... ... ... ... берген. Хандық мемлекет көрсетіліп,
хандықтың ақылды да дана адамдары туралы, әдемі билеушілер мен
уәзірлер туралы айтылатын ертегілер (“Аяз би”) соларға ... ... ... ... ... мен ... ... ертегілер де едәуір кең таралды. Егер ғажайып-
батырлық сюжеттер негізінен ежелгі түрік сюжеттері ... және ... ... ... ... ... және
араб сюжеті болатын (“Панчатантра”, “Хитопадеша”, “Калила мен
Димна”, “Тотынама”, “Мың бір түн” және басқалар).
Бұл кезеңде Алпамсы, Қобыланды, Сайын, Қозы ... ... келе ... ... ... ... ... циклдерге
біріктіріліп, көп сюжетті іс-қимылдар мен кейіпкерлері бар
эпикалық жырларға айналдырылды. VI-VIII ғасырларда-ақ ... ... ... бастапқы сюжеті ХІІІ ғасырға қарай
фольклорлық циклге біріктірілуден өтіп, мифологиялық эпостан
Алтайдағы “Алып Манашта” айтылатынындай, ... ... ... ғана ... ... ... ... тайпасының ар-намасын
қорғайтын батыр туралы батырлық эпосқа айналды.
Қобыланды батыр туралы эпостың көне негіздері де VIII-IX
ғасырларда оғыз-қыпшақ ... ... ... ал ... ... ... тарихи циклге ұшырап, көптеген
көріністермен толықтырылған, Алтын Ордаға дейін ... ... ... мен қияттардың қызылбастар мен қалмақтарға қарсы
бірлескен қимылдары эпикалық ... ... ... барысында бұрынғы сюжетке Алтын Орда заманындағы тарихи
адамдар: Алшағыр, Қазан, Қараман, Айбақ және ... ... ... ... ... да нақ ... ... Ертедегі сюжеті
ХІІІ-ХІV ғасырлардың эпикалық дәстүр рухына ... ... ... ... ... ... ... енгізілді. Алайда
эпикалық Сайын тарихи Сайыннан алыс жатыр, ал оның эпикалық
өмірбаяны жартылай мифологиялық аңыз ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, Қобыланды батыр
туралы эпостың бір бөлігі сияқты болып көрінеді. Ғажайып болып
туып, өскен Сайынды жорыққа Қобыланды ... ... ол ... ... және ... ... ... көрінеді. Шынына келгенде, эпоста
Сайынның қалмақтарға қарсы бір жорығы ғана суреттелген, бұл
жорықты да Қобыланды басқарады, ол ... соң, ... ... ... ... шайқасқа түсуден бас тартып, Сайынды
соғыспауға көндірмекші болады, бірақ ол мұны тыңдамайды. Сайын
жалғыз соғысып, қаза ... да, оның ... Айым ... өлі ... оны ... ... тірілтіп алады.
XIV-XV ғасырларда ноғайлы топтамасындағы тарихи-батырлық эпос
ерекше етек алады, олар біздің заманымызға жекелеген жырлар
түрінде де, “Қырымның қырық ... ... ... ... ... ... Бұл ... ерлік іздері көп мөлшерде қамтылған,
оларда Алтын Орданың ... ... де, ... ... де іс-әрекет жасайды. Фольклорлық циклге түсірудің
(сюжеттік, өмірбаяндық, генеалогиялық, тарихи және географиялық
жағынан) алуан түрлі болуының арқасында ... ... ... ... және ... ... Ноғай Ордасы мен Қазақ
хандығының саяси өміріне белгілі бір түрде қатысқан бірнеше
билеуші-батырлардың ... ... ... ... ... айналған.
Эпопея Ноғайлының барлық батырларының эпикалық бабасы –
Аңшыбай батыр туралы баяндаудан басталады. Содан соң ... оның ... ... ... Едіге, Нұрадын,
Мұсахан, Орақ, Мамай, Қарасай, Қазы туралы ... ... ... тарихи оқиғаларды дәлме-дәл көрсете де, нақты
адамдардың нақты істерін дәлме-дәл суреттейде алмайды, сондықтан
эпопея тарихи фактілер мен қатысушы адамдардың нақты өмірбаянынан
едәуір көп ... ... ... ... эпопеясында оқиғалар мен тарихи
адамдардың орны ауыстырылған, жекелеген жағдайларда көркемдік-
фольклорлық поэтика басым, мұның өзі оған кейбір жағынан шарттылық
түр береді. Ең ... ... ... ... ... ... Аңшыбайдан бастап, Қобыланды батырмен аяқталатын
батырлардың бәрі ноғайлар делінеді. Мұнда Шота деген ұлымен бірге
Нарық батыр, Ер ... мен оның ұлы Ер ... бар. ... алғанда
Ноғайлы топтамасының уақыты эпикалық уақыт тәрізді, сондықтан да
көптеген оқиғалар мен батырлардың ... ... ... ... ал ... ... қоңырат болса да, тама болса да
ноғайлар деп аталған.
Ноғайлы топтамасындағы өзекті туынды – Алтын Орданың атақты
әмірі, 1396-1412 жылдарда іс ... ... ... ... туралы
эпос. Ол туралы эпикалық аңыз Ноғай Ордасында оның тірі ... ... ... ... көп ... оның жеке ... мен қолбасшы және билеуші ретіндегі жоғары беделі себеп
болған, өйткені ол белгілі бір уақыт бойы Алтын Орданың ... ... ... елде ... ... ... еді, ал мұны
Мамай да, Тоқтамыс та істей алмаған ... ... ... ... мемлекетінің тәуелсіздігі үшін күресуші және оны жаулап
алушылардың шапқыншылықтарынан қорғаушы ретінде көрінген еді.
Едіге дәріптеле бастады, ол ... әр ... ... ... өмірбаяны осылайша жасалған, ол
бойынша Едіге Баба Түкті Шашты Әзіз әулиенің пері қызымен
қосылуынан кереметтің күшімен туады, ал ... қызы су ... ... және күйеуі оның тыйым салған үш шартын бұзған кезде
ғайып болып, баласын елсіз жерге тастап кеткен, сондықтан әкесі
ұлын Едіге деп ... ... ... тыс ... ... ерекше екенін және оның еркше мақсатқа арналғанын атап
көрсететін сияқты.
Солай бола тұрса да, Едіге туралы эпостық Тоқтамыс пен Едіге
арасындағы күрестің ... ... ... ... ... кетуі, оның Темірмен бірге Тоқтамысқа қарсы жорығы,
Тоқтамыстың қаза табуы мен оның балаларының кек алуы ерекше бір
түрде бейнеленетінін атап өткен жөн. Ал ... пен ... ... ... олардың қаза табу жағдайлары эпоста
өздігінше, фольклорлық поэтика мен эстетика: жазықсыз
қудаланғандарды қорғау мен дәріптеу рухында ... ... ... ... жөніндегі орынсыз, Едігені амалсыздан қашып кетуге
әкеп соққан күдікшілдігі түрінде көрінеді. Ал эпостың кейбір
нұсқаларында Едіге орынсыз бақытсыздыққа ... адам ... ол ... ... қалады; балалық шағын жоқшылықта
өткізіліп, мал бағып жүреді. Мұның өзі ... ... ... ... ... Сонымен бірге болашақ батырдың
“төменнен шыққан” жағдайы оның халықпен жақындығын айқын аңғартып,
оның халықтан ... ... ... ... сюжеттер мен мінсіз бейнелердің пайда
болуында жыршы сарбаздардың өздері көзімен көрген немесе қатысқан
оқиғалар туралы алғаш жыр туғызушылардың рөлі зор. ... ... эпос етіп ... ... және ... ... арасынан бөлініп шығып, батырлық және романтикалық
эпостардың кәсіби орындаушысы ... ... ... олардың есімдері ұмытылып қалған.
Ауызша жеке поэзия. XIII-XV ғасырларда Дешті Қыпшақтың мәдени
өмірінде халық шығармашылығымен қатар, ауыз әдебиеті өмір ... ... ол өте ... ... ... ... шығарма, ауызша
орындау және ауыздан-ауызға берілу түрінде көрініп, орнықты. Оған
автордың болуы, мәтіннің біршама тұрақтылығы, оның мазмұнының
нақтылығы, арналған адамның болуы, ... оның ... ... мен тек ... ғана ... білдіруге тырысушылық тән
болған.
Бізге дейін жеткен авторы мәлім поэзияның ең ертедегі
үлгісінің мерзімі XIII-XV ғасырлар деп белгіленеді. Бұлар –
деректемелерде Ұлы ... деп ... ... ... ғ.) ақындар
мен Сыпыра жырау жырларының үзінділері. Олардың өмірбаяндары мен
шығармашылықтары туралы мәліметтер өте аз және ... ... ... ... мен ... әр ... және сол ... Орда қоғамының көркемдік шығармашылығында ақындар мен
жыраулар болғанын дәлелдейді.
Бұл шығарушылардың ең ежелгісі – ... ... мен ... ... ... да, ... бар тақырыпта да суырып салып айтатын жалпы жұрт таныған
шеберлікке ... ... ... ... Олар ақын ... ... сөз жарыстарына – айтыстарға қатысып, атақты ақындардың
бірін жеңгеннен кейін ғана алған. Сонымен бірге ақындар соғыс
жорықтарына да, ... ... де ... ... сондай-ақ жол-
жора мен дәстүрлердің білгірлері ретінде олардың ... ... ... адам ... ... байланысты әр түрлі жол-
жоралар жасаған, маңызды оқиғалар мен кезеңдер туралы, атақты
адамдар және т. б. ... ... ... ... ... салма
жырлар арасында мақтаған арнаулар да, әскери ұрандар да, жерлеу
жоқтаулары да, жеке толғаулар мен тағы ... да ... ... ... бірі – ... заманында өмір
сүрген ақын Кетбұғаның жыры. Жыр мәтіннің үзінділерін ХІІІ ғасырда
араб тарихшысы Ибн әл-Асир жазып алған. Ол ұлы ... ... ... ... ... ... поэтикалық сұхбат түрінде
берілген. Әдет-ғұрыпқа сәйкес болғандай, Кетбұға Шыңғыс-ханға оның
үлкен ұлы Жошының қаза тапқаны туралы астарлап ... ... ... ... ... уа ... түптен жығылды,
Кім тұрғызар, уа, ханым?!”
Бұған Шыңғыс былай деп жауап қайтарады:
“Теңіз бастан былғанса,
Тұндырар ұлым Жошы-дүр!
Терек түптен жығылса,
Тұрғызар ұлым Жошы-дүр!
Көзің ... ... ... болғай-ма?
Жырың көлің өкіртер,
Жошы өлді болғай-ма?”
Сонда Кетбұға былай деп жырлайды:
“Сөйлемекке еркім жоқ,
Сен сөйледің, уа, ханым!
Өз жарлығың - ... ... ... уа, ... ... ... деп қорытады:
“Құлын[ын] алған құландай,
Құлынымнан айырылдым!
Айырылысқан аққудай
Ер ұлымнан ... ... ... ... ... ... ... тура айтылмай, астарланып, айшықталып жеткізіледі. Қаза
тапқан кейіпкер де бейнелі түрде айтылып, “терек”, “құлын”, “аққу”
деп ... Ал ... ... адамның жай-күйі тап басылып,
психологиялық параллелизм, метафоралар, эпитеттер мен теңеулер
көмегімен ... ... ... да, ... қаза ... де, ішін ... жалаған әкенің де көркемдік бейнелері
бар. Мифтік психологизмнің ... де ... ... ... ... ... жеке ... туындысы ретінде
сипаттайды.
Бір ғажабы, бұл жыр көп өзгермеген және неғұрлым толық түрде
Жезқазған облысы қазақтарының арасында қазіргі кезге дейін айтылып
келеді, олар ... ... нақ ... ... ... оны жоғарыда айтылған жырдың авторы деп санайды. Өз кезінде
танымал болған би ретінде Кетбұғаның ... XV-XVI ... ... ... ... ... да ... Қыпшақтың әйгілі ақындарының бірі Қотан болған,
генеалогиялық аңыздарға сәйкес, ол арғын тайпасының ... ... ... ал ... бір ... ... ... Қодан, Кодон, Котян) – половец-қыпшақ хандарының
бірі. Қотанның аса көрнекті ақын болғаны жөнінде ХІХ ғасырда ... ... ақын ... ... ... ... ата болған зерек,
Өзгеден ол кісінің жөні бөлек.
Арғынның түп атасы – ақын ... ... ұста ... ... шығармашылығының бірнеше жолы сақталған, ол оның ұлы
Ақжолдың (Дайырқожаның нұсқасы) қарақыпшақ Қобыланды батырдың
қолынан қаза ... ... ... өлеңінің мынадай үзіндісі
болып табылады:
“Қарақыпшақ Қобыландыда
Нең бар еді, ... ... ... алмастай
Үзілді ме жұлыным?
Адасқанын жолға салдық
Бұл Ноғайлы ұлының!
Аққан бұлақ, жаққан шырақ,
Жалғыз күнде құрыдың!
Қарақыпшақ Қобыландыда
Нең бар еді, ... ... ... ... ... ... ... берілген,
ол ұлын жоқтап, өзінің қайғысын төгеді, ұлын “құлыным” деп
еркелетіп айтады және өзінің бойын ... ... ... қасірет пен
өкініш, өзін кінәлау мен мүсіркеу жөніндегі әр түрлі ... ... хан ... ... би ... ... әділ ... үшін Ақжол атанғаны мәлім. Ол 1456 жылы
өлген. Егер оның әкесі Қотан сол кезде стоқсанға таянғанын ... ... ақын 1370 ... ... деп ... ... ... Дешті Қыпшақтың аса әйгілі жыршыларының
бірі – Сыпыра жырау Сұрантайұлы жырлап өткен. “Халық аңыздарында
Сыпыра жырау өте ... ... ... өмір ... деп ... ... ... Қыпшақ даласында бірнеше хан билік құрған,
сондықтан ол далада 200 жыл ішінде болған ... ... ... Сол ... ... ... ... ол Тоқтамыстың
ордасында соның шақырумен соңғы рет жырлайды…”.
Ауыз әдебиетінің ... ... ... оның ... ... кездерде өзінен ақыл сұраған сол кездегі билеушілеріне
арналған бірнеше ... ... Бұл ... ол билеушінің өзіне, оның ата-бабалары мен
төңірегіндегі ең жақындарына мінездеме беріп, жағдайды бағалаған
және болашақты ... ... да, ... соң ақыл берген. Оның қиын
жағдайларға ұшырап, Сыпыра жыраудан көмек сұраған хандармен
жауласқан батырларды бітістіру мақсатында ... ... ... Бұл ... ... ... нақты жыршы бітістіруші болғанын дәлелдейді. Оның
толғауының классикалық үлгісі Едіге туралы эпоста айтылған
Тоқтамыс ханға арналған арнау ... ... ... Онда ... ... өзін ... және өзінің Тоқтамыстың сегіз атасын,
соның ішінде Шыңғыс-ханды да көріп-білгенін айтады, олардың
әрқайсысына тиісінше анықтама береді. Сонан соң ол Едігенің
Тоқтамыстан ... ... ... ... Едігенің Темірмен
одақ жасап, қайта келіп соғыс ашуы мүмкіндігін жыр етеді. Бұл
орайда ол Тоқтамыстың ... ... ... ... мен ... түскен қыздары мен әйелдерінің тағдырын көркем
суреттейді. Бұған жол ... үшін ... ... ... Едігеге
елші жіберіп, онымен татуласуға, ал сонан соң оны алдап өлтіруге
кеңес береді.
Сыпыра жыраудың толғау-монологы тауып айтылған поэтикалық
сипаттамалар мен ... ... ... ... ... ... өтуге
тиісті жерлерді жарқын суреттеп, қатысушы адамдар мен
кейіпкерлерге бейнелі анықтамалар береді. Тоқтамыстың алдында
айтылған бұл ... ... ... ... ең ... және ... 1390 жылы айтылған. Егер сол кезде жырау
аңызға қарағанда 180 жаста болғанын ... ... ... ... 1210 жылы ... деп санауға негіз бар. Бұл оның өзі
айтқандай Шыңғыс-ханды шынында да көріп-білген деген сөз.
XIV-XV ғасырлардағы Дешті Қыпшақтың мәдени өмірінде халық
арасында және ... Асан ... ... ... ... ... жырау Сәбитұлы елеулі рөл атқарды. Ол шамамен 1370
жылдарда Еділ ... ... ... ... ... ... сол кезде үшін едәуір білім алған. Білімі мен табиғи таланты
оның қоғамға кеңінен мәлім болуына көмектесті және оны сайып
келгенде билеушілердің сарайына ... ... Асан ... ... ... ... ең
жақын және ықпалды ұлықтарының біріне айналып, ол құлатылып,
Ордадан қуылған кезде де одан ... ... ... Асан бірсыпыра уақыт бойы Қазанда тұрып, оның кеңесшісі
болған, сөйтіп Қазанды билеген сүйеніші Ұлық-Мұхаммед қайтыс
болғаннан кейін Дешті Қыпшаққа қайтып ... ... ... ... кейін ол билеуші Әбілқайыр мен оның қарсылықтары
Жәнібек пен Керей арасындаңғы саяси күрес оқиғаларының қайнаған
ортасына тап ... ... ... ... және ... ... мемлекетінің негізін салған бүлікшіл сұлтандарға
еріп, олармен өмірінің ... ... ... ... ... ... ... бізге дейін оның өмірі
туралы, халық тағдыры туралы, қоғам және хан мен ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек ханға арнауөлеңі кеңінен таралған, онда жырау
қоғамдық болмыс проблемаларын көтереді және өзін ... мен ... ... ... ... ... сол ... ауыз әдеиетінде тұңғыш рет билеуші мен оның
саясатына оппозициялық ой айтылған. Асан ... ... бұл ... ... айналып, XVI-XVIII ғасырлардағы жыраулар
поэзиясының басты белгілерінің бірі болды. Асан Қайғы ... ... пен ... ... ... ... кеткенін
өзінің мақұлдамайтын көзқарасын бүкпесіз білдіреді. Жырау қазақтар
мен ноғайлардың берік одағын, туыс тайпалардың бірлігі мен достық
қатынастарының сақтауын жақтады. Асан ... ... ... ... жан сала жақтады, оның билік құрған уақытын
қазақ-ноғай бірлескен өмірінің “алтын ... деп ... ... өзі ... ... созылып, әбден титықтатқан айырыла
көшуді айыптай келіп, өздері көшіп барған жаңа жерді ежелгі туған
жерге қарама-қарсы қоюынан, Еділ мен Жайық ... ... ... ... ... ... ... көлдер мен
өзеңдерді былай деп әсірелеп бейнелеуінен көрініс ... киік ... ... ойнаған,
Оймауытта тоғай егіннің
Ойына келген асын жейтұғын,
Жемде де кеңес қылмадың”…
Асанның Жәнібекке оппозициялық көзқарасы ханның ... және ... ... ... ... ... шегінен “арман еткен” жер – Жерұйық іздеп кеткен Асан
туралы аңыздардың шығуына ... ... ... ... ... сипаттағы әлеуметтік-утопиялық аңыздар осылайша туды,
осы себепті Асан “қайғы” деген атақ алды.
Асан поэзиясында Жалпы жыралардың шығармашылығына, әсіресе XVI-
XVIII ғасырларға тән ... ... ... жоқ. Оның ... ... ... келіспеушілік және халықтың болашағы
үшін, мемлекет тағдыры үшін алаңдаушылық ... ... ... ... ... да өсиет айтып, кеңес беретінін және
сәуегейлік білдіретінін айта кеткен ... ... ... ... ... ... ... ақ шортан
Қарағай басын шалмай ма?”
XV ғасырда ауызша жеке поэзияның жарқын өкілдерінің ... ... ... ... Ол XV ... ... Астрахань облысының аумағында туған, әскери ақсүйектер
тұқымы деп саналады. Ол белгісіз себептермен XV ғасырдың екінші
жартысында туған өлкесінен кетіп, ... ... ... ... және ... ... ... көшіп келген. Ол
жөнінде неғұрлым дәл басқа өмірбаяндық мәліметтер жоқ. Оның әдеби
мұрасынан бізге өте аз бөлігі жеткен, бірақ соның ... ... ... ... ретінде сипаттап береді.
Оның поэзиясы мазмұнымен және стилімен өте ерекше. Онда сылдыр
сөзге салыну, сес көрсету және сәуегейлік айту жоқ, оның ... ... рух, ... ... ... және ... ... ұштастыру байқалады. Қазтуған жыраудың өзіне-
өзі берген поэтикалық сипаттамасы мейлінше бірегей дүние, ол
түгелдей көркемдік анықтамаларға құрылған және бұрынғы авторлардың
осыған ұқсас ... ...... жақтан баяндалған.
Қазтуған жыраудың жырларында батыл да ержүрек жауынгердің
бейнесі мен жан ... ... ... ... ... ата-анасы мен Отанын сүйетін ұлдың бейнесі қатар жасалған.
Сірә, Қазтуған туған жерінде онша жақсы болмай, оның одан ... тура ... ... Ол ... жері ... ... жырлап,
онымен қимай қоштасады, оны дәріптеп, суреттеу үшін әсірелеу
тәсілін молынан ... Асан ... мен ... ... ... ... ... мен поэтикалық
дәстүрлерінде жеке негіз тәнболған авторлық ауыз әдебиеті туғанын
көрсетеді. Ол ... ... еді және ... ... байланысты
болды, өз дәуірі талап еткен тақырыптыкөтереді. Бұрынғы
фольклорлық поэтикасын жаңадан туындап келе жатқан поэтикамен
шығармашылық біріктіру жолымен ... ... жеке ... ... ... ... орын ... оқиғаларды өзінше бейнеледі,
тарихи адамдар мен ойдан шығарылған кейіпкерлердің әдеби
бейнелерін өзінше жасады. Ол үшін ең ... ... ... ... ... және оның ... ... болды.
Жазбаша әдебиет. Алтын Орда дәуірі тек қана қиратып-күйретумен
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... және
сауда қызметінің жандануымен, жазу-сызу мен әдебиеттің дамуымен
сипатталды. Бұрынғы мәдени дәстүрлер қайта түлеп, Солтүстік
Кавказды қоса алғанда, Дешті ... Орта Азия мен Еділ ... ... ... үшін бірыңғай жаңа мәдениет қалыптасты.
Бұл кезеңде ресми монгол-қыпшақ қос тілділігі орын ... ... тілі ... кең ... еді. Араб және ... ... де
кең қолданылды. Дегенмен де Алтын Орда мен мамлюктік ... ... ... ... ... ... ... әдеби туындыларды негізінен сарай төңірегінде ортада
талантты ақындар жазған, олар әдетте мемлекеттік қызмет атқарған
немесе билеушілер жанында ... өз ... ... ... ... ... не ... сыйға тартып отырған.
Сол кезеңде жасалған туындылардың жалпы саны арасынан “Кодекс
Куманикус”, “Оғыз-наме” сияқты авторы беймәлім ... ... ... Кутбтың “Хұсрау және Шырын”,
Сайф Сараидың “Гюлистан би-т-тюрки”, Дурбектің “Жүсіп-Зылиха”,
Рабғузидің ... ... ... және ... авторлы
туындыларын бөліп көрсетуге болады.
“Кодекс Куманикус” (ХІV ғ.) – Жоңғар қалпақтарынан Дунайға
дейінгі ұлан-байтақ аумақта қыпшақтар (кумандар) үстемдік еткен
кезендегі ғылыми-оқулық ... ... ... әдебиеттің
классикалық үлгісі. Бұл – мазмұны мен құрылымның көрсететіндей,
арнаулы сөздік және ... ... әр ... ... Ордаға
келген және латынша білетін европалықтарға, сондай-ақ латынша
білгісі келетін қыпшақтарға (сірә, парсыларға ... ... ... ... ... екі ... ... түркологтардың
пайымдауынша, оларды түрлі авторлар әр түрлі мақсатта жазған.
Сірә, итальяндар жазған болуы мүмкін бірінші бөлім жақсы
ойластырылған үш ... ... ... ... ... және қолжазбаның 110 бетін қамтиды. Сөздер бағана
тәртібімен былайша берілген:
audio – mesnoem – eziturmen (есітермін)
audis – mesnoy – esitursen (есітерсің)
aydit – mesnoet – esitur ... әрі ... ... ... “audio” (“есіту”) әр алуан түрлі
беріледі, бұл да сөздікті лексикография принциптерін ... ... ... ... мақсатты: Дешті Қыпшаққа келіп, тіл
жөнінен қиындық көргендерге көмек көрсету мақсатынкөздеген адам
құрастырғанын көрсетеді. Ғылымдардың пікірінше, бірінші бөлімді
құрастырушы латыншаны өте жақсы ... ал ... ... ... деп айтуға болмайды.
“Кодекс Куманикустың” екінші бөлімі негізінен алғанда
фольклорлық материалдардан: жергілікті ертегілерден, аңыздардан,
мақал-мәтелдерден, жұмбақтардан және христиан уағыздары мен Мария
ананың, ... пен оның ... ... ... ... Бөлім қолжазбаның 161 бетін қамтиды және тегінде,
миссионерлік мақсатпен немістер ... ... ... ... саны ... сөзден куман-неміс аудармасымен, ал өзге бір
лексикалық ұғымдар аралас куман-латын тілі түрінде берілген. ... ... ... ... сөздік лексика сол кездің
тілін ғана емес, қатар Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... мен ... ... айтпағанын өзінде,
көптеген жұмбақтар, мақалдар мен мәтелдер, нақыл ... ... ... қазіргі қазақ тілі мен фольклорында сақталған.
XIV ғасырдың ... ... ... ... арасында
“Киссас уль-анбия” деген атаумен көбірек мәлім “Қисса-и Рабғузи”
деген қолжазба кітабы шықты. Қолжазба ғасырлар бойы талай рет
көшіріліп жазылып, ... ... ... ... ... кетті. Ең ертедегі көшірмесі XV ғасырға жатады және ол
Британ мұражайында сақтаулы. Ол 1990-1991 жылдары ... ... ... ... ... Оғыз ... ... туған (оның
Рабғузи деген бүркеншік аты да содан шыққан).
Кітап Мұхаммедке дейінгі пайғамбарлардың өмірі мен кездескен
оқиғаларын суреттеуге, Мұхаммедтің өзі мен мұсылман халифтарының
өмірін ... ... Онда ... ... туралы, бүкіл
әлемдік су тасқыны және Жерде жаңа тіршіліктің басталуы туралы
мифологиялық ... әр ... ... ... мен ... бар. Жекелеген хикаялар алдыңғы орта ғасырлардағы тарихи
хроникаларға, мысалы, ат-Табари “Тарихына” барып тіреледі.
“Қисса-и Рабғузиге” енгізілген ... ... ... үш ... а) дүниенің, аспанның, жердің пайда
болуы туралы, адамның, жануарлардың және басқа да дан иелерінің,
жын-шайтандардың шығуы ... ... ә) ... ... ... өмірі туралы хикаялар, Шығыс нақылдары,
халықтың аңыз-ертегілері; б) хижраның алғашқы он ... ... ... ... ... мен күндердің атаулары
туралы, мұсылман күнтізбесіндегі айтулы күндер туралы мәліметтер
деп бөлуге болады. Осылардың бәрі ислам діні тұрғысынан
баяндалады. Бірақ осы ... ... ... мен
кейіпкерлерді фольклорлық дәріптеу айқын көрінеді. “Киссас уль-
анбия” құран сюжеттерін, уағыздары мен ... ... ... ... шығарма ғана емес, онда автордың поэтикалық
дарыны зор екенін ... ... ... мен ... Бұл ... ... пен Зылиха туралы хикаяттағы махаббат
сипатындағы өлең жолдары ерекше назар ... Ал ... мен ... сюжеттері тартымды түрде, адамдарға
түсінікті қарапайым тілмен баяндалған. Олар діни ғана ... ... да ... ... ... ... мен ... көп. Кітапта түрік халықтарының ғана емес, хикаяттарда
айтылатын басқа халықтардың да әдет-ғұрыптары туралы мәліметтер
бар.
Алтын Орда дәуіріне ... ... ... бірі – ... ... ... оның ... – шыққан тегі қыпшақ, ақын Кутб.
Кутбтың өмірі туралы, толық мәліметтер жоқ. Оның 1330-1340
жылдарда Ақ Орданың астанасы – Сығанақ ... ... ... ... ... оны билеуші Тыныбек пен оның әйелі Мәлике-
хатунға арнағаны мәлім. Автор өз туындысының түпнұсқасын билеушіге
тарту еткен болуы ... ... оның өзі ... қызметке
қабылдауды өтінген де, әмірші Кутбтың тілегін орындаған. Алайда
Тыныбек елді ұзақ билеген жоқ, бір деректер бойынша – 1337 ... ... ... ал басқа біреулері бойынша 1342 жылғы наурыздан
1343 жылдың басына дейін билік еткен. Сарай төңкерісі нәтижесінде
Тыныбекті өз бауыры Жәнібек өлтірген, ал Кутб ... ... ... жұрт Кутб өз ... ... ... ... деп
санайды. Сірә, қолжазбаның бірнеше көшірмесі болса керек. Олардың
біреуін қыпшақ ... ... ... ... ибн ... ибн ... ... алып кетіп, онда 1383 жылы өзінің туысы
Құттықожаның өтінуімен дастанды көшіріп, жазған, оның қолжазбасы
қазір ... ... ... 312-нөмірімен сақтаулы. Оның
Парижге қалай жеткізілгені жұмбақ күйінде қалып отыр. Алеппода
(Александрияда) болғаны ... ... ... Наполеон
экспедициясының жорықтары кезінде әкетілген болуы әбден мүмкін.
Ғылымдар ХХ ғасырда нақ осы қолжазбаны ғылыми айналымға енгізді
және ол ... де ... ... мен ... ... Низамидің осы аттас
дастанының мақамы бойынша назира рухында жазылған. Кутб Низами
поэмасының бүкіл желісін сақтап, негізгі көріністері мен ең ... ... ... қылдырған. Низами сияқты, ол да өз
дастанында екі тақырыпты: шексіз таза ... пен ... ... ... Екі ... та шексіз берілген махаббат –
адам мен қоғамның жетілуіне бастайтын негізгі кілт, махаббат –
адамды тазартып, оған ... ... ғана ... сонымен қатар оны
өзгертетін де сезім идеяға сүйенеді.
Әділ билеуші және мінсіз (ізгі) қоғам идеясы халықтың
утопиялық хикаяларында және Ибн ... ... мен ... ... ... ... ... ұсынылып келген болатын.
Ол Фирдоусиде, Құл-Ғалиде, Низамиде көркемдік көрініс тапты. ... ... ... ... ... ... ... дастаны
болған, сондықтан оларда да мінсіз билеуші мен әділетті қоғам
тұжырымдамасы астасып жатады. Кутб пен Баласағұнидың пікірлері
бойынша, халықтың дана әрі әділ адам ... ... ол ең ... ... ... ... ... ұлықтары мен
чиновниктеріне қатаң бақылау жүргізуге және қиянат ... ... ... ... Егер әміршіл мұндай болмаса, ол
халықтың қарғысына (ел қарғысына) ұшырайды.
Кутб “Хұсрау мен Шырын” сюжетін поэтикалық ... ... ... ... ... Низамиден айырмашылығы – ол
кейіпкерлердің сұхбаттарын қысқаша береді, сондай-ақ иран
шындықтарын түрік түрік шындықтарымен ауыстырады: сасанилік
билеушілердің емес, қайта Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... суреттейді. Кутб өз
кейіпкерлерінің, әсіресе әйел кейіпкерлердің бейнелерін де әйелдің
өмірдегі рөлін түріктерше түсінікке, Алтын Орда дәуіріндегі
әйелдердің нақты қоғамдық жағдайына сейкес бейнелейді.
Хорезми-Раванидің ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің тамаша үлгісі болып
табылады. Оның авторы мен жасалу тарихы туралы мәліметтер
туындының өзінде бар. Онда Хорезмидің көп саяхат жасағаны, Рум
(Византия) мен ... ... ... және ... ... ... ... Сырдария жағасында 754 жылы (хижра бойынша),
яғни 1353-1354 жылдарда бітіргені айтылады. Автордың өзі
жазғандай, поэма 1342 жылы төңкеріс жасап және ... ... ... ие ... Жәнібек ханға туыс болып келетін қоңырат
бегі Мұхамедқожаның өтініші бойынша жазылған. Жәнібек елде 1342-
1357 жылдарда билік құрған.
Біздің заманымызға дейін ... ... ... ... ... ... жуырдағы уақытқа дейін
“Мухаббат-наменің” екі көшірмесі сақталған деп санап келді. Біреуі
– араб, екіншісі ұйғыр қарпімен ... ... де ... сақтаулы (А 7914; ОК 8193). Алайда түрік ... ... ... ... ... тағы да екі көшірмесі бар екені хабарланған.
“Мухаббат-наме” – орта ғасырлардағы түрік әдебиетіндегі түрі
мен ... ... жаңа ... Ол шын ... жас ... ... поэтикалық хаттар түрінде жазылған. Құрылымы жағынан
поэма бірнеше бөліктерден: құдіретті күшті жаратушыға ... ... ... ... ... ... ... рақым жасауды өтініп, құдайға
жалбарыну, өзін-өзі сипаттау мен өзі туралы әңгімелеу бөліктерінен
тұрады. Сүйіспеншілік хаттарының ... және ... ... ... тыңдаушылар мен шарап құюшыларға арнаған
сөздері беріледі. Поэманың мазмұны таза махаббатқа арналған.
Лирикалық кейіпкер 11 ... хат ... ... ... ... суреттеп, оған өзінің сезімін білдіреді, оның
сырт келбетін бейнелеп, мінез-құлқын сипаттайды.
Поэманың тілі кейіпкер өзін азап шегуге мәжбүр ... ... сөз ... ... ... ... ... мен
стиліне ұқсайды. Мұның өзі Хорезмидің Шығыстың ұлы ақындарының
шығармаларын жақсы білгенін, өз туындысында араб-парсы және ... ... ... дәлелдейді.
Поэманың мазмұны, құрылымы мен тілі көрсеткеніндей Хорезми
сірә, көп мөлшерде туындылар жазған, жалпы жұрт ... ... ақын ... ... және “Мухаббат-намені” жазған кезеңінде
даңқы шырқап шығып, Ақ Орданың ақсүйектер қоғамымен араласып жүрсе
керек. Ол поэманың шығу ... ... ... ... ... ахуалын көзге елестеткен, онда интеллектуалдық
жұрт жиналып, тостағанымен шарап іше отырып, поэзия мен өнер
туралы әңгіме-дүкен құрған, ... ... ... және
өзінің махаббатан азап шеккен жанының құтқарушысы ретінде шарап
құюшыға арнап өлеңдер шығарып, оқып ... ... ... ... ... рухани
мәдениетінде қарапайым адамның жоғары сезімін мадақтайтын жаңа
әдебиет тууының басы болды.
Музыка өнері. Халықтың ауызекі шығармашылығымен, жеке
поэзиямен және ... ... ... ... ғасырларда
қоғамның рухани өмірінде музыка: ән және аспапта оналатын музыка
зор рөл ... ... ... ... ... кең ... Ол ... мен тақырыбы жағынан алуан
түрлі еді. Ең ертедегі жанрлар еңбек және ... ... ... Дешті Қыпшақ адамдарының малшылық-көшпелі тұрмыс
салты мен отбасылық-тұрмыстық уклады бейнеленеді. Әндердің
көшпелігі еңбек барысында және отбасылық-тұрмыстық рәсімдер мен
салт-дәстүрлері кезінде ... Киіз бен ... ... ... ... ... тері өңдеу мен ат әбзелдерін жасау, малды сауу
мен қырқу – осылардың бәрі істелген кезде ән ... еді. ... ... ... себу ... ... ... егін орағы мен
дән туралы әндер айтылды және егіндік ... ... ... өзі
әні болған. Адамдар қызметінің сипаты мен үлгісіне ... ... мен ... диқандар мен ұсталардың әндері болып
бөлінген.
Отбасылық, тұрмыстық және сүйіспеншілік тақырыптарға арналған
лирикалық-тұрмыстық әндер мейлінше көп болды. Үйленудің, бала
тууының, оның есеюінің, адам ...... ... ... ... ... ... – той бастар, жар-жар, беташар, адамды
жерлегендегі дауыс қалып жоқтау, естірту, ... айту және ... әрі ... бір ... әрі өнер ... ... әндер тақырыбы жағынан ғана алуан түрлі емес. Олар
мазмұны жағынан да ... сан ... ... ... ... беріледі, әйелдің сұлулығы дәріптеледі, жас
адамдардың ішкі азабыбейнеленеді. Туған өлкенің табиғаты терең
поэтикалықпен, жеке адамдардың әсірлері ... әнге ... ... ... ... ... ... өкінішті
толғаныстар, сүйікті атының немесе сұңқар құсының өлімі туралы
өкініштер бейнеленеді”.
Халық арасында үлкен ... ... ... ... ... ... ... ноғайлы эпосы мен махаббат
мазмұнындағы жырларды негізінен кәсіби жыршылар орындаған. Ол
кезде “Алпамыс батыр”, “Қобыланды батыр”, “Едіге” және басқа да
батырлық әуендер жырланған. ... ... ... (батырлар жырына) әндік-речитативтік және музыкалық-
аяқталған аспаптық түр, ал лирикалық-эпикалық (тұрмыс-салт
жырларына) әндік-речитативтік және музыкалық-безендірушілік нақты
түр тән ... бұл ... ... жеке адам ... ... ... күй деп аталатын музыка ән өнерінен кем
бағаланбаған. Тақырыбы мен мазмұны жағынан олар да алуан түрлі.
Өмірдің тез өте шығатыны және ... ... ... ... ... ... ... мен қыран құстар туралы күйлер,
артта қалған туған өлке және т. б. туралы ... ... ... және сүйіспеншілік тақырыбында да күйлер шығарылып,
орындалып отырған. Халық арасында “Ескендір” (“Александр
Македонский”), “Қамбар ... ... ... ... ... мен ... да ... қазіргі кезге дейін сақталған.
Алтын Орда дәуірінің аспаптық музыкасынан біздің заманымызға
дейін бірнеше күй-аңыздар: “Жошы ханның жортуылы”, “Ақсақ ... ... “Ел ... ... күйлері жетті. Олардың
кейбіреулерін кімнің шығарғаны белісіз, ал кейбіреулерін халық
зердесі ... ... ... Асан ... ... Қазтуған Сүйінішұлына (“Сағыныш”) телиді.
Күй-аңыздар – орындау кезінде күйдің мазмұны түсіндіріліп
отыратын әңгімелер қоса ... ... ... Олар ... және жалпы халыққа маңызды тақырыптар мен проблемаларға
арнап шығарылған.
Күй-аңыздардың ең ... ... ХІV ... ... ... ... шаршы нота жазбасын тапқан, оны ажыратып
оқыған кезде оның “басталар бөлімі ертедегі “Ақсақ құлан” күйінің
интонациялық құрылысымен және ... ... ... ... ... ... ... “Ақсақ құлан” күй-аңызының Шыңғыс-
хан және оның ұлы Жошы есімдерімен байланыстырылатыны мәлім. Онда
Жошының құлан аулап ... ... қаза табу ... ... баяндалып, бұл қайғының Шыңғысқа әсері көрсетіледі.
Жошының әкесінен бұрын өлгені – тарихи факт, сөйтіп бұл күй-аңызда
көрініс тапқан.
ХІV ғасырда жазылған музыканың алғашқы ... ... ... басымен сәйкес келуі бұл ән әуенінің сол кездің
өзінде-ақ халықтың туған жерден кетуінің жаңғырығы ретінде пайда
болғанын, ал ХVIII ... ... ... ... оның ... ... сөздермен пайдаланылған дәлелдеуі мүмкін. Үлкен
тарихи өзгерістер, тағдырлы оқиғалар дәуірінде ... ... ... жаңа ... ... циклдерге түсірілген және
жаңадан жасалған туындылармен тең беріліп отырған. Халық пен қоғам
қиыншылыққа ұшыраған әрбір жолы жаңартылған бұрынғы туындылар
сияқты заманының ... ... ... жаңа ... ... Асан ... “Ел айырылған” және Қазтуған
Сүйінішұлының “Сағыныш” күй-аңыздары сондай туындылар болды,
оларда ХІV ғасырда “Елім-ай” әнінде бейнеленген халық ... ... ... ХV ғасырда қазақтардың Ноғай Ордасынан
көшіп кеткен оқиғасы және ... ... ... ... бұл ... қалай түсінгені көрініс тапқан.
ДІНИ НАНЫМДАР. ХІV-ХV ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ИСЛАМ
Қарастырылып отырған кезеңде ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанда,
агиографикалық мазмұндағы қолжазбалар да құрамына кіретін Шығыстың
нарративтік шығармалары шеңберінің өте шектеулі ... ... ... ... орта ... ... жөнінде
ғылыми айналымға енгізіліп отырған жаңа материалдар ерекше маңыз
алады. Өтеміс қажының (ХVІ ғ.) ... ... ... “Шыңғыс-
нама” деген түрік тілді тарихи шығармасының осындай маңызы бар,
онда XIV ғасырдағы Дешті ... ... және ... ... ... орта ... Қазақстанның
идеологиясы, мәдениеті мен тұрмысы ... ... ... ... ... тарихнамасына” негізделген шығармада
Алтын Орда мен ... ... ... ... ... атап
айтқанда, Қазақстан аумағында исламның таралуы туралы материалдар
бар. Шығарма авторы Өтеміс қажының Алтын Орда аумағында исламның
таралу ... ... ... зор. ... ... ... Қыпшақтың халқы ислам дініне Берке хан
билеп тұрған кезде (652/1255-664/1266) кірген. “Дешті ... ... ... ... - деп ... ол, - ... ... ол ислам дініне ... ... хан ... мен
медреселер салуға себепші болды. Ол төңірегіне теологтарды, діншіл-
ғалымдарды ... ... Рас, ... ... одан әрі ... “одан кейін ол қайтадан жолдан тайған ... ... ... Мұның өзі Дешті Қыпшақ көшпелілерін ислам
дініне кіргізу процесінің үзілісті, ... ... ... XIV ... ... жартысында Өзбек хан кезінде
көшпелілерді ислам дініне тартуды жаңа ... ... ... әңгімелерде исламның көшпелілердің ежелгі
діндеріне қарсы бейне тапқан. ... ... ... ... әңгімеде оның қасында мұсылманның болуының бір өзі ғана
оның маңайындағы пұтқа табынатын ... ... ... ... атап өтіледі. Мұсылманның ешнәрсе
дарымайтын кереметін көрсету үшін пұтқа табынатын ... мен ... ... ... Әзіз. – Ред.) әулиеге жанып
тұрған пешке (танур) кіруге ұсынылған. Дінсіз сиқыршы әп-сәтте
жалын ... ... ... де, ... ... ... Хан бастаған жұрт осының бәрін көрген бойдан табан
астында шейхтардың етегіне жармасып, “[бәрі] мұсылман болыпты”.
Мұсылман діні ... ... ... ғана ... де ... ... бастады. Сол кезеңдегілердің
пікірінше, XV ғасырдың екінші жартысында Моғолстан халқы түгелдей
дерлік мұсылман ... ... 1348 жылы хан ... ... ... ... ... Моғолстанда ислам дінін таратуда
ерекше рөл атқарды. Мұхаммед ханның (1408-1416) тұсында моғол
тайпасының басым көпшілігі ... ... ... ... ... ... исламның
ықпалымен ежелгі жерлеу ғұрпы өзгеріп, о дүниеге байланысты көне
көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... “сағана” түрінде тастан қаланған мола
құрылысы пайда бола бастаған, іргелі діни құрылыстары бар мұсылман
зираттары пайда болды. ... ... ... XVI-XVII ... ... деп жорамалданады. Ислам қала халқының
идеологиясында елеулі рөл атқарды.
Қазақстанда исламның ... ... ... ... ... кейбір идеялары мен ... ... ... ... нанымдар мен діндерге
жақындығы суфизмнің ... ... ... ... кең таралуына
мүмкіндік берді.
Орта Азия топырағында туған ... ... ... ... ... ең белгілері үшеу – йассауийа,
кубравийа, накшбандийа болды. Накшбандийа ... бірі ... ... орденінің кеңінен мәлім
болуы атақты дін уағызшысы Ходжа Ахмад әл-Йасауидің (бұдан әрі –
Қожа ... ... ... (ХІІ ғ.) ... ол ... ... дәстүрінің негізін салушы деп ... ... ... ... арғы ... ... ... ең ықпалдылардың ірі болды, ... ... ... қырғыздар мен қалмақтар (жоңғарлар)
арасындағы миссионерлік қызметімен даңқы шыққан Қожа Ысқақ ... ғ.) еді. Биік қара ... ... көлденеңінен ақ шүберек
(ақ түс – орден түсі) байлаған накшбанийа орденінің ... ... ... ... жүретін жерлерді ... Жем, ... және Еділ ... ... ... барып жүрді.
Қазақстанда суфизмнің кең таралғаны мен ықпалын Маңғыстаудағы
киелі ғимараттардың петроглифтері мен өрнектері дәлелдейді, ... ... ... ... ... мен ... шейхтер әкеп енгізген) мен Евразия өңіріндегі шамандақ
мәдениеттің нақты мұрасының ұласуы есебінен рухтанған”.
Орденінің атауы Баха ... ... ... байланысты
екеніне қарамастан, накшбанди дәстүрі Баха ад-динді орденнің
негізін салушы деп ... ал Орта Азия ... Баха ... ... үш рет ... етіп ... алыстағы Қағбаға сапар
шегумен бірдей саналатын “тарикат имамы, хакикат пірі және ... ... ... өнеге” ретінде мәлім. Кейбір
деректемелерге ... оның ... Әбу ... Жүсіп әл-
Хамаданимен (1140 ж. өлген) байланыстырылады. Үнсіз ... ... ... (1220 ж. ... ... ... ... қатарына көтерді. Бұл ілімге тән
практика ... ... ... ... ... өйткені
мұсылмандарға дейінгі жергілікті дәстүрлерге үндес келген еді.
Кезінде құдіретті болған осы ... ... ... мұсылман
дүниесінен кездестіруге болатын. Ауқымды дәруіштік бірлестік XV-
XVI ... Орта Азия мен ... ... ... елеулі
ықпал жасады.
Қарастырылып отырған кезеңде суфистік ордендердің гүденуі және
алдыңғы ислам ... ширк деп ... ... ... ... ... байқалды.
Ислам ығыстырып шығарған ертедегі көзқарастар мен діндер
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... Араб ... Ибн Баттутаның айтуына қарағанда, Орталық
Азиядағы әулиелерге табыну, оны ресми теология мен сунниттердің
жақтырмағанына қарамастан, шын ... ... діни ... шын, ... ... ... ... отырған кезеңде
әулиелерге табыну Құранға қайшы келеді деп саналмады және ширк деп
қабылданбад, мұның өзі оның ... ... ... ... ғасырларда мұсылмандарға дейінгі түсініктер, діндер,
әдет-ғұрыптар қазақтардың діни ... ... рөл ... ... ... ... ... құдай деп санауды
жалғастыра берді. Жоғарғы құдай Тәңірі – көк ... ... ... ... ... қазақтардың ата-бабаларының да дүниеге
көзқарастарында оларға исламның енуінен көп бұрын патриархалдық-
рулық құрылыстың ... ... мен ... ... ... ... ... Кей зерттеушілер
Тәңірге табыну сол кездің өзінде-ақ толық қалыптасқан діни жүйе
болған, мұның өзі ислам әкеп ... бір ... – Алла ... ... деп ... ... құқық (әдет) ережелерімен реттелген
қоғамдық және ... өмір ... ... ... ... табиғат пен егін шығымдылығына табынудың, от ... ... ... ... монғолдарға дейінгі
түсініктердің, шамандықтың және басқаларының нышандарын берік
сақтайды.
Басқа халықтардағы сияқты, ... да ... ... ... заманнан бастап әр түрлі нанымдар мен әдет-ғұрыптарға тығыз
байланысты болған. Жылқыға – Қамбар ата ... ... ата, ... ... ата, ...... сиырға – Зеңгі баба, ешкіге
Сексек ата қамқоршы деп ... ... ... ... ... пен ... ... деп
Дихан баба құрметтелген. Қыдыр пайғамбар алуан түрлі ... ... ... ... деп ... ... ... табиғат оянып, жанданатын, ауыл
шаруашылық жұмыстарының басталуын білдіретін Жаңа жыл – ... орын ... Жаңа ... ... ... Алдыңғы және Орта
Азияхалықтарында кеңінен ертедегі иран ... ... ... ... ... ... ... мерекелеудің бірнеше
күні – 1 наурыз, 9 ... 12 – 13 ...... ... ... оны ... бәрі ... жылдың келуі көктемгі күн мен түн теңелетін 21-22
наурызбен мейлінше ... ... ... ...... ұрпақсыз қарт бабасы, жұрт оны еске алып,
құрбан шалып ... ... ... бабаларды құрметтеу
дәстүрімен байланысты екені анық. ... ... ... ата-
бабалар рухына сыйынған, оларға арнап құрбан шалып, қайтыс болған
ата-бабаларының молаларына ... ... ... ... ажырамайтын құрыптар
кешенінде қуаншылық болған жағдайда құрбан шалып, тасаттық ... ... орын ... ... шақыру ғұрпының түп-тамыры түркі
халықтарының “жаңбыр тасы” – алдыңғы орта ғасырлардан ХІХ ғасырға
дейін Орта Азия халықтарында орын алып ... ... таш, яда, ... жай тас ... ... ... ... халықтық дәстүрінде исламға дейінгі пантеон мен
пандемонизмнің ... ... ... ... жүретін
рухтары – аруақты; ертеде, сірә, туу ... ... ... ... ... ислам зұлым әзәзіл, пері бейнесіне түсінген
албасты/март; қарамақайшы сипаттары бар және ... ... ... ... ... перілер; қазақ шамандығында
маңызды рөл атқаратын ... және ... ... ... орын алған.
Қазақтардың діни өмірінде ... ... рөл ... ... ... ... ... дамуының белгілі бір
кезеңінде пайда ... ... түрі деп ... жүр. ... ... ... мен ... қоршаған дүниені мекендейтін
рухтар арасында байланыстырушылар қажет дегенге ... ... ... ... негізгі міндеті емдеу
болған. Жүйкесі ауыратын – “пері соққан” адамдар бақсының ... оны ... ... ... кездерде шақырған, ол үйлену
тойын өткізгенде жас жұбайлардың болашағын болжаушы ... ... күші оған ... ... ... ... ... болуы мен санына байланысты болған.
Қазақ шаманының қасиетті ... ... ... ... Зікірді қазақтар көбінесе “ойнау” деп қана емес, “шақыру”
деп те ... ... ... ... ...... өздері барып келетін рухтар мекені туралы түсініктерді
жоюда исламның зор рөл ... ... ... мен ... керемет сәйгүлікпен басқа дүниеге барып-келетіні туралы
жойылып кеткен түсініктердің нышандары сақталған. Сірә, қазақ
шаманы ... ... оның ... ... өкілдерімен
байланысқан түсуіне мүмкіндік берген ғарыш ағашының үлгісі ... ... ... дәстүрлердің нышандары қазақ қоғамының
өмірінде елеулі рөл атқарған. Басқа да ... ... ... да ежелгі замандардан бері өзін өмірдің сан-
алуан қайғы-қасіреттерінен: көз, тіл ... және т.т. ... ... (тұмарлар) кеңінен пайдаланылған. Қазақтар
өмірінде халық емшілері – ... ... ... тамыр соғуынан анықтайтын тамыршылар) және басқа да
көтеген емшілер маңызды рөл атқарған.
Мұсылмандарға ... діни ... ... тұрмысында –
отбасының өмірлік кезеңдеріне (үйленуге, тууға, өлуге) ... зор рөл ... ... үйлену салты
өзінің барлық ... ... ... ... ... ... Онда ата-бабалардың аруағына табынуға
тығыз байланысты және ... ... ... ... ...
ұрпақты жалғасыруға бағытталған діни-сиқыршылық ... ... ... ... ... рәсімдердің ертедегі
дәстүрлі тәртібімен байланысы бұрынғысынша мейлінше күшті сақталып
қалды. Жерлеу-бата оқу жоралғылары анимистік көзқарастарға астасып
кеткен. Қазақтар ... үш түрі ... деп ... Жан ... – рух – жан тән ... кейін өлген адамның “орнында” тұл
қалған тірілердің арасында бір жылға дейін болады ... ... ... ас ... жоқтап отырған. Бір жыл өткен соң,
қоштасу ғұрыптарын ... ... ... ... ... ... адамның жанына ас беру ғұрпының мағынасы – марқұмды
басқа дүниеде қажет болатынның бәрімен ... ету ... оны ... дүниеге шығарып салу. Киіз үйге шаншылған
найзаны бір жыл өткен соң ... ... ... ... ... Жан ... ... көкке кететін болған. Бұл ғұрып
өмір шежіресі, “ұзақ уақыт бойы ескі және жаңа әлемнің адамдар
ұжымдары дүниесінің ... ... ... ... ... ... жатқан түсініктерге байланысты.
Қазақстанның мұсылмандарға дейінгі дәстүрлерінде отқа табыну
маңызды рөл ... От үй ... ... ... қамқоршысы
деп саналған. Үлкен үйдің ошағындағы от от-ана деп аталған. Келін
жаңа отбасына аяқ ... ... киіз ... ... отқа бір
қасық май құюға тиіс болған. Қазақтар оттың тазартқыш ... ... ... от ... ... ... еріп
бармауы үшін мал мен көш-көлікті солардың арасынан ... ... ... да оған от ... түтін салған. От емдеу
ғұрпында да шешуші рөл атқарған.
Отбасылық ғұрып циклінде соқыр ... ... ... элементтері: 1) қырсықтық, зиян келтіретін ғұрыптар; 2)
балгерлік; 3) эротикалық ғұрыптар; 4) өлген адамға табыну; ... мен ... ... ... 6) ... ... ... 7) шамандық айқын көрінді.
Ислам, шаманизммен қатар ХІІІ-ХІV ғасырларда буддизм ... діні де орын ... ... ... ғасырларда
несториан-түріктерінің қабірлеріне қойылған тастары ... ... ... ... ... ... ... болған. ХІV ғасырдың 30-жылдары Алмалықта шіркеу салынып, онда
бурундиялық епископ ... , ... ... ... ... Руф діни ... ... Христиандарды қудалау Әли
Сұлтан кезінде басталды. 1339 жылы католик миссионерлері өлтіріп,
несториандар қуғынға ұшыратылды.
Исламға дейінгі ... ... мен ... ... ... ... нәтижесінде қазақтарда қарастырылып отырған
кезеңде қазақ қоғамының нақты діни ... ... ... синкретикалық дін нысандары біртіндеп қлыптаса берді.
Осыған байланысты ХІV-ХV ғасырлардағы көшпелілердің идеологиялық
өмірінің өте ... ... – В. П. Юдин ... деп ... ... ... ... қажет сияқты. “Шыңғыс-ханның
шыққан тегі, оның руы, оның ата-бабалары туралы ... ... тегі ... ... ... және сол
арқылы дүниенің мұсылмандық көрінісіне енгізілді. Мұсылмандардың
тарихи ... адам ... шығу ... ... ... және ... ... басталатын, ол Оғыз
туралы аңыздар циклімен, Шыңғыс-хан руының генеалогиясымен және
көшпелі дүние руларының, ... мен ... одан ... ... ... ... ... және басқа
тұжырымдамалар мен шыңғысшылдық доктринаның өзара ... ... ... ... ... ... баурап алған
жаңа идеология қалыптасты. Осы ... және діни ... ... ... Қазақстан аумағындағы діни өмірдің
өзіндік ерекшелігін сипаттайды.
АРХИТЕКТУРА МЕН ӨНЕР
Монғолдар салған ойранға ... ... ... мен
Жетісудың қалалық мәдениеті дамуының дәстүрлі бағыты жойылған жоқ.
ХІІІ-ХV ғасырлар мәдениетінде пайда болған ... ... ... ... даму ... ... ... Мұндай құбылыс монғолдар жаулап алған, дамыған
қалалары бар басқа аумақтарға да тән ... Г. А. ... ... Еділ ... ... ... мен Қырымның,
Хорезмнің, Еділ Бұлғариясының Алтын Орда өктемдігіне түскен
қалаларының синкретикалық ... ... ... өте дұрыс
атап өткен. “Төменгі Еділ бойынан айырмашылығы, - деп санайды ол,
- оларда ежелгі отырықшы және қала ... орын ... ... ... да, ... ... да, аумақтық жағынан да
монғолдарға дейінгі ... ... ... ... бұл ... ... сәулет өнерінен де, іргелі және
қолданбалы өнерден де ... ... ... ... ... деңгейге жетеді,
зерттеушілер оны дүниежүзілік сәулет ... ең ... бірі деп ... ... ... ... шеберлері
ұрпақтар тәжірибесін таратушылар әрі жеткізушілер ... ... да осы ... ғана ... ... ... ... жаңалықтар табу арқылы байытып отырды. ХІV ғасырдың аяғы –
ХV ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... аумағы 46,5х65,5 м болатын порталды-күмбезді үлкен
ғимарат болып табылады. Үйдің аралық ені 50 м үлкен порталы ... 18,2 ... ... бар. Үйдің еденінен орталық залдағы
күмбезінің ең биік жеріне дейінгі биіктігі 37,5 ... ... өз ... 18,2 ... ішіне әдетте екі қатарлы оюлармен және сүйектен
ойылған өрнектермен безендірілген аспалы есігі бар ... ... ... ... ... ... аттаған бойда, келуші
кешеннің ең үлкен, орталық бөлмесіне кіреді, оның көлемі 18,5х18,5
м. Кіреберістегі және қарсы қабырғадағы ... екі қуыс ... ... етіп көрсетеді. Күмбез ішкі ... ... ... оюлы ... ... ... Залдың
ортасында адамның бойындай үлкен қола қазан тұр, сондықтан зал
қазандың деп ... Онда ... ... ... ...
тавриздік Сәруар ад-диннің баласы Абд әл-Әзиз есімін және ... 1399 ... 25 ... ... ... ... бедерлі жазу бар.
Орталық залдың айналасына түрлі мақсаттағы 35 жай жасалған.
Олардың арасында ... бар, ... ... онда ... кіші ... оның ... ... үстіне қойылған алты
тақта тас, соның ішінде Әбілқайырдың немересі Құл-Мұхаммед
Сұлтанның қабірі үстіне қойылған ... тас ... ... ... да бар. ... ... ... кіші мешіт үйі
орналасқан, оған Жолбарыс хан дәлізі арқылы барған, ... ... де тұр. ... ... ... ... торлап
жасалған есікпен бөлінген. Қабірдің ... ... ... ... тақта тасынан құлпытас қойылған. Кесененің сыртқы
құйма кірпіштермен және майоликамен қапталған, олар гометриялық,
өсімдіктіжәне эпиграфиялық ... ... ... ... ... әдемілігімен ерекшеленеді. “Бұл орайда ұлы әмір
шебер саяси есепті басшылыққа алды, - деп жазды Ахмет ... ... бірі М. Е. ... - ... ... көңіл бөлу арқылы олардың сезіміне дем беру,
ислам дінін ұстанатын халықтардың ... ... атап ... ... ... алыптығымен әсер ету, ал оның
орындалуы арқылы ... ... ... беру – ... ... мемлекеттің шет аймағында ортаазиялық сәулет
өнерінің таңғажайып ескерткішін ... ... ... ... міне осылар еді”.
Темірдің ресми тарихы – “Жеңістер кітабында” ... ... ... 1397 ... оқиғалармен байланыстырылады. Сол жылы
Темір Моғолстан ханы Қызыр-Қожа ханның қызы – ... еді. ... ... ... ... айында Қожа Ахметтің
бейітіне тауап ету үшін Ясы қаласына барған. ... ... ... ол сол ... ... болса керек. Әмір Темірдің
ғимараттың жалпы ... мен ... ... жайлы жарлығы
бекітілген: “Басты күмбездің диаметрі қырық бір кезге тең ... ... ... екі мұнарасы бар биік аркалы портал
көзделген. Оның арғы жағында айналасы отыз кез және ... ... ... жеті металдың қорытпасынан құйылған хәуіз бар үлкен
күмбездішаршы жай болады. Одан әрі ... он екі ... ... ... ... ... әкелінген мәрмәр тақталардан
шейхтің өзінің сағанасы салынған. Қабірдің оң жағы мен сол ... ... ... ... (чарсуфы) бар. Сонымен бірге
басқа да бірнеше бөлмелер, сондай-ақ ескерткішке тауап етуге
келушілерге арналған хұжырарлар ... Сол ... ... талғамдарының талап еткендей, ... мен ... ... тиіс ... ... Убайдолла Сыдырға
жүзеге асыру жүктелген тапсырмалар осындай еді”.
Белгілі ғалым М. Е. Массон бұл ескерткіш туралы ... ... ... ... ... ... жағынан да, түпкі ойы
жағынан да Орта Азияда ұқсасы жоқ. Ол – ... ... оның ... ... тұрпатындағы ислам өнері жасап шағарған ... арғы ... ... ... ... сарыны еріксіз
сезіледі, ол сасанилер дәуріндегі Персеполдың аса салмақты ... ... ... ... ... ... арқылы алынған
болуы мүмкін. Ктесифон мен Фурузабад ... П әрпі ... ... ... өз көрінісі тапқан; сасанилер
патшалардың қабылдау залының алып күмбезі айбынды порталға ... ... ... және жер ... дара ... ... өнерінде жүзеге асыру идеясы сасанилік Персияның кезінде-ақ
орын алған Византияның неғұрлым ... ... ... Әулие София ғибадатханасында бай көрініс
тапқан. Даңқты Шығыстың ғана емес, мұсылмандық ... да ... ... ... сан ... озып ... ... ескерткішке тәуелділіктің Қожа Ахмет кесенесінде
айқын ... ... оны ... Айя-Софиясы деп толық
негізден атауға болады”.
Түркістанның орта ... ... ... ... ... ... жағында 60 м жерде ... ... ... бар. ... ... ескерткіш қатты күйреген
жағдайда жетті, қазір ол қалпына келтірілген. Кесене 5 бөлмені:
орталықта орналасқан сегіз ... ... ... ... ... ұзынша етіп жоспарланған төрт бұрышты екі бөлмені қамтиды.
Үйдің басты беті ... ұшты биік ... ... ... Йассауи
ханақысы жағына қаратылған кіреберісте терең қуысы ... ... ... ... ... ... 5 ... аркада түрінде жасалған. Үйдің орталық бөлігі цилиндр ... ... ... күмбезден жабылған. Ескерткішті сәулет
өнері тұрғысынан зерделеу Рабиға Сұлтан Бегім ... мен ... ... ... арасында жақын ұқсастық бар екенін
аңғаруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... және глазурьленген тақта тастардың көп
болуы ескерткіш түгелдей полихромдық қаптамамен қапталған деп
топшылауға мүмкіндік береді. ... ... ... кіретін есік табылды. Сегіз ... етіп ... ... ... ... орналасқан. Сағананың аласа
күмбезін сүйір ұшты аласа 8 арка тіреп тұр. ... ... ... ... сүйек, соның ішінде балалар сүйегі де ... ... ... ағаш ... ... Ахмет Йассауи
ханақысының күмбезі астына көшірілген құлпытастардың арасында
Рабиға Сұлтан Бегімнің құлпытасы бар, онда ... ... ...... әмір Темір Гураганның ұлы, азапты
ажалдан қаза ... ... ұлы ... ... Гураганның
қызы, ақсүйек, (құдай) кешіріп, рақымшылық жасаған, ізгі жанды
Рабиға Сұлтан Бегімнің тыныштық тауып ... ... ... ... ... жерге артық күнге дейін жарық сәулесін түсіріп тұрсын.
Бұл жалған дүниеден мәңгілік жайға кету құдай қалаған пайғамбар
қашып ... жаңа ай ... ... 890 ... (яғни 1485 ж.)
айларының бірінде болды – оларға құдайдың рақымы түсіп, жаны ... ... ... өнері құрылысынан Сығанақтағы қазір қирап
қалған Көккесене ... Бұл – ХІV ... орта ... ... ... ... ... салтанатты қабірі.
Кесене шаршылап жоспарланған, сағана еден ... ... ... ұшты ... ... ... ерекше көрсетілген.
Оның басты көлемі шаршы призма түрінде болған, содан соң ... ... жер, он алты ... барабан және сүйір шатырлы күмбез
жасалған. Сырт жағынан кесене геометриялық өрнек жасайтын ақ, көк
және көгілдер түсті кірпіштермен қапталған. ... ішкі ... жазу бар. ... ... ... ... ... күмбезді Көккесененің композициясы ХІV ғасырдағы Хорезм
сәулет өнерінің дәстүрлермен ... ... ал оның ең ... Көне ... ... ... ... табылады.
Отырарға жақын жердегі Арыстан баб кесенесі ХІV ... ... ... ... Осы ... қарай ол толық қайта құрылған
болатын.
Археологиялық қазба жұмыстарының арқасында ХІV-XV ғасырлардағы
іргелі сәулет өнерінің жаңа ... ... ... ...... ... ... пен монша. Мешіт Отырар қаласы ... ... ... бөлігіне орналасқан. Ол нашар
сақталған, алайда оның жоспарлануы мен безендірілуінің ... ... ... ... ... ХІV ғасырдың аяғы
– ХV ғасырдың басы деп белгіленеді.
Көлемі 60х22 м болаын құрылыс ұзынынан шығыстан-батысқа ... ... ... ... ... ... есік ... м болатын тік бұрышты етіп жоспарланған пилондары ... ... ... тұратын портал түрінде жасалған. Портал
тіреуіштерінің аралығы 6 метрге жуық. Батысындағы пилон 1,7 метрге
дейінгі ... ... ... ... ... ... бұзылып алынған. Порталдың бұрыштарынан түп жағы ... ... 2 м ... ... ... ... ... басқыш бар, оған порталдың ішкі жағынан, ені 1 ... ... есік ... кірген. Порталдың батыс жағында
басқыштың ... төрт ... ... ... ... ... композициясы шаршы кесінділі (1,35х1,35) отыз
бағанадан тұратын және үш қатар етіп қойылған ... ... ... ... ... ... ойық 3,7
метрге тең. Кіреберістің батыс жағындағы бірінші залда тік бұрышты
кескіндегі көлемі 3,3х1,65 м болатын ... ... ... бар ... ... ... екі ... ішінара сақталыпты.
Бағаналардың кесіндісі күрделі болған деп санауға ... ... ... екі ... қойылған шаршы пилондар сияқты
көрінеді. Ғимараттың михраб қабырғасында табалдырығы биік ... бар, ол ... ... ... ... дуал жанындағы
көше мен тқрғын үй құрылысы ... ... ... ... ... 1,35 м, ... қасбетінің бұрыштары
бағаналар түрінде безендерелген.
Мешіт салынатын алаң мұқият тегістелген. Бағаналардың ... ... ... 15-20 ... ... ол таспа
сияқты күйдірілген балшықпен толтырылып, оған топырақ тұдарынан
қорғаушы ... ... ... ... ... ... қалыңдығы
1,1 м. Бұл – іргелі құрылыстардың шөгуіне жол бермеудің Орта Азия
мен Қазақстанның орта ... ... ... ... ... ... ... конструкциялар – қабырғалар,
бағаналар, портал пилондары – сапасы жақсы, 25-28 ... ... ... тұтс ... ... ... қаланған.
Кірпіштер ганч сылағымен тұрақты түрде қатаң беттестіріп қаланған.
Қабырғалардың кейбір жерлерінде ганч ... ... ... ... ... ... ... туғызады, тұрғын
үйлерден табылған қаптама қабаттарға қарағанда, онда ... ... ... ... мен көк және көгілдір
түсті изразецтер, өрнектермен және ... ... ... ... және төрт ... ... ... майоликалар маңызды рөл атқарды.
Глазурьленген қаптамалардың негізгі ... зал ... ... ... текшесі бар қабырғадан табылды. Терезелердегі
керамикалық ...... ... ... ... ... отырғанымыз – махаллалық мешіт емес, нақ көп күмбезді мешіт.
Мұны оның көлемі, әдеттегі құрылыс материалдары ... ... ... ... мен ... ... ... Мешіттің қарсысында, оның солтүстік жағында
орналасқан тағы бір іргелі ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыс ауданындағы ансабльді құрылыс
белгілері ХІV-XV ғасырлар шебіндегі Отырардың ... ... ... бұл ... ... рөл ... көп күмбезді мешіт Орта Азияның орта ғасырлардағы
сәулет ... ... ... ... ... ... ... конструкция Отырар мешітін
Құйрықтөбе мешітімен жақындастырады, ал соңғысы едәуір ертерек. Х
ғасырда салынып, ... ... ... ... кезең болып табылады. Мешіт бар ... ... ... етіп ... салу қала ... қатардағы оқиға болған жоқ
деп санауға болады. Діни мекемелер, “қасиетті орындар” ... ... ... және одан ... ... берілген кірістеріне ешкімнің тиіспеуін ғасырлар
бойы сақтап қалған. Мысалы, әмір Темірдің Қожа ... ... мен ... ... ... да ... мазарларға
берген вақфтық грамотасы мәлім. Әдетте істелетініндей, ... ... ... ... растап отырған. Отырар өмірінде
биліктің алмасуынан байланысты әлдебір маңызды өзгерістер болғаны
күмәнсіз. Шынына ... ... ұзақ ... ... ... ... да ... іздері, еденнің жаңа деңгейі байқалмайды.
Жалпы қалалық өрттен кейін үй, жағылған от пен қара ... ... ... ... ... ... ... соң тұрғын үй етіп қайта салынып, мұнда қала ... ... ... сияқты, ХІІІ-ХV ғасырдың бірінші
жартысындағы ... ... ... ... болғаны қоғамдық
құрылыстар арасында моншалар бар. ... да ... ... ... ... – ХV ... басы деп ... монша
қазып аршылды. Ол оңтүстік кіреберістің батыс жағында 200 м жерде,
су қоймасының ... ... ... ... орнына
орналасқан. Монша бұрыштарының бұрынғыдай күн сәулесіне қарай
бағдарлануы сақталған, тек қана монша ... ... ... ... есік ... ... солтүстік-батыс жағында емес,
оңтүстік-шығыс жағында болған. Монша ... ... ... ... болатын тік бұрышты болып табылады. Екі құрылыс
кезеңін байқау мүмкін болды. Қабырғаларының сыртқы көлемі бойынша
моншаның бастапқы ... ... м ... Бұл кезде орталық
залдың көлемі 22 шаршы метр, су құятын ... бар ... ... ... ... 7,2 ... ... болған.
Екінші кезең моншаның кеңейтілуімен сипатталады. Оңтүстік-шығыс
қабырғасы – екі метрге, ал ... жағы 1,5 ... ... жалпы көлемі 163,5 шаршы метрге (17х15,5 м)
дейін ұлғайған. Моншада 10 бөлме болған. Олардың ішінде ... ... буға ... ... ... ... екі
беньюарлы орталық зал бар. Залдан жуынуға ... ... ... мен ... ... ... ... моншасының батыс жақ бұрышында ыстық екі
бөлме мен шығыс жақ бұрышында бір салқын бөлме бар екен. Демалатын
бөлмеге ... ... 2 ... ... ... ... ... Оның еденіне әр ... ... ... ... ... су ... басталатын су құбыры
арқылы жүзеге асырылған. Жер асты ... ... ... Су құбыры моншаның моншаның салқын және ыстық суға
арналған ... ... ... жеткізілген. Нақ осы
бөлмеден төрт бөлмеге ... ұзын ... ... 4 ... ... неге ... түсінуге Ибн Синаның хабарлануы
көмектеседі, ол моншаның организмге ықпалын ... ... ... ... ... ... ... атайды. Олардың
кейбіреулері өсімдіктерді, күкіртті, күлді қайнату арқылы алынған,
басқаларын ол темір, тұз ... және ... деп ... ... ... ... ... жерге сіңіп алатын құдықтарға
ағызып жіберілген.
Отырар моншасы оттықпен жылытылған, ал оттықтан ыстық ... ... соң ... ... мен ... қабырғалар
арқылы ыстық бүкіл жайдың еденін қыздыратын ағындарға бөлінген.
Түтін қалың ... ... ... тік ... арқылы
шығарылған. Олар сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... кірпіштен
қаланған, еденге төсеу үшін кірпіш пен көлемі 40х40х10 ... ... ... бөлмелерден еденге төсеу үшін
глазурьленген кірпіштер мен тақтатастар пайдаланылған. Орта ... ... ... бен ... ... ... ... осындай ғимараттар да Отырар моншасына ... ... ... ... ... бойы) қаласының “Ақ және Қызыл
Палаталар” ретінде белгілі моншаларымен салыстырған ... ... ... көп ... ... ғимараттар құрылысында бұрынғысынша шикі кірпіш ... ... ... ... ... шаршы тұрпатты,
көлемі 24-28 см болып келеді, ... ... да ... 4-6 ... 40 см кірпіштер кездеседі. Соңғыларының тохнологиялық
қасиеттері ерекше ... ... ... ... ... қазіргі беріктілік нормативтеріне сай келетіні, тіпті
әлдебір жағынан оның деңгейінен асып түсетін де ... ... ... пайдаланылатын құйма тақталар мен кірпіштер
дайындауда кеңінен ... ... ... де ... ... Тас сирек пайдаланылған, ол ... ... ... үшін ... Үйлердің
қабырғалықтарын қаптаған кезде мәрмәр тақталар пайдаланылған.
Бекітетін сылақ ретінде балшық ... ... ... ... ... бор ... Есік және терезе жақтаулары, төбе құрылымы ағаштан
жасалған. Тіреуіштер мен ... ... үшін ... арша, тұт
ағашы алынған, төбенің, есіктердің, терезе мен ...... ... және ... ... ағаш түрлері – терек, тал қолданылған. Сыртқы қаптамаларға
көк, көгілдір, ақ, жасыл және қара түсті кірпіш қаланған. Үйлердің
қабырғаларын ... ... ... ... ... Бөлменің ішкі көрінісі әшекейлермен, бедерлі
өрнектермен безендірілген.
Аркалар, ... ... ... ... ... қол ... Алуан түрлі дөңестерге негізделген күмбездеп
жабу жүйелерінде ... ... ... ... Екі, ... ... ... таралады. Отырар мешіті мен Арыстан ... ... ... ... ... Арыстан баб пен Түркістан ойымышталған ағаш колонна
сақталған. Арыстан бабтағы ұштарының кесіндісі шаршылап жасалған.
Олардың төменгі жағында ... ...... ... бұрышты жұлдызшалармен әшекейленген сегіз қырлы
белдеу орналасқан. Ағаштар оймыштау өнері Сырдария аймағының
дәстүрлі өнер түрі ... ... мен ... оймышталған
бөренелерін, сондай-ақ Құйырықтөбе қаласының орнындағы алдыңғы
ортағасырлық сарайдан ... ... фриз ... ... ... Қожа ... Йассауи кесенесінің есіктерін
көркемөнердің осындай түрінің жалғасы деп атауға болады. Есік екі
қатарлы ойымыштармен және ... ... ... ... кіретін есікке де сүйек әшекейлермен ... ... ... ... ... Есіктердегі
қоладан жасалған екі нәзік ілмек нақышталған күміспен және
алтынмен ... ... ... үш ... ... ... Ал есік жақтауы темір қаңылтырлармен қапталып, оларға
алтындап жазу жазылған. Жазулардан анықталғанындай, есіктің
ілмектерін ... ... ... 1394-95 жылдары жасаған.
Салмақты он тұтқасы және шығыңқы 30бүршігі, өрнекті ... ... ... ішін ... шырағдандар, аспалы шамдар
шеберлердің асқан зор көркемдік талғаммен ... ... ... ... Олар ... аса жоғары деңгейін
көрсетеді.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тараз – ежелгi ислам мәдениетi орталығы17 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
«Қазақ» термині туралы9 бет
Алтын Орданың қалалық орталығы - Сарайшық11 бет
Кен орынды игеру жүйесі. Мұнай және газ өндіру техникасы мен технологиясы95 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
3-12 ғасырлардағы Қытай27 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
III – X ғасырлардағы Қытай37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь