ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі

КІРІСПЕ

Тіл – халық өмірінің айнасы іспетті. Ұлттың өміріндегі болып жататын барлық өзгерістер мен жаңалықтар тілден көрініс табады. Әсіресе терминологиялық лексикадан мұны анық көруге болады. Қазақ тіліндегі термин шығармашылығының әрбір кезеңі халық өміріндегі тарихи-мәдени және әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен тікелей байланыстылығымен ерекшеленеді. Қазақтың ғылыми терминологиясының даму тарихына үңілер болсақ, оның қалыптасуына қоғам өмірінде болған өзгерістердің айқын із қалдырғанын көруге болады. Жалпы терминологиялық лексика қорының жасалуы ғылым мен техника салаларының игерілуіне, дамуына тікелей тәуелді. Сондықтан қазақтың ғылыми терминологиясының қалыптасуын Қазақстан ғылымының даму тарихынан бөліп қарау мүмкін де емес. Соған сәйкес біз қазақ тілінің терминологиялық лексикасының қалыптасуын кезеңдік тұрғыдан сипаттауда осы шындыққа табан тіреуімізге тура келді.
Қазіргі қазақ терминологиясы өзінің даму, қалыптасу тарихында бірнеше кезеңдерден өтті. Ол кезеңдердің әрқайсысы қоғамымыздың саяси-экономикалық, тарихи-мәдени өмірінде болған өзгерістермен тығыз байланысты. Қоғам өмірінде болған ондай өзгерістер терминологиялық лексиканың қалыптасуына тікелей әсер етті. Аяқталған ғасырдың 90-жылдарынан бастап қазақ терминологиясының тағы бір жаңа кезеңі басталды. Бұл кезең еліміздің тәуелсіздігін жариялап, тіліміздің мемлекеттік мәртебеге ие болуымен байланысты болғандықтан, кешегі Кеңес Одағы тұсында қалыптасқан терминологиялық қорға да бүгінгі күн тұрғысынан баға беріліп жатыр. Терминдердің өзге тілдерден қабылдануында да, жасалуында да, жазылуында да көптеген кемшіліктерге жол берілді.Ұлт тілінің фоно-морфологиялық, орфографиялық заңдылықтары сақталмады және термин шығармашылығында тілдің ішкі мүмкіндігін ескерусіз қалдырдық. Соның салдарынан терминологиямыздың негізгі бөлігін орыс тілінің жазу ережелеріне сәйкестендірілген қалпында қабылданған шет тілдерінің термин сөздері құрайтын болды. Нәтижесінде терминологиялық лексикамыз дұрыс қалыптастырылмады. Бұл терминологиялық жүйеге үлкен өзгерістер енгізіп, ұлт тілінде жасалған терминдердің ара салмағын арттырып, өзге тілдерден енген терминдерді өз тіліміздің дыбыстық ерекшелігіне сәйкестендіріп жазу арқылы өткен кезеңде жіберілген олқылықтардың орнын толтырып, кеткен кемшіліктерді түзетіп, терминологиялық лексиканы қайта сұрыптаудан өткізу қажет деген пікір басым түсіп отыр.
Сонымен бірге 70 жыл бойы қалыптастырған терминдер қорын қайта қарап қажеті жоқ, ұлт тілінде термин жасауға аса әуестенбей, әлемдік ғылымнан шет қалмау үшін терминологияның халықаралық сипатын сақтау керек деген пікірді қолдаушылар да аз емес. Қай пікірдің негізі берік екендігі анықталып, бұл мәселенің ғылыми дәлелденген нақты жауабы әлі берілмей отыр. Соған сәйкес қазақ терминологиясының алдағы уақыттағы даму бағытын белгілеуге байланысты да ортақ шешім қабылдана алмай келеді.
1. Кутина Л.Л. формирование терминологии физики в России. – М.; - K., 1996, - Стр. 286.
2. Мусаев К. Развитие терминологии на языках союзных республик СССР. М., 1986. –Стр.7.
3. Кайдаров А., Абдрахманов А. Казахская терминология//Развитие терминологии на языках союхных республик СССР. М., 1987. –Стр. 30-31.
4. Кайдаров А.Т. Процессы ваимодействия народной и научной терминологии в казахском языке//Вопросы киргизскии терминологии. Фрунзе, 1989. –Стр.24-31. Конкашпаев Г.К. Казахские народные географические термины//Изв. АН Каз ССР. Сер. Геогр. 1951.№99. Вып. 3.
5. Әбілқасымов Б. XVIII-XIX ғасырдағы қазақ әдеби тілінің жазба нұсқалары. –Алматы, 1988.-113-б.
6. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. –Алматы, 1993. – 295-б.
7. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. –Алматы, 1993. – 295-б.
8. Сарыбаев Ш.Ш. Тіл білімпазы//Халел тағылымы. –Алматы: Ғылым, 1994. -35-б.
9. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілін қалыптастырудың өзекті мәселелері. –Алматы, 1996.-207-б.
10. ВВПС – II Всесоюзное парийное совещание по народному образованию. –М. –Л., 1931.-Стр. 306-309.
11. Кротевич Е. Выправить недочеты в строительстве казахской терминологии//Просвещение национальностей. 1932.-№8-9.-Стр.94-96.
12. Қайыпназарұлы М. Қазақ тілін өркендетуге басшылық күшейтілсін//Әдебиет майданы. 1932.-№10. -59-61-бб.
13. Елдегі екі мұғалім. Термин жайындағы кейбір қате пікірлер туралы//Еңбекші қазақ. 1935, 26-май.
*Қаймекеұлы Нығметолла. Пән атаулары – термин жөнініде// “Ауыл мұғалімі”, 1935, №2, -37-б.
14. Жубанов К.Х. Принципы терминологии казахского литературного языка, применяемые Государственной терминологической комиссией//Иследования по казахскому языку.-Алматы, 1996.-Стр.283-285.
15. Жургенов Т. Вопросы терминологии казахского языка// Большевик Казахстана. –Алматы, 1935.-№6. –Стр.44-51.
* 1920-30 жылдардағы қазақ тілі жөнінідегі зерттеулер.(жауапты редакторы: Б.Әбілқасымов; құрастырушы: Ш.Мәжітова). –Қарағанды, 1994.
16. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілін ұалыптастырудың өзекті мәселелері. –Алматы, 1996. -75-б.
17. Әуезов М.О. Қазақтың әдеби тілі туралы//Жиырма томдық шығармалар жинағы. 19-т. –Алматы, 1985. -272-б.
18. Базаркулова Т. У истоков формирование киргизской библиогической терминологии//Кыргыз терминологиясынын маселелери. – Фрунзе, 1971. –Стр.56-57.
19. Лотте Д.С. Как работатаь над терминологией. Основы и методы. –М., 1986. –Стр. 12.
20. Суперанская А.В. и др. Общая терминология: Вопросы теории. –М., 1989.
21. Татаринов В.А. Теория терминоведения. Т.1. Теория термина: история и своевременное состояние. –М., 1996. –Стр. 225-226.
22. Жанпейісов Е., Томанов М. “Лениншіл жас” газеті, 1957 ж. 17-тамыз.
23. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөнінідегі зерттеулер “Ғылым ” баспасы, -Алматы, 1996, 394-б.
24. Молдажаров Ж. Кейбір лингвистикалық терминдер жайлы//Қазақстан мұғалімі, №2, 92-б.
25. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясының өзекті мәселелері. Ақ жол. –Астана. 2004. -116-б.
26. Zulfikar H. Terim sorunlari ve yarma yollari.– Ankara, 1991. 175-б.
27. Мусаев К. Формирование, развитие и современные проблемы терминологии на языках союзных республик СССР. М., 1986. Стр.148.
28. Кротевич Е. Выправить недочеты в строительстве казахской терминологии // Просвещение национальностей. 1932. №8-9 Стр.94-96.
29. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының қағидаттары. –Алматы. Сөздік-Словарь. 2004. 7-11 б.
30. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының қағидаттары.–Алматы. Сөздік-Словарь. 2004. 6-б.
31. Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Общая терминология: вопросы теории. –М., 1989. Стр.17.
32. Суперанская А.В. Литературный язык и терминологическая лексика // Проблемы разработки и упорядочение терминологии в Академиях наук союзхых республик. –М., 1983. Стр. 81-90.
33. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі –Алматы.“Ғылым” 1988.20-23-бб.
34. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері.“Сөздік-Словарь”. –Алматы. 2005168-171-бб.
        
        КІРІСПЕ
Тіл – халық өмірінің айнасы іспетті. Ұлттың өміріндегі болып
жататын барлық өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... мұны анық ... болады. Қазақ тіліндегі термин
шығармашылығының әрбір кезеңі ... ... ... ... өзгерістермен тікелей ... ... ... даму ... ... ... оның
қалыптасуына қоғам өмірінде болған өзгерістердің айқын із қалдырғанын
көруге болады. ... ... ... ... ... ғылым мен
техника салаларының игерілуіне, дамуына тікелей тәуелді. Сондықтан қазақтың
ғылыми терминологиясының қалыптасуын Қазақстан ... даму ... ... ... де емес. Соған сәйкес біз қазақ тілінің ... ... ... ... ... осы ... табан
тіреуімізге тура келді.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... тарихында
бірнеше кезеңдерден өтті. Ол кезеңдердің әрқайсысы қоғамымыздың саяси-
экономикалық, тарихи-мәдени өмірінде болған өзгерістермен тығыз ... ... ... ... ... ... лексиканың
қалыптасуына тікелей әсер етті. Аяқталған ғасырдың 90-жылдарынан ... ... тағы бір жаңа ... ... Бұл ... ... ... тіліміздің мемлекеттік мәртебеге ие болуымен
байланысты ... ... ... ... ... ... қорға да бүгінгі күн тұрғысынан баға ... ... өзге ... ... да, ... да, жазылуында да
көптеген кемшіліктерге жол берілді.Ұлт ... ... ... ... және ... ... ... мүмкіндігін ескерусіз қалдырдық. Соның салдарынан терминологиямыздың
негізгі ... орыс ... жазу ... сәйкестендірілген қалпында
қабылданған шет тілдерінің термин ... ... ... ... ... ... ... Бұл терминологиялық
жүйеге үлкен өзгерістер енгізіп, ұлт тілінде ... ... ... ... өзге тілдерден енген терминдерді өз тіліміздің дыбыстық
ерекшелігіне сәйкестендіріп жазу ... ... ... ... орнын толтырып, кеткен кемшіліктерді түзетіп, терминологиялық
лексиканы қайта сұрыптаудан өткізу қажет деген пікір басым түсіп отыр.
Сонымен бірге 70 жыл бойы ... ... ... ... ... жоқ, ұлт ... ... жасауға аса әуестенбей, әлемдік
ғылымнан шет қалмау үшін терминологияның халықаралық сипатын сақтау керек
деген ... ... да аз ... Қай пікірдің негізі берік екендігі
анықталып, бұл мәселенің ғылыми дәлелденген нақты жауабы әлі берілмей ... ... ... терминологиясының алдағы уақыттағы даму бағытын
белгілеуге ... да ... ... ... ... ... ... болашақтағы даму бағытын айқындар алдында
оның өткеніне тоқталып, жеткен жетістіктер мен кеткен кемшіліктерді саралап
алудың ... зор. Бұл ... ... ... ... ... да арнаулы салалардың ... ... ... ... алатын орны айрықша болды.
XX ғасырда қазақ халқының қоғамдық-саяси, рухани-мәдени өмірі
елеулі ... ... толы ... ... ... ғылым тілінің дамуына да соншалықты әсер етті, із
қалдырды. Өткенімізден сабақ ... ... ... ... мен бұрысын
сарапқа салып, елеп-екшеп алу ең алдымен, болашақта ... ... ... үшін ... Сол себепті жаңа ғасыр басталып, ... жаңа ... ... ... ... қазақ терминологиясының даму,
қалыптасу кезеңдеріне тоқталып, әр ... ... және ... ... ... ой-пікірлеріміз бен тұжырымдарымызды
ортаға салғанды жөн көрдік.
Ұсынып отырған дипломдық ... ... ... ... ... бірнеше кезеңдерге бөлініп қарастырылады. Әр
кезеңнің өзіне тән ерекшеліктері тілдің терминдер ... ... ... тілдік және тілден тыс факторлармен тікелей байланыста сөз ... ... ... ... әр ... ... ... қалыптасуына айрықша атсалысқан, оның даму бағыттарын
белгілеп, ғылым ретінде өркендеуіне үлкен үлес ... ... ... ... мамандар болды. Бұл дипломдық ... ... ... ... ... ... ... жеке үлестері туралы да сөз
болды.
Зерттеудің өзектілігі. Ұлттың қоғамдық-саяси, ... ... ... ... ... оның ... көрініс таппай
қалмайды. Тіл тек қатынас құралы ғана емес, халықтың танымы мен ... да ... ... ... ... да. ... ... даму
тарихын да халық өмірінде болған өзгерістермен байланыстырмай, бөліп
қарауға ... ... да біз ... ... ... лексиканың барлық тәсілдері арқылы жасалған терминдерді
қоғам өмірінде болған ... ... ... ... ... деп білеміз.
Мемлекеттік мәртебеге ие болған қазақ тіліне қоғамдық ... ... ... атқару міндеті жүктеліп отыр. Тілдің ғылым
саласындағы қызметінің жүзеге асуы ... ... ... ... тікелей байланысты. Жаңа терминдер жасап, ғылыми-техникалық
терминологияны ұлт тілі негізінде қалыптастыру үшін термин шығармашылығында
іске ... ... ... ... ... алынар басты
қағидаттары мен терминдердің пайда болу ... ... ... ... ... дұрыс бағытын
айқындау үшін, қазақ терминологиясының ... ... ... ала ... ... ... орын алып отырған кейбір
кемшіліктер мен әлі күнге ... ... ... ... себептері
анықталды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазіргі қазақ терминологиясының
кезеңдік сипаты, термин жасау үшін ... ... ... ... қағидаттары туралы, қазақ терминологиясының ... ... мен ... рөлі және ... ... мәлімет бере отырып,
терминологиямызда орын алып жүрген қателіктер мен өзекті мәселелердің пайда
болу себебін анықтау – негізгі ... ... ... ... ... ... сипаттама, тарихи-
салыстырмалы және талдау-жинақтау әдістері қолданылды.
Зерттеу материалдары. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... дамуы мен ... ... ... ... ... ... терминденуі»,
Ә.Т.Қайдаров «Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас», Б.Қалиұлының «Қазақ
терминтанымының өзекті ... ... ... ... ... теориялық қағидалар, әр ... ... мен ... ... ... ... ХіХ ғасырдың екінші жартысынан 1990 жылға дейнгі аралықтағы қоғамдық-
саяси өзгерістердің термин қалыптастыруға әсері
1.1 ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 ... ... ... орын ... және ... ... қоғамдық-саяси, рухани-мәдени өмірінде ... ... ... оның ... ... таппай қалмайды. Тіл тек қарым-
қатынас құралы ғана емес, халықтың танымы мен ... ... ... ... болуы заңды да. Ғылым тілінің даму ... да ... ... ... ... ... алып қарауға болмайды.
Сондықтан да біз бүкіл термин шығармашылығын, терминологиялық лексиканың
барлық ... ... ... терминдерді қоғам өмірінде болған сондай
өзгерістермен тікелей байланыста қарастыру қажет деп ... ... ... даму ... термин шығармашылығының
барлық уақытта бір қалыпты жүріп жататын процесс емес екендігін көрсетеді.
Түрлі себептердің ... ... бір ... ... ... қатары
тез өсіп, терминологиялық лексиканың ауқымы молая түссе, келесі бір уақыт
аралығында ондай қарқындылық байқалмайды. Оның ... ... ... ... ... ... тікелей ықпал ететін ең басты
факторлардың бірі - ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... тіл ... ... дамыған тұста көптеген жаңа ұғымдар ... ... ... ... ... табуды қажет етеді. Мұндай құбылыс арнаулы
саланың барлығына емес, санаулы бір ... ... ғана тән ... да
мүмкін. Көбіне солай болады да. Ұлт тілінің ғылым саласындағы қызметі,
термин шығармашылығына қатыстырылуы сол ... ... ... рөлімен
тікелей байланысты. Ал тілдің қоғамда қандай рөл атқаратынын сол елдің ... ... ... ... ... ... ... куә бола алады.
Терминологияның дамуы мен қалыптасуының өзіндік тарихы бар. Оны ... ... ... қоғам өмірінде болып жатқан саяси
–экономикалық, ... ... ... ... ... қарауға болмайды. Орыстың физикалық терминологиясының қалыптасуын
зерттеген ғалым Л.Кутинаның:
“В истории терминов в ... ... ... ... и ... ... научной мысли, смены научных воззрений,
связь и дифференциация научных дисциплин, культурные ... ... ... ... ... ... лексической и стилистической системы
языка”[1,286]-деуі өте орынды. Ғылыми-техникалық терминологияның
қалыптасуына әр ... ... және ... тыс факторлар әсер етеді.
Қазақтың ғылыми терминологиясының даму тарихына үңілер болсақ, оның
қалыптасуына ... ... ... ... айқын із
қалдырғанын көруге болады. Жалпы ... ... ... мен ... ... ... ... тікелей тәуелді.
Сондықтан қазақтың ғылыми терминологиясының қалыптасуын Қазақстан ғылымының
даму тарихынан бөліп ... ... де ... ... сәйкес біз қазақ тілінің
терминологиялық лексикасының қалыптасуын ... ... ... ... табан тіреуімізге тура келеді. Сонымен бірге терминологиялық
жұмыстың жүргізілуіне ... әсер ... ... және ... ... ескерусіз қалдырмау жағына да көңіл бөлінді. Өзімізге дейінгі
қазақ терминологиясының даму тарихын кезеңдестіру мәселесіне ... ... де ... тыс ... тілінің терминологиялық лексикасының қалыптасуы осындай
факторларға сәйкес кезеңдестіріледі.Төменде қазақ лексикасының ... ... ... ... ... ... жартысынан
XX ғасырдың 10-жылдығына дейінгі бірінші кезең;2) 1910 жылдан 1930 жылға
дейінгі екінші кезең; 3) 1930 жылдар мен 1990 ... ... ... ... ... 4) 1990 ... ... төртінші кезең.
Енді осы кезеңдердің әрқайсысына жеке-жеке тоқталамыз.
Ұлттық ғылыми ... ... ... ... ... көріп,ғылым салаларының
саралана бастауымен байланыстыра қарастыру дұрыс.Алайда жазу мен алғашқы
баспа өнімдері пайда болмастан ... ... де ... өмірінің
материалдық және рухани мәдениетінің сан түрлі ... ... ... ... бай лексикалық қабаттың болғанын,ғылыми терминологияның
қалыптасуына негіз болған бай мұраның ... ... келе ... тілші
ғалымдар айтып жүр.
Мәселен,осындай пікір айтушылардың бірі – түрколог ғалым К.Мұсаев.Ол өз
пікірін былай ... ... орай әр ... ... ... ... ... балық
шаруашылығы,әзербейжандарда мұнай өндіру мен оны өңдеу,қазақта ... мен ... ... ... жібек және мақта шаруашылығы,бақша өсіру мен суармалы
шаруашылыққа қатысты атаулары мол кездеседі”.[2, 7]
Осыған ұқсас пікірлерді жекелеген ұлттық ... ... ... ... ... ... ... 80-жылдардың ортасына дейінгі даму жайын сөз ... ... ... ... пен А.Әбдірахманов саналы ... ... ... ең ... бай халықтың
терминологияға негізделетінін,терминологияны түзетін жалпыхалықтық
көздердің тамыры тереңде жатқанын сөз қыла ... ... ... ... ... көне ... жазба ескерткіштерінен жеткенін
айтады.Олардың қатарына көне түркі ... ... ... ... 1) ... ... ата,әже,апа,сіңлі,келін,жиен т.б.; 2)
табиғат құбылыстары мен олардың байлығын ... ... т.б.; 3) ... ... ... ... т.б.; 4) мал ... ат,айғыр,тай,бұқа т.б.; 5) ... ... ... ... ... өмір салтын кешіп кең байтақ жерді
иеленген қазақ ... тілі жер ... және ... ... ... ... бай ... де өте орынды
көрсеткен.[3,30-31]
Ғалымдардың бұл пікіріне біз де қосыламыз.Жалпы бұл ... ұлт ... ... тән ... ... ... ... ұлт тілінің ғылыми терминологиясы (ғылым мен техниканың жекелкеген
салаларын қоспағанда) сол ұлттың өз тілінің ... ... мен өмір ... ... ... ... бір саласының дамуына және әр түрлі ... ... ... әр ... ... терминологиясының
қалыптасуы мен дамуы,тарихы да өзгеше болады.
Бұл тұста халықтық терминология деген ... ... ... ... ... оның ... ... айырмашылығын айқындау үшін арнайы қарастырудың
қажет ... ... ... ғана ... ... мен ғылыми
терминологияны салыстыра зеррттеп,олардың ерекшелігі мен ұқсастығын ... ... ... ... ... бұл ... сөз ... Ә.Қайдаров, Ғ.Қоңқашбаев сияқты ғалымдардың ғана
еңбектерін атай аламыз.[4,24-31]
Термин дегеніміз – белгілі бір ... ... тән сөз, ... сол ... ... ... жиынтығы екендігі мәлім.Бұл
атаулар негізінен сол салалардың мамандарының тілінде ғана толық терминдік
мәнде ... да ... ... тұрғыдан келгенде,халықтық
терминдерді жалпыхалықтық тілден бөліп алуға бола ма? Бұл сұрақтың ғылыми
дәлелді ... осы ... ... ... ... ғана ... тиіс деп
санаймыз.
Ал ғылыми терминологияның жалпыхалықтық тіл негізінде қалыптасқандығы
дау тудырмайтын басы ашық нәрсе.Ғылыми ... ... ... өз алдына жеке ғылым ретінде ... ... ... ... териминденуін кезеңдестіру мәселесіне біз
осы тұрғыдан келеміз.
Қазақ әдеби тілінің даму тарихын зерттеуші ғалымдар публицистика ... ... ... ... XIX ... ... ... бастайтыны
белгілі.
Мәселен,зерттеуші Б.Әбілқасымов “Н.И.Ильминскийдің 1861 жылы Қазанда
бастырып ... ... ... ... для ... ... ... берілген текстерді ғылыми көпшілік әдебиет үлгілерінің
тұңғыш нұсқасы деп санауға ... ... ... осы ... ... ... ... ғылымның әр түрлі салалар бойынша жазылған
мақалалардың,кейінірек ... ... ... ... ... ... ... осы еңбегінен және алғашқы қазақ газеттерінің тілін
зерттеуге ... ... ... лексикасының терминденуін XIX ғасырдың
екінші жартысынан бастауға ... ... ... ... ... қазақ газеттерінде заң ісімен байланысты бірсыпыра
терминдердің қалыптасқанын, олардың көбінің кейін тілде ... ... атап ... ... ... арасындағы жаза(наказание), абақты(тюрьма),
іс(дело), куә(свидетель) сияқтылары терминдену жолымен жасалған.
I.Кеңесбаев пен Ғ.Мұсабаев өз еңбектерінде ... ... ... ... дейін болғаны сөзсіз...Орыс мәдениетінің
белгілі ұғымларын қазақ тіліне қазақтың XIX ғасырдағы ағартушылары біраз
енгізген болатын” ... ... ... ... “Қар сөздері” мен
мерзімді баспасөз тілі және көпшілік-ғылыми үлгілер қазақ тілінде дерексіз
есімдердің молаюына бірден-бір себеп болғанын айта отырып, ... бір ... лық ... ... т.б. ... жаңа атауларды ұсынғанын, бұлардың ... ... ... да бар ... ... бір ... ... дейді.[6, 295]
Сондай-ақ ғылым “бұрын жалпы ұғымдағы сайлау сөзі енді белгілі бір
әлеуметтік-саяси актіні білдіретін терминге арналды.Осы ... ... ... де жаңа әлеуметтік топтарды атайтын бір ұғымды сөздер
ретінде қалыптасады” деп көрсетеді.[7, 295]
Ғалым ... бұл ... ... ... ... ... сөздің терминденуі арқылы алғаш жасалған терминдердің қатарына
кіреді.
Мұндай деректерді XIX ғасырдың екінші жартысында жарық ... ... ... ... уәлаяты газеті" сияқты
басылымдардың беттерінде жарияланған материалдардан ... бірі ... ... ... ... ... ... екінші
жартысынан бастап қолға алына бастағанын көрсетеді.Зертеушілер дұрыс атап
көрсеткендей,бұл кезеңде термин жасауда ағартушылар еңбектері мен ... орны ... ... юа ... ... щығара алмаса
керек.Сондықтан да біз қазақ тілінде термин жасаудың алғашқы кезеңін осы
аталған мерзімнен бастаймыз.
Жалпы ... ... ... ... ... ... кезеңі деуіміздіің де өзіндік себептері де жоқ
емес.Оны осы сөз ... ... ... ... ... жасау процесінің
өзіне тән ерекшеліктері арқылы түсіндіруге болады.
Ең алдымен, бұл ... ... ... ... салалары бойынша жекелеген
терминдердің жасала бастағанына қарамастан ... және ... ... ... әлі ... ... ... да өзіндік себептері
болды.Терминдер жүйесі қалыптасуы үшін – ... мен ... ... өз ... ... ... жүйесінің жасауы қажет.Ал ғылым салаларын
дамытып, ұғымдар жүйесін қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... игеріп, оны ұлт тілінде ... үшін ... ... ... өсіп ... ... кезеңде қазақ халқының тарихында орны айрықша Абай,Шоқан,Ыбырай
сынды ұлы тұлғалардың өмір сүріп,қлт мәдениетінің дамуына ... ... ... ... ... ... ұлттыұ кадрлар шоғыры өсіп жетіле қоймап еді.Ондай кезеңге біз тек
XX ғасырдың бас ... ғана ... ... ... да сөз ... отырған кезеңде ұлттыұ ғылыми терминология
қалыптаса қоймады. Бұл кезеңнің басты ... де, ... де ... ... тиіс қой деп ... XIX ... еккінші жартысындағы термин мәселесән сөз ... ... ... ... ... элементі",ғылыми
стиль демей "жартылай ғылыми стиль" ... ... ... деп ... ... жұмсалған" деулерінде үлкен мән жатыр.Өйткені термин нағыз
толық мәніндегі ғылыми термин ретінде қолданылуы үшін оның өмір ... ... ... ... стиль болуы шарт.
Қарастырылып отырған кезеңде бұлардың ендң-енді ғана орнығып келе
жатқанын ескерсек, ғалымдардың шындықтан ... әр ... өз ... ... ... байқалады.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқының әлеуметтік, ... және ... ... ... ... өзгерістерге толы
болды.Қазақстан түгелімен ... ... отар тән ... ... ... ... Бұл кезеңде тұңғыш қазақ газеттерінің
шығуымен қазақ тілінде кітап шығарудың дүниеге келуі ұлт ... игі ... ... ... өзгеріс Қазақстан ғылымының негізінің
қалануына, ұлттық ғылыми терминологияның қалыптасуына қалай бастады.
Сөз болып отырған мерзімде ... ... ... ... сипаттау, түсіндіру жолымен басталып (тамақ асырау ... мал бағу – ... ... ... тас – ... ... терминге қойылатын талаптарға толық жауап бермей жатса да ... ... ... ... ... сөздердің де терминдік мағынада жұмсала бастауы
(мысалы, пайда – ... жаза – ... іс – дело т.б.) осы ... ... бірі ... табылады. Ғылым-білімді игеруге енді бет
бұрып, тіл ... ... ... ... ... жаңа бейімделіп келе
жатқан кезеңде басқаша болуы мүмкін емес еді.
Жалпыхалықтық тілдегі жекелеген сөздер терминдік мәнде жұмсалып,орыс
тіліндегі ... ... ... ... ... ... бұл
тұста терминдену термин шығармашылығының дербес тәсілі ретінде таныла
қойған жоқ.
Сонымен, XIX ғасырдың екінші жартысы мен 1910 ... ... ... ... лексикасы терминденуінің алғашқы кезеңінің, қоғам дамуының
сол ... ... ... ... ... ерекшеліктері болды.
Жалпы бұл мерзім ... ... ... ... ғылым
тілінің, ғылыми терминологияның қалыптасуына алғышарттар жасап ... да, ... ... ... ... ... болған осы
жарты ғасырға жуық уақытты термин шығармашылығының бір кезеңі ... ... ... ... ... бас кезі ... терминологиясының қалыптасуындағы
айрықша кезең болып табылады.Бұл кезең 1910 жылдар мен 1930 ... ... ... аралықты қамтиды.Өйткені дәл осы ... ... ... ... кадрлары қалыптасып, білім беру мен ... ұлт ... ... ... ... ... уақыт ішінде ғылымның әр түрлі
салалары бойынша жазылған А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедұлы, ... ... ... ... ... ... ... Қ.Кемеңгерұлы, К.Жәленов сияқты қазақ
зиялыларының еңбектері жарық көрді.
Ғылымның көптеген салалары бойынша ... ... төл ... және өзге ... ... салалық терминологияның қалыптасуына
жол ашты.Сол кезеңге дейін термин жасаудың белгілі бір ... ... ... ... принциптері болмағандықтан, ондай күрделі
міндеттерді атқару ісі – қазақ ... ... ... ... алға ... отырған жауапты міндетті өз деңгейінде атқара білген өресі
биік тұлғалар тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... Одан ... ... олар бастаған істің бағыты күрт
өзгертіліп, сол әкімшіл-әміршіл жүйенің ыңғайына көніп, ... ... ... ғана ... ... ... ғылым мен мәдениетті өркендетуге емес, орталықтан басқаруға
қолайлы, “совет халқына” қызмет ететін кадрлардың ... ... ... ... ... атау,а қатаң тыйым салынды.Араға 60-70 жыл
салып барып, XX ... ... ... ғана ... аттарын атап, еңбектерін
игілігімізге жарату мүмкіндігіне ие болғанымыз ... ... ... ... сол ... ... еңбектер жазған қазақ зиялыларының
есімдерімен тікелей ... ... ... ... ... ... ашу, білім беру күн тәртібінде тұрған ең басты мәселе болғандықтан,
қазақ оқығандары осы бағытта жұмыс істеді.Ұлт ... үшін ана ... ... ... ... терең түсінген олар өздері маманданған
сала бойынша қазақ тілінде оқулықтар мен оқу құралдарын жазуды ... етіп ... ... өтеу үшін ... ... ... еңбек жазғандары да бар.
Ғылым ертерек дамыған елдердің ... ... ... ... оқулықтар жазу барысында сол салалардағы арнаулы ұғымдарды қазақша
атау қажеттілігі туындады.Сол кезге дейін ... ... ... ... тәжірибесі қалыптаса қоймағанын ескерсек,
бұл қажеттілікті ... оңай ... ... ... ... ... айтқанда, қазақ зиялыларының алдына термин жасаудың
үлгісін көрсете отырып, ... ... ... ... ... міндеті тұрды.
Мұндай зор міндетті атқаруда қазақ оқығандарының ... орны ... ... ... тіл, ... және жалпы
мәдениетке қатысты терминдерді жасап, оларды қолданысқа енгізе ... ... ана ... ... ... ... ... көрсете
білді.Жазушы Мұхтар Әуезов сөзімен айтөанда, өзі өмір ... ... ... ... ...... дара ... термин шығармашылығындағы
ісі өзгелерге де өнеге бола отырып, ғасыр басындағы бүкіл термин ... ... ... негіз болды десек, артық айтқандық болмайды.
Жалпы қазақ тіл білімінің негізін қалаудағы, қазақ ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеуді қажет ететін үлкен тақырып.
А.Байтұрсынұлының қаламынынан туындаған тіл әдебиет ... ... ... ... ... жасалған.Бұл жерде біз
ғалымның өзіміз ... ... ... ... ... ... жасалған бірді-екілі терминдеріне ғана тоқталамыз да, осы кезеңде
өмір сүрген айрықша ... ... оның ... ... рөлі ... ... арнайы сөз етеміз.
Терминдердің терминдену тәсілімен туындауына терминделуші қғым ... сөз атау ... ... ... бар ... ... да ... негіз болады.Мысалы,жалпы қолданыста жалғау деп ... ... ... ... үзігін” айтса, тіл білімінде “сөз бен сөзді,
сөйлем мен сөйлемді жалғастырып, сөз ... сөз ... ... ... ... жапы ... шумақ деп “бір топ
нәрсенің ... ... ... айтса, әдебиет тануда шумақ деп
“көбінесе төрт тармақтан тұратын өлең өлшемін” айтады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... терминдерді(өз сөзімен айтқанда“пән сөздерін”) өте
сәтті жасай білгендігі көрініп тұр.
Ғалымның қаламынан туындаған осындай тіл білімі терминдерінің бірі
– буын. Буын деп ... ... я ... ... ... ... қозғалмалы түрде жалғасқан аралығын”айтады.
Ал тіл білімінде “өкпеден шыққан ... ... кілт ... ... я ... ... тобынан құралған сөз бөлшегін - буын”дейтініміз
белгілі.
Бұл термин ойша салыстыру ... ... ... ... ... мағынасын метафоралау жолымен жасалған.Осы қатарға рай, ... ... ... демеу, шылау, теңеу, жұрнақ, сияқты терминдерді де
жатқызуға болады.
Негізінен сөздің бастапқы мағынасының метафлралануы арқылы ... ... ... ... ... ... ... техника,
өсімдіктану, анатомия, география сияқты ғылым салаларының терминологиясына
тән болып келеді.Оның себебі – дерексіз ұғымдарға ... ... ... салыстырып,олардың ұқсас белгілерін табудың мүмкіндігі молдығынан
болса керек.
А.Байтұрсынұлы метафоралау ... ... ... ... рай, ... ... дерексіз ұғымдардың атаударын да кездестіруге
болады.Бұл бір жағынан тіл ... ... ... ... болса, екінші жағынан қиыннан қиыстырып, сөз жасай білген
автордың шеберлігін де көрсетеді.
Жалпы ... ... ... сөз болып отырған тәсілін
пайдалану арқылы туындаған терминдерін іштей екіге жіктеуге ... тобы – ... ... ... ... ... жолымен,
екінші бөлігі – сөз мағынасын нақтылау арқылы терминдік мағына жүктеу
жолымен жасалған.
Бұл кезеңде ... ... ... мән берген қазақ зиялыларының
бірі – Х.Досмұхамедұлы.Энциклопедиялық білім иесі ... ... ... бұл ... ... ... ... саласы бойынша еңбектер
жазған ғалымның қаламынан көптеген жаңа терминдер туындаған. Оның әр ғылым
саласы бойынша жасаған терминдерін анықтап, ... ... ... ... ... үлесін көрсету үшін тіл мамандары тарапынан арнайы
зерттеу жүргізілгенін өте орынды.Оның өзге салалардың терминдерін жасауға
қосқан үлесін де ... ... ... ... ... ... “Тіл білімпазы” атты
мақаласын атауға болады.Ол Х.Досмұхамедұлының терминологиялық ... ... ... ... ұсынғандығын айтады.Сондай-ақ
“ғалымның термин жасауда, шет тілдерден терминдер ... ... ... жолы, принципі бар”- деп көрсетеді.[8,35]
“Жат сөздерді өзгертпей, бұлжытпай алатын жер дүниеде тіл жоқ ... ел ... ... ... ... фоно-морфологиялық
заңдылықтарына бағындырып қадылдауды және“...қолдан келгенше ... ... ... ... дей ... ... өз мүмкіндігін барынша
пайдалану принципін ұстанған Х.Досмұхаммедұлының терминология саласындағы
еңбегінің тілші ғалымдар тарапынан ескерусіз қалмай жатқаны өте ... ... ... ... ... уақытта ауқымды түрде әлә де зерттеліп
жатса, Халел сынды ұлтымыздың аяулы ұлы бір ... ... ... ... ... ... даму ... да нақтылана
түседі әрі термин жасау мен шет ел ... ... ... ... жүргізу кезінде ескеруге тұрарлықтұжырымдар
тауып жатсақ, терминология үшін оның ... ... ... ... осы
20-30 жылдары тнрмин, терминология ... ... ... өай-қайсысының да еңбектері арнайы қарастыруды қажет етеді.
Термин шығармашылығының сөз болып отырған тәсілін пайдалану арқылы
жасаған терминдерді ... ... ... мен оқу ... ... ... еңбектерінен кездестіруге болады.Мәселен, Сұлтанбек
Қожанұлының 1924 жылы Ташкентте басылған “Есептану ... ... ... ... ... ... (период) сияқты терминдер
болса, Елдес ... 1928 жылы ... ... ... ... ... ... пішін
(фигура), қия (диагональ), өріс (радиус), өре (диаметр), саты (таблица)
тәрізді терминдер, ал 1923 жылы ... ... ... ... ... ... ... елес, әдет, ес, жан, хиял, қайрат,
құлық ... ... ... ұлттық ғылыми терминологияны қалыптастыруда осы кезеңде жарық
көрген ... орны ... ... ... ... ... ... басқа да арнаулы салалардағы ұғымдар атауларын қазақ тілінің
ішкі байлығы мен сөзжасам тәсілдерін ... ... ... ісі ... ... терминологиялық лексиканың ... ... ... ... бастауы осы кезеңнің еншісіне тиеді.
“Ұлттық ғылым тілін қалыптастырудың өзекті ... деп ... ... ... ... тіліне еніп, біршама қолданыстан соң
тұрақты қалыпқа түседі.Сол ... ... ... ене ... пікірдің біржақтылау айтылғандығын біз сөз етіп отырған
оқулықтардағы терминдер растап бере ... бұл ... ... ... ... ... ең алдымен оқулықтарда қолданылып, содан кейін
барып қана ... ... ... ... мен ... енген.Автордың “оқулық тіліне енген атаулар ғана ана ... ... ... ... де келісу қиын.Ешбір ... ... де ... ... орын ала алады.Терминнің
жалпыхалықтық сипат алып, бейтерминденуі ... ... ... ... ... тілі мен ... тілінің арасына шекара қойып, оларды бір-бірінен
бөліп тастаудың ... ... ... тілі ... ... ... ... бар.Автордың “ғылымды оқып үйрену,
меңгеру дегеніміз – оны құраушы атауларды оқып ... ... ... ғана ... ... түрде араласуға болады” деген пікірі
орынды айтылған.Ал осы ғылымды оқып үйренудіің түрлі терминдермен танысып,
олардың терминологиялық мағынасын ... ... ... ... ... ... әріп, дыбыс, сызықша,
сөйлем, бастауыш, баяндауыш сияқты терминдерді бастауыш ... ... ... ... ... сол ... ... жадымызда қалдырамыз.
Жалпы қазақ тілінің ғылым саласындағы функционалдық стильдік қызметін
атқаруға бейімдеу мен ... ... ... ... ... яғни ... пайдалану арқылы ұлттық ... ... ... жылдарға дейін жарық ... ... ... ... атап ... ... ... сөз болып отырған кезеңде қазақ тілінде “Айқап”
(1911-1915), “Жаңа ... ... мен ... ... ... ... жұртшылыққа аян. Термин жасау мен ... бұл ... рөлі ... ... тарапынан едәуір
зерттелген мәселе болғандықтан бұл жерде біз оларға арнайы тоқталмадық.XX
ғасырдың бас кезінен бастап ... ... ... ... тілінің
ғылыми терминологияның дамуы мен қалыптасуына байланысты осы кезеңді арнайы
зерттеген Исаев С.М., Айтбаев Ө., Жанпейісов Е., ... Р. ... ... мол ... алуға болады.Осы кезеңде жарық көрген
басылымдардың материалдары негізінде бірнеше ... ... бәрі сөз ... ... ... тілші ғалымдар назарынан
тыс қалмағандығын көрсетеді.
Сондай-ақ, біздің пікірімізше, ... ... ... ... жүйесінің қалыптасуы ғылымның жеке салалары бойынша
жазылған алғашқы оқулықтармен, ғылыми еңбектермен тікелей байланысты.
Сөйтіп, өткен ғасырдың ... ... ... түрлі салалары
бойынша қазақ тілінде оқулықтар жазылып, қазақ баспасөзінің ел ... ... ... ... ... ... ... бастаған қазақ зиялыларының термин шығармашылығында
ұстанған принциптері терминологиялық ... ... тіл ... ... ... ... терминжасам ісінде айрықша көзге түсетін тұлға –
А.Байтұрсынұлы. Сондықтан оның ... ... мен ... ... рөлі ... ... сөз ... маңызы
зор.
1.2 1930-90 жылдар ... ... ... ... ... ... ... бұл кезеңі 1930 жылдардың басынан ... ... ... ... ... ... бастаған
қазақ зиялыларының термин жасауда ұстанған бағыттары ... ... ... ... ... жазында А.Байтұрсынұлымен бірге
көптеген қазақтың білікті ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ісінің бағытын жегілікті ұлт кадрлары
емес, Одақтық орталығы Мәскеу белгілейтін болды.1930 жылы ... ... ... ұлт ... ... дамыту
мәселесі арнайы қаралды.Сол мәжәләсте КСРО халықтары тілдерінде термин
жасаудың негізгі ғылыми ... ... осы ... ... КСРО ... тілдерінде термин жасау
барысын жаңа іліпби комитеті арнайы қадағалап отырды.
Әдебиетте “түрі ұлттық, мазмұны ... яғни ... ... ... ... ... көзделгеніндей, термин
шығармашылығы да орталық белгілеген қатаң қалыпқа сәйкес жүргізілуі керек
болды.Арнаулы ұғым атауларын ... ұлт ... ... тән ... ... ... ... ортақ тілі – орыс тілінің мүддесі
бәрінен де жоғары қойылды.Термин шығармашылығында ұлт тілін пайдаланудың
үлгісін ... ... ... ... кадрларды қуғындау өріс алды.
1924 жылы өазаө ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мен
дамыту принциптері басшылыққа алынбауы ұ\үшін олар ұлтшыл-буржуазияшыл
кертартпа күштердің зиянды әрекеттерінің бірі деп ... ... ... көптеген терминдер қайта қаралып, олардың елеулі бөлігі
қолданыстан орынсыз ... ... ... ... ... өрескел қателіктер кетті, енді оларды түзету қажет деген ... жоқ ... ... ... құра бастады.
Сөйтіп, ғылымды, ғылыми термиологияны ұлт тілінде ... ... ... ... ... ... зиялыларының тұжырымдары ешбір
дәлелсіз буржуазиядық теориялар қатарына кіргізіліп,оларға ... ... ... ... ... тап ... жеңу мүмкін емес” деген сөзін ұран ғып ұстанған ... ... те ... ... ... ... ... сол отызыншы
жылдардың ішінде жазылған біраз ... мұны анық ... 1930 жылы ... ... недочеты в сроительстве
казахской терминологии” деген мақаласында Е.Кротевичь 1931 жылы ... ... ... ... ... диктатура,
комсомол, пятилетка, большевик, ленинизм, революция, ударник, ... ... ... обезличка, красноармеец, политрук,
гарнизон, дивизия, патрон, пулемет, ... ... ... ... ... ... әдейі шеттетілгенін, библиотека-
кітапхана, диктатор-әмірші, ... ... ... ... терминдердің қазақ тіліне аударылғанын қатты сынға ала
отырып, сөздік авторлары ... ... ... қолдаушы деп
көрсетеді.Сондай-ақ, ол бұдан былайғы уақытта терминологияның қай ... ... ... ... ... білдіреді:“Cовременный этап
социалистического стройтельства предъявляет ... ... ... ... – терминология должна быть строго социально-классовой,
удовлетворяющей актуальные потребности строителей социализма”.[11, 94-96]
Бұл терминологияның 30 жылдарға дейінгі ұлт тілі ... ... ... ... мүддесіне сәцкес түбегейлі өзгертіп,
терминологияның да сол ... ... ... етуі ... ... сөз ... жерде ол солай болды да.Орталықтың нұсқауы жергілікті белсенділер
тарапынан берік қолдау тапты.Мәселен, М.Қайыпназарұлы тенминология туралы
өз ... ... оқу ... кеңес жазушылары
қазақ тілі құрылысына большевиктік басшылық етуді барынша күшейтудің қажет
екендігін атап айта отырып ... ... ... ... ... ... ... деген Ленин, Сталин нұсқауларын қолдануымыз ... ... жер ... ... әбден орнығып, қалыптасып кеткен уақытта ... де ... ... бір ... ... кетуі сөзсіз” деген Сталин
нұсқауы жүзеге асыра беру бағытын ұстануымыз ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедұлы, Е.Омарұлдарының
жасаған терминдерінің, ... ... ... ... ... ... дәлеледеуге тырысып бағады.“Қазақ тілі
құрылысындағы алаш-ордашылық теорияларға соққы берген ... ... ... ... ... саясат үстемдік құрып,жергілікті
кадрлар арасынан оны қолдаушылар қатары ... ... ... ... ... ... ... дұрыстығын
түсініп,оны қолдаушылар да, қорғаушылар да болды.Мәселен, 1935 жылы“Еңбекші
қазақ ” газетінде жарияланған “ ... ... ... қата ... ... ... Т.Жүргенұлының пікірімен келісе алмайтындығын
білдіреді.Олар:“құн” деген ... ... ... сөздің түбірін,
баяғыдағы ұғымын қуалап қарсы болды.Жүргенұлының ойынша, “біз ... ... ұғым бере ... сорлы секілдіміз.Тұрмыс қаншалыұты өзгерсе, тілде
қатып ... ағаш ... ... әр ... жаңа сөз ... ... жаңа ұғым
да береді”- деп өте дұрыс жазды.[13,]
Осындай ... бірі ... ... ... “Пән атаулары –
термин жөнінде” деген мақаласында пікірін былайша тұжырымдайды:“Менің
ойымша,Европа пән тілдерін қазақша ... сөз ... ол ... ... ... ... ұғым болмай әбден ддағдарған күнде ғана алу керек
деп ойлаймын”.
Европа терминдерінің бәрін бұзбай ала ... ... ... ... ... білім ана тілінде жүру жұмысы кмшілікке ұшырайды,тіл
аса шұбарланып кетеді,қазақтың көп тілі пайдаға аспай ... ... ... ... ... дәл өзінше айтатын
болсақ,ол уақытта бұрынғы қазақ алпабетіне қосымша Европаның“Ф”, “В”, ... ... жат ... ... ... ... керек болады.3) Европа
терминдерінің айтылуын өзгертіп қазақ ауызға салып айтатын болсақ, онда көп
терминдерді сиқы ... ... ... ... ... да ... ... тауып қойғанның өзі жөн болып қалады.Мысалы, “гипотенуза” деген
сөзді қазақшаласақ ... ... ... ... ... басында “г” әрпі
келмейді, ортасында “о ” әрпі келмейді, сөздің басы жіңішке айтылса аяңы да
жіңішке айтылуы керек.Олай болса “ ...... деу ... ... ... ... ... сәні бар?Қазақша терминдер
таңдағанда төмендегі шартарды қажет деп білемін.
1.Мүмкін болғанша қазақтың көпшілігіне мәлім құлаққа таныс сөздер алу.
2.Тілге жеңіл,айтуға ... ... ... сол ... ... ... қанағаттанбай,табылса
неғұрлым түркі мағынасына сәйкес сөз іздеу”*.
Бірақ А.Баітұрсынұлының бағытын ұстанып, мұндай пікір айтушылар
социалистік ... ... ... ... қатарына
қосылып,жазықсыз жапа шегетін еді. Сондықтан мәселенің дұрыс-бұрысын ашық
пікірталас арқылы айқындауға жол берілмей, ... ... ... бәрі дұрыс болып саналатын біржақтылық орын алып отырды.1933
жылы КСРО ... ... ... ... құрылып,ол кейінірек
ғылыми-техникалық терминология комитеті болып ... ... ... ... ... республикаларда жалғасын таппай
қалмайтыны белгілі.1933 жылы Қазақстанда да ... ... ... комиссия болғандықтан да бұл ... ... ... өз ... КСРО деп ... алып мемлекеттің тіл
саясатына сәйкес жүргізілді.
1935 жылы майда өткен Бүкілқазақстандық мәдениет ... ... ... ұсынған қазақ терминологиясының жаңа
принциптері бекітілді.[14, 283-285]
Ендігі жерде термин ... шет ел ... ... мен ... ... жазу ... осы принциптерге сәйкес жүзеге асырылып
отырды.
Термин шығармашылығына ... ... ... тыс ... ... ... өз уақытына лайық жаңа кезеңі басталды.Бұл
істе кейбір партия қызметкерлері барынша белсенділік танытты.1933-1937
жылдары ҚАССР ... ... ... ... ... ... қайраткері
Т.Жүргенов өз мақаласында орыс ... ... ... ... ... ... құн, ... екпінді, белсенді түрінде
қазақшаға аударып әуреленудің қажетсіздігін айта келіп: “Такие тенденция
являются, по студи дела, пережитком практики “культуры ... ... ... ... контр-революционной Алашорды,
стремлением сохранить казахский народ в самобытном состоянии, в состоянии
ограниченности, изолировав его от ... ... ... его от ... ... Вот куда ... продолжаюшаюся еще,
к великому сожалению, до сих пор практика в деле создания новых терминов”,-
деп термин ... жаңа ... ... ... әлі де ... ... ... бар екенін, олармен күресуді тоқтатпау
қажеттігін ескертті.[15, 44-51]
Әрине, ондай күрестің аяусыз ... ... ... ... ... “ұлтшыл-байшыл” алашордашылар теориясына
пролетариатшыл большевиктік басшылық тарапынан жүргізілген ... ... қол ... ... партиялығы” сияқты “терминологияның ... ... ... ... ... ... ортақ бір тілге
айналып кетуі үшін (ол әрине орыс тілі ... ... еді) орыс ... ... ерекшеліктерін ескермейтін Кеңес үкіметі өзінің ұлтсыздандыруға
бағытталған ... де, оған ... ... ... күшімен
де тәрбиелеуге көшті.
Оны жиырмасыншы жылдардың аяқ ... ... ... ... ... 37-38 ... дейінгі уақыт аралығында мерзімді
баспасөз беттерінде жарияланған материалдардан анық көруге болады.Олардың
барлығына бірдей тоқталып, талдау жасау мүмкін ... біз ... ... ... ... ... деректерді ғана мысалға келтірдік.
20-30 жылдары термин, терминология жөнінде ... ... ... ... ... жарыө көрген мақалалардың біразы қазіргі пайдаланып
отырған графикамызға ( ... ... ... ... жеке жинақ түрінде жарық көрді.* Сөз болып отырған кезеңнің
өзіндік ерекшелігін көрсететін ... осы ... да ... қамтылған С.Сейфуллиннің“О ... ... ... ... ... автордың“Термин
туралы”,“Тағыда жат ... ... ... словарь”,“Разработка научной терминологии
на языках тюркской системы”,Н.Баскаковтың“Заметки о ... және ... ұлт ... произвений класиков ... на ... пен ... о ... на ... ... солардың ... ... ... ... ... ... саралай қарайтын болсақ, қоғам
өмірінде ... ... ... ... ... ... дамытуға да
саяси мән беріліп, терминология мәселелері партиялық тұрғыдан ... ... т.б.) ... ... ... ... дәлелсіз әкімшілік жолмен
өзгертілген.Қазақ тілінің термин шығармашылығындағы мүмкіндігінің ... діл осы ... ... ... мен ... даму ... белгілеу құқығынан
айрылғысы келмейтін орталыққа ұлтының ... ... ... ... орындайтын кадрлар тәрбиелеу
қажет еді.Мұндай тәрбиенің Одақтық білім беру жүйесі мен ... ... ... ... ... түрде үздіксіз, әрі ұзақ мерзім
жүргізілуі ұлттық рухтың әлсіреп, тарихи сананың төмендеуіне әкелді.
Мұндай ... ұлт ... оның ... ... өз ... оң ... етпейтіні өз-өзінен түсінікті. Соның саладарынан бүгінгі
таңда ғылым мен техниканың сан ... ... ... етіп жүрген білікті
деп саналатын ұлттық кадрларымыздың, яғни “ғалымдарымыз бен ... ... ... өз ... ана ... жаза алмайтын
дәрежеге жетті.Олар ғасыр басындағы ... ... ... ... Ж.Күдерин, М.Жұмабайұлы,
Қ.Кемеңгерұлы, Ж.Аймауытұлы сияқты қазақ зиялыларындай қлт тілінің, ұлттық
ғылыми терминологиясының дамуына өз үлестерін қоса ... ... – осы ... ... ... ... жемісі.
Сондықтан да бұл кезеңді – “ғылым тіліндегі ұлттық тіректің шайқалу
кезеңі”, деп танып, ол туралы: “...ғылым ... ... ... ... шайқалуы ұлт тіліне жасалған үлкен қиянаттың,ауыр қылмыстың
көрінісі.Осылай басталған кері ағым, ғылым тілін ... ... ... ... жалған да жасанды теориялармен тиянақталып, ғылыми
тұрғыдан негізделеді.Яғни, ұлтсыздандыру саясатын ... үшін ... ... ғылыми дүниелігі шамалы, ол басқа да ұлттың ғылым
салаларына әсер етпей ... ... бір ... ... ... ... ... ұлттық сана тұралағаны оншалықты,жуық арада ... ... ... ... ... емес ... ... жөн.Ол
осы еңбегінде “Осылай басталлған, ғылым тіліндегі ұлттық тіректің шайқалу
кезеңі, жаппай орыстану кезеңіне ұласты.Ол ... ... ... деп ... ... ... (дәлірек айтқанда сексенінші
жылдардың аяғына дейінгі) уақыт ... ... ... терминологияның
дамуының бір ғана кезеңі деп қараған дұрыс.Өйткені бұл мерзім ішінде термин
жасау мен шет тілдерінен ... ... ... өзгеріс болған
жоқ.Ғылыми терминологияны қалыптастырудың басқа ... ... ... де
болмаған еді.Яғни, ол бағытты қолдап, болашақты ... ... ана ... ... ... мемлекеттік тілі – орыс тілінің ... ... ... ... ... ... ететіне жағдай жасап
отырған орталықтың өзге ұлт ... оның ... ... ... ... өзгере өойған жоқ болатын.Сондықтан да ғылыми терминологияны
дамытуда 30-жылдары Одақтың тіл ... ... ... ... ... дейін басшылыққа алынып келді.
Рас, сөз болып отырған ... ... ... бола ... даму ... бір қалыпты ... ... ... ... мен ... ... аралықта термин
қалыптастырудың жаңа бағытын орнықтырып, отызыншы жылдарға дейінгі термин
жасау ... ... ... ... ... ... жұмыстар
жүргізілді.Нәтижесінде орталықтың тікелей басшылығымен, жергілікті кадрлар
мен партия қызметкерлерінің қолдауымен ғылым тілін лрыстандыру бағыты 40-
жылдарға қарай ... ... ... ... термин мәселесімен
айналысқан, ұлттық ғылыми терминологияның даму бағытын ... ... ... 1937-38 ... әкімшіл-әміршіл жүйе
тарапынан жойылды.1940-50 жылдар аралығында қоғамның ... ... ... және одан ... ... ... зардаптарын жоюға
аударылды да, термин қалыптастырудың 40-жылдарға ... ... ... ... ... бастап қоғамның рухани өміріне көңіл ... ... ... ... ... ... ... жандана бастады.Әсіресе 50-жылдардың соңы мен ... ... ... ... ... ... мән ... ғылым мен техниканың әр түрлі салалары ... ... ... ... ... кейінгі уақытта термин
қалыптастыру ... ... ... ... ... жүргізіліп
отырғандығы байқалады.
Жалпы ұлт болған жерде оның тілінің ... үшін ... ... үлес қоспай тұра алмайтын ұл-қыздарының да болу заңды.Бүгінгі қазақ
терминологиясы белгілі ... ... ... ... ... оған ғылым
мен техниканың, өндірістің, өнердің түрлі салаларында еңбек ... ... ... бар ... сөзсіз.
Мұндай істен көрнекті қазақ зиялыларының шет қала алмауы да табиғи
нәрсе болса керек.Мәселен, жазушымыз ... 1951 жылы ... ... тілі ... ... мақаласында орфография,терминология жөнінде
бүгінгі күнге дейін құнын еш жоймаған көптеген құнды пікірлер айтты.Ғалым
осы еңбегінде ... ... ... ... ... ... өз тілінде жазбауын ақтауға болмайтынын айта
отырып былай дейді:“Біздің ... ... ... ... байығанда сол
ғылым-техниканың бір саласындағы ұғым түсініктер, атаулар молынан
кіретіндіктен ... ... сол ... сол ... ... орам ... осы ... өз мамандарынан артық қазақ тілінде
айтып бере алатын шеберлерді, ... бір ... ... ... ... бұл терминологияны,ғылым тілін ұлттың өз ... ... ... ... оның ... шын ойлаған білікті ұлттық кадрдың
сөзі.Дәл сол уақытта бұдан батылырақ,бұдан қаттырақ айту мүмкін де ... ... ... ... ... ... ескерусіз қалды
деуден аулақпыз.Бірақ қоғамдық өміріміздің барлық саласында орыс тілінің
қолданыс аясының барған сайын кеңейе түсуіне байланысты ... ... ... ... ... жаңа ... еш ... қоймағандығы
анық.Қайта кезінде орыс тілінің мүддесін ... ... ... ... ұзақ ... бойы басшылыққа алынып келудің нәтижесінде,
олардың біздің тіліміз үшін бұлжымас заңдылыққа айнала бастағандығын көруге
болады.
Одақтық тіл саясатынның қлт ... өз ... ... отырып
дамуына мүмкіндік бермей келгендігіне қарамастан,бұл кезеңнің ғылыми
терминологияны қалыптастыруға қосқан өзіндік ... де ... ... ... десек те, қазіргі ... өтеп ... ... ... ... осы сөз ... отырған кезеңде жасалғандығын
ешкім де жоққа ... ... ... мен ... ... ... ... қлт тілінде жасалған
терминдердің үлес салмағы едәуір.Бұл қатарға ... ... ... ... ... ... ... бір себебі,
халқымыздың өмір салтына, тұрмыс ерекшелігіне ... осы ... ... ... молдығынан болса, екінші жағынан, аталмыш
салаларда еңбек еткен мамандардың ұлт ... ішкі ... ... ... ... білуінен екендігін айтқан орынды.
Аталған ғылым салаларындағы ... ұлт ... ... ... ... ... ... болады.Бұл жөнінде ... ... ... ... ... от ... ... она в основном составлена из ... ... ... ... и засчет расширения
семантика слов родного языка.Например, слово тандоо – ... ... ... үлүш - ... мүчө - ... шире ... ширеси) – желудочный сок;
гүлдүн чаңы - пыльца; сезуу мүчөлөрү – органы чуств – ... ... с ... ... значениями”.[18, 56-57.]
Жалпы алғанда, ғылыми-техникалық терминдердің ... ... ... ... ... – тек ... тіліне ғана тән құбылыс емес екендігі
онсыз да белгілі.Бірақ бұған қарап терминологиямыздың елеулі бөлігін ... ... ... ... ... ... шығаруға мүлде болмайды.
Өзге тілдерден дайын терминдерді шектен тыс көп ... ... ... ... ... терминология мектебінің негізін
қалаушылардың бірі ... де атап ... ... ... санамалай келіп (ол 8 кемшілік айтады),
былай ... ... язык не ... обойтись только своими
терминоэлементами, которые принадлежат к ... ... ... языкового строительства показывает, что чистого языка вообще
не бывает, что все время происходит ... и это – ... без ... ... вводить в язык иноязычные термины
не следует, потому что большое внимание должно быть обращено на то, ... ... ... ... термина с признаками данного
понятия”.[19,12.]
Ғалымның бұл пікірінің ... ... ... ... шет ... алатын, жаңа ұғымдарды белгілеуге
икемсіз, термин шығармашылығында пайдаланылмайтын тілді бай, жан-жақты
дамыған тіл деп тану ... ... ... ... ... да күмәнді.
Ал ұлт тілі негізінде ғылым тілін қалыптастыру оны ... ... ... сол ... ... ... ... әр түрлі саласында еңбек ететін мамандардың, жалпы ... ... ... ... ... ... ... керек.Ол
міндетті орыстың М.Ломоносовы, қазақтың А.Байтұрсынұлы т.б. сынды түсінген
мамандардың ұлт тілінде термин жасауға қарсы ... ... тіл ... бере ... ... ... өзге ... қабылданатын
терминдерді сол тілдердегі қалпында сақтау керек деуі мүмкін емес
Бұл ... ... ... ... ... термин
шығармашылығының өнімді тәсілі ретінде көріне алмаса да, қолданыстан мүлде
шығып қалмаған.Мәселен, 1962 жылы ... ... ... және құрылыс
материалдары” сөздігінде қамтылған тақта (лист), сүймен ... ... ... (навес), ою (резьба), ошақ (жаровня) сияқты терминдер осы
тәсілмен жасалған.
Жалпыхалықтықтілдегі ... ... ... ... ... әр жылдары жарық көрген терминологиялық, сөздіктерден ұшыратуға
болады.Олар негізінен терминденудің әр ... ... ... мен ... терминдер қатарынан орын алуы өте сирек
кездеседі.
Қорыта айтқанда, термин ... бұл ... ... ... ... арттырудан гөрі совет халқына ортақ
терминологиялық қор құруды мақсат еткендігімен ерекшеленеді.
2 1990 ... ... ... ... ЖӘНЕ ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
Соңғы жылдары терминология мәселесіне тілші ғалымдардың қатар
салалық ... да ... ... ... ... Бұл - ... өмірдің
өзі туғызып ... ... ... ... ... та ... ... сол себептердің ең
бастылары – экстралингвистикалық факторлар болып табылады.
Бір орталықтан басқарылып келген кеңес ... ... ... ... ... ... рухани-мәдени өміріне
үлкен өзгерістер әкелді.Социалистік қоғамдық құрылыстың орнына нарықтық
қатынастарға ... ... ... ... ... өмір ... ... құрылу үстінде.
Тәуелсіздікке қолы жеткен елдердің тілдері Мемлекеттік тіл мәртебесіне
ие болып, сол елдерде қоғамдық өмірдің барлық ... ... ете ... ... сол ... ... ... кешегі коммунистік
идеологияның талаптарын ... ... ... ... ... біразы бүгінгі күннің ерекшеліктеріне орай сөзсіз өзгертілуі
қажеттілігі айқын көрініп ... ... бірі – ... ... мен ... принциптері.
Термин шығармашылығында 90- жылдарға дейін басшылыққа алынып келген
принциптердің орталықтың тікелей ... орыс ... ... ... ... қазақ тілінің өз заңдылықтарын ескермегендіктен, қазір
тілшілердің алдында ол принциптерді қайта ... ... тұр. ... ... ... жасалды да.Академик Ә.Қайдаров ұсынған 11
принциптің біразы алдағы уақытта ғылыми негізделіп ... ... ... қатарынан орын алуы керек деп білеміз.
Кеңестік дәуірде жасалған ... ... ... ... ... ең басты себептерінің бірі – олардың қазақ тілінің өз
ерекшеліктері ескерілмеген терминжасам принциптері бойынша жасалғандығынан
екенін мойындауымызға тура келеді.
Тіл – ... ... ... ... ... болып жататын
барлық өзгерістер мен ... ... ... табады.Әсіресе
терминологиялық лексикологиядан мұны анық ... ... ... ... ... кезеңі халық өміріндегі тарихи-мәдени және
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... бастап термин шығармашылығының жаңа бір
кезеңі басталды деп айтуға ... ... ... мен ... ... қазақ тілінің ішкі мүмкіндігін пайдалану арқылы жаңа
терминдер жасалып, кезінде тілімізге орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... баламалар
ұсынылуда.Жаңа терминдердің арасында терминге қойылатын талаптарға ... ... ... да, ... пен тәжірибесіздік салдарынан
сәтсіз туындағандары да кездеседі.Олар жайында баспасөз беттерінде жиі
айтылып жүргендігінің ... ... ... өтем ... ... ... ... (гимн), демеуші
(спонсор), сұраным (спрос), жәрдемақы (пособие), піспек (поршень), делдал
(брокер), тұтатқыш (воспламенитель), шектеуіш ... ... ... ... ... ... тәрізді көптеген
терминдер сәтті жасалған деуге болады.Ендігі жерде мұндай терминдер бірізді
қолданылуы тиіс.Ол үшін терминологиялық жұмыстарды үйлестіру өз ... асып ... ... болады.Өкінішке орай, бізде қазір терминологиялық
жұмыстардың үйлестірлуі өте төмен ... ... ... ... ... ... сәтсіз жасалған терминдердің
мамандар тарапынан қолдау таппаса да сөздіктерге,оқулықтарға ... ... ... ... ... ... бере ... сәтсіз жасалған
терминдердің туындауы және терминологиядағы ретсіздіктің етек алуы – ұлт
тілінде термин жасау ісіне ... ... ... да ткрмин
жасауға үлкен жауапкершілікпен қарап, бұл істің ... ... ... ... ... ... болар еді.Әйтпесе ұлт тілінде термин жасап жатырмыз
деп шошқамойын (паротит), ынқылап (революция), мүдір ... ... ... ... сияқты сөздермен терминдер қатарын
көбейткеннен келер пайда шамалы.Керісінше, жағымсыз ... ... ... ... ... ... салалық
мамандар мен тілші ғалымдардың ұлт тілінде термин ... ... ... ... ... ... ықпалы болатындығын жасырудың реті
жоқ.
Тілші ғалымдар мен салалық мамандар, жалпы зиялы қауым өкілдері
термин шығармашылығындағы ... ... ... баға ... ... негізінен екі топқа бөліп қарауға болады.Біріншісі – ана тілінің
өз мүмкіндігін пайдаланып термин жасау, ондай мүмкіндік болмаған жағдайда
шет тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... деген пікір.Екіншісі – термин ... етек алып ... ... оған жол ... осыған дейінгі қалыптасқан
терминдерді бұрынғысынша қалдырып, шет тілдерінен термин қабылдауға шек
қоймау керек деген пікір.
Бірінші пікірді ... шет ... ... ... ... ... және оларды тіліміздің дыбыстық ерекшеліктеріне сәйкес
өзгертпесек, ... ... ... ... ... ... ... пікірді жақтаушылар керісінше, шет тілдерінен ... ... ... дамуы мен мамандар арасындағы байланыстың
жақсаруына жол ашылады дейді.
Терминологияның көптеген теориялық және ... ... ... ... ... жасау мен қабылдаудың ғылыми принциптері
айқындалған кезде жоғарыдағыдай айтылған пікірлердің ... ... ... ... және жеке тіл ... ... ... арналған еңбектерге сүйеніп, соңғы жылдары өзімізде
жарық көрген еңбектерді саралай қарайтын болсақ, бірінші пікірдің ғылыми
негізінің ... ... ... болады.
Тілдің жалпы лексикалық жүйесі мен терминологиялық ... ... ... ... ... қол жеткізген ғылыми
нәтижелер де біздің ... ойға ... ... ... да қазақ
терминологиясында қазіргі таңда болып жатқан ... біз ... ... ... ... ... ... деп танимыз.
Жоғарыда атап өткеніміздей, қоғамдық ... ... ... ... ... жаңа ... басталуына себеп
болды.Оның ішінде ... ... ... де ... жасаудың өзге
тәсілдерімен қатар қарқынды ... ... ... ... бұл ... ана ... ішкі мүмкіндігін пайдалану
тұрғысынан қарағанда XX ғасырдың бас кезіндегі қалыптасып келе ... ... еске ...... ... бөлігін шет тілдерінен орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... еніп, қалыптасып қалған мыңдаған терминдердің ... ... ... ... ... ... мәселенің бірі.
Жалпы қазір лексика-симантикалық тәсіл арқылы жасалған терминдерді
ғылым мен техниканың, өзге де ... ... кез ... ... ... ішінде жаңадан жасалып жатқандары да, бұрынғы
қазақша баламалары жоқ терминдердің орнына ұсынылып ... да ... ... ... ... ... ... (бум),
кеден(таможня), қардар(задаток),бәтуа(консенсус) сияқты терминдер
жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ... ... сөздігінде дүрбелең сөзінің екі мағынасы
ашылып көрсетілген:“Ел басына ауыртпалық төнген ... ... ... ... ... салынушылық, қым-қиғаш әуреге түсушілік,
мазасыздық”.
Ал нарықтық экономика терминдерінің сөздігінде дүрбелең терминіне
төмендегідей ... ... ... ... дамуы барысында өндіріс, бағаның және басқа
бірқатар ... ... ... ... ... пен ... қысқа мерзімді өсуі, ол тауар бағасы мен
бағалы қағаздар курсының өсуімен ... ... ... ... ... ... ... терминдерінің ... ... ... ... терминнің туындауына дүрбелең сөзінің
бірінші,яғни тура мағынасы себеп болған.
Сөздердің терминденуіне ұғымдар арсындағы ұқсастықтың негіз ... ... ... ... ұғым мен ... бұрыннан бар
белгілі ұғым арасындағы ұқсастықтың онша айқын емес ... ... ... ... біз тілдің екі жүйесіндегі
дүрбелеңнің де белгіл бір уақыт, көбінесе қысқа ... ... ... ... ғана ... болар едік.
Ал ұғымдардың ұқсас емес жақтарына келсек, ол мейлінше айқын аңғарылып
тұр.Ағылшын тіліндегі “boom – гүлдену, тез өсу” деген ... ... орыс ... ... ... ... бум түрінде қабылданған.Осы
терминнің ағылшын тіліндегі мағынасы мен оның қазақша ... ... ... ... ... ... ... мағынасының
арасындағы айырмашылық өте үлкен. “Гүлдену, тез өсу” ел үшін қолайлы жақсы
уапқыт болса, “ел басына ... ... шақ, ... уақыт” халық
өміріндегі жайсыз, ауыр кезең екені белгілі.Демек, ағылшын және қазақ
тілдеріндегі бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... айналып, бірі екіншісінің баламасы ... ... осы ... ... мысалға ала отырып, мұндай
терминдер терминдік ұғымды бере алмайды, сондықтан шет тіліндегі нұсқауын
алу қажет деп санайды. Шындығында, бұл ... ... ... құбылыс.Терминге терминологиялық мағынаны арнаулы ... ... ... және ол мағынаның өзгеруі мен түрленуінен ... ... әрі ... ... шарттылықты ескерсек
қана мәселенің мәнін тереңірек түсіну мүмкіндігіне ие бола аламыз.
Сондықтан да терминолог ... ... ... ... ... артық жұмыс және көп ... ... ... әдістерін қолдану арқылы терминологтың ой желісін анықтау мүмкін
болмайды деп санайды.[20,]
Қазіргі экономикалық терминологияда орыс ... ... ... ... тіліміздегі көнерген сөздеріміздің бірі қардар сөзіне “бір
нәрсені кепілдік беріп сатып алушы” деген түсініктеме берілген.
Ал арнаулы сөздіктегі қардар терминінің ... ... ... бірі ... шарт ... ... ... басқа бір жаққа шарт жасаудың айғағы және оның орындалуын
қамтамасыз ету кепілі ... ... ... ... ... ... қандай да бір ұқсастығы себеп бола алмайтындығын
айттық.Сондай ұқсастықтар негізінде метафора, ... ... ... ... ... қызмет атқарады.
Келтірілген мысалдардағы қардар сөзі ... ... ... сөзі ... ... ... беріп сатып алушы адам”
деген ұғымды білдірсе, экономикалық ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді.Ұғымдардың бір-бірімен байланыстылығы,
іргелестігі негізінде жалпы қолданыстағы сөз ... ... ... арнаулы саладағы ұғым атауы жасалған.
30 жылдар мен 90 жылдардың арасындағы кезеңде термин шығармашылығының
терминдену тәсілі дәл ... ... ... ... алған жоқ.Қазақ
тілінің ғылым саласындағы қызмет ету мүмкіндігіне жол берілмей отырған
уақытта ол солай болуға тиіс те ... ... тілі ... ... саласында қолданылав бастауына орай, термин жасаудың ішкі көздері
ретінде жалпы қолданыстағы сөздер, диалектизмдер, көнерген ... ... ... ... ... ... бастағандығы аңғарылып
отыр.Бұл құбылысты сөз болып отырған соңғы кезеңнің экстралингвистикалық
факторлар әсерінен туындап отырған ... ... деп ... ... ішкі ... орынды пайдалана отырып, терминологиялық лексиканы
қалыптастыру тілдің екі жүйесіне бірдей пайдалы екендігі ... ... ... ... ... тек қана ұлт тілінде жасап, бұрынғы қабылданған
терминдерді жаппай аударып, тап-таза ұлттық терминология түзу керек деген
біржақты ... ... ... жүйенің ерекшелігін
кқрсете алатын және ғылыми-техникалық арнаулы ұғымды дәл ... ... ... ... ... атау жасалынбаған жағдайда сол
талаптарға сай келетін өзге тілден енген терминді пайдаланған жөн.Тек ондай
терминдер ұлт ... ... ... ... терминдерден артып кетпеуі
кетпеуге тиіс.Бізде 90-жылдарға дейін ... ... ... ... ... өзге ... ... терминдер немесе
халықаралық терминдер құрап, ... ... ... ... деңгейде
айналыспадық.Әлі де сол үйреніп қалған дәстүрімізді бұзбауға ұмтылу бар.Бұл
орайда терминтанушы ғалым В.А.Татариновтың: “Надо ... что ... ... ... ... ... – это понятийный рост
на национальной почве.Интернациональная терминология не ... ... өте ... ... ... ... негізігі бөлігін өзге тілдерден дайын қалпында
қабылдаған терминдер құрап тұрған ... ... ұлт ... ... ... мән ... ... Бірақ ұлт тілінде жасалған екен деп
сараламай-ақ барлық терминдерді оңды-солды қолдана ... ... ... жүйе ... ... жүйесіздік
тудыруыфмыз ... ... ... ең ... ... ... ... айтқанда,басын ашып айта ... ... бар. Осы ... ... ... кезеңде терминдену жолымен немесе термин жасамның өзге
тәсілдерімен жаңа терминдердің жасала бастағаны белгілі.Соған орай кейбір
тіл мамандары мен әр ... ... ... ұлт ... ... жасау
терминологияда жүйесіздік туғызады деген пікір айтылып жүр. Бұл пікірмен
мүлде келісуге болмайды.Мәселенің байыбына ... ... ... ... ... екенін айтқымыз келеді.Себебі, терминологиядағы
жүйесіздіктің туындауы – ... ... ... ... ... ... яғни ... айтқанда, оның термин жасау
тәжірибесінің аздығынан болатын жайт.Әйтпесе,ұлт тілінде де ... ... ... дәл ... бере ... ... тұрғыдан да
жүйеленген терминология қалыптастыруға әбден болады.Мысалы, оның ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы жасаған тіл білімі мен
әдебиеттану терминдерінен анық көруге болады.Төмендегі ... ... ... |
| ... |
| ... ... ЫС |
| ... ... ... |
| |
| |
| ... ... ІС ... ... ... ... ... ... ... УЫШ ... ... ... ... ... ... МА ... ... ... ... ... ... ША ... |
| |
| |
| ... ... ШЕ ... ... ... ... ЛЫҚ ... ... |
| |
| |
| |
| ... ТЫҚ |
| |
| |
| |
| ... ... |
| |
| |
| |
| ... ... ... бұл жерде А.Байтұрсынұлының қаламынан туындаған терминдердің
бірнеше үлгісін ғана көрсеттік.Берілген модельдермен жасалған ... ... да ... ... ... үлгі ... жасалған
терминдер қатарын БАСТА+МА, ҚЫЗДЫР+МА, ... ... ... ал ... ... ... ... тәрізді
терминдермен толықтыра беруге ... ... ... ... ... бұрыннан болған.Олар терминдену жолымен
өздерімен бір үлгіде ... ... ... ... ... ... ... БАЙЛАНЫС, ШИЕЛЕНІС,ТАРТЫС терминдерін жатқызуға болады
деп санаймыз.
Қысқасы, А.Байтұрсынұлы жасаған терминдердің ішінде мұндай ... ... ... ... ... ... ... боларлық
мәселе.Осында берілген бірнеше мысал арқылы ғана ұлт тілінде термин жасау
жолымен де ұғымдар ... ... ... ... сақтауға болатындығын байқау қиынға соқпайды.
Кейінгі жылдары да бұл тәрізді бір тектес ұғымдардың ... ... бере ... ... терминдердің жасалып жүргендігін
айту керек. Мысалы, солардың қатарына тілші ғалым ... ... ... жатқызуға болады. Олар -м, -ым, -ім форманттары арқылы
жасалған төмендегі терминдер:
|АЙТЫЛ+ ... ... ЫМ |
|- ... |
| ... ... РЕЧИ |
| |
| |
| ... ІМ ... ... ... ... жүйелілікті бұзып тұр деуге
ешұандай негізіміз жоқ.Сондықтан да термин жасауға жауапкершіліксіз қарау
салдарынан сәтсіз жасалған ... ... ... ... ... ... термин жасауға жүйесіздік туғызады деген ... ... ...... ... терминдер
жасай алмаудан, ұлт ... ... ... ... ... кәсіби деңгейде жүргізе білмеуден туындайтын
жайт.
Сонымен, қорыта айтқанда сөз болып отырған қазіргі кезеңде ұлт тілінде
термин ... ... ... әр ... ... ... лексиканың
терминденуі біршама жанданып отыр.Бұл ғылыми-техникалық терминологияны ұлт
тілі ... ... ... ... ... ... баға
берудің орны жоқ.Тек қазіргі кезеңде термин шығармашылығында орын алып
отырған ... ... ... ... жолындағы
терминологиялық жұмыстарды жоғары кәсіби деңгейде ... – ең ... ... ... ... ... | | ... ... ... ... |
| I – ... | ... | ... ... ... |қазақ басылымдары мен |терминологияны ... 1910 ... ... ... ... ... ... ... жасалып |
| ... ... ... |
| ... | |
| II – ... | ... тілі | ... ... ... ... ... ғылым |салалық тарминдер ... ... ... ... ғылыми |
| ... ... ... |
| ... ұлт ... |
| ... ... жасауға | |
| ... мән ... | |
| III – ... | Орыс тілі | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... терминологиялық |белгіленген |
| |қор құру ... ... ... |
| ... ... ... – |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| IV – ... | Қоғам | ... ... ... ... |өмірінде болған ... ... ... ... |қалыптасуына ғылыми |
| ... ұлт ... ... ... отырып, |
| ... ... ... уақытта оны |
| ... ... тілі ... мен ... |
| ... ... ... белгілеу |
| ... ... ... ... |
| | ... ... дәуірі әкелген ұлы өзгерістер – ғылым мен техниканың
өндірістің шалқып өсуі ... ... ... тигізбей қалған жоқ.Тіліміздің
сөздік қоры мен сөздік құрамы экономика және мәдениет саласындағы қол
жеткен ... ... ... ... ... ... жаңа
атаулармен толықты.
Қазақ терминологиясын жасау ісі 1930 жылдардан бастап қолға
алынды.Осы жылдарда бұрын қазақ ұғымында кездеспеген, ... үшін ... ... ... ... термин сөздерді қазақ тілінің ерекшеліктеріне
сай бір ізге түсіру жұмыстары басталды.Рас, алғашқы ... ... ... кедір-бұдырсыз болған жоқ.Әсіресе, бұрыннан қазақ
ұғымында жоқ терминдерді қазақша беру мәселесінде өрескел бұрмалаушылықтар
да ... ... ... ... тіліндегі баламасы сол терминге
тиісті мағынаны бере ала ма жоқ па ол ... ... ... ... қалай да
болса қазақша аудару керек деген ғылыми ұшқары, ... ... ... де ... ондай пікірлер кезінде жұртшылығымыздың
келісімін ала ... ... ... д е болмады.Осы күнгі қолданылып
жүрген термин сөздердің едәуір бөлігі сол ... ... ... та ... ... сөздердің қолданылуы осы күнге дейін әлі бір
ізге толық түсе ... ... ... ... мен ... ... аударып, түрліше қолданып ... ... ... кейде
баспасөз бетінен де, басылып шығып жүрген оқулықтардан да ... ... ... ... ... баламасын беру, не бермеу тіпті
қалай аудару ... де ... ... өзінде күн тәртібінен түскен жоқ.
Қазақ терминологиясын сөз еткенде ең алдымен, термин сөздердің
барлығы бірдей аудара ... келе ... ... сөздің дүниеге көп
халықтар тіліне ортақ екенін еске алу ... ұлы орыс тілі ... ... ... ... ... қолданылып жүрген ферма,
кадр, оркестр ... ... ... ... ал ... ... ... ауысқаны тағы белгілі.Тіліміздің сөздік қорынан новелла, опера
сөздері реттес италиян атауларын да кездестіруге болады.Қазақ тіліндегі ... жеке ... ... ... 40 жылға жуық уақыт ішінде пайда болған
индукциялық машина, галактикалық ядро сияқты терминологиялық тұрақты ... де ... ... жерде бұрында талай сөз болған бір жайды
айтпай кетуге болмайды.Ол – терминдермен басқа ... ... ... ... ... ана ... терминдер қатарында тек сырттан,
өзге елдер тілінен ауысқан сөздерді ғана білетін ... ... айту ... де ... аз емес.Яғни қазіргі практикада ыңғай митинг,рекорд, дирижер
сияқты жиынтығы ғана ткрминделіп жүр.Ал, жарық, жылу және ... ... ... ... ... ... әлі ... ұшырасатын әр текті термин сөздердің бүгінгі қазақ
әдебиет тілін жетілдіре түсудегі ... себі ... ... ... пен ... ... ... саяси
және мәдени өмірінде пайда болған термин атаулардың қалыптасуы мен қолдану
дәрежелері әр түрлі.Тіліміздегі ... ... ... ... ... ... ... белгілі.Қазақ тілінде аударма
түрінде,яғни бұрыннан бар байырғы сөздердің мағынасының ... ... ... де мол ... терминдер қатарына физика,
химия, тарих, саяси экономика сияқты сөздерді жатқызуға болады.Термин болып
кеткен сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... қолданылып жүрген сөз тіркестерінің бірсыпырасының тек бір сыңары,
онда да орыс тілінен енген ... ғана ... ... терминдердің бірен-саранын кейде аударуға ... ... ... сөз орыс тіліне латын тілінен келген.Бірақ, бұл
сөз орыс тіліне аударылмаған.Сондықтан ба, қазақ тілінде неытрал сөзі ... ... ... ... ... әсіресе мектепке арналған
физика оқулықтарында көп кездеседі.Шынында да,қазақ тілінде нейтрал сөзінің
мағынасын дәл ... ... ... сөз ... баламаны қолдану керек.Ал
егер жаңа терминдерге қазақ халқының өз тілінен балама терминдер ... ... ... ... ... еді.
Шетел сөздері керек жерде де,керек емес дерде де, ... ... ... ... ... ... ... “недочеты”,
“недостатки”, “пробелы” сөздері тқрғандары “деффекты” сөзін ... ... бар деп ... жоқ па еді? ... термин деген жалпы
атпен тілге кез-келген бөтен сөздің бәрін бірдей сол күйі ... ... ... ұтпаймыз.Терминология сөздігін құрастырғанда оған
термин ретінде тілімізде өмірлі болатын ... ... ... ... ... ... ... керек.Ғылымның не қндірістің бір
саласында ғана қолданылатын терминдерді ... ... ... тұрақты қалыптасуына негіз жасамайды.Бір термин сөздің бірнеше
синонимді баламасы кездеседі.Іріктеуде осы ... баса ... ... ... болып саналатын ясность сөзін ашықтық, айқындық деп
немесе точность относительное тіркесін бірде салыстырмалы ... ... ... деп ... еш ... жоқ. ... ... осындай ала-
құлалық болатын болса, ол құушыларды шатастырады.
Сондықтан термин сөздердің баламасын таңдап алғанда ... ... ... ... ... ... тілінде терминнің қалыптасу процесінде бірлі-жарымды ескі
сөзін де қолданып жүргені де байқалады.Мысалы, отау сөзінің ... ... ... ... ... мүлдем өзгеше.Отау деп әдетте біз
жаңадан ған өз алдарына семья ... ... ... жеке ... жас адамдардың үйі айтылады.Яғни кіші үй отау делінген.Ал отау
сөзі бүгінгі колхозды ауылда жаңа ... алып ... ... ... ... ... ... жұмсалаып, мәдени ағарту ісіне байланысты
терминдердің біріне айналып кетті.Бүгінгі ... отау ... ... ... түрлі газет-журналдар оқып отыратын демалыс орны.
Осы кезеңде термин деп айтылып жүрген ... ... ... ... терминдер жиі кездеседі.Мұндай, айтуға қиын жасанды
терминдер, әсіресе оқулықтарда ... ... ... ... бір басты принцип термин сөздердің барынша түсінікті, айтуға оңай, қысқа
болуын қадағалау.Ұғымға ... ... ... есте ... ... ... ... еркін қолдана білуге де болады.Демек баламасын
дәл тапқан термин ... ... ... тез ... туып ... осы, ... принцип әлі де толығымен сақталмай
жүр.
Мектепке арналған физика оқулықтарында кездесетін қума ... күш ... ... ... сөз ... ... ... болады.Осындай ұғымы анық, сәтті шыққан сөз тіркестерінің
ішінен ... ... ... түсініксіз терминдер де ... ... ... ... ... оқулығындағы охлаждение
при испарении (178-бет, 1956 ж) сөз тіркесі қазақ тілінде ... ... ... 1956 ж) ... ... суыну тіркесі қазақша құрылған тіркес
пе? Жоқ.Мұндай тіркестер текстің мазмұнын қиындатып, ... ... ... етедіүФизика, химия тағы да басқа оқулықтарды аударуда
ана тіліміздің мүмкіншіліктерін барынша сарқа пайдалануымыз ұтымды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген термин сөздерді жинап, оларды бірізге, жүйеге
түсіру жұмыстарын жүргізу қажет.Әрине, бұл үшін ... ... ... ... ... ... басында ұйымдастырылған Қазақ
ССР Ғылым академиясы Тіл және ... ... ... ... осыны ескергені жөн.[22, ]
Қазақ лингвистикалық терминологиясының қалыптасу процесі XIX
ғасырдың екінші жартысынан ... ол ... тек ... ... ғана ... ... ... қазақ лингвистикалық
терминологиясының құрамында айту да, жазу да ... бір ізге ... ... төл ... ... ... қарамай әлі де болса бір ізге
түсе қоймаған немесе қарастыруды ... ... ... де ... ... үш ... бөлуге болар еді.
Бірінші топқа қазақ тілі терминологиясы құрамында негізінен
сіңіскенмен, айтылуы мен ... ... бар ... ... ... ... мен ғылыми еңбектерде бірде “ілгерінді ықпал”, “кейінді
ықпал” ,“көп ... ... т.б.) ... ... “талғаулы
салалас құрмалас”, “реттік (бөлшектік, жинақтық т.б.) сан есім” делінеді.
Айталық, “көп ... ... ... ... гөрі “көп
бағыныңқы сабақтас сөйлем” деудің ... кең, бұл ... ... ... –ыңқы формасын өзге ретте де ... ... ... ... Оның ... ... сөйлем” терминге
қойылатын негізгі талаптардың біріне, атап ... ... ... дәлірек келеді.
Ал, осы принцип тұрғысынан келгенде ... ... ... ... сөзі “талғаулықты сабақтас сөйлемдегі” “талғаулықты”
сөзінен ықшам.Бірақ ... ... ... ... “талғаулықты
(қарсылықты) сабақтас сөйлем” бір сипаттас.Бұл термин формасы жөнінде осы
бір сипаттастықты, ... ... ... ... ... жөн
болар.
Ал “есепті (ретті, бөлшекті, жинақтау) сан есімлер” дегеннен ... ... ... сан ... ... варианттар
морфологиялық құрамы жағынан бірыңғай.
Екінші топқа ... ... күні ... ... ... ... “тұйық рай” -“тұйық етістік”-“тұйық
райлы етістік”-“етістіктің тұйық рай түрі”-“етістіктің тұйық рай формасы”;
“қарапайым сөз”-“дөкір сөз”; “сөйлеу ... ... ... ... ... тіл”; “синонимдік қатар”-“синонимдік топ”-
“синонимдік ұя” ... ... ... ... - ... ... - ... райлы етістік”
- “етістіктің тұйық рай түрі” - “етістіктің ... рай ... ...... ... ... ... - “ауызекі тіл” - “ауызекі сөйлеу тілі”;
“жазу тілі” - “жазба тіл”; ... ... - ... топ” -
“синонимдік ұя” т.б.
Бұл топтағы ... ... ... ... ... райлы етістік”,
“етістіктің тұйық рай ... ... ... рай ... ... құрамында неге екені белгісіз “рай” сөзі жүр. Шындығында
бұлардың белгілемек болған ... рай ... ... ... ... белгілі.Сондықтан бұл варианттардың терминдік мағынасында ешбір
дәлел жоқ. Оның үстіне кейбіреулері тым шұбалаңқы. ... ... ... ... ... қойылатын талаптарға төтеп бере алмай жатқандығы
аңғарылады.
Ал “тұйық ... ... ... ... ... ... деген термин етістіктің жақ, шақ және рай категориясынан тысқары
екендігін, оның бұл ... ... ... бір ... ... ... мұны ұғым белгісі ретінде қалдыруға әбден болады. Егер
терминнің ықшамдық жағын ... онда ... ... ... [23, ... де қайта оралуға болатын сияқты.Қазіргі қазақ
лингвистикалық терминологиясының құрамында бұған ұқсас ... де ... ... - “дөкір сөз”; “сөйлеу тілі” - “ауызекі сөйлеу
тілі”; ... ...... ... - ... ұя” ... ... бірінші қатардағы сыңарларының қолданылу ... Әрі ... ... ... ... сөзінде мағыналық
(терминдік) дәлдік бар да, “дөкір сөз” дегенде эмоциялық мағына басым. ... ... ... ... ... ... дәлірек, құрамы
жағынан ықшамырақ. “Синонимдік ... орыс ... ... ... ... жолымен ауысқан.Ал “синонимдік топ” пен
“синонимдік ұя” сөздері осы ... ... ... ... сөздің
синонимдік қатарлары сияқты.
Үшінші топқа тавтологиялық түрде қолданылатын 4-5 сөзден құралған
шұбатылыңқы ... ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлем”, “мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас
сөйлем”.
Осы терминдік дублеттердің ... ... ... ... дегендерді алып тастасақ, бұдан келер ешбір зиян ... ... ... мәні молая түсер еді.Өйткені “бағыныңқы (лы)”
деген компоненті бұл сөйлемнің сабақтас құрмаласқа ... ... ... тіл ... дербес саласы ретінде
танылып, кең ауқымда зерттеле алмай келе жатқандығынан болса ... ... ... ... біздің ғалымдарымыздың назарынан тыс ... ... ... осы ... 3-4 ... дейін термин,
терминология мәселелерін арнайы зерттеп жүрген ғалымдардың еңбектерінде сөз
қозғалмауы соның дәлелі.Бұл термин ғылыми еңбектермен бірге 2001 ... ... ... ... ... ... ... де орын
алмапты.
Аяқталған ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бері термин мәселесінің
үздіксіз сөз болып, сол ... ... ... ... ... шыққанын ескерсек, терминографияны бізде терминтанудың
арнайы қарастырылып, жан-жақты сөз ... ... ... ... ... ... ... терминография тарихын зерттеу үшін ғана емес, жалпы
терминологиялық сөздіктер қандай принципке негізделіп жасалуы ... ... ... ... жол ... нені басты назарда ұстау қажет және
алдағы уақытта қай типтегі сөздіктер жасау қажеттілігін анықтау үшін ... ... ... ... жылдары жарық көрген 31 томдық
терминологиялық сөздіктер қандай принципке негізделіп жасалды және 1948,
1959-1963 жылдары жарық көрген сөздіктерден өзгешелігі тек ... ... ... ... он ... жыл ... ... кейбір баламаларды
енгізумен ғана шектеле ме деген сұрақтардың туындайтыны сөзсіз.Жалпы ... ... ... ... шыққан “Пән сөздері” мен
“Атаулар ... ... ... ... сөздіктерді арнайы
зерттеу нысаны ретінде қарастыру терминография ... үшін ... ... теориялық және практикалық мәселелерінің
ғылыми шешімін дұрыс табуы үшін терминография саласындағы зерттеу жұмыстары
жүргізілуімен қатар осы ... ... ... терминографтар да
дайындалуы керек.[25, 9-10-беттер].
Қазақ терминологиясы өзінің даму, ... ... ... ... ... біріншісі – 1910-1930 жылдар аралығын қамтитын
қазақ тілінің төл заңдылықтарын сақтай отырып, ... ... ... ... ... алаш зиялылары ұстанған бағыт.Бұл бағытты
қолдаушылар А.Байтұрсынұлы мен ... ... ... қағидаттарын басшылыққа алды. XX ғасырдың 30-жылдарына дейін
жарық көрген ғылыми, оқулық, анықтамалық әдебиеттер мен ... ... осы ... ... ала ... ... – 1930 ... басынан бастап 90-жылдарға дейінгі аралықта
терминологияны халықаралықтандыруға, орыс тілін үлгі ете отырып , ... ... ... жалпы кеңестік терминологиялық қор қалыптастыруды
көздеген бағыт.Бұл ... ... ... КСРО ... ... өзге ... республикаларға үлгі ретінде ұсынылды.Кеңес одағын
құраған ұлттық республикалардың ... өз ... ... ... ендігі бағыт-бағдарын сол орталық белгілеген ... ... бет бұра ... ... ... мен жекелеген кавказ
елдері болды.Қазақстандағы бұл бағыттың орнығуына көп күш жігерін жұмсаған,
қазақ тілі терминологиясы ... жаңа ... ... кернекті
қазақ совет ғалымы, белгілі тілші профессор Қ.Жұбанов болды.60-жылдары
Мәскеу ғалымдарының ұйымдастыруымен ... ... ... ... ... ... мақұлданды.Бұл қағидаттың
көздеген мақсаты мен мазміны жағынан жаңа ... беп ... ... жасалған қағидаттарды қайта жаңғыртып, сол бағытта жүргізіліп
жатқан жұмыстарды бұрынғыдан да ... ... ... жүзеге асыру
қажеттігін еске салған орталық ... деп ... ... ... терминологиясы 3к0-жылдары таңдаған даму жолынан жаңылған
жоқ.Терминологиямызды халықтандыру ... ... ... ... ғана ... терминологиясының даму тарихындағы тағы бір жаңа кезең
басталды.Оған кеңес халықтары тілдерінің ... ... ... ... ... ... тіл саясатын
жүргізіп отырған алып мемлекет ... ... ... ... ... олардың дербес даму жолдарын таңдай бастауы себеп
болды.Дәл осы тұста терминология ... ... ... басшылыққа
алынбай, жаңа қағидаттары белгіленбей термин шығармашылығы стихиялық сипат
ала бастады.{131}
Қазақ терминологиясы дамуының қай кезеңін алып қарасақ та термин
жасау, ... ... ... біріздендіру, реттеу сияқты
барлық терминологиялық жұмыстардың мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... мүмкін де емес еді.Өйткені
тілдің қоғам өмірінде алатын орны, оның сол ... ... ... мен ... ... ... даму бағыттары, басқа
ұлттар тілдерімен қарым-қатынасы сияқты ... ... ... ... жүргізіп отырған тіл ... ... ... адам ... ... саласына қатысты бай лексикалық қабат
болуымен бірге әлемдік ғылым-білімнің, техниканың жалпы озық ой-сананың
жетістіктерін ... ... ... танымның әрі ғылыми ақпаратты
таратудың да құралы болғандықтан, ол қай елдің де жүргізіп ... ... ... тыс қала ... ... ... бір ұлт ... көздейтін, оның қоғамда атқаратын қызметтерінің берік орнығуын
қалайтын кез-келген мемлекет терминологиясының жасалуы мен ... ... мән ... Олай ... сол мемелекеттің өзі мүддесін
көздеп, ресми мәртебе ... ... ... ... тілге жүктелетін
қызметтерді атқаруға мүмкіндігі жетпес еді. Ғылыми-техникалық, қоғамдық-
саяси т.б. терминдері ... адам ... сан ... салаларындағы
ұғымдарды дәл бейнелеп бере алатын жүйеленген терминқоры қалыптаспаған тіл
сол түрлі сала мамандарының қажетін өтеп, кәсіби қарым-қатынасын қамтамасыз
ете ... ... ... ұлт ... ... беру мен ... ... де өз деңгейінде жүзеге асыра алмайды. Қандай да бір ... ... сол ... қоғам өмірінің барлық саласындағы қызметін мүлтіксіз
атқара ... ... ... ... ... ... оны ... жетілдіру жұмыстарының жоғары кәсіби деңгейде
әрі үздіксіз жүргізіліп отыруына ... мән ... де ... ... ... көптеген мемлекеттерінің бұрынғы және қазіргі кезеңде
жүргізіп отырған тіл ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық терминологияны ұлшт ... ... мән ... арнайы қаулылар қабылданды. 1932 жылы
өткен “Түрік тілі” ... ... ... ... тіліндегі ескі
кітаптардағы түрік тілінің байлықтарын жинастырып оны жарыққа шығару;
екіншіден, түрікше жаңа сөз ... ... ... ... ... сөз ... ... түріктің жазу тілінде өте көп қолданылып
жүрген шет тілдерінен кірген сөздердің орнына таза түрік ... ... ... ... және ... ... шешім қабылданды.[26,175]
Мұндай мысалдарды кез келген ұлт тілінің даму тарихынан келтіре
беруге болады.Қазақ терминологиясы да өзінің дамуы мен ... ... де ... ... ... ... тіл саясатынан тыс қалып
көрген емес.Дәлірек айтқанда, терминологияны дамыту мен ... ... ... ... ... ... саясатының жалпы принциптеріне
негізделген тіл саясаты айрықша көңіл ... ... ... ... қатарында болып келген. XX ғасырдағы қазақ терминологиясының
дамуынан да оны ... ... ... Ұлт тілдерінің терминжүйесін
бүкілодақтық масштабта біріздендіру жұмыстары жиырмасыншы жылдардың ... ... ... басына қарай қатаң қолға алынды. КСРО-ның тіл
саясатында әліпби, терминология ... ... мән ... Орталық Жаңа әліпби комитетінің (ВКЦНА при ЦИК СССР) ... ... ... ... ... ... принциптерін жасау міндеті жүктелгенінен де айқын аңғарылады.
“Заң шығарушы күші бар, КСРО ... ... ... ... ... КСРО Орталық Атқару Комитетінің жанындағы Бүкілодақтық Орталық
Жаңа әліпби комитеті одақ ... ... ... жазуы мен
терминологиялық принциптерін жасауға тұтастай басшылық етті”,-деп ... ... ... ғалым К.Мұсаев.[27, 148].Нәтижесінде айналасы он жылдың
көлемінде екі рет әліпби ауыстырылып, кириллицаға көшкеніміз, орыс ... орыс тілі ... ... ... ... ... орыс
орфографиясына сәйкес жазу үшін ... жаңа ... ... Ал ... ... литва, грузин және армян сияқты
төл жазуларын сақтап қалған халықтардың ... ... ... ... терминқор қалыптастыруға үлкен кедергі келтіріп отырғандығы
биік мінберлерден талай рет айтылғанмен, КСРО-ның тіл саясатында ... ... ... ... қойды.
Отызыншы жылдарға дейінгі Ахмет Байтұрсынұлы бастаған қазақ
зиялылары қазақ терминологиясын қалыптастыруда ұлт ... ... ... ... қағидаттарды басшылыққа алды.Олар ұлттық терминқорымыздың
негізінен тіліміздің өз заңдылықтарына сәйкес жасалған төл ... ... ... ... Оған А.Байтұрсынұлы,
Х.Досмұхамедұлы, Н,Төреқұлұлы, Ж.Күдерин, М.Жұмабайұлы, С.Қожанұлы,
Е.Омарұлы ... ... ... ... қалыптастырудағы
ұстанымы, олар жасап тілдік қолданысқа ... ... ... ... ... ... ... қарай термин шығармашылығындағы бұл
бағыт аяусыз сынға алына ... ... ... етек ... оның ... ... ... екендігі шектен тыс дабырайтылып,
ұлғайтылып көрсетілді. Сол кездің ... ... ... ... ... ... ... ұстанған
бағытына тосқауыл қойып, қазақ тілі құрылысындағы алашордашылық ... беру ... ... ... тасталды. Оның соңы белсенді күреске ұласып,
тіл ... ... ... түзетіліп, отызыншы жылдары
терминологияны дамытудың кеңестік тіл саясатына қайшы келмейтін жаңа ... ... ... ... ұлтшылдардың бағыты КСРО-ның ұстанып
отырған саяси курсына сәйкес ... еді. ... ... ... ... терминологии каждого языка
определенный заказ (мемлекеттік тапсырыс дегенге саяды – Ш.Қ.) ... ... быть ... удовлетворяющей актуальные
потребности строителей социализма”[28, 94-96] – деп, сол ... ... ... уақыт талабына сай дамымай отырғанын
сынағаны да сондықтан.[29, 7-11]
Бір қызығы – ... ... ... ... ... ... ... терминология мен әліпби мәселесі күн
тәртібіне айрықша қойылып ... ... ... Ахаң ... аз ... ... бұл ... мәнін терең түсініп, ғылым тілін,
терминологияны дамытудың бағыт-бағдарын ұлт тілінің мүддесіне сәйкес ... ... ... ... ... да ... бағдар көрсету, жол
таңдау міндеті ... ... ... да ... ... шешу,
термин-қор қалыптастырудың қағидаттарын белгілеу сынды мұндай аса жауапты
істерге тиісінше, үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... принцип түрінде қолданылып келіп, кейінгі жылдары ұсынылған
ұстаным, қағидат баламаларының ішінен Мемтерминком 2000 жылғы 25-қаңтардағы
мәжілісінде қағидат ... ... біз осы ... ... ... ... ... қолдандық.[30, 6]
Үстіміздегі ғасырдың 10-жылдарынан бастап 30-жылдарға ... ұлт тілі ... ... ... ісі жемісті жүргізілді.Қазақ
зиялылары бұл іске айрықша мән беріп, ғылыми терминологияны дамытудың
бағытын ... ... ... ... ... бұл іске ... орталық өз қолына алды да, ғылыми терминологияны ұлт тілі негізінде
жасауды мақсат еткен ... ... ... ... ... ... үкіметін құруға қарсы әрекет етушілер» деген айып
тағылды.Әкімшіл-әміршіл жүйе оларды жоюмен ... ... ... ... ... да ... өзгертті.Ендігі жерде ұлт
тілдерінде термин жасау мен шет ... ... ... ... ... тіл саясатына сәйкес орталық белгілейтін болды.Үстемдік
етуші ... ... ғана ... ... ... ... қағидаларда өзге
ұлт тілдерінің ерекшеліктері ескерілмеді.Ұлт тілдерінде термин жасаудың
мімкіндігі ... ... ... ... негізгі бөлігін
тіліміздің дыбыстық жүйесіне бағындырылмай алынған шет тілдерінің сөздері
құрайтын ... ... ... ... қабылдағыш тілге айнала
бастады.Термин шығармашылығында өз тілімізді іске қосып ... ... ... ... де ... ... болдық.Әйтпесе,
«біздің тіліміз мұндай ұғымдарды бере алмайды, сондықтан шет тілдерінің
сөздерін дайын қалпында өзгеріссіз ... ... - деп шет ... ... тыс көп ... ... ... жол ашып отырмаған болар
едік.
Қоғамның саяси-экономикалық жүйесінде болған ... ... ... мемлекеттердің құрылуына әкелдіүСоған сәйкес олар
өздерінің ... ... ... тіл ... ... отыр.Бұл
терминжасам процесіне де әсер етпей ... ... ... ... жаңа ... ... көрінісі болып табылады.
30-жылдардан бастап бір тілдің үстемдік құруына бағытталған саясат
жүргізілген ... ... ... ... мен
дамытудың принциптері де соған бағындырылды.Ал 90-жылдардан бастап ұлт
тілдері өздерінің ішкі ... ... ... даму мүмкіндігіне ие
болғандықтан бұрынғы ... ... ... ... ... ... ғылыми терминологияны дамытудың жаңа принциптерін жасау күн
тәртібіне қойылды.Осының өзі тіл саясатының терминологияның жасалуына
тікелей қатысы ... ... ... ... ... көрсетсе керек.
Жалпы бұл аталғандардың барлығы – ғылым тілінің, ... ... ... тыс ... ... айрықша
болатындығының дәлелі бола алады.
Қазақ терминологиясының қазіргідей жағдайға тап ... ... де жоқ ... ең ... ... терминологиясының ғылым ретінде
дамуымен, терминология, термин мәселелерінің зерттелуімен тікелей
байланысты.
20-30 ... ... ... ... ... ... ... жылдың ішінде де термин, терминология ... ... ... ... ... ... белгілі.Олардың қатарына Ә.Қайдаров,
Ө.Айтбаев, Ә.Әбдірахманов, ... ... ... ... ... ... кітаптар мен ғылыми мақалаларды жатқызуға
болады.Сондай-ақ соңғы жылдары баспасөз беттерінде тілші ... мен ... ... ... қазіргі терминология туралы пікірлерін үздіксіз
жариялап келеді.Соған қарамастан қазақ терминологиясы өзінің даму бағытын
айқындай алмай, яғни дағдарыстан шыға ... ... бір ... – жоғарыда атлған авторлардың еңбектерін ... ... ... ... де ... өте аз ... сала ... да ғылыми-техникалық терминологияның даму ... оңай ... ... шаруа емес.Мәселен, жарты ғасырдан астам уақыт
бойы тікелей терминологиямәселелерімен шұғылданып келген комитеттің тұрақты
жұмыс істегеннініе және ... ... ... ... ... орыс ... әлі шешімін таппаған мәселелері баршылық
деп ... ... ... ... ... еңбектер мен
терминологияны зерттеумен арнайы айналысып ... ... ... бұл мәселеге соңғы кезде көңіл аударыла бастады.
Жалпы қазір терминологияны бұрынғыдай тіл білімінің бір ... ... оны өз ... ... ... пән деп тану ... ... көпшілігі қолдап отырғанын айту керек.Дәлірек
айтқанда, терминологияның жалпы ... ... оның ... қатарындағы
орнын айқындау жолында көп жұмыстар істелді.Бүгінде терминологияның белгілі
бір ғылым саласымен, логикамен және тіл білімімен байланыстылығы ... ... ... ... өзге ... ... ... дәлеледенген деуге негіз бар.Бізде терминологияны зерттеуге бұл
тәсіл ... келу әлі өріс ала ... келе ... – термин табиғатын
тереңірек тануға мүмкіндік туғызып отырған жоқ.
Терминологиялық ... ... ... қатысы туралы мәселеге деген
ғалымдардың көзқарасы да бірдей ... ... ... ... ... ... пікірлерді үш топқа жіктейді:
1.Терминология - әдеби тіл ... ... ... ... - ... ... аз ғана ... бар ұлттық тілдің
дербес лексикалық бөлігін құрайды.
3.Терминология – ешқандай да тіл емес, ол ... ... ... ... ... ... олар ... көзқарасты жақтай отырып, оның
дұрыстығын дәлелдейтін деректер келтіреді.Тікелей осы мәселеге ... да ... ... тіл мен ... лексиканың
өзіндік ерекшеліктерін санамалап көрсетеді.[32, 81-90.].
Жалпы соңғы жылдары терминологиялық лексиканы ... тіл ... ... ... ... ... қараудың барынша қолдауға ие
болып отырғандаған айтпасқа болмайды.Алайда, ... ... ... ... тіл ... ... ... да ғылыми тұрғыдан толық шешімін таппаған, ... ... ... мәселелердің қатарына қосу керек.
Терминологияның күрделі теориялық мәселелерін айтпағанда салалық
терминдерді жүйелеу, реттеу, қалыптау сияқты ... ... ... ... ... зор ... ... айналасып отырған
өкілетті орган да, бұл ... ... ... ... ... да ... қасы.
Терминтану ғылымы жақсы дамып, терминологиялық лексикасы ... ... ... мен ... әрбір саласының өзіне тән
терминжасам үлгілері, сол саланың ұғымдар жүйесінің ерекшелігін көрсете
алатын ... ... ... ... де ... ... ... сөздер тобы мен қосымшалар жетерлік.Бірақ оларға
нақты қызмет жүктеп, термин шығармашылығында іске қосу арқылы ұлт ... ... ... ... да тиісті деңгейде жүргізілмей отырған
жұмыстардың қатарында.[33, 20-23].
Терминжасам барысында ... ... орын алып жүр ... ... олар негізінен тқмендегідей болып:Біріншіден, тіліміздегі
сөз тудырушы жұрнақтар терминжасам ... ... ... бір ... ... тыс көп ... да ... бар
жұрнақтардың қалған басым бқлігі іске қосылмай жатады.Соңғы он шақты жыл
көлемінде жаңадан туындаған ... мен ... ... ... ... көз жеткізуге болады.Бұл тұрғыдан келгенде қазіргі терминжасам
барысында ең жиі ... ... ... ... зат ... –ма / -ме (-ба / -бе, -па / -пе) ... да ... болады.Бұл
жұрнақтардың XX ғасырдың бас кезінде, дәлірек айтқанда ... ... ... қолданылғанын білеміз.Оған Ахаң
қаламынан туындаған сауықтама, зауықтама, сарындама, салттама, кескіндеме
сияқты терминдер ... бола ... ... ... анықтама, міндеттеме,
мінездеме сияқты бірқатар терминдер өткен ғасырдың 90-жылдарына ... ... ... орныққан болатын.Термин шығармашылығында ұлт тілінің ... ... ... ... ... ... де бұл ... танытып отыр.Мәселен, кепілдем (рекомендация), көшірме (выписка),
құжаттама (документация), ... ... ... ... ... ... ... дайындама (загатовка), үстеме (надбавка),
сараптама (экспертиза), ұңғыма (скважина), ... ... ... ... (обмотка) т.б.
Әлде бұл жұрнақтардың өнімділік танытуының өзге де себептері бар ма
деген мәселеге келер болсақ, өзге сөз ... ... ... да бір
артықшылығы бар деудің аса қисыны бола қоймас.Керісінше бұл жұрнақ арқылы
жасалған ... ... ... ... келме,оқыма, жүрме)
тұлғалас болғандықтан атауға аса лайық емес ... ... ... ... (вставка), лықсыма (сброс), кеңейме (дилатация),
жылжыма (оплывина), тәртіптеме ... ... ... ... сияқты баламалардың контексен тыс тұрғанда ұғым атауы емес болымсыз
етістік ретінде ... ... ... оның ... ... дәл ... басқа ұғыммен ассосация туғызып, ... ... бұл ... ... ... жатқандықтан
олардың әлі тілдік норма ретінде орнығып, тіл тұтынушыларының ... кете ... да ... ... ... атап көрсеткен
анықтама, мінездеме тәрізді –ма, -ме жұрнағының жалғануы арқылы жасалған
сөздердің сөздік құрамымызда бұрыннан да бар ... ... ... ... ... ... өте жиі қолданылып жүрген
көмекші морфеманың бірі етістіктен зат есім ... –м, -ым, ... ... ... ... ... ... –ма, -ме ден кейінгі орынды иеленіп тұр.Төмендегі берілген мысалдар
осы аталған жұрнақтардың жалғану арқылы жасалған ... бір ... ... ... ... ... (прописка), таралым
(тираж), ұстаным (кредо, позиция), салым ... ... ... ... әкелім (ввоз), отбойка (уатым), жарылым (разлом), көрсетілім,
берілім ... ... ... ... ... айтылым
(высказывание), құрылым (структура), тізілім (реестр), ауысым ... ... ... ... ... (настил), иілім
(изгиб), сұраным (запрос), жиналым ... ... ... ... ... ... жуысым (щелинность), түрленім
(модификация) т.б.
Терминжасамдаңы өнімділігі жағынан –ма/-ме және –м, -ым/ ... ... де ... жылдары жиірек қолданылып жүрген қосымша
морфемалар қатарына –с, -ыс, -іс жұрнағын да қосуға болады.Мысалы, сұраныс
(спрос), тексеріс (проверка, ... ... ... ... ... (расход), кіріс (приход), керіліс (натяжение), түйіс
(стык), жарылыс (взрыв) т.б.
Әрине, ... ... ... бұл ... ... ... аулақпыз.Біздің айтпағымыз – ғылым мен техниканың,
арнаулы салалардың барлығында айналдырған екі-үш жұрнақтарды пайдаланумен
шектелуге ... ... де ... ... да сөзжасам,
терминжасам барысында біркелкі өнімділік танытып келе жатқан –шы/-ші, -лық/-
лік, (-дық/-дік, ... ... ... ... бұл ... арқылы жасалған тапсырысшы (заказчик), әкімші (администратор),
мұрағатшы ... ... ... ... (пористость),
сығылғыштық (сжимаемость), алағандық (лихоимство), әкімдік (акимат) тәрізді
көптеген термин сөздер арнаулы лексикамыздың қорын толықтырды.[34, 168-171]
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ ... ... даму ... термин
шығармашылығының барлық уақытта бір қалыпты жүріп жататын процесс емес
екендігін ... ... ... әсерінен белгілі бір мерзім
аралығында терминдер қатары тез өсіп, терминологиялық ... ... ... ... бір ... ... ... қарқындылық байқалмайды.
Оның бірнеше себептері бар. Солардың ... ... ... ... ... ең ... ... бірі – ғылым мен техниканың
дамуы болса, екіншісі – сол елде ... ... тіл ... терминологиясын зерттеу барысы мынадай ой түйіндеуге
жетелейді. Соларға байланысты ... ... ... ... мен жаңа
қолданыстарды саралап келгенде, бұл ... ... ... 4 ... ... қажет. Олар: 1)XIX ғасырдың екінші жартысынан XX ғасырдың 10-
жылдарына дейінгі ... ... 2) 1910 ... 1930 ... ... ... 3) 1930 ... мен 1990 жылдарға дейінгі аралықты қамтитын үшінші
кезең; 4) 1990 ... ... ... ... ... терминденуінің алғашқы ... ... ... орны ... ... ... ... сынды ұлы тұлғалардың
өмір сүріп, ұлт ... ... ... үлес ... ... сан саласын дамытып, ғылыми терминологияны жасайтын ұлттық кадрлар
шоғыры өсіп жетіле қоймап еді. Ондай кезеңге біз тек XX ... ... ... деуге болады.
Міне, сондықтан да сөз ... ... ... ұлттық ғылыми
терминология қалыптаса қоймады. Бұл кезеңнің басты ерекшелігі де, ... осы ... ... ... XIX ... ... жартысындығы термин мәселесін сөз еткен
ғалымдардың терминология демей ... ... ... ... ... ... ... стиль” немесе “ғылыми термин деп ... ... ... ... ... мән жатыр. Себебі термин нағыз
толық мәнінідегі ғылыми термин ... ... үшін оның өмір ... ғылыми терминология қалыптасып, ғылыми стиль болуы шарт.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқының әлеуметтік, ... және ... ... ... ... өзгерістерге толы болды.
Қазақстан түгелімен Ресейге бағынып, отар елге тән ... ... ... қаланды. Бұл кезеңде тұңғыш қазақ газеттерінің
шығуы мен ... ... ... ... ... ... ұлт мәдениетінің
дамуына игі ықпалын тигізді. ... ... ... ... ... ұлттық ғылыми терминологиның қалыптасуына қарай бастады.
Бұл мерзімде жасалған терминдердің көпшілігі арнаулы ұғымды
сипаттау, түсіндіру ... ... ... ...... мал ... скотоводство, көктен түскен тас – ... т.б.) ... ... ... ... ... бере алмай жатса да өз уақытының сұранысын
өтеуге жарады.
Жалпыхалықтық тілдегі жекелеген сөздер терминдік мәнде ... ... ... ... ... ... қолданыла бастағанымен,
бұл тұста терминдену термин шығармашылығының дербес тәсілі ретінде таныла
қойған жоқ.
Сонымен, XIX ... ... ... мен 1910 ... дейінгі
мерзімді қамтитын қазақ лексикасы терминденуінің алғашқы кезеңінің, ... сол ... ... сәйкес, осындай өзіндік ерекшеліктері болды.
Жалпы бұл мерзім ішінде ғылым-білім кеңінен насихатталып, ... ... ... ... алғышарттар жасалып жатты.
Сондықтан да, ғылыми терминологияның жасалуына тікелей қатысы ... ... ... жуық ... ... шығармашылығының бір кезеңі ретінде
тануға толық негізіміз бар.
XX ғасырдың бас кезі қазақ ... ... ... ... ... Бұл ... 1910 жылдар мен 1930 жылдардың ... ... ... ... ... діл осы ... ... қазақтың
білікті ұлттық кадрлары қалыптасып, білім беру мен ... ұлт ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 10-жылдарынан бастап, ... ... ... қазақ тілінде оқулықтар жазылып, ... ... ... ... ... ... ... терминологияның
қалыптасуына негіз болды.
А.Байтұрсынұлы ... ... ... термин
шығармашылығында ұстанған принциптері ... ... тіл ... ... ... ... ... терминжасам ісінде айрықша көзге түсетін тұлға –
А.Байтұрсынұлы.
30-40 жылдар ... ... ... қолданыстағы сөздердің
терминденуі термин шығармашылығының өнімді тәсілі ретінде көріне алмаса да,
қолданыстан мүлде шығып ... ... 1962 жылы ... ... ... ... ... сөздігінде қамтылған тақта (лист), сүймен (лом),
құрсау (бандаж), ... ... ою ... ошақ ... ... осы тәсілмен жасалған.
Жалпыхалықтық тілдегі сөздердің ... ... ... ... әр ... ... көрген терминологиялық сөздерден
ұшыратуға болады. Олар негізінен терминденудің әр ... ... ... ... мен ... ... қатарынан орын
алуы өте сирек кездеседі.
Қорыта айтқанда, термин шығармашылығының бұл кезеңі ... ... ... ... гөрі совеит халқына ортақ
терминологиялық қор құруды мақсат еткендігімен ерекшеленеді.
Өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап термин ... ... ... ... деп ... ... негізіміз бар. Ғылым мен техниканың
көптеген ... ... ... ішкі ... ... арқылы жаңа
терминдер жасалып, кезінде ... орыс ... ... ... ... ... ... орнына қазақша баламалар
ұсынылды.!«Жаңа терминдердің» арасында терминге қойылатын талаптарға ... ... ... да, ... пен ... ... туындағандары да кездеседі.
Мәселен, өтем (компенсация), ... ... ... ... ... ... (спрос), жәрдемақы (пособие), піспек (поршень),
делдал (брокер), тұтатқыш (воспламенитель), ... ... ... ... ... ... көптеген терминдерді
сәтті жасалған деуге болады. Ендігі жерже мұндай терминдер ... ... Ол үшін ... ... ... өз деңгейінде
іске асып жатуы қажет болады. ... ... ... ... ... үйлестірілуі өте төмен деңгейде қалып қойып отыр. Соның
салдарынан ... ... ... ... ... ... ... қолдау таппаса да сөздіктерге, оқулықтарға
енгізілуіне жол беріліп жатады.
Терминге қойылатын талаптарға жауап бере алмайтын сәтсіз жасалған
терминдердің туындауы және ... ... етек алуы – ... ... жасау ісіне теріс көзқарас туғызады. Сондықтан да ... ... ... ... бұл ... жайын жетік біліп барып
қана араласқан ... ... еді. ... ұлт ... термин жасап жатырмыз
деп шошқамойын (паротит), ынқылап (революция), ... ... ... ... ... ... сөздермен терминдер қатарын
көбейткеннен келер пайда шамалы. ... ... ... ... жүйеліліктің бұзылуына себеп болады. Кейбір салалық
мамандар мен тілші ғалымдардың ұлт ... ... ... ... ... ... факторлардың өзіндік ықпалы болатындығын жасырудың реті
жоқ.
Тілші ғалымдар мен салалық мамандар, жалпы ... ... ... ... ... ... түрлі баға беруде. Айтылып жүрген
пікірлерді негізінен екі топқа бөліп ... ... ...... өз ... ... ... жасау, ондай мүмкіндік болмаған
жағдайда шет ... ... ... ... ... үйлестіре қабылдау қажет деген пікір. Екіншісі – ... ... етек алып ... сондықтан оған жол бермей осыған
дейінгі ... ... ... ... шет тілдерінен
термин қабылдауға шек қоймау керек деген ... ... ... шет тілдерінен терминдерді шектен тыс
көп қабылдасақ және ... ... ... ... ... ... әдеби тіліміздің дамуына үлкен ... ... ... ... жақтаушылар керісінше, шет тілдерінен терминдерді өзгеріссіз
қабылдау тілдің дамуына еш зиянын тигізбейді, ... ... ... дамуы
мен мамандар арасындағы байланыстың жақсаруына жол ашылады дейді.
Сонымен, қорыта айтқанда қазіргі кезеңде ұлт тілінде термин ... ... әр ... ... ... ... ... жанданды. Бұл ғылыми-техникалық терминологияны ұлт тілі ... ... ... үрдіс. Оған теріс баға берудің орны ... ... ... ... ... орын алып отырған кемшіліктерді
түзетіп, терминологияны ... ... ... ... ... ... жүргізу – ең басты міндет.
Тіліміздегі сөз тудырушы жұрнақтар терминжасам барысында ... ... ... бір ... ... тыс көп ... да
тілімізде бар жұрнақтардың қалған басым бөлігі іске қосылмай жатады.
Сонымен, ... ... ... ... ... тілінің ең
күрделі де қызықты, дербес тармағын құрайды. Оның ... ... ... ... ... ... заңдылықтары бар. Тіл мәдениеті
тұрғысынан бұлардың ... ... ... ... тиіс. Бұл
лексиканың тағы бір өзіндік ерекшелігі ... оны ... ... ... ... ... жүйелеп, қолданысқа келісе отырып енгізуіне болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... Л.Л. ... ... физики в России. – М.; - K., 1996,
- Стр. 286.
2. ... К. ... ... на ... ... ... ... М.,
1986. –Стр.7.
3. Кайдаров А., Абдрахманов А. Казахская терминология//Развитие
терминологии на ... ... ... ... М., 1987. ... ... ... А.Т. Процессы ваимодействия народной и научной терминологии ... ... ... ... ... 1989. –Стр.24-31.
Конкашпаев Г.К. Казахские народные географические термины//Изв. АН Каз ССР.
Сер. Геогр. 1951.№99. Вып. 3.
5. Әбілқасымов Б. XVIII-XIX ғасырдағы қазақ әдеби ... ... ... ... ... Р. ... ... тілінің тарихы. –Алматы, 1993. – 295-б.
7. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. ... 1993. – ... ... Ш.Ш. Тіл білімпазы//Халел тағылымы. –Алматы: Ғылым, 1994. -35-
б.
9. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілін қалыптастырудың өзекті мәселелері.
–Алматы, ... ВВПС – II ... ... ... по ... образованию. –М.
–Л., 1931.-Стр. 306-309.
11. Кротевич Е. Выправить недочеты в строительстве казахской
терминологии//Просвещение национальностей. 1932.-№8-9.-Стр.94-96.
12. Қайыпназарұлы М. Қазақ тілін өркендетуге басшылық күшейтілсін//Әдебиет
майданы. ... ... ... екі мұғалім. Термин жайындағы кейбір қате пікірлер
туралы//Еңбекші қазақ. 1935, 26-май.
*Қаймекеұлы ... Пән ...... жөнініде// “Ауыл мұғалімі”,
1935, №2, -37-б.
14. Жубанов К.Х. Принципы терминологии казахского ... ... ... ... ... ... ... 1996.-Стр.283-285.
15. Жургенов Т. Вопросы терминологии казахского языка// Большевик
Казахстана. –Алматы, 1935.-№6. –Стр.44-51.
* 1920-30 жылдардағы қазақ тілі жөнінідегі зерттеулер.(жауапты ... ... ... ... ... ... Ш. ... ғылым тілін ұалыптастырудың өзекті мәселелері.
–Алматы, 1996. -75-б.
17. Әуезов М.О. Қазақтың әдеби тілі ... ... ... 19-т. ... 1985. -272-б.
18. Базаркулова Т. У истоков формирование киргизской библиогической
терминологии//Кыргыз терминологиясынын ...... 1971. ... Лотте Д.С. Как работатаь над терминологией. Основы и методы. –М., 1986.
–Стр. ... ... А.В. и др. ... ... Вопросы теории. –М., 1989.
21. Татаринов В.А. Теория терминоведения. Т.1. Теория термина: история и
своевременное состояние. –М., 1996. ... ... ... Е., ... М. ... ... газеті, 1957 ж. 17-тамыз.
23. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөнінідегі зерттеулер “Ғылым ” баспасы, -Алматы,
1996, 394-б.
24. Молдажаров Ж. Кейбір ... ... ... №2, ... ... Ш. ... ... өзекті мәселелері. Ақ жол.
–Астана. 2004. -116-б.
26. Zulfikar H. Terim sorunlari ve yarma ... Ankara, 1991. ... ... К. ... развитие и современные проблемы терминологии на
языках союзных ... ... М., 1986. ... ... Е. ... ... в строительстве казахской терминологии
// Просвещение национальностей. 1932. №8-9 ... ... Ш. ... ... ... ... –Алматы.
Сөздік-Словарь. 2004. 7-11 б.
30. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының ... 2004. ... ... А.В., ... Н.В., ... Н.В. ... ... теории. –М., 1989. Стр.17.
32. Суперанская А.В. Литературный язык и терминологическая лексика //
Проблемы разработки и упорядочение терминологии в Академиях наук союзхых
республик. –М., 1983. Стр. ... ... Ш. ... лексикасының терминденуі –Алматы.“Ғылым” 1988.20-
23-бб.
34. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам
тәсілдері.“Сөздік-Словарь”. –Алматы. 2005168-171-бб.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының халқы6 бет
Тотығу-тотықсыздану реакциялары (ТТР)6 бет
Интервалдағы дифференциалданатын функциялардың негізгі теоремалары.3 бет
Модуль және оның қасиеттері12 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
1920-1930 жж Қазақстан мәдениеті8 бет
1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы17 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь