Ислам шығуының идеялық бастауы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І . Тарау. Ислам шығуының идеялық бастауы.
1.1. Мұсылман құқығы қалыптасу тарихынан ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2. Мұсылман құқығының мәтіндері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

II . Тарау. Мұсылман құқығының негізгі концепциялары.
2.1. Мұсылман құқығына дейінгі әдет.ғұрып, салт.саналары ... .15
2.2. Шариғат, фикх және мұсылман құқығының
қалыптасу ерекшеліктері мен негізгі концепциялары ... ... ..20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

Қолданған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Түрлері діни сенімдер және философиялық-этникалық дәстүрлермен тығыз байланысты. Батыстың құқық рецепциялары мен заңи ұғымдарына елеулі түрде кедергі жасаушы Азия мен Африканың көптеген елдерді бір отбасындай болғамағанымен, бұлардың барлығы да ерекше құқықтық жүйеге біріктірілген діни және дәстүрлі тұжырымдамаға негізделген. Кейбір зерттеушілер дәстүрлі емес құқықтық жүйелерді қиыршығыстық құқық тобы, ислам құқығы және үндістік құқық деп бөледі. өзге авторлар құқық құндылығы танылған елдерді бір топқа біріктіреді, бірақ құқықтың өзі діни мен құқық араларын Батысқа қарағанда басқаша түсіндіреді. Бұған мұсылман, үндіс және яруди құқық елдері жатады. Құқық идеясы қалдырылып, қоғамдық қатынастар өзге жолмен реттелуге тиіс дегенді уағыздайтындар басқа топқа біріккен. Бұл елдер қатарына Қиыр Шығыс, Африка мен Мадагаскар мемлекеттері кіреді.
Континентальдық және англоамерикандық құқық жүйесіне енбеген азия мен Африканың көптеген елдерін сыныптауда бұлардың кейбір ерекшеліктеріне қарамастан, барлық зерттеушілер олардың құқықтық жүйесі діни және құқықтық нұсқамасы бір екенін, құқық жөніндегі көптеген дау-дамайлар тәртіп нормаларының әлеуметтік мәртебесіне бағдар алған дәстүрге сәйкес шешім табатынын, мұның өзі олардың құрылымы мен ұлттық құқықтық жүйесінің үлкен айырмашылығы барын есепке ала отырып, діни-дәстүрлі құқық үйелмендеріне жатқызбақ болады.
Ислам дінінің бір тарабы болып табылатын мұсылман құқығы осы заманға әлемдегі аса ірі жүйенің бірі болып саналады, сондықтан да мұсылман елдеріндегі заңнама нормалары туралы сот парықтауы өзіндік өзгешілігімен ерекшелінеді.
Курстық жұмыс осынау күрделі мұсылман құқығының қалыптасуы мен дамуына арналған.
Қазақ халқының әлемдік жүйеде алатын өз орны бар. Өйткені қазақтар түркі тектес туыстас халықтар арасында өз ерекшелігі мен көзге түсетін мол рухани мұраларға ие.
Кешегі патшалық саясат пен кеңестік идеология қаншама жоюға ұмтылғанымен, түбірінен дінімізді жоя алған жоқ. Қазір Қазақстан Республикасы тәуелсіз, егеменді ел. Сондықтан да, тегімізге, дінімізге сіңген сол әдет-ғұрыптық құқықтарды кері итермей, қайта қоғам кәдесіне жарату көрегендік болар еді. Осы мақсатта мұсылман құқығының қалыптасу және даму тарихын қарастырдық.
1. Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. – А., 1998.
2. Ақназаров Х.З. Қазақстандағы ислам дінінің ерекшеліктері. - А-Аты: “Қазақстан”, 1986. - 36 бет.
3. Ақназаров Х.З. Ислам фундаминтализмі. //Ақиқат, 1992, №9.
4. Алтай X. Құран туралы батыс ойшылдарының пікірлері. Түркістан, 1996, 24 маусым.
5. Алтынсарин Ы. Мұсылманшылықтың тұтқасы. Шариат-ул-ислам. - Алма-Ата: “Қазақстан”, 1990. - 80 бет.
6. Дөртенов С.Б. Бүгінгі ислам. - Алма-Ата: Білім, 1988. - 44 бет.
7. Ерғалиұлы Ә. Ислам және қазақ қоғамы. Заң газеті. 1997. 15 қаңтар.
8. Ислам тарихы. //Парасат, 1994, №8.
9. Ілес М. Ислам әлеміне саяхат. // Егемен Қазақстан, 1997, 28 қаңтар.
10. Кенжеахметұлы С. Ислам тағлымы. //Ақиқат, 1997, №1.
11. 13. Климович Л.И. Құран туралы кітап. Ауд. Оралбеков. – Алматы: “Қазақстан”, 1990. - 272 бет.
12. May дуди Әбу Әли. Қазіргі ислам. // СарыАрқа, 1993, №5.
13. Мүхтарова А. Мұсылман құқығының ерекшеліктері. // Заң газеті. 1996. №3-4.
14. Мусульманину об исламе: обряды и молитвы. - Алма-Ата, 1995. -64 стр.
15. Мұбаракұлы Е. Орта Азия: Ислам және ресми саясат. // Заң газеті, 1996, №14.
16. Нұртазаүлы Д. Хадистер қасиетті қағидалар. // Заң газеті. 1996.№17.
17. Өсеров Н, Естаев Ж. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. -Алма-Аты: “Қазақстан”, 1992. -152 бет.
18. С.Әбдірасұлов. Діни-дәстүрлі құқық нормаларына сот дәйектемесі. // Заң, 02/2002. – 55-59 бет.
19. С.Табанов. Мұсылман құқықтық жүйесі: қалыптасуы мен дамуы // Әділет министірлігінің хабаршысы 8’95. – Алматы. – 56-61 бет.
20. М.А.Серсембаев. Мусултманское право. – Алматы, 1999.- 43 стр.
        
        Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
......................................3
І – Тарау. Ислам шығуының идеялық бастауы.
1. ... ... ... ... ... ... - ... ... құқығының негізгі концепциялары.
2.1. Мұсылман құқығына дейінгі әдет-ғұрып, салт-саналары .....15
2.2. Шариғат, фикх және мұсылман құқығының
қалыптасу ерекшеліктері мен негізгі концепциялары..........20
Қорытынды...................................................................
.............................26
Қолданған ... діни ... және ... дәстүрлермен тығыз
байланысты. Батыстың құқық рецепциялары мен заңи ұғымдарына елеулі түрде
кедергі жасаушы Азия мен ... ... ... бір ... бұлардың барлығы да ерекше құқықтық жүйеге біріктірілген
діни және дәстүрлі тұжырымдамаға негізделген. Кейбір ... ... ... ... ... құқық тобы, ислам құқығы және үндістік
құқық деп бөледі. өзге авторлар құқық құндылығы ... ... бір ... ... ... өзі діни мен құқық араларын Батысқа қарағанда
басқаша ... ... ... ... және ... құқық елдері жатады.
Құқық идеясы қалдырылып, қоғамдық қатынастар өзге ... ... ... ... басқа топқа біріккен. Бұл елдер қатарына Қиыр Шығыс,
Африка мен Мадагаскар мемлекеттері кіреді.
Континентальдық және англоамерикандық құқық ... ... азия ... ... ... сыныптауда бұлардың кейбір ерекшеліктеріне
қарамастан, барлық зерттеушілер олардың құқықтық жүйесі діни және ... бір ... ... ... ... ... тәртіп
нормаларының әлеуметтік мәртебесіне бағдар алған дәстүрге сәйкес шешім
табатынын, мұның өзі ... ... мен ... ... ... ... ... есепке ала отырып, діни-дәстүрлі құқық үйелмендеріне
жатқызбақ болады.
Ислам дінінің бір тарабы болып табылатын мұсылман құқығы осы ... аса ірі ... бірі ... ... ... да ... ... нормалары туралы сот парықтауы өзіндік ... ... ... ... мұсылман құқығының қалыптасуы мен дамуына
арналған.
Қазақ халқының әлемдік жүйеде алатын өз орны бар. ... ... ... ... ... арасында өз ерекшелігі мен көзге түсетін мол
рухани мұраларға ие.
Кешегі патшалық саясат пен кеңестік ... ... ... ... ... жоя ... жоқ. ... Қазақстан
Республикасы тәуелсіз, егеменді ел. Сондықтан да, тегімізге, дінімізге
сіңген сол әдет-ғұрыптық ... кері ... ... ... кәдесіне
жарату көрегендік болар еді. Осы мақсатта мұсылман құқығының қалыптасу және
даму тарихын қарастырдық.
І – Тарау. ... ... ... ... ... ... ... тарихынан.
Мұсылман мемлекеті рұқсат етіп, ... ... ... ... ... ... жүйесі ретінде мұсылман құқығы
негізінен VI1-Х ғасырларда Араб-Халифатында ... және ол ... Адам ... ... өмір сүре ... ... ... танымдық
тұжырымдаманы ұстанады, әр белгілі сенімде болады. Ал ондай ... ... ... ... ... Кейбір білімсіз имандар мен
діндардың исламның негізін ... ... ... ... ... - ... деген сөзден шыққан. Ол “бейбіт және иман-саулық” деген
ұғымды білдіреді. Амандық-есендік адамның бақытын да ... Ал ... оның ... сенім- нанымына денсаулығына, еркіндігіне, тәрбиелігіне,
шыншылдығына, жеке біреудің, әрі қоғамның сондай жағымды қасиеттеріне
тікелей ... ... ... ... қадір-қасиеті туралы айтқанда оның
Алла нұсқаған жол ... ... ... Ол ... ... жүріп өтуге
тиіс. Сол себепті Ислам “Ақыл, Парасат діні” деп аталады.
Алланың ... қояр ... ... ... және ... заңдылықтарын игеру, соның негізінде шындықты танып-білу, ... ... ізгі ... ... ... бәрін орындауда өзара
әділеттілікті, шыдамдылықты, еңбек сүйгіштікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ізгілік пен
имандылық асыл қасиеттерді талмай уағыздаумен мазмүндалмақ.
Президентіміз ... ... ... ... ... барып
көру менің осы заманғы процестердегі діннің алатын орны мен ... ... ... ... ... ,діннен адамдарды бір-біріне қарсы қоятын емес,бір-біріне
табыстыратын бастауларды іздеген абзал (“Ғасырлар тоғысында” кітабы) ... ... ... ... ... діні - біріктіруші сипаттағы ілім. Адамдардың
бір-біріне жақындастыратын, бір-бірімен ... ... ... ... ... пен қудалау құралы ретінде пайдалану - Құдайлық ... ... ... харамдық пиғылы,ықпалы. Ислам догмасына сәйкес
қолданылып жүрген құқық Алладан келіп түскен. Ол оны адамзатқа өзінің ... ... ... ... ... ... бастауын Құраннан
(бұл Алланың ғибраттарынан, сөздері мен өсиеттерінен тұратын ... ... және ... ... мен ... ... ... нұсқауларының жемісі деп саналады. Алла құқығы адамзатқа ... және ... ... ... қоғам ахуалдар мен жағдайлардың
ықпалы мен өзі ... ... осы ... ... ... ... ... құқық доктринасы,құдай ақиқаттарын түсіндіру мен дұрыс түсіндіруді
қажет етеді, ол үшін мұсылман ... ... бойы ... ... ... Бірақ бұл күш жігер құқықты ... ... ... ... іс жүзінде пайдалануды бейімдеуге ғана бағытталды.
Қазіргі заманғы Батыс түсінігіндегі қүзыретті өкімет шығарған құжат
ретінде заң мұсылман құқығында болмаған. ... ... ... ғана ... ... болады, ал жер бетіндегі билеушілерде ... ... ... ... ... Шын ... ... ғалым-заңгерлердің еңбектері
мұсылман құқығының бірден-бір нақты қайнар көзі болып қызмет етеді.
Мұсылман құқығы - бұл бірыңғай исламдық әлеуметтік-нормативтік ... Ол ... ... да, діни және адамгершілік қағидалард??? да,
сондай-ақ әдет-ғұрыпты да ... ... ... ... дінге
сенетін адам құранды оқуға тиіс, ол оразаны ұстауға тиіс,ол садақаны беруі
тиіс және қажылық сапарға баруы қажет ... ... ... Мұсылман
құқығы - ислам идеологиясының ... ... да ... ... ... Мұсылман құқығы - феодалдық қатынастардың дамуына және нығаюына
мүмкіндік туғызады. ... ... ... құқық түрінің ... ... жаңа ... ... феодалдардың мүддесін қорғады.
Бұл діни тәртіп болды, ірілі-уақты ... ... ... жақтарында жүргізді.
Мұсылман құқығының әдебиеттегі бағасы әртүрлі сипатта, кейде тіпті
қарама-қарсы мағынада қолданылады. Қазіргі замандағы ... ... ... ... ... француз ғалымы Давид Рене дүниежүзілік
құқық жүйесіндегі ... ... ... анықтап берді. Давид ... ... ... ... ... ... Англо-саксандық құқықтық отбасы.
3) Социалистік құқықтық отбасы.
4) Діни дәстүрлі құқықтық отбасы.
а) Мұсылмандық, ә) Иудаизм,
б) Индуизм.
Мұсылмандық құқығының дінмен байланысы, түбегейлі ... ... ... көзі ... ... ... отбасылардан өзгешелігімен
көзге түседі. Жеке құқық, отбасылық құқық, мұрагерлік ... ... ... ... ... реттеледі.
Бұл құқық жүйесінде феодализм дәуіріндегі жағдайын, құрылу кезеңін
әңгіме етеміз. Мұсылман құқық жүйесіндегі құқықтық діни этникалық ... ... әр ... ... ... ... отырып, біртүтас
біріккен кешен түзейді.
Мұсылман құқығы мен мемлекеттің арақатынасының өзіндік ерекшелігі бар.
Шариғаттың барлық нормалары Құран мен ... ... Олар ... тыс ... және принципті түрде қолданылуы мүмкін емес. Алайда,
мемлекеттің дін ... ... және діни ... ... ... ... өлшем нормалар қойды. Соңғысы құқықтық норма
болып қалыптасты.
Формалды құқықты ... ... ... оның мемлекетпен
қатынасына ... бөлу ... ... мемлекеттерінің заң шығаратын
формалды түпнұсқалары халифаттың алғашқы қалыптасу кезеңдерінде ... ... ... ... бұл процесті тәмамдау ... ... одан әрі ... ... мемлекеттік пәрмен бола қойған
жоқ. Мемлекет құқықтың ... ... ... ... ... жасай
алмады. Мұсылман құқығының негізгі ... оның ... ... ... ... ... норма
арқылы мемлекет өзінің рөлін жанамалай ғана орындап отырған. Бұл әрекет
мұсылман құқығының ... және ... ... ... көпшілік және құқық нормалары әрқашан тәуелсіз ... ... ... ... - деп жазды Р.Шарль, - қатаң ... ... ... ... ... ... кезеңдерде түсініліктілік және айқындылық принципі Батыс үшін ... ... ... ... - дін мен ... ... ... көрінісі.
Мұсылман құқығы ғылымның жеке саласы емес, ол ислам ілімінің бір ғана жағы.
Бұл дін ... ... ... - ... ... ... мұсылмандар осы ұғымға сенуі
керек еді;
2) Шариғат- адамгершілік жолы.
Шариғат адам баласы үшін жүзеге асуы ... ... идея ... ... ... жағдайда адам заң бұзушы болып табылады.
Ислам әлемінде мемлекет жүргізіліп жатқан діннің қызметшісі ... ... ... ... ... ... етеді. Таза құдай
жолымен шектеліп ... ... ... мен теологтары жер жүзі
исламға бағынатын құқықтар жүйесін жетілдірді. ... ... ... ... - ... рухының шығу мазмұны, мұсылман идеологтарының ... ... ... ... 2 ... бар: 1) ... ... тұтас
бір кешенді түсініктер дәрежесі, шығу тектері; 2) Материалдық ... ... ... ... ... ... оның екі ... қасиетіне көңіл бөліп
ислам нормасы, адамгершілік нормасы және ... ... ... алғы ... әкеп ... ... Мұсылман құқығының
шығу тегіне байланысты пікірлерге келсек, біріншіден, діни ... ... ... ... ... ... ... Мүхамад Йусуф Мұсаның, Субхи Махмасанидың пікірлері
мұсылман құқығы шығу тегі бойынша діни және құқықтылығы ... бой ... ... және оның ... алғы ... ... ... қорытындылай келіп, ислам дегеніміз-“сенім және мемлекет”,
ал мұсьшман құқығы (фикх) дегеніміз тек қана жеке құқығы емес дін де ... деп ... ... Й.ІПахт мұсылман құқығына дін және
мемлекет дуализмі тән деп ... ... ... - ең алдымен
дін, содан кейін - мемлекет және мәдениет дейді.4 ... ... ... ... ... ал мұсылман құқығы ұтымды емес, діни, ... ... деп ... ... және ... ... тұтастық тезиске негізделе
отырып, көптеген дін мен ... ... ... діни догматикаға
(теология) тән деген түжырымға келеді, мораль мәдениет ... ... ... бар деп ... бұл ... ... ие емес ... ұғым дейді. Мысалы, Абу ... Амир ... ... ... ... діни ... бір бөлігі дейді.6
Субхи ас-Салих құдайға бой ұсыну дегеніміз бөтен құқық емес деген ... және бұл ... ... ... ... Исламға бой ұсыну
оған деген құқықты ... ... ... Амир ... ... діни ... өзара тығыз байланысына көңіл аудара отырып,
мұсылман ... ... ... ... ... ... құқығы ең “адамгершілікті” құқығы болып
табылады2 деп тұжырымдаған.
Біздің қарастырып отырған сұрақтарымызға ... ... ... ... толығымен алып қарасақ мұсылман құқығының
жеке дара ... ... ... ... дінімен сабақтасып
тоғысатындығын айқындайды. Жоғарыда көрсерілген ... ... ... нормалары исламда діни мәдени ережесімен сабақтасып бір-бірін
толықтыратын фикханың бөліктері, Н.Торнаудың ескертуі бойынша: ... ... ... ... ... ... заң деп бір ... өрнектеуге болады.3 Шынымен де исламның діни,
құқықтық алғы шарттардың өзара тығыз байланыстылығы мұсылман құқығының діни
негізінің ... ... ... Бұл мұсылман құқығының
әрекеттенуші құқықтық нормалардың жүйесі ... ... ... ... ... ... ислам шығуының жалпыға тән нормативті шарттары туралы
әңгімелейік. Мәселен, мұсылман құқығының негізгі мәтіндер ретінде исламның
құқықтық емес ... ... ... және ... ... ... құдайға
бой ұсыну қасиетіне негізделе отырып, діни сенім, діни ... ... ... айқындаушы ережелерден қүрылған, мұсылман құқығының ... ... ... ... идеясын діни жұйе ретінде жүзеге
асырғандығы бағыты оның қүрамына діни мәдени ... ... ... ... деп әділ ... отырып мұсылман идеологиясының
айқын өрнектелген бастапқы саласы демекпіз.
Жекелеп қарастырғанда, жалпы идеологияның негізін түсіну ғана ... ... ... ерекшеліктері “мүдделік” концепциясы маңыздырақ
және бос негізгі құндылықты қорғау құқығына ... ... ... ... ... ... ... қағидамен тығыз
байланысты, оның құқықтық алғы шартының нормативтік ... мен ... ... ... ... ... ... діни мәдени
“ибадат” нормасынан айрықшаланбайды. Ибадат мұсылман құқығын кең мағынада
қарастырған кезде бөлінбейтін бір ... ... ... ... ... діни және ... нормалары бірден-бір мәтіндерге ие болып отырып
ұқсас құрылымды бір-біріне тән пәрменді әрекеттенуші тетікті.
Мұсылман құқығының ... ... ... ... қорғауға
бағыттала отырып, діни догмаға арқа сүйеді. ... ... ... ... ... ... ... нормаларынан құрылған сала алады.
Бірақ та, қазіргі жағдайда мұсылман мемлекеттерінде ... ... ... ... ... діни қағида қолданылмайды. Осы
норма бойынша мұсылман әйелдері мұсылман ... ... ... ... Неке құру ... ... ... болу керек. Мұсылман
азаматтық құқығы (муамалат) ... ... ... ... ең ... құқық Алланың иелігінде екенін уағыздайды. Мұсылмандық мемлекеттік
құқық ... ... тек қана ... болу ... Ел басының
өкілеттілігі діни сипатта, біріншіден ислам мүддесін ... ... ... ... ... құқықтық бақылау жасайды. Мұсылман саяси
құқық теориясы бойынша мұсылман мемлекетінің заң шығару билігі діни және
құқық ... ... ... ... ... ... мемлекетінің мақсаты исламның “мұсылмандық өмірдің қағидасын”
жүзеге асыруға бағытталған теократиялық мемлекет құруда. Мысалы, шийт саяси
теориясы бойынша мұсылман мемлекеті ... ... ... пәні ... діни ... ... қарастырылады. Мұсылманның процессуалдық құқығында
сот лауазымында ислам діни және моральдық алғы ... ... ... ... Осы ... бойынша куәгерге деген талап өте жоғары.
Ант беру, куәгердің кінәсіздігін дәлелдеу сияқты институттар ... ... ... ... ... ... елдің тұрғындарын
және халықты дініне байланысты екі топқа бөледі: “ислам әлемі” және “соғыс
әлемі”. Мұсылман мемлекетінің сыртқы саясаты ... ... ... дініне байланысты еді. Мұсылмандық халықаралық құқықтағы елеулі
институттардың бірі жихада-исламның бойын алып ... ... ... адамдарға қарсы соғыс жариялау. Мұсылман қылмыстық құқығы
(укубат) “Алланың құқығына” қауіп төндірген соның ішінде дінін ... ... ... әрекеттерді ауыр қылмысқа жатқызады. Мұсылман құқығы
бойынша қандайда күнә, тіпті ... қате де ... ... жазаланады.
2. Мұсылман құқығының мәтіндері
Мұсылман құқығы ғылымында мәтіндер ... ... өз ... ... ... ... ... кеткендей, мұсылман
зерттеушілері мұсылман құқығының құрамындағы өзара қатысты нормаларды екі
топқа бөледі. Бірінші, ... алғы ... ... ... мен ... мәні бар ... ... құлқы, айтылған сөзі және ... ... ... ... ал ... ... ... құрастырылған нормалар “иджма, қияс”.
1. Құран - ислам дінінің бас кітабы.
2. Сүннет - ... ... ... Иджма - мұсылман қоғамының бір тұтас келісімі.
4. Қияс - ұқсас пікірлер.
Осылардың ішінен негізін қалаушы норма ... ... ... ... ... Қүрандағы нормаларға негізделеді. Құранды мұсылман
құқығының мәтіні ретінде сипаттау үшін оның діни ... ... айта кету ... Құран-Алланың соңғы Пайғамбары Мұхаммедке
жіберген ... ... ... ол құқық кітабы немесе ... ... өз ... ... ... ... ... ауызекі етіп, оны
тыңдаушылар сол айтылған аяттарды жаттап алып, ауыздан-ауызға, бір-бірінен
таратып отырған еді. Барлық ... ... ... ... ... айтуларындағы текстердің ішінде ауытқулардың болғаны анық. ... ... ... ... ... ... ... -қайшылықты
пікірлер де кездескен. Арабтардың жаулап алынған территориясы ... ... ... ... ... ... қайта арасына жік салуға,
қате текстердің жол алуына душар ететіні себепті, барлық сүре ... ... ... ... ... етілу мақсаты бірінші кезекте тұрды.
Өйткені “Алланың сөзі”- Құранды қасиетті ... ... ... ... да ... ... ... халифтан бастап билеуші тап өкілдері
тікелей араласты. Бірінші халиф Әбу Бәкірге Омар ибн әл-Хаттаб (ол да ... ... ... екінші халиф болған) кеңес айтып, Құранды бір ... ... ... ... Әбу ... бұл ... қабылдап, 22 жасар
мәдиналық Зайд ибн Сәбитке ... ... ... ... ... ... тапсырады. Зайд сүйекке, тасқа теріге, пальма жапырақтарына
жазылған Құран аяттарын жинатып алдырып, оларды ... оның ... ... ... бірге болып, естігендердің де ... ... ... Зайд жеке ... ... ... ... Құранның
алғашқы редакциясын жасап шығарды. Алайда бұл ... Әбу ... мен ... ... ... жазылып, көбейтілмеді.
Алғашқы төрт халиф (Әбу Бәкір, Омар, Оспан және Али) белгілі бір
дауды, таласты ... ... ... мен ... ғана ... Егер ... мәселе жайлы шешімді олардан таба алмаған жағдайда ... ... ... ... шешімдер шығарып отырған. Әрине, мұндай
шешімдерді мұсылман құқығының білгірлерімен, ... ... ... ... Мұндай шығарылған шешімдерді қазылар пайдаланған. Қазіргі
кездегі ислам зерттеушілерінің ... заң ... түзу үшін ... ... ... аяттар мүлдем аз екенін ескертеді. Бұл жайлы араб
зерттеушілері де ... ... ... ... әмірші етіп тағайындаған
өз ниеттесі Муазбен сөйлескен мына бір ... айта ... жөн ... ... ... ... тартасың ?”- депті Мұхаммед. “Алла
сөзімен”, - ... ... “ Онан ... ше?” - ... ... ... Алла
елшісінің сүннасы бойынша” - депті Муаз. “ Егер де онанда таппасаң ше?”
-депті Мүхаммед. ... өзім ... ... ... - деп Муаз ... ... “Аллаға мың да бір рақмет, өзінің елшісінің пікіріне ... ... ... ... - деп өте риза ... ... осы ... отырып, мұсылман заңшыларды әрбір Құран мен Сүннада жоқ ... шеше ... Тағы да бір ... ... қазы бір істі өзі қарауынша
шешіп, дұрыс шешім істесе, онда оған екі есе, ал ... бір есе ... - ... Мүхаммед сөзін айта кетсек, онда талас-тартысты
істерді әрбір қазы өз ... ... ... ... ... Сол ... де ... Омар (634-644) түсынан бастап қазылардың
қасында ақылдасатын заң белгілері (факиһ) шығарған қорытындыларға орай
фатуа ... ... Олар ... ... және ... бір ... ... нормаларға (иджма) сүйенген.
VIII ғасырлардың ортасынан бастап халифатта имамдық мектептер (мазһаб)
пайда ... ... ... жаңа ... ... Бұл мазһабтар:
ханифилік, маликиттік, шафилік, ханбалиттік және шейттік ... ... ... ... мысалы, шейттік бірнеше ағымдарға бөлініп
кетеді. Бұл ... ... мен ... ... бір-бірінің ықпалынсыз
түсіндіріп өздеріне лайықты заң нормаларын жасады. ... ... ... ... ... шығарған шешімдері бір-біріне сәйкес келмей
жатты.
Уақыт өткен сайын әр ... заң ... ... мен ... ... әр ... шығарған шешімдері ұлғая түсті. Міне, осындай шығарған
шешімдерді кейбіреулері мазһабтың бірінде өте ... ... ... ... ... бір ... бірінің шешімін дүрыс деп санауға мәжбүр
болды. Ақырында өз жандарынан ... ... ... ... ... Яғни, мазһабтардың заң білгірлері қабылдаған шешімдер жетерлік ... біз ... ... ... ... көздеріне, яғни негіздеріне
тоқталып өтейік.
Құран текстінің ең көне ... ... ... VII ... ... ... Мұсылмандар ауыздарынан тастамай, жыр етіп айтып жүретін
Құранның осындай бір түрін Оспан оқып ... ... ... тарапынан
өлтірілгенде, оның қаны кітап парақтарына шашырап, сақталған деп санайды.
Міне, осы ... оның ... ... текстерінің шығу тарихын, алғашқы жазбасын анықтау, әрине,
өте қиын. Өйткені Оспан ... ... ... ... ... ... ... алынып, өртеліп қүртылғанын жоғарыда айтып өткенбіз.
Қазіргі кездегі әр ... ... ... анықтап, егжей-тегжей
қарағанымызбен, онан айтарлықтай өзгеріс таба ... Бұл ... ... ... ... үшін ... ... бөлгенде
ұшырасады. Құран 30 жүзге (бөлік) немесе сифарға бөлінген. Аяттар саны көне
қолжазбаларда әр түрлі. ... ... ... 6204 ... ... Үнді
және т.б. көшірмелерде 6236 аятқа дейін жетеді. ... ... ... ... ... ... әдетте 6226 немесе 6238 аят бар. Құран
сүрелері ... ... не ... қарай емес, көлеміне қарай
жайғастырылған. Тек қана бірінші сүре “Фатиха” 7 ... ал одан ... ... - 286 аят, ... - 200, ... - 175, ... - ... болып кеми береді. Ал, 103, 108 және 110 сүрелер үш аяттан, ал ... 114 сүре 6 ... ... ... не ... болып бөлінеді, яғни бұл сүрелер не
Меккеде, не Мәдинада ... ... ... сүрелерге бөлінгенімен,
аяттар көбіне бөлек-бөлек, әлеуметтік саяси оқиғаға орай, өзінің ... ... ... ... ... ... бір ... көзі - Сүнна (жол, үлгі) - Мұхаммедтің Құран жайлы,
қоғамдық түрмыс жайлы айтқандары мен істеген істері туралы.
Бұл ... ... ... ... ... ... айтуына
сене отырып, дін мәселелерінде, қоғамдық қарым-қатынас жөнінде Мұхаммедтің
істеген ... ... ... Бұл ... ... деп ... ... айтылып, тек VIII-IX ғасырларда ... ... ... 6 ... ... ... (870 жылы ... Мүслимнің (875
жылы өлген), Әбу Дәудтің (888 жылы өлген) хадистері. Әсіресе ... атты ... ... ... ішіндегі толық мазмұндысы
болып саналады.
Әлидің үлы ... 6 ай ... ... соң, өз ... ... Әбу ... ұлы ... тапсырады. Мағауия өзінен кейін халифтықты
Хасанның ... ... ... ... ... жасайды. Бірақ Хасан
өлгеннен кейін Мағауия уәдесін бұзып, өзінің баласы ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан Хусайн мен Язидтің
арасындағы шиеленіскен бақталастық ... ... ... ... ... ... жеңілісімен аяқталады. Халифтік умеялықтардың
һашимиттеріне 662 жылдан көшеді.
Умеялықтар 91 жыл ... ... ... ... ... діні ... Анатолия, Иран, Африка,Орта Азия , Түркістан, Ауғанстан, Кавказ,
т.б. ... ... ... ... ... ... көзге түскен халифтер
қатарында: Мағауия Әбу Сафьянұлы, Абумалик Маруанүлы, Уалит ... ... және ... ... ... мен әмір ... Сайарұлы
болған.
Умеялықтардың тұсында дін ережесін үйретіп (Құран ... ... әр елге дін ... ... ... белгілеген. Әрі мұсылман
дініндегі халықтарға шариғат жолдарының сан-салалы жаңалық ... ... әр ... қонысына, ұлтына қарай мұсылман мемлекетін төрт мазһабқа
бөліп, олардың әрқайсысын ... ... ... тағайындаған.
Мекке, Мәдинаның әкімі болып, һашимиттерге әмірін жүргізіп тұрған
кезінде умеялық Жүсіпүлы ... ... ... ... Яхия
Яғымарұлын алдыртып, 705 жылы Құранға харакаттар қойдырған. Одан бұрын
Құранда ... ... ... ... ... бір жыл ... ... ғалым
Яғымарұлы Яхия Хұттаждың зұлымдық жазасына тартылып өлген.
Умеялықтар халықты қаталдықпен ... ... ... ... ... ... Әбу Мүсілім Харасани деген көрнекті қайраткердің басқаруымен
умеялықтарды өкімет ... ... ... ... билігі 752 жылдан
бастап қайтадан һашими Аббасилер ... ... ... ... Аббастың
немересі Әбу-л-ғасұлы Абдолла отырды. Біз бұл арада тарихи шегініс жасап
отырған себебіміз ... ... ... ... енді жинап, кітап ете
бастаған болатын. Осы Сүннатларды әбден жинап өз мектептерін ... ... ... ... атақ ... Ал ... ... екені баршаға
аян. Шейіттер Сүннаға күмән келтіреді.
Сүннаның негізін қалағандар:
1. Ең беделге иесі Әбу Ханифа Ну’ман Ибн Сәбит, кейбір ... ... ... ... ... енді бір деректерде 699 жылы Куфада туылған,
ұлты түрік, 767 жылы Бағдатта өлген дейді. Ислам ... ... ... Ну'ман ибн Сәбит 661 жылы Куфада туылып, 731 жылы ... ... ... үшін ... ... ... дүре ... өлтірген дейді. Әбу
Халифа мектебін қолдаушыларды ханифийлер деп атайды.
2. Маликиттер мазһабының негізін салған Әбу Абдолла Малик ибн Анас ... 716 жылы ... ... десе, енді бір деректерде 713 ... ... 795 жылы ... ... ... Ол ... ... серігі
Саадидің аузынан естіп, хадис даярлаған. Бұл кісінің ... ... ... ірі ... мен ... ... ... Шафийлер мазһабының негізін Әбу Абдолла Мұхаммед ибн Идрис аш-Шафии
салған. Ол кейбір деректерде 772 жылы Палестинада туылған ... енді ... 767 жылы ... ... 819 жылы ... ... дейді. Шафии
негізінен сыни хадистер жинаған. Шафийдің “Озуль” атты еңбегі мұсылмандар
заңының ... ... Ол сол ... 14 том ... ... ... ... негізін салушы Абдолла Ахмед ибн Ханбал аш-
Шайбани 780 жылы туылып, 855 жылы өлген. Ол 30 мыңнан астам хадис ... осы 4 ... ... ... “Сүнна” деп, ал оның жолын
қуушыларды сүнниттер деп атаған. Сүнниттер дүние ... ... - іне көп ... ... ... тағы бір ... ... Иджма (бір нәрсені шешу,
дәлдестіру)-Құран мен ... ... таба ... ... ... заңы белгілерінің діни, заң және қоғамдық мәселелер ... ... ... ... ... шешілген пікірлерді Иджма
дейді. Қияс (өлшеу) - үйлестігіне орай шешуге арналған мұсылман заңдарының
қайнар көздерінің бірі. Бұл ... ... ... ... (аһл ... ... рационалдық пікірдегі топтар арасында айтыста пайда
болған. Былайша айтқанда, Құран, Сүнна және Иджма бойынша ... ... ... ... заңдарының тағы бір қайнар көзі болып - ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары ежелден қалыптасқан,
жазылмаған мінез-құлық заңдары. Ислам діні олардың басым ... ... ... ... қайта ол әдет-ғұрыптармен астарласып, араласып ... ... әдет ... ... заңдары секілді үстем тапқа қызмет етіп,
діни сенімді қорғап, таза сақтауға үндейді.
Әрине, даулы мәселелерді шешерде мұсылман соттары ... ... ... ... кейін барып заң белгілері пікірлеріне қарап
барып үкім шығаратын еді. ... ... ... ... саналып,
шариғаттың бұл қайнар көздерін түсіндіру үшін тафсирлер ... Әрі ... ... ... ... заңдарын түсіндіретін
түсіндірмесіз соттың іс алып баруы өте қиындады.
Мұсылмандық сот ісін ... ... тыс ... ... көп ... ... ... бір жүйеге түсіріп, анық
етіп жазылған еңбек қажет етеді. Осындай ... ... әл- ... ... Оны шейх ... ... Әли жазған. Ол Марғиланда (ежелгі
Транссаксонияда) 1152 жылы (хижраша 530 ... ... Бұл ... ... онда ... бір ... туралы әр түрлі
пікірлері қатар ... ... ... ... ... екені, несімен
артықшылығы барлығы ашып көрсетіледі. Автордың өзі сот ... ... ... ... ... бар ... Ол өз ... көбіне Әбу
Ханифа іліміне еліктеп, ханифилықтар ағымына лайықты шешетін. Шейх Бурхан
ад-Дин ли ... да ... ... ... Әбу ... соттық
шешімдерінен де көптеп мысалдар келтіріп отырады.
Әл-Хидая ислам діні мұсылман заңдарының толық жүйеленіп ... 4 ... ... ... мұсылмандықтың 5 міндеті (иман, намаз, ораза, зекет ... ... оның ... ... және жіберген
кітаптарына сену. Өзін пәк ... және ... ... пәк болу жолдары
айтылады. Намаз яғни, Аллаға құлшылық ету ислам дінінің ең бір ... ісі. ... бес ... ... ... күн шығар кезден
бастап, біраз көтерілгенше -памдап, түс ... күн ... күн ... ... ... күн батқаннан соң-қүптап намаздары
оқылады.
Зекет-кедей, аш-жалаңаштар, ... үшін ... ... Оның
мөлшері көрсетілген. Мысалы, жер ... ... ... ... ... түйеден бір ешкі, 10-14 түйеден екі ешкі,т.т. 200-ге дейін. Ал
200-ден көп болса, онда 4 ... түйе ... Бұл ... Мүхаммедтің өзі
жазып қалдырған делінеді. 30 сиырдан бір ... ... екі ... ... біреу, 120-200-ге дейінгі ешкіден үш ешкі т.т. 5 түйеден 1 қой, 10
түйеден 2 қой, 26-35 түйеден тайлақ, 75 ... ... 1 ... ... ... 2 ... т.т. 40 ... 1 қой (40-тан азға салық салынбайды). 121-ден
3 қой,301-ден 4 қой, т.т.;
ІІ-том - неке және ... ... - ... ... ... қарай жауап беру, бермеу құқықтары
жайлы;
ІV-том - қылмыс пен жаза туралы.
Сондай-ақ Хидаяда панасына алу, ұл етіп алу, ... ... ... ... серіктік, сатып алу , кепілдік төлеу, ... ... ... алу, келісім, қарыз, кепілдік, ... ... жер, ... құрбандық, қорлаушылық, аңшылық, тиым салу, қос
жыныстылық, бос жерді өңдеу құқылары, т.б.жайлы әңгіме ... ... ... ... соты ... көпшілік алдында, алдын ала даяргерліксіз
жүргізеді. Істі қазы не муфти алып барады. ... істе ... ... ... маңызға ие болады. Ант беруші кәмелетке толған, ақыл-есі дұрыс ... ... ... есі дүрыс еместердің, мастың анттары және зорлап
ант ішкізу, т.б. антқа саналмайды. ... ... ері ... ... әйелі мен
балалары ант бере алмаған. Антты ... айту ... ... ... ... ғана ыммен айтуларына болады. Шариғат ант беруден бас
тартуға рұқсат етпейді. Бас тартса бір құлға азаттық алып ... ... ... ... ... ... киіндіру тиіс. Егер ондай халы болмаса
үш күн ораза тұту қажет.
Өтірік ант беру ... ... ... өз ... ... не өзін ... үшін (мұндай жағдайда ол адам ішінен ант береді
де, ... ... ... ант ... ... ... ... ант беруге жақын. Уәдені асығые, ойланбай, ашуланбай,
ашуланып тұрғанда беруге рұқсат ... ... уәде ... ... ... өз еркімен айтқызуды талап етеді.Уәде де бір-құдай да бір деп,
уәде бергеннен соң оны орындаған.
Қарғану да уәде беру мен ант ішу ... ... де ... ... Ант ішу де, уәде беру және ... да ... тайпаларында ежелден-
ақ болып, тәңірі, аруақ атынын, ал ислам, еңгеннен соң Құран ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдауға болады. Құран мен
сүннеде діни нормалар мен мұсылмандардың өзара қатынасы және қоғамдық
өмірді ... ... ... бар. Ал енді ... айтылмаған жағдайларға
байланысты шариғаттың жалпы нормаларын арнайы ғылым әл-фикх-юриспруденция
зерттесе, ал шариғат нормаларын әл-фикх-құқық ... - ... ... ... ... концепциялары
2.1. Мұсылман құқығына дейінгі әдет-ғұрып, салт-саналары
Зиялы адамзат қауымы пайда болғалы бері ғылыми деректер ... ... ... Міне, осы зиялы адамзат әдет-ғұрпы,дәстүрі мен ... көп ... бойы ... ... ... жүмыстарының
нәтижесі. Олар тек осы жолмен ғана өздері жасап-қалыптастырған рухани
мәдениеттерін,өз ... ... ... ... ... ... отырады. Олар да өз ... ... орай ... ... ... ... балаға қалған әдет-ғұрып, дәстүрлер мен салт-сана, ... заң ... ... ... сол ... ... білдірген.
Каспий теңізінің сағаларында орналасқан Тұран алқабында сан ғасырлар
мен мың-даған ... ... ... ... түп ... сүрді. Кейін келе-келе тайпаларға одақтасып,жан ... ... ... ... қоныс аударып,өз ата-мекенінде қазіргі
қазақтардың ата-бабалары ... ... ... түркі халықтарының діни
көзқарастары мен рухани түсініктерінің бастауы ... ... ... ... ... ... тотемизм (жанды, жансыз заттар мен ... ... ... ... ... (табиғат құбылыстарына,
жан - 25 жануарлардың мүшелеріне табыну), анимизм (рух, ... ... ... т.б. алып ... Сана ... ... адамзат қауымы табиғаттың әр алуан ... мен ... ... ... ... сілкінуі,күн күркіреп,найзағай
ойнап, от шашып, оның ... ... ... ... ... соң аспан күмбезіндегі кемпірқосақтың қүбылуы, толассыз жауған
жаңбыр, оба секілді әр түрлі аурулар, жанар таудың ... т.б. ... мен ... ... бір күштің жасап жатқан ісі деп ұғып,
оны істеушіні “тәңірі”,”көк құдайы” деп атады. ... да олар ... онан ... тіледі. Сол “қүдай” жайлы аңыз-әңгімелер
шығарып,толғаныстарға түсті. Соның ... ... дін ... ... ... жүзі ... ... географиялық, табиғи жағдайларына
қарай, дінге көзқарастары мен сенімдері де әрқилы ... ... ... ... о ... дәл осы ... қүбылыстарына тәуелдігінен
шыққанына талас жоқ.
Ал енді біздің түркі нәсіліндегі қазақтардың ежелгі сеніміне келсек,
ол да басқа дүниежүзі ... ... ... ... өтті.
Патриархаттық-рулық құрылыстың қалыптасқан кезінде шаман дінін үстанды. Бұл
дін бойынша адамдар табиғатқа, ондағы ... ... ... ... ... ... дүниеден өткен ата-баба аруақтарын
қасиеттеп (“қүдайдан” соң оларға да ... Дін ... ... ... көп ... табынушылық пен жалғыз қүдайға табынушылық
арасында пайда болған деп топшылайды.
Шындығында да, шамандық дін өз ... көп ... ... ... емес пе? Отқа да ... ... де, ... де, қала берді өлген ата-
баба аруақтарынада ... ... ... ... ... ... түрде пайда болған тайпалық діндер болды, ... ... ... және саяси жағдайларынан өсіп шығып, солармен біте қайнасып
кетті”1 -деп ... ... ... ... ғана тән ... ... Сол секілді түркі тайпаларының да өздеріне қас ... ... ... ... ... ортақ түркілік сенімге топтасты. Мысалға “кие”
сенімін ғана алайық. “Әуелде, ... ... ... ... ... заттар адам сенімінде “киелі” саналып, - деп жазады Х.З.Ақназаров, -
бірте-бірте дәстүрлеріне ... О ... зат не ... ... ... оны қасиеттеп, бара-бара оны кереметке айналдырған. Сөйтіп, олар
кейбір заттар “киеге ие” егер осы ... ... ... ... ... ... ... оны ренжітіп алса - бір ... ... ... ... ... бар зат не ... ... деп
аталынып, ал солардың киесі ұрса, оны кесір деген. Міне, осы ... ... ... жақсылық пен жамандықты тудырушы деп ұғынған, ізгілік пен
кесірлікті, сол ... ... ... не кесірінің салдары деп санаған.
Адамзаттың күнелтуінің негізі деп саналған ... мен ... ... ... шығу ... ... қабылданып, әрі сол
көзқарастардың пайда ... ... ... келе жатқан әдет-ғұрыптары бойынша арабтарда некелесу немесе
ажырасу жайлары да неше түрлі болған. Некелесіп тұрмыс ... ... ... ... қыз жағының үлкендері елші жіберіп, келісіп, қалың мал ... ... ... ... бір мерзім ішіне келісіп, некелесіп тұра
беретін. Мұндай некені “көңіл ашар” немесе “уақытша неке” дейтін. Енді тағы
бір түрі: біреу өз ... ... ... ... ... ... неке” деп атаған. Бұлардан басқа өзінің қарындасын басқаға беріп,
оның орнына сол ... ... ... ... ... “қаршы неке” деп
атаған. Мұндай некені көбіне кедей, қалың мал төлейтін ... ... ... Тағы бір неке ... ... ... болған. Мұндай
неке біреу-біреуге батылдық, жомарттық іс көрсетсе, оның көңілін аулау ... өз ... ... рұқсат етілген. Ол дәуірде бұл ... да ... ... ... сай ... ... некеге
араласқан адамдар жүрген ортасында айыпты саналмаған. Ислам бұл некелердің
біріншісінен ... тиым ... ... ... ... бұл ... да ... болып, оның үстіне жезөкшелік те көп ... ... ... ғана ... деп ... солар ғана айналысқан, ал ... ол ... деп ... ... ... ... Әбу ... әйелі
өзі разы болып, Мұхаммедке ерік ... ... ... ... ... жол ... ... - мыс. Шындығында да,
ислам жезөкшелікке қарсы шығып, оған жаза ... Бұл ... ... бір ... ... мен ... некелесу дәстүрі бар. Әкесі өлсе,
ұлдарының бірі өгей шешесін ала беретін. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... соң өгей ... ... алдымен үлкен ұлы құқылы, ол
өгей анасына үйленгісі келсе, ... ... бір ... ... үстіне
тастау керек, бұл белгі бойынша өгей ана сол ұлдың әйелі болып, одан ... да, ... та, ... та ... етілмеген. Егер үлкен ұлдың алғысы
келмесе, онда кейінгі ұлдардың қайсысының ... ... ... ала ... ... ұлдардың қай-қайсысы болмасын, қалың мал төлеп, тойлық, сыйлық
дайындап, той жасауға міндетті. Бұл әдет ... ... ... некені “сүйкімсіз неке” деп атап, ... ... ... баланы
“жексұрын” деп атайтын. Ислам мындай некеге де үзілді-кесілді қарсы ... ... ... сияқты, “көп әйел алу” арабтар да болған. Көп әйел
алудағы негізгі ... ... жеке ... ... үшін болса,
екіншіден, жақындарынан қалған мал-мүлікті, яғни жетім ... ... ... ... ... “мұрагер” болу мақсатымен
ерікті, еріксіз үйлене берген. Ислам діні ... да шек ... Ол ... ... ол адам ... күш тағынан мықты болса 4 әйел алуға
құқылыдек барлығына ... тең ... ... әрі ... ... етуі ... Бұған шамасы келмегендер бір әйелді ғана қанағат
тұтуы тиіс”, -деп ... Бұл ... аңыз ... Алладан “бан
Хафтим” сүресінің үшінші аяты түскен. Көп әйел алу ислам бойынша ыңғайсыз
саналғанмен, ... ... ... ... Ол: ... ... ... кетсе, әйелдерді жезөкшеліктен қорғау үшін, тумаған
әйел үстіне келісім бойынша әйел алу, т.б.”
Бұрын жас қыздарды тірідей көму, ... мұра ... ... ... 4-
5 ... ... жас қыздарын әдемі киіндіріп, қыдыртып қайтамын деп, әкесі
алып шығып, алдын-ала қазылған орға ... ... ... ... ... тағылық түрде өлтіру дәстүрінің себеп-салдарына келсек, оны
тайпалар ... жиі ... онда ... ... қыздар күңге
айналдырылып, ру сүйегіне мәңгілік таңба салады, зор намысқа ... ... ұл ... ебін ... ... ... өз руына қайта оралады дегенге саяды.
Бұл арада ауыр түрмыс тауқыметін, қыздарға көп ... ... де ... ... ... көму дәстүрін кейін пайда болған ислам діні үзілді-
кесілді тоқтатты. 81- сүренің, 8-9 ... ... ... ... күнәсі үшін өлтіргенін сұрайды”, -делінген.
Арабияда қүл үстау, оны аяусыз езу өте ... ... ... адам
төзгісіз ауыр жүмыстарға салатын. Күңдерін жезөкше етіп, олардан ақша алып
отыратын. Ислам діні бұларға да шек ... айта ... ... ... да әдет-ғұрыптары бар еді. Мысалы, інгеннің бесінші
ботасы еркек болса, ол түйенің құлағын ... ... деп ... далаға
айдап жіберетін. Қатарынан он ботасы үрғашы болған ... де одан ... ... шудасын да қырықпайды. Қатарынан бес рет ... ... ... одан әрі ... ... ... ғана ... болатын да,
әйелдерге жеу арам деп саналатын. Оның есесіне өлі туған ... ... ... ... Інгеннің алғашқы туған ботасын пұттардың (құдайларының)
ризалығына құрбандыққа ... оны ... (ол ... ... ... да ... секілді ата жолын, ата салтын құру, рушылдық, т.б.
салттар өте ... ... Олар өз ... ... ... ... ... оның аяғы ру-рудың талас-тартысына, жан-жалына үласып,
қырқысып жататын. Арабтарда ертеден-ақ Ашһар харам (әжілік айы) мен 2-3 ... ... ... харамның қасиеттілігі соншалық, біреу ... ... ... ... өлтіріп кеткен болса, күң иесі кек қайтаруға
соңынан түсіп келіп, ... айда ... сол ... ... үшін ... Бұл ... ... адамдар жаудың да, достың да қалаларын бейқам
аралай беретін. Бұл айда ... ... ... ... ... ... өте жомарт келеді. Үйіне келіп түскен
қонағы үшін қонақасына қажет болса, мініп жүрген ... атын ... ... ... ... Бір адам өлсе, оны апарып жерлейтін де, сол қабірдің
басына өлген ... тірі ... ... атын ... түйесін қоса байлап
кететін. Мұндай ат не түйе сол байлаулы күйі ... ... ... ол адам о ... жаяу ... деген сенім болған.
Қолына қоянның тұяғын алып басқа ауылға бір адам айқайлап , ... ... және оба ... ... деседі. Тезек, сүйек, қоянның сүйегі, мысық,
түлкі секілді хайуандардың тістерін, ... ... ... тұмарлар
асынатын. Бұлай етсе, оны таққан адамдарды ... ... деп ... аңдардың етін жеу адамды әрі қайратты, әрі жүректі етеді деп
ойлайтын. Қазақтарда да ... ... ... ... әйелдің баласы
қайратты батыр болады деген сенім бар.
Жылан ... шаян ... адам ... сәнді бұйымын тағынса,
жазылады деп ... ... ... ... рет ... ... сол ... шығарып,
салып, қазаның сындырып тастайтын.
Үкі, қарға секілді құстар арқылы жын-шайтанмен кездесіп, сөйлесуге
болады деп санаған. Бұл жайлы сол ... ... өлең ... көп-ақ.
Арабтардың архитектуралық мәдениеті келшін емес еді. Керамика мен ... ... ... сарайлар, ғимараттар болған. Атақты тарихшы
Фазыл һамдани Сана қаласында ... ... ең ... ... ... ... аталып, ол халиф Оспан заманына дейін жақсы сақталғанын, ал ... ... ... Фазыл өзі болғанын, оның 20 ... ... ... ... ... ... ... бөлісілген. Алайда қайсы
тайпаның қуаты күшті, ауыз бірлігі мықты болса, сол ... ... ең ... жер ... ... жасыруға болмайды. Жер үшін
қақтығыстар жиі ... ... ... ... ... бойы ... ... ғасырға қарай жерге иелік рулық жүйесін сақтай ... ... ... ... бай ... шыға ... ... қатынас күшейе
түсті. Жердің де, малдың да көбі солардың қолына шоғырлана түсті.
Жоғарыда ... ... ... онша көп емес ... ... ... ... Хадрамаут, Махра, т.б.), солтүстікте және орталық
бөліктегі жерлерде жер өңдеумен айналасты. Олар ... ... ... ... жүзім, жеміс ағаштарын өсіреді. Бұл жерлерде егістіктер мен бақшаларды
қолдан суарып отырады. Арабтарда құрма ағашы өте ... ... ... ... рөлін атқарды. Күн ыстығына ... ... ... ... Оның сүйегінен кофе дайындап, нәрінен қант пен шырын алды және
шарап ашытты. Жапырақтары мен ... ... ... ... ... ... Арабия Үндістан, Парсы және Византия
елдерін жалғастыратын көпір іспетті, бұл арадан ... ... ... ... ... Арабия түбегінде біздің жыл санауымыздан бүрын Сабай (650-
115ж.ж.), Набатай (VT-Юбж.ж.) және (115-525 ж.ж.) қүл ... ... ... ... кім ... ... ... өмірінде Хижаз өлкесінің
алатын орны тіпті ерекше. Бұл өлке Нежд пен ... ... ... ... ... аймақ. Бұл арадан Йемен, Мысыр, Шам, ... ... ... ... ағылып жататын. Осы жолдың бойындағы Мекке
қаласы сауда-саттықты алдына жан салмай, дүркіреп түрды. Меккенің ... ... ... еді. ... - “қирш” (акула) деген ... VI және VІІ ... ... құрейштер арасында құл иеленуші қоғам
қалыптасты. Меккелік құрейштер арасынан ірі байлар, саудагерлер бөлініп
шыға ... ... Шам, ... ... керуендерді тауарлармен
қамтамасыз етіп қана қоймастан, құлдармен де сауда жасады. Ру сүйектері ... тек ... ғана ... өз ... ... ... өздеріне тәуелді етті. Сол дәуірдің өзінде-ақ ... ... атап ... ... кеңесі, эфиопиялық
құлдардан құралған полиция, т.б. түзілді.
Меккенің ірі қүл ... ... ... ... орын
Қағбаның үлкен әсері болды. Қағбаның негізін Ыбырайымның ұлы Смағұл ... ... ... ... ... одан ... ... адамзаттың
табиғат алдында дәрменсіздігінің бір көрінісі. Қағба - ... ... ... ... мағынаны білдіретін қара тас.
Біз әңгіме етіп отырған дәуірлер ... ... ру не ... ... ... ... Олар “құдайларын” Меккедегі Қағба тұрған
жерге қойып, белгілі бір мерзімде осыында ... ... ... Бұл ... VІП ... аяғы IX ... басында өмір сүрген араб
тарихшысы Хишам ибн Мұхаммед ал-Калбидің “Китаб әл-аснам”- “Пүттар жайлы
кітап” атты еңбегінде жазылған. Біз ... 630 жылы ... ... ... Қағбадан шығарып тастағанын жақсы білеміз. Исламға дейін әрбір
рудың өздері табынатын пүттары болып, ... ... ... ... ... деп ... ... өзгерістер нәтижесінде бытыраңқы рулар
одақтасып, өзара біріге бастады. Исламға дейін-ақ арабтар Қағбаға келіп,
оны қасиетті ... ... ... ... ... ... жылдың төрт айы бойына созылды. Бұл мерзім ... ... ... ... ренжіту, үрлық, т.б. қылмыстар болмаған. Егер оны Меккедегі
және оның атырабындағы Құрейш тайпасының абырой-атағы, даңқы күшейе ... ... ... ... құл иеленушілер, сүтқорлар көбейе
түсті. Құрейштер Қағбаның шырақшысы саналып, Қағбаның кілті солардың ... ... Әлі ... ... бұл ... жалғасып, Қағбаның кілті Қүрейш
тайпасының һашимиттер руының қолында келеді. Сол ... ... ... әлі ... ... отыр. Оны біз Меккедегі Қағбаға
(яғни қара тасқа барып) табынуынан-ақ көре ... ... ... ... қара ... ... пейіштен келген періште, ахырет күні оны айналып,
сауап етіп, сүйген адамдарға ара түседі ... Бұл тас ... ... жұрт ... сүйе бергендіктен мүжіліп, бұлініп, ... ... ... ... ... екінші халиф Омар ибн әл - Хаттаб (634-
644) былай деген екен: “әрине, мен ... тек қана тас ... ... ... да, зиян да ... ... Әттең, Мұхаммед сені
сүйгенін көрмесем, сені ... да ... ... ... ... бірі - осы қара ... ... табынуы болып табылады. Оған барып
табынушыларды - қажы деп атайды. Әрдір мұсылман өған көзі ... ... бір рет ... ... етіп қайтуды арман етеді.
Тарауда көрсетілген әдет-ғұрып, салт-дәстүр, жол-жоралар ... ... ... түп-төркіні болып табылған.
2.2. Шариғат, фикх және мұсылман құқығының қалыптасу ерекшеліктері мен
негізгі концепциялары
Мұсылман құқығын зерттеушілер оны ... ... ... қарастырып, әр түрлі анықтамалар береді. Осы ұғымды құқықтық және
кең мазмұнды қолданатын болса, діни немесе құқықтық жүйе ... ... ... екі ... ... ... бір ... кіретінін
анықтайды. Мұсылман құқығын көп қолданылатын “шариғат”, “фикх” және “му,
аманат” сияқты ... ... ... ... ... келмейді. “Шариғат” пен “фикх” ... ... ... ... ... ... ұғым жоқ. Осы ұғым ... тарихи эволюцияның
даму дәрежесіне байланысты әр-түрлі, кейде тіпті қарама-қарсы да көз
қарастар ... ... ... ... ... келе ... кезеңінде,
мұсылман діни салалардың бөлінбеген кезде фикх ретінде жаңа ... ... ... айтса, соңына келе исламның қоғамдық ... ... ... алғы ... ой ... ... ... пәні,
мәні бойынша шариғат мазмүнына сәйкес келеді, яғни Алла ... ... ... ... деген қағидаға сай келеді.
Мұсылман юриспруденциясының негізін қалаушылардың бірі Абу Ханиф (699-
767) фикхке ... бере ... бұл ... ... ... ... игеруге тиісті міндеттемелері дей келіп, ... ... мен ... ... ... куә ... “А-фикх, ал-Акбар” атты
мұсылман догматикасымен мәдениетке арналған трактатын айта кетуге болады.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... қалыптасу
кезеңіндегі (VIII ғ.) сипаттамалар, әлі де шариғат, фикхкенің ... ... ... кезі не ... ... ... құқықтық
концепциясының жүзеге асу процесінде бұлардың ... ... ... ... ... мен ... берілген және құдайға бой
ұсынудың нәтижесі болып табылатын адамдарға бағышталған алғы ... ... ... ... ... ... ... құрылуы осы терминдерді қолданылуымен тығыз байланысты,
яғни Пайғамбарды қолдаушылардың бекіткен ... осы ... ... және оның ... ... көп ... тигізді. Фикхка
дегеніміз жоғарыда көрсетілген мәтіндерде нақты жауап болмаса арнайы жеке
шығарылған шешімдерді ... ... ... ... ... пен фикх ... қарама-қарсы ұғым, демек қай жерде ... фикх ... сол, ... ... ... ... ішінде фикх мәтінінде
(усул ал-фикх) жоғарыдағы ұғымдарға әр түрлі түсініктеме берген. Бірақта
мұсылман құқықтық ... ... ... шариғат пен фикх
құқықтық ұғымдар ретінде екі ... ... ұғым ... қалыптасты.
Соңына келе, фикх тек қана мұсылман юриспруденциясының пәні ретінде, яғни
шариғаттың бір жағы ... ... ... ... номаларымен
құрылған болса, осы кезде догматика мәселесін құдай теоретиктерді (калам)
зерттесе ішкі сенім және ... ... ... - ... ... ал-виджданиат) қарастырады.
Жоғарыда көрсетілген тізбелер мұсылман құқығының шариғат пен фикх
жайлы елестердің тарихи эволюциялық жалпы ... ... және ... ... ... ... бейнелейді деп айта алмаймыз.
Қазіргі мұсылмандық юриспруденциясында шариғат пен фикх ... ... ... ... ұштасқан үғым деп қарастыратын
көзқарастар ... ... ... ... бұл ұғымдар синоним, Алланың
адамдарға жіберген ... ... ... ... ... исламның
түтқасын жалпы қағидасын, адамдардың арасындағы қатынастар нормасы мәдени
ережелермен догматикасын анықтауға ... Біз ... ... ... ... ... исламда қалыптасқан нақты мінез құлық
ережелерін және Пайғамбардың Құран мен Сүннетіндегі ережелерін ... ... ... ... ... пен ... мазмұны тең деп
қарастырып, мұсылмандардың мінез құлық ережелері деп шектейді. Жоғарыда
көрсетілген ... ... ... пен ... ... барын дәлелдейді. Бұны қолдаушылар шариғат дегеніміз Құран мен
сүннетте көрсетілген бір текті нақты ережелері ... фикх ... ... талқылау жасау және ... ... ... ... норма. Тарихта көрсетіп кеткендей бұл концепция
мұсылман юриспруденциясының захир ағымында кездеседі. Қазіргі ... ... ... ... үғым ... пен ... арналған аталмыш көзқарастар қазіргі ... ... ... Осы ... дәл бөлу ... ... байланыстылығын және мұсылман құқықтанымының ерекшелігінің
айқындығы. Қазіргі юриспруденциясының шариғат пен ... ... ... ... ... бірі ... діни догматика (акаид) мен этиканы
(ахлак) қоса отырып адамдар ... ... ... пен ... (ибадат) реттеуші тәжірибелік нормалардан тұрады. Осындай
нормаларға Құран, ... ... ... ... ... ... ... талқылаған шешімі басқа да рациональды тәсілдермен
(иджтихат) қалыптастыру және де ірі ... бір ... ... ... ... ... (иджма) екенін белгілеу дұрыс деп
ойлаймыз. “Тәжірибелік” ... ... фикх құра ... шариғаттың
құрамдас бөлігі болып табылады. Осыдан келе шариғат фикхке қарағанда кең
көлемді ұғым.1
Қазіргі мұсылман құқық әдебиеттеріне ... ... ... ... ... ... бізге мәлім. Көптеген араб ғалымдары
шариғат пен ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерінің барын айта келіп кей кезде ... ... ... ... ... ... Құран мен Сүннетте
берілген ... ... діни ... ... ... шариғатта “Мұхаммед пайғамбар арқылы адамдарға жеткізу”
қағидасы құдайға бой ұсыну ... ... ... ... ... ... ... ие бола отырып, адамдар үшін ... ... ... ... ... ... табылады. Барлық
мұсылман құқығының мектептерінде танылған Қүран мен ... ... ... ... ... бола ... фикх құрамына енеді.
Фикхкенің көптеген нормалары иджтихатқа ... ... ... ... ... пен фикх ... мен Сүннетте нақты көрсетілген
мінез құлық ережелерінде ұштасады. Әрине, бұл нормаларды жүзеге ... ... ... ... етпейтін жағдайда.
Шариғат нормалары өзгермейтін мәңгілік бірақта бүның нормаларының ... ... ... және қоғамды жеке адамдардың ... ... ... шешімге сәйкес келмейтін мүддені ... ... ... ... ... ... тұжырымдамалары
заңгерлердің теоретикалық қызметінің нәтижесі, ... діни ... ... ... ... ережелерін ескере отырып, қатеден
бойын аластатады. ... ... ... ... мен ... жалпы
ережесінеде берілген. Барлық пайымдауларға негізделе отырып, фикхенің
шариғатқа қарағанда ... ... ... ... ... болады. Екінші жағынан құдайға бой ұсынуды ... ... ... ... діни ... ... толық қамтыған
шариғат фикхке қарағанда кең мазмүнды. ... ... ... фикх ... ... ... ... байқалады. Аталмыш концепция
фикх шариғаттың элементі емес және ешқандай бөлігі толығыспайды деген
пікірден ... ... ... ... ... ... ретінде түсіну
керек. Бұндай көзқарасты қолдаушылар ... ... ... ... ... ... ... ойлауын Құран мен Сүннетте
көрсетіп міндеттеген алғы ... ... ... Бұрынғы совет
зерттеушілері шариғатты “құдай” ... діни ... ... ... деп
атаған. Ұқсас көзқарасты басқа да ғалымдар ұстайды. Мысалы: И.Шахт, Шариғат
дегеніміз ... ... ... ... - ... ... ... пен фикх заң деген мағынаны білдіретін ... ... ... мұсылмандарға қалған өсиет.3 Л.И.Климович шариғат ... ... ... ... ... жинағы.4 Ал,
С.М.Прозоров шариғат дегеніміз мұсылмандардың діни ... ... ... ... ... ... ... норманың кешеңі. Осыған орай
адамдардың мінез құлқын өмірдің әр қилы салаларының тәжірибесінде реттейді5
деп ... ... ... ... ... пен ... ескермей тек
қана құқықтық емес кең көлемді құбылыс ... ... ... ... ... ... діни ... бекітеді, және де
қоғамдық қатынастарды құқықтық реттейді.6 Осы көзқарасты “мұсылман құқығы”
арнайы құқықтық мағынада емес ... ... ... ие. Бұл ... ... ... кең ... соның ішінде құқықтық нормамен
мұсылмандалған құқық ... ... ... ... ... ... ... ибадат және муамалат деп
бөле отырып пәрменді көңіл аудармайды. ... ... ... бар ... ... нормалар сан қилы түрге бөлінеді. Осы қоғамда ең негізгі орталық
орынды құқық иеленеді. Әлеуметтік ... жеке дара бір түрі ... ... ... ... жатқызуға болады. Берілген нормалар бір-бірін
толықтыра отырып қоғамдық қатынасының мінез құлқын ... ... ... жеке ... құрады. Мұсылман құқығы (фикх) кең мағынада ... ... ... құра отырып нақты көріністің бір түрі болып
табылады.
Ислам тараған мемлекеттерде діни сана ... ете ... ... ... ... ... ... айрықшаланады. Ислам сияқты
жүйені анықтау исламның діни ... ... ... ... Осы ... ... деп ... әлеуметтік нормативтік реттеу
жүйесін айтамыз.
Сонымен қатар бұл жүйе мұсылман діни құқығына ұқсас емес, яғни ... діни ... ... ... қарастырылған. Реттеушілерді
арасында жекелеп қарастырғанда жергілікті ислам діни ... ... ... ... ... өмірінің бейнесін қамсыздандырады.
Жазылған тұжырымдар мұсылмандар өміріндегі ерекше өзіндік оқиғалармен
дәлелденеді. Сондай-ақ ... ... ... ислам жүйесі өзіне
мінез қүлық ережесінен басқа діни, құқықтық, адамгершілік норма, әдет-ғұрып
және инабаттылық ... ... ... ... ... ... ... мораль ережесі т.б.) діни және құқықтық
реттеушіге жеке дара қатыстылық ... ... Бұл ... исламдық
сипаты қоғамдық қатынасты реттеуге әсер етуші идеялық негізді ... ... діни ... ... ... ... ... ислам қоғамдық өмірге қондырма бөлшектеріне құқықтық реттеуге
қарағанда пәрменді орынға ие. ... да ... ... ... реттеуші діни норма үлкен жұмыс атқарады. Бұған діни нормадан
басқа әлеуметтік реттеушілерді жатқызуға болады. ... ... ... - ... Діни ... жүйе ... фактор бола отырып басқа да
мінез құлық ережелеріне тікелей қатысты.
Мұсылман құқығы кең мағынада түсіну ... ... ... ... деген сөз емес. Әрине, құқықтық нормалардың басқа да мінез-
құлық ережелермен қатыстылығы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... құқықтық мағынадағы құқықтық элементті жоққа
шығармайды. Шын мәнінде қазіргі мұсылмандық ... осы ... ... пен фикхкенің құрамында жеке ... ... ... ... Осы ... шариғат пен фикхкеге қатыстылығына
байланысты әр түрлі толғаулар ... ... бірі ... құқықтық
құрамын фикх құрайды. Ал басқа ғалымдар фикхкені екіге ... ... ... ... ... мәдени ережелерді (ибадат)
жатқызады. Нормалардың құқықтық сипаты мұсылман еместерге де сат ... ... ... ... Жақтаушылар құқықтық нормаларды
(муамалат) шариғаттың ... ... ... ... Иран ... Хасан Афшар шариғаттың құрамындағы құқықтық
нормаларды ... ... ... оны ... ... Оның ... ... қоғамындағы адамдардың мінез-құлықтары барлығы дінмен
тоғысқан, бірақ дінмен ... тыс ... ... ... ... адамдардың бір-біріне деген “индивидтік” құқықтарын
таза діни алғы шарт, “Алланың құқығынан” ажырату тиіс.1
Мұсылман құқығы мен ислам діни ... ... ... ... ... ... ядросы болып Құран мен Сүннеттің (нусус)
ережелерінде пәрменді орын ... алғы ... мен ... ... ... (муамалат) және жеке мәдени ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін
мұсылмандардың мәдени мінез-құлықтарын реттейді. Марокко, ... ... ... айында ораза ұстамағаны үшін ... ... ... ... ... бес уақыт намазға
жығылуға міндетті. Сол сияқты кейбір діни нормаларды, ... ... ... ... ... беріп, құқықтық нормаландырады.
Қорытынды
Мұсылмандар тығыз орналасқан елдер өз заңдарында ислам қағидасына
шынайы берілгендігін мәлімдейтінін ... ... ... ... орай
сәйкестендірілігін заңнама нормалары соттың түсіндіруінде исламның
ұстындары мен ... ... ... ... ... түседі.
Мұсылмандардың классикалық құқық нормалармен кейбір дәрежеде қабыса
қоймайтын кері ... ... ... құқықтық актілердің заңдылығын
негіздеу судьялардың дәйектемесін талап етеді. Алайда, бұл әлемдік озық
тенденцияларға сәйкес ... ... ... ... ... бұру
қажеттілігінен туындап отыр ғой.
Алайда, сот тәжірибесі сонау VII-X ғасырлар кезеңінде Құран мен сунна
түсіндірмелері негізінде ... ... ... ... ... ғана ... қалмайтынын айту ләзім. Қазіргі
қоғам жағдайы ислам қағидаларын сақтай ... ... ... қоғамдық қатынастарға қатысушылар теңдігін қамтамасыз етуді
қалайды. Осы орайда ... орта ... ... мұсылман құқығы
нормаларын жете біліп, құқық құрушылықты шын мәнінде қамтамасыз етуші сот
тәжірибесі көмекке ... ... ... бұл ... ... ... ... құқық шегінде құқықтық актілерді шығарушы мұсылман
мемлекеттерін басқарушылар да ... ... ... ... ... ... авторларының пікірлерін міндетті түрде қолданудан
толықтай бас ... ... ... мен практика белең алып, судьяларға
бүгінгі күннің талаптарын есепке ала ... ... мен ... ... ... мүмкіншілігі берілуде. Сондықтан осы заманғы мұсылман
мемлекеттеріндегі сот практикасы тараптардың дәстүрін, ... ... ... заңнамасы ислам принциптері мен догмаларын қамтамасыз
етумен бірге ... ... ... ... заң ... емес ... ... сүйенуді талап
етеді, сот тәжірибесі осы талапты өзінше пайдалана алғандықтан ислам құқығы
нормасының ... ... ... ... ... ежелгі нормаларын бүгінгі жағдайға бейімделуде осы
бағыттағы сот органдарының қадамдарын қолданушы ... ... ... және атқарушы органдары қызметінің маңызы өлшеусіз. ... өз ... ... ... бой ... және ... ... құқығын өзінше түсіндіретін мектебі болуына байланысты соттар,
үкіметтен қайсысын қолдану керектігі жайлы сұрап, нұсқама алып ... ... ... келе, келесі тұжырымдарды жасаймыз:
▪ ислам діні – біріктіруші сипаттағы ілім. ... ... ... табыстыратын бастаулардың тумасы.
Жалпы дінді зорлық пен қудалау ... ... ... ... іс ... ол ... ... харамдық пиғылы, ықпалы;
▪ исламдағы социо-нормативтік реттеушілер ... ... ... ... оның ... алғы шартының нормативтік
мазмұны мен орта ... ... ... ... ... ... мәдени “ибадат” нормасынан
айырықшаланбайды? Ибадат мұсылман ... кең ... ... ... бір бөлігі болып және құқықтық
нормалары бірден-бір мәтіндерге ие бола отырып ұқсас ... тән ... ... ... Бұл ... ... қарастырады. Бірінші, құқықтық алғы шартты құратын
Құран мен Сүнна, ... ... ... ... ... ... ... – Алланың Мұхаммед пайғамбарға жіберген ғибраттарынан, сөздері
мен өсиеттерінен тұратын қасиетті кітап.
Сүнна - (жол, үлгі) Мұхамедтің ... ... ... ... жайлы
айтқандары мен істеген істері туралы.
Иджма – (бір нәрсені шешу, дәлдестіру) Құран мен Сүннадан ... ... ... ... ... заңы ... діни, заң және
қоғамдық мәселелер жөнінде кемсілген пікірлеріне сүйенеді.
Қияс – (өлшеу) үйлестігіне орай шешуге ... ... ... ... ... Ол ... ... кезінде дәстүрлермен,
логикалық, рационалдық пікірден топтар арасында ... ... ... ... кең ... түсіну мұсылман құқығының құқықтық
феноменін нормалардың ... да ... ... ... ... ... ... элементті жоққа шығармайды. Шын ... ... ... пен фикхкенің құрамында жеке құқықтық ... ... ... Осы ... ... пен фикхкеге
қатыстылығына байланысты әр түрлі толғаулар туындайды. ... ... ... ... фикх ... Ал басқа ғалымдар фикхкені екіге
бөліп адамдардың арасындағы қатынасты реттеуші ... ... ... жатқызады. Нормалардың құқықтық сипаты мұсылман еместерге де сот
немесе мемлекеттік органдар арқылы қолданылады. ... ... ... ... құрамдас элементі ретінде қарастырады.
Мұсылман құқығы мен ислам діни жүйесіндегі құқықтық феномен ретіндегі
ерекшелігіне тоқталсақ негізгі ... ... ... сен ... ... ... орын алатын алғы шарттар мен адамдардың арасындағы
қатынастарды реттеуші ... және жеке ... ... ... ... ... тізімі
1. Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. – А., 1998.
2. Ақназаров Х.З. Қазақстандағы ислам дінінің ерекшеліктері. - ... 1986. - 36 ... ... Х.З. ... ... ... 1992, №9.
4. Алтай X. Құран туралы батыс ойшылдарының пікірлері. ... ... ... ... Ы. ... ... Шариат-ул-ислам. - Алма-Ата:
“Қазақстан”, 1990. - 80 бет.
6. Дөртенов С.Б. Бүгінгі ислам. - Алма-Ата: ... 1988. - 44 ... ... Ә. ... және қазақ қоғамы. Заң газеті. 1997. 15 қаңтар.
8. Ислам ... ... 1994, ... Ілес М. ... ... ... // Егемен Қазақстан, 1997, 28 қаңтар.
10. Кенжеахметұлы С. Ислам тағлымы. //Ақиқат, 1997, №1.
11. 13. ... Л.И. ... ... ... Ауд. ...... 1990. - 272 бет.
12. May дуди Әбу Әли. Қазіргі ислам. // СарыАрқа, 1993, №5.
13. Мүхтарова А. ... ... ... // Заң ... 1996.
№3-4.
14. Мусульманину об исламе: обряды и молитвы. - Алма-Ата, 1995. -64 стр.
15. Мұбаракұлы Е. Орта Азия: ... және ... ... // Заң ... ... Нұртазаүлы Д. Хадистер қасиетті қағидалар. // Заң газеті. 1996.№17.
17. Өсеров Н, Естаев Ж. Ислам және ... ... ... 1992. -152 ... ... Діни-дәстүрлі құқық нормаларына сот дәйектемесі. ... 02/2002. – 55-59 ... ... ... құқықтық жүйесі: қалыптасуы мен дамуы // Әділет
министірлігінің хабаршысы 8’95. – Алматы. – 56-61 бет.
20. М.А.Серсембаев. ... ...... 1999.- 43 ... ... ... тоғысында. – А., 1997.
1 Сюкияйнен Л.Р. Мусульманское право. Вопросы теории и ... ө ...... ... Р. ... право. – М., - 10 с.
1 Субхи Махмасани. Фалсафат ат-ташри фи-л-ислам. Бейрут 1952,14-15бет.
2 Субхи Махмасани Фалсафат ... ... ... 1952, 15 ... Schacht J. An Introduction to Islamis Law. Ox., 1966. 2 бет.
4 ... Р. ... ... ... 1959. 11 ... ... ... Ал-Васит фи усул ал-фикх ал-ислами. ... ... ... ... 1981-82. 159 ... Абд ... Амир. Ал Мадхал ли-дирасат ал-канун ал-мукаран би-л-фикх ал-
ислами. 4.1-2.Каир-Бейрут. 1969-78. 7 с.
1 Субхи ... ... ... ал-исламийа. Бейрут 1978. 12 бет.
2 Абд ал-Азиз Амир. Ал Мадхал ли-дирасат ал-канун ... ... ... 4.1 -2. ... ... 30 бет.
3 Торнау Н.Е. Особенности мусульманского право. Дрезден. 1880. 10 ... ... Абу ... Халлаф. Хуласат тарих ат-ташри ал-ислами. ... ... ... J. An Intraluction to islamit Law Ox. 1966. 1 бет.
2 Массэ A. ... ... ... ... ... ... право. M.1959. 11 бет.
4 Климович Л.И. Ислам. Очерки. М. 1962. 215 бет.
5 Ислам. Краткий справочник. М. 1983. 122 бет.
6 Беляев Е.А. ... Р. ... ... М. 1959. 5-6 ... Наср Фарид Васил.Кандат ал-муамалат ат-ташрийа байна мафхум ал-вади ва-л-
мафхум аш-шари. ... ... ... ... 1981. №3, 159 бет.
1 Afchar H. The Muslim ... of Law. - ... ... ... Law. Vol.2. The Legal Systems of the World. Their ... ... Chap. 1.The Different Conceptions of the Law. Tibingen-
Mouton-The Hague-Paris. 1975-90,96 бет

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы46 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Ауған соғысы4 бет
Біріккен сабақ23 бет
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың қарым – қатынас сферасы27 бет
Бастауыш мектеп математикадағы арифметикалық ағымдар оқыту әдістемесі29 бет
Бастауыш мектеп математикасын оқытудағы оқушылардың жас ерекшеліктері39 бет
Бастауыш мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халық ертегілерін оқыту процесіндегі ролі58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь