Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қарыз мәселесі

КІРІСПЕ
МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЫЗ ЖӘНЕ БЮДЖЕТ ТАПШЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Мемлекеттік қарыз және бюджет тапшылығы: негізгі түсінік, экономикалық мәні, көрсеткіштері
Мемлекет қарызын басқару және оның әдістері
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЫЗ МӘСЕЛЕСІ
Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы қарызы
2.2 Мемлекеттік қарыз мәселелерін шешу жолдары
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кез келген қоғамда белгілі бір игіліктерді алу үшін қолданылатын ресурстар шектелуіне байланысты олардың жетіспеушілігін байқауға болады. Өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін адамдар таңдауға мәжбүр. Экономика - адамдар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін шектеулі ресурстарды пайдаланғанда туындайтын таңдауларды зерттейтін қоғамдық ғылым. Барлық ресурс бүкіл адамзаттың қажеттіліктерін қанағаттандыруға жете бермейді. Мұндай жағдайда сиректілік пайда болады, яғни кез келген адамның қажеттілігін қанағаттандыруға ресурс көлемі жетпейтін жағдай. Сондықтан да экономиканы зерттеудегі алғашқы қадам – қандай тауарларды, қаншалықты мөлшерде өндіру керек деген сұрақтарға жауап беру. Қазіргі экономиканың өзекті мәселелерін тиімді жолмен шешу басты міндет болып отыр.
Курстық жұмыстың тақырыбы « Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қарыз мәселесі» деп аталады. Бұл жұмыста бюджет тапшылығы мен мемлекеттік қарыз және Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қарыз мәселесі қарастырылған.
Мемлекеттік бюджет қоғамымызда салыстырмалы түрде капитализм кезеңінде пайда болды. Оның пайда болуы мемлекеттік қаржының монарх қаржысынан бөлінуімен және соңғысының билігінің шектеулігіне қатысты мемлекеттік басқарудың демократиялық түріне көшуімен байланысты болды. Бюджет әлемнің барлық елдерінде мемлекеттік қаржының және ақшалай қорының негізі ретінде қызмет атқарады.
Бюджеттің және оған қатысты мәселелердің саяси маңызы мен мәні кең ауқымды болып келеді. Осы бюджетке қатысты мәселелердің бірі бюджет тапшылығы мен мемлекеттік қарыз болып табылады.
Мемлекеттік қарыз макроэкономиканың ірі масштабты мәселелерінің бірі болып табылады. Мемлекеттің бюджет тапшылығы және мемлекеттік қарызы - экономика жағдайының ең негізгі көрсеткіштері. Осы көрсеткіштер бір – бірімен тығыз байланысты, себебі мемлекеттік қарыз бюджет тапшылығы салдарынан туындайды. Сондықтан, бұл проблемаға дәстүрлі түрде аса назар аудару керек.
Мемлекеттің қатысуының арқасында реформалардың жетістіктері мен әлеуметтік - экономикалық көрсеткіштерінің жақсаруына қарамастан ұлттық экономикада экономиканың даму және қауіпсіздігін сақтауда бұл мәселелердің актуалдығын ескеру керек.
1. Ілиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы. – Алматы, 2005. – 552 б.
2. Бибатырова И.А., Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 106 б.
3. Булатова А.С. Экономикалық теория. – Москва: Юристь, 1999. – 596 б.
4. Орешин В.П. Экономиканы мемлекеттік реттеу. – Москва: ИНФРА-М, 2001. – 124 б.
5. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. – Макроэкономика. - Москва, 2000. – 416 б.
6. Мамыров Н. Қ., Тілеужанова М.Ә. Макроэкономика. – Алматы: Экономика, 2003. – 431 б.
7. Оксикбаев О. Устойчивость параметров экономического развития и экономической безопасности Казахстана // Қаржы – қаражат. – Алматы, №1,2005. – 98 б.
8. Берстембаева Р. Государственные внутренние заимствования: проблемы совершенствования // Қаржы – қаражат. – Алматы, № 4, 2005. – 102 б.
9. Дорнбуш Р., Фишер С. Макроэкономика. – Алматы:Білім, 1997. – 571б.
10. Мұқанова Г. Қарызың қаншаға жетті?// Түркістан. - №11, 2007. – 12б.
11. Жанділдин Ж. Мемлекеттің қарызы қанша? // Егемен Қазақстан.-2004., 14 желтоқсан.-14 б.
12. Мұхамеджанова А. Әлем елдері сыртқы қарыздан құтылуда, ал біз...//Егемен Қазақстан.-2005., 24 желтоқсан. - 14б.
13. Көптілеуов А. Сырттан қарыз алған жақсы. Бірақ оны қалай қайтарамыз?// Экономика. – 2006.,16 тамыз. – 12 б.
        
        КІРІСПЕ
Кез келген қоғамда белгілі бір игіліктерді алу үшін қолданылатын
ресурстар ... ... ... ... байқауға болады.
Өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ... ... ... - ... өз ... ... үшін ... пайдаланғанда туындайтын таңдауларды зерттейтін қоғамдық ғылым.
Барлық ресурс бүкіл адамзаттың қажеттіліктерін ... ... ... ... ... пайда болады, яғни кез келген адамның
қажеттілігін қанағаттандыруға ресурс көлемі жетпейтін жағдай. Сондықтан да
экономиканы ... ... ...... ... ... өндіру керек деген сұрақтарға жауап беру. Қазіргі экономиканың
өзекті мәселелерін тиімді жолмен шешу басты міндет болып ... ... ... « Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік
қарыз мәселесі» деп аталады. Бұл жұмыста бюджет тапшылығы мен ... және ... ... ... ... мәселесі
қарастырылған.
Мемлекеттік бюджет қоғамымызда салыстырмалы ... ... ... болды. Оның пайда болуы мемлекеттік қаржының ... ... және ... билігінің шектеулігіне қатысты
мемлекеттік басқарудың демократиялық түріне көшуімен ... ... ... ... елдерінде мемлекеттік қаржының және ақшалай қорының
негізі ретінде қызмет атқарады.
Бюджеттің және оған қатысты мәселелердің саяси ... мен мәні ... ... ... Осы ... ... мәселелердің бірі бюджет
тапшылығы мен мемлекеттік қарыз болып ... ... ... ірі ... ... ... табылады. Мемлекеттің бюджет тапшылығы және ... ... ... ... ең ... ... Осы ... бір –
бірімен тығыз байланысты, себебі мемлекеттік қарыз бюджет ... ... ... бұл ... ... ... аса назар
аудару керек.
Мемлекеттің қатысуының арқасында реформалардың жетістіктері ... - ... ... ... қарамастан ұлттық
экономикада экономиканың даму және қауіпсіздігін сақтауда бұл мәселелердің
актуалдығын ескеру керек.
Мемлекеттік қарыз және бюджет ... ... ... бері ... бірі ... табылады. Саясаттың тапшылықты бақылауынан тұйыққа
тірелуіне байланысты ... ... өсу ... ... Осыған орай
елде бюджет тапшылығының пайда болу мүмкін бе, оның экономикалық ... ... ... ... ... ... пікірталастар орын алады.
Әр мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін сақтауы ең ... ... ... ... сол ... сақтау бойынша, сыртқы қарыз жалпы
ішкі өнімнің белгілі бір мөлшерінен аспауы тиіс екен. ... ... ол ішкі ... ... 20-25 пайызын құраса, оны ... ... еш ... ... деп қабылданады. Сырттан қарыз
алатын елдер осы баланстың бұзылмауын қатаң қадағалайды. Ал ... ... ... еліміздің жалпы ішкі өнім көрсеткіші сыртқы қарыз
мөлшерінен сәл ғана ... ... ... "Бұл ...... ... ... бар деген сөз", – дейді Қазақстан даму
институтының директоры, экономика ғылымының докторы Мағбат Спанов.
Курстық жұмыстың негізгі мақсаты – мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мәнін ашу және осыларға қатысты
мәселелерді терең қарастыру болып ... ... осы ... ... ... сұрақтар мен міндеттерді
кіріктіреді:
• ішкі және сыртқы мемлекеттік қарызды қарастыру;
• бюджет тапшылығының пайда болу себептері;
• бюджет тапшылығы мен ... ... ... ... ... ... басқару және оның әдістері, нысандары;
• Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қарызды басқару мен ... ... жазу ... ... және шет ... ... инвестицияға байланысты жазған еңбектері пайдаланылды. Сандық
берілгендер ҚР заңды және нормативтік актілері, ҚР статистика Агенттігінің
статистикалық материалдарынан ... ... ... ... ... ... - қаражат», «Түркістан» атты мерзімді басылымдар, ... ... ... атап ... ... С., ... Қ.,
Бибатырова И., пікірлеріне сүйене отырып курстық жұмысымды жаздым.
Курстық жұмыс кіріспеден , негізгі бөлімнен, қорытындыдан ... ... ... ... және ... курстық жұмыстың
негізгі мақсаты мен міндеті анықталған. Негізгі бөлім қойылған мәселеге
арналған, яғни осы ... ... ... қарыздың және бюджет
тапшылығының теоретикалық ... ... ... бен ... ... ішкі және ... қарызды басқару, басқару әдістері,
нысандары және осы мәселеге қатысты Қазақстан ... ... ... ЖӘНЕ ... ТАПШЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1. Мемлекеттік қарыз және ... ... ... ... ... ... ... – бұл алынған және белгілі бір күнге ... ... ... ... ... ... ... қоса).
Мемлекеттік қарыз ұлғаймалы ұдайы өндірістерді және ... ... үшін ақша ... ... нысандарының
бірі ретінде мемлекеттік ... ... ... ... ... бағалы қағаздар иелеріне қарызы жинала береді және
мемлекеттік қарызға ... ... өзін ... бұрын, пайызбен
қайтару керек. Қазіргі мемлекеттік ... бұл – ... ... Кейбір
салық төлеушілер мемлекеттік бағалы қағаздардың иелері болып табылады, олар
осы қағаздардан пайыз алады, сондай – ақ ... ... ... ... төлеуге жұмсалады. Ағымдағы бюджет кірістерінен қарыз пайызын
толығымен ... ... ... ... жабу үшін мемлекеттің мүмкіндігі
жоқ. Әрқашан қаражат қажеттілігінен мемлекет қайтадан жаңа қарыздар ... ... жаба ... тағы жаңа ... ... 380 ... қарыздың қысқа мерзімді (бір жылға дейін), орта мерзімді
(бір жылдан бес жылға дейін) және ұзақ мерзімді ( бес ... аса) ... Ең ...... мерзімді қарыз болып табылады. Ол бойынша аз уақыт
ішінде негізгі соманы ... ... ... ... ... органдар
қысқа және орта мерзімді қарызды ұзақ мерзімді қарызға ... ұзақ ... ... ... ... қалдырып, яғни тек жыл сайын
пайыздық төлеммен шектеліп ... ... ... ... Министрлігінің
мемлекеттік қарыз басқармаларыбар, бұл басқармалардың міндетіне ескі
қарыздарды жою мен жаңа қарыздарды ... ... 83 ... ... ... елдердің едәуір мемлекеттік ... ... ... ... бұл түрінің түзілу себептеріндегі,
әдістеріндегі және жұмыс істеу ерекшеліктеріндегі ... ... ... ... мемлекеттік қарыз және оны тудырған ... ... ... экономиканы тұрақтандыру мен оны дамытудың
біріктірілген факторлары болып ... ... ... ... ... және кредит мекемелерінен қарызға алынған ақша
қаражаттары өнімді ... және ... ... ... ... ... қарыз «ұлттың өзіне өзінің қарызы» ретінде
қаралады және ұлттың жиынтық байлығының жалпы ... әсер ... ... ... жөніндегі пайыздарды төлеу қажеттігі түріндегі оның белгілі
бір теріс зардаптары ... ... ... ... ... ... ресурстарын жұмылдырудан болатын ... ... Ішкі ... өсуі ... ... ... пен ... кемімейді,
мұның өзі, әрине, табыстардың қайта бөлінісімен байланысты болатын бірқатар
келеңсіз салдарды жоққа шығармайды./3,579б./
Мемлекеттік сыртқы ...... ... турасында белгілі бір
күнге, белгіленген мерзімде өтеуге жататын елдің қаржылық міндеттемелерінің
сомасы. Сыртқы қарыздың ... ... ... бір ... елден тыс
жерге берудің қажеттігін білдіреді. ... ... ... ... тез өсу ... бар. ... төлемақылар болашақ
экономикалық дамуды тежейді және реципиент – ел бюджетінің ... 84 ... және ... ... ... ... идеалды түрде жүзеге асуы бұл - шығындардың кірістермен ... ... ... ... ... яғни кірістердің шығыстардан асып
түсуі. Мемлекет қалдықты басқалай жағдайларда пайдалануына болады немесе
келесі жылдың ... ... ... қарастыруына болады.
Мемлекеттік және жеке қарыз «кірістер – ... ... ... ... ... өсуімен қатар үй шаруашылығы,
фирмалар, мемлекет және әлемнің жинақтары ... ... құру бұл ... бар ... ... ... механизмі./4,78 б./
Бюджет тапшылығы мемлекеттік шығыстар мен кірістердің айырмасы болып
табылады және шығыстар ... асып ... орын ... Бюджет
тапшылығы мен қарызды бағалау келесі факторлармен түсіндіріледі:
1. Экономиканың мемлекеттік секторында ... ... ... амортизация есептелмегендіктен, бюджет
тапшылығы мен мемлекеттік қарыз көлемі жоғарылайды.
2. Қарызға қызмет көрсету, яғни ... ... ... төлеу және
қарыздың негізгі сомасын уақыт келе ... ... ... ... ... ... бойынша Rr*D – ға тең нақты
пайызды ғана кіріктіру керек. Бюджет тапшылығы көбінесе π*D ... ... ... ... теңдеу бойынша π = Rn - Rr. Инфляцияның ... ... ... ... бұл ... өте ... өйткені инфляцияның
өсу периодында нақты пайыздық қойылым (1) формуласымен анықталады:
Rn-π
Rr = —— ... - ... ... ... - ... ... ... = Rn - Rr;
D – мемлекеттік ... ... ... жоғарылауы мемлекеттік шығыстардың көлемінің қарыз
бойынша инфляциялық пайыздық төлемге қатысты жоғарылауына байланысты. Кейде
мынадай ... ... ... ... мемлекеттік бюджет тапшылығы және
номиналды қарыз өседі, ал ... ... пен ... ... ... бюджет – салық саясатының ... ... ... (2) ... ... бюджет тапшылығын былай есептейді:
Нақты ... ... ... ... = ... - ... ... ... тапшылығы ... ... ... ... ... ... ... тапшылық болмаса да, оның жағдайы
ескерілмейді. Бюджет аударылатын салықтық төлемдерді ... ... ... белгілі мақсатпен жергілікті бюджеттің
статистикалық ақпаратты жасырады. Бұл заңдылық іс жүзінде аралық
экономикаға тән, нәтижесінде тапшылықтың ... ... ... ... және ... ... ... қауіпсіз емес макро көрсеткіштер болып табылады, ... ... ... ... ... ... ... жоғарылап отырады.
Тұрақты бюджет тапшылығының және мемлеккеттік қарыздың өсуінің
негізгі себептері:
1. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қысқа мерзім кезеңінде инфляциялық қарқынды
әлсіздендіруі мүмкін және бұл ... ақша ... ... ... ... экономиканы ынталандыру мақсатында салықты азайту;
Мемлекеттік бюджетке түскен салықтар T және экономикадағы салықтың
үлесінің көрсеткіштерінің T / Y ... Y – ... ... ұзақ мерзімді
перспективада кему тенденциясы бар:
4. макроэкономикалық саясатқа қатысты соңғы ... ... ... ... ... ... ... шығыстардың көбеюі
және кезекті сайлау алдындағы салықты азайту;
5. ұзақ мерзімді бюджет – салық саясатының қарқынын көтеру:
- әлеуметтік ... және ... ... үшін ... ... ... беру ... және жаңа жұмыс орындарын ашуға ... ... ... ... бірі мына ... болып табылады:
қарыз
——————— ... ... ... формула бойынша мына факторларға тәуелді:
1. қарыздың пайыздық төлемінің мөлшерін анықтайтын ... ... ... ... ЖІӨ - нің өсу ... ... ... тапшылығының алғашқы көлемінен.
Мемлекеттік бюджеттің алғашқы тапшылығы бұл - жалпы ... ... ... ... ... ... сомасының айырымы. Алғашқы тапшылықты
қарыз бойынша қаржыландырғанда қарыздың негізгі ... ... ... ... ... яғни экономикада «қарыздың ауыртпалығы» өседі.
жалпы BD = ( G + N + F) – T ... BD = ( G + F) – T
N = ...... ... ... - ... ... - трансферттер;
T – салық көлемі;
N – қарызға қызмет көрсету ... ...... ... - ... ... қойылымы.
(4) формула жүйесі бойынша мемлекеттік қарыздың өну механизмі
мынадай:
алғашқы BD↑ → ... ...... ... → N ↑ ... BD ↑ → жаңа қарыз алу ↑ → ... ↑ →N ↑ және ... ... ... ... ... ЖҰӨ - нің өсу ... асса, онда
мемлекеттік қарыздың ұлғаюын басқару өте қиынға түседі: нақты ЖҰӨ - ... ... ... ... ... ... ... және қарыз / ЖҰӨ
қатынасы, яғни қарыз ауыртпалығы өседі.
Қарыз / ЖҰӨ ... ... ... үшін мына (5) ... = λ * ( Rr - ΔY / Y) - ...... ЖҰӨ қатынасының өзгерісі;
λ - қарыз/ ЖҰӨ қатынасының бастапқы мәні;
Rr - нақты пайыздық ... / Y – ... ЖҰӨ - нің өсу ... – ЖҰӨ - дегі ... ... артықшылығы үлесі.
Қарыз / ЖҰӨ қатынасын азайту үшін 2 талап керек:
1. нақты ... ... ... ЖҰӨ - нің өсу ... ... болу
керек;
2. ЖҰӨ - дегі алғашқы бюджет артықшылығы үлесінің өсімі болып тұру керек.
Салықты көбейту - мемлекет үшін ... ... ... ... ... ... ... өтеуге кіріс алу түрі. Үкіметтің салық салуға және
оларды жинауға ... бар. ... ... кезінде жекеше шаруашылықтар мен
корпорациялар салық жнау есебінен кірістер ала ... ал ... ... ... ... шаруашылықтар мен корпорациялар банкроттануы мүмкін,
ал үкімет банкроттыққа ұшырамайды.
Қарызға қызмет көрсету графигін сақтау үшін , ... ... ... – нен аз емес сома ... ... ... N
— ≥ ... ... ... ... ... ... ... үшін N / Y салық бойынша
төменгі шегі болып табылады./5,368б./
Бірақ салықты көбейту еңбекке деген ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан, үлкен мемлекеттік
қарыздың болуы экономикалық өсудің мүмкіндіктерін шектейді.
Қайта ... ... ... мемлекеттік берешекті жаңа
қарыз шығару есебінен өтеуді білдіреді. Сонымен бірге, бұрын ... ... ... құндық ара салмақпен бағамдық айырмашылықты
есепке алмай жаңа ... ... ... Төлеу мезгілі жеткен
облигацияларды өтеу үшін практикада үкімет ... ... ... ... ... ... ... жағдайында мұндай саясат
қате болар еді. Ол өзінің қарызын қайта ... яғни ... ... және ... ақшаны өтелетін облигацияларды ұстаушыларға
төлеу үшін пайдаланады./1, 389б./
Мемлекеттік бюджет тапшылығын қарыз арқылы қаржыландыру ... ... ... ... ... ... тауарлар не
тұтынушы, не инвестициялық тауарлар болуы мүмкін. Егер ... ... ... ұсыныс азайса, онда халықтың бүгінгі ... ... ... ал ... ... ... және ... шалынбайды. Ал егер төмендеу инвестициялық тауарларды шалса, онда
бүгінгі ұрпақтың тұтыну деңгейі өзгермейді, ал ... ... ... ... /6, ... жағдайда :
1) үкіметтік шығыстардың көбеюі салық салудың өсуімен қаржыланады,
онда тұтыну шығыстары төмендейді және ... ... ... ... түседі;
2) үкіметтік шығыстардың көбеюі мемлекеттік қарыздың есебінен
қаржыланады. Салдары: ... ақша ... ... жекеше
қарызгерлермен бәсекелеседі, пайыздық мөлшерлеме көбееді,
инвестициялар ... ... ... аз ... ... сұраныс жағдайы әр түрлі болуы мүмкін. Ығыстыру ... ... ... ... ... ... қаржыландыру
нәтижесінде пайыздық қойылымның жоғарылауынан жекеменшік инвестициялар
азаяды. Бірақ экономиканың ... ... ... ... өсімі
мультипликатор эффектісі арқылы стимулдық түрде әсер етеді.
ығыстыру
әдісі
1 – сурет Ығыстыру ...... ... ... ... R1– ден ... ... I2-ге ығыстыру әсері I2–ден I3–ке артуына әкеледі, нәтижесінде
инвестиция қисығы 1-ден 2–ге ... ... ... ... қарыз
арқылы қаржыландыру механизмі инвестицияны ығыстырады және жылжытады.
Инвестициялардың «ығыстыру әсерінен» басқа ... ... ... ... ... ... ... капиталын тартады, бірақ
қаражаттардың мұндай ағыны сыртқы ... ... ... ... ... бағалы қағаздарға жұмсаудың артықшылығы ұлттық
валютаға сұранысты ... және ... ... ... ... ... ... Валюта бағамының өсуі экспорттың қымбаттауына
және импорттың арзандауына жеткізеді, мұның нәтижесінде ... ... ... ... ... балансы теріс сальдоға саяды. Таза экспорт жиынтық
сұраныстың ... ... оның ... ... теріс сальдосы
ұлттық өндіріске тежеушілік ықпал жасайды./5,370б./
Бюджет тапшылығының салдарынан қарыз арқылы ... ... ... ... ... төмендету мақсатында ақша ұсынысын
шектеу қойғанда, пайыздық қойылым жоғарылайды. /4,79б./
2 – сурет Бюджет тапшылығының салдары
2- ... ... ... ... үшін ... ақша ... ... қаражат алу
үшін жеке сектормен бәсекеге түседі, сондықтан пайыздық қойылым өседі.
пайыздық қойылымның өсу ... ... ... ... ішкі ... ... ... және бағалы қағаздарға жоғары пайыздық қойылым ... ... үшін ... ... ... ... сыртқы қарыздың өсуіне әкеледі.
Бағалы қағаздарға шетелдің сұранысынан ұлттық валютаға жалпы ... ... ... ... ... экспорт азайып, импорт
көбейеді. Таза экспорттың ... ... әсер ... экспортты және
импортпен бәсекелес салаларда жұмысбастылық пен өнім азаяды, ... ... ... ... ... және оның ... ... басқару – мемлекеттің өзі және оның кепілдігімен
алынған ... ... ... , оны жоспарлы өтеу , жаңа қарыздарды тарту
мен жүзеге асырудың ... ... ... ... ... бүкіл
спектрі; мемлекеттің гоған уәкілетті органдары арқылы ұтымды және тиімді
қарыз алуды қамтамасыз ету және ... ... ... көрсетудің
құнын оңғтайландыру жөніндегі қызметі; басқару келешекте ... және ... ... ... аман болу ... асырылады. Бұл орайда борыш мониторингі – борышты есепке алу, талдау
және қалыптастыру, өзгерту және оған қызмет ... ... ... ... ... уәкілетті органның қызметі ретіндегі мемлекеттік
борыштың мониторингі жүргізіледі./1,387б./
Мемлекеттік борышты ... ... ... ... ... ... орта ... кезеңге арналған мемлекеттік және мемлекет
кепіл берген қарыз алу мен борыштың жай – ... ... ... ... және жергілікті атқарушы органдардың қарызқын өтеу және
қызмет көрсету көлемдерін, лимиттерін, ... ... ... ... сәйкес айқындай отырып жыл сайынғы бағалауды және
болжауды. Алдағы орта мерзімді кезеңге арналған мемлекеттік және ... ... ... алу мен ... жай – күйі мен ... жыл сайынғы
бағалауды дайындауды бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган
Ұлттық банкпен бірлесіп, бюджетті ... ... ... уәкілетті
органның қатысуымен республиканың әлеуметтік – экономикалық дамуының орта
мерзімді жоспарының , жинақталған мемлекеттік және ... ... ... ... мен ... ... ... асырады;
2) бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті органның тиісті
қаржы ... ... ... ... ... ... ... борыш лимитін және мемлекеттік ... беру ... ... ... ... ... уәкілетті органның тиісті қаржы
жылына арналған ... ... ... ... ... ... алу көлемдерін, нысандары мен шарттарын, үкіметтік борышты
өтеу мен қызмет көрсету көлемдерін, нысандары мен ... ... өтеу мен ... ... ... ... бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органның мемлекеттік
қарыздарды тіркеуді, мемлекеттік ... алу, өтеу және ... ... және ... ... мониторингін жүзеге асыруын;
5) борыш құрылымын оңтайландыру жөніндегі, соның ішінде ... ... ... ... ... ... рыногында
мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздарды эмитенттің сатып алуы мен сатуы,
мемлекеттік және мемлекет ... ... ... ... ... ... қаржыландыру, мемлекеттік және мемлекет кепіл берген қарызқ
алу тәуекелін басқару ... іс – ... ... және ... 389 ... ... қызмет көрсету деп қарыз алудың шарттарынан
туындайтын сыйақы, комиссиялық және өзге төлемдердің ... ... ... өтеу – қарызгердің қарыздың алынған сомасын несиегерлермен
шарттармен белгіленген тәртіппен қарызды құрайтын басқа ... ... ... ... ... ... ... әдістерді
кіріктіреді: қайта қаржыландыру, жаңғырту, ... ... ... бас ... ... ... бойынша қарыздың бастапқы шарттарын ... ... ... ... ... болып табылады. Мемлекеттік
қарызды төлеуден бас тарту (күшін жою) елде саяси режим ауысымы және ... ... ... ... ... себепті орындауды
мойындамауы кезінде болады. Бас тарту мемлекет банкроттығының ... ... ... ... аталған әдістері әр түрлі ұштасуда бір
мезгілде, мысалы, айырбастау, мерзімді ұзарту және сәйкестендіру қолданылуы
мүмкін. Мемлекеттік қарыздың ... ... ... ... және ... ... ... жөніндегі жыл сайынғы шығындарды қажет етеді,
олар мемлекеттік қарызды басқару жөніндегі шығындар деп аталады.
Мемлекеттік қарыздың пайда ... мен ... ... ... ... ... ... табылады. Бюджет тапшылығы мен
мемлекеттік қарыздың көлемі - ... ... ... ... бірі ... ... ... бұл мәселеге дәстүрлі түрде
назар аудару шарт ... ... ... ... деп, ... мен ... ... айтамыз. Бюджеттің ... ... мен ... ... ... ... Бюджет
шығыстарының кірістерден асып түсуі бюджет тапшылығы болып ... ... ақ , ... сақталмауы бюджет артықшылығына әкеледі, яғни кірістердің
шығыстардан артық болуы. Бірақ та, тәжірибе жүзінде белгілі, барлық ... ... ... ... ... асып тұрады. Осының
нәтижесінде бюджет тапшылығының өсуі ... ... ... ... ... жұмыссыздық сияқты теріс
әсерлі экономикалық категорияларға ... ... мен ... ... тығыз байланысты. Біріншіден,
мемлекеттік қарыз – бюджет тапшылығын ... ең ... ... көзі ... Екіншіден, бюджет тапшылығының ... да бір ... ... үшін ... ... ... білу керек немесе
мемлекеттік қарыздың көлемін бағалауға бюджет ... өсу ... ... ... және оның өсуі ... ... ... әсер етеді?
Көп жағдайда оның екі қаупін байқаймыз:ұлттың ... және ... ... ... көп ... ... үшін ... қаржылық ресуртарға қол
жеткізу қиын болып келеді, сондықтан мемлекет белгілі бір ... ... шара – ...... ... ... қарыз төлеу.
Мемлекет өзінің ресми резервтерінің бөлігін төлем ... үшін ... ... (консолидация) – несиегерлер халықаралық
қаржылық міндеттерін орындай алмайтын елдер үшін арнайы саясат
жүргізетін ... ... Ең ... ол – ... ... жататын несиегер – банктер, және Париждық клуб, оның
құрамында несиегер елдер жатады.
3. Конверсия арқылы ... ... ... ... ... ұзақ
мерзімді шетелдік инвестицияға айналдыру. Несиегер – елден
қарызгер – ... ... ... ... ... капитал
алу құқығын ұсынады. Мұндай операция ұлттық экономикада елге
шетелден ... ... ... ... заттай түрі, жаңа
технологиялардың түсімінсіз шетелдік капиталдың үлесінің
көбеюін тудырады.
4. Қиын ... ... ...... ...... Дүниежүзілік банкктің ұсыныстарын пайдалануына
болады. Мұндай банктер ... ... ... өту ... несие ұсынады, бірақ та ... ... ... ... ақша – несие саясаты, бәсеке,
жекешелендіру мәселелеріне және бюджет тапшылығының минимумын
жақтай ... ... ... ... ... қарызының көлемі ағымдағы операциялар тапшылығынан
асып кетсе төлем балансы мен сыртқы қарыз дағдарысының ... болу ... ... ... дағдарыс себебі: әлемдік шаруашылықтың конъюнктураның
нашарлауы: 80 – шы жылдары ... ... ... ... өсу ... бәсеңдеуі, тауарларға бағаның азаюы. ... ... ... ... ... ... ... Қарызгер – елдің экспортын тұтынушы елдегі тауардың бағасының
төмендеуі және ЖІӨ - нің өсу темпінің бәсеңдеуі ... ... ... ... және одан ... табыс төмендейді. Қарызгер елдің қарыз
ауыртпалығы артады, себебі, қарызға қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... деп ... қарыздың өсуі, сонымен қатар, реципиент – елдің халықаралық
абыройын төмендетеді және ел ... ... ... ... және ... тапшылықтардың және мемлекеттің қарыздың болуының
келеңсіз зардаптары макроэкономикалық тұрақтылықтың бұзылуымен бірігеді.
Осыған байланысты мемлекеттің өзінің өкілдікті ... ... ... ... ... мен ... ... шегін белгілеу
жолымен заңнамалық араласуы бюджет шығыстарының жеке баптары ... ... ... ... ... үшін ... қолайлы практикалық шешім етіп айқындайтын
негізгі факторлар ... ... ... ... ... ... ел ... экспорттан түсетін кірістердің төмендеуі;
3) қарыз ауыртпылығының көбеюі;
4) капиталдың халықаралық рыноктарына шығу мүмкіндігінің жоқтығы;
5) жалғасылған экономикалық құлдырау;
6) ... ... ... ... қаржы ұйымдарының
әзір екендігі.
Яғни егер ел ... ... ... ... ... онымен
байланысты санкциядан асып түсті деп санаса, сыртқы қарыз бойынша дефлот ел
басшылығының стратегиялық шешімінің нәтижесі болуы мүмкін.
Елдің ... ... ... ... ... қызмет көрсетуге
жұмсалатын төлемдер сомасының асып түсуі де маңызды фактор болып табылады.
Бюджеттің барлық шығыс ... ... ... оң ... ... бұл оның ... ... береді. Сыртқы қарызға төленетін
төлемақылардан бас тарту үкіметке бюджеттің басқа ... ... ... мүмкіндік береді, мұның өзі үкіметке сенімді ішінара
қайтаруға мүмкіндік туғызады. Бірақ кредит ... ... ... рынокторда қарыз алу қиындайды.
1. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЫЗ ... ... ... ішкі және ... ... ... ... қарыз өз кезегінде тікелей
Үкіметтің, Ұлттық банктің және Үкіметтің ... ... ... ... ... ... Егер қарызды несиегерлердің типтері
бойынша өзара ... ... ... ... банкке, Халықаралық
валюта қорына және Қазақстандық экспортты қаржыландыратын ұйымдарға қарыз.
Қарыз алудың едәуір көлемі жеке ... де ... ... ... ... ... – қазынашылық міндеттемелерді, Ұлттық
банктің ноттары мен еуророблигацияларын сатып алатын ... жеке ... ... ... ... өтеу ... қарызға
қызмет көрсетуге жұмсалатын шығындардың негізгі баптарының бірі болып отыр.
Қазақстан практикасында бюджеттердің ... мен ... ... ... және ... ... бойынша
айтарлықтай ажыратылады. Мемлекеттік қарыздың едәуір бөлігі ... ... ... ... болып табылатын мемлекеттік
қазынашылық міндеттемелер бойынша ... ... ... ... ... ... ... алған сомасы ішкі берешекті
үнемі арттырады.
Елдің сыртқы қарызының болуы ... ... ... ... ... оның шегі ... ол ... мемлекеттік қарыздың артуы
қауіпті бола бастайды. Мемлекеттік ... ... алу ... ... ... елдіңғ Ұлттық банкісінің таза алтын – ... 50 ... ... тиіс. Сыртқы қарыздарды көптен- көп
ауқымда тарту несиегер елдерді ... және ... ... мүмкін.
Дүниежүзілік практикада мемлекеттік қарыздың мөлшерін ... үшін ... ... – қарызға қызмет көрсетудің коэффициенті
пайдаланылады. Ол қарыздық төлемдердің елдің валюталық түсімдеріне ... ... ... ... ... ... ... 25 пайыз болып
саналады.
Елдің экономикасының көлемімен салыстырғандағы оның сыртқы қарызының
мөлшері туралы ... ... ... ... ... ... Осы халықаралық қаржы ұйымының анықтауы ... ... ... ... ... ... ... қарыздың жалпы ішкі өнімге қатысы 48 пайыздан аспаса
( Қазақстанда – 33,8 ... ... ... ... ... ... 132 пайыз (Қазақстанда –
113%);
б) берешекке қызмет көрсету сомасының қатысы 18 пайыз (Қазақстанда ... ... ... ... ... ... 12 пайыз( Қазақстанда –
5,1%).
Сөйтіп, егер ... ... ... көптігін есепке алмасақ,
Қазақстанның берешегін әзірше төмен деп санауға болады. Бірақ, республика
борышының жоспарлы өсіп ... ал оның ... ... төмендеп
отырғанын ескерсек ахуалдың нашарлауы мүмкін.
Алынған (игерілген) және ... ... және ... ... қарыздардың, сондай-ақ Қазақстан Республикасының резиденттерінің
Қазақстан ... ... ... шарттары бойынша
берешектік міндеттемелерінің белгілі бір күнгі ... ... ... қарызды
құрайды. Ол сыртқы мемлекеттік қарызды және ішкі ... ... ... ... ...... ... өкіметінің,
жергілікті атқарушы органдардың және Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі. Ішкі мемлекеттік борыш – Қазақстан Республикасы
өкіметінің, ... ... ... және ... ... ... қарыцзгер резиденттері алдындағы ішкі мемлекеттік қарыздар
мен басқа да борыштық міндеттемелері ... ... ... құрамдас
бөлігі.
Қазақстан Республикасының үкіметтік борышын өтеуді және оған қызмет
көрсетуді Қаржы министрлігі ... ... ... ... бюджет
туралы Қазақстан Республикасының Заңында көзделген қаражат есебінен ... ... ... ... ... ... және оған ... көрсетуді
Ұлттық банк өзінің билігіндегі ... ... ... атқарушы
органдардың мемлекеттік қарызын өтеуді және оған қызмет көрсетуді ол тиісті
жылға арналған мемлекеттік ... ... ... ... Ұлттық
банктің келісімі бойынша жергілікті атқарушы органдардың қарыздарына қызмет
көрсету үшін тартылатын екінші деңгейлі ... ... ... ... ... ... Үкімет белгілеген тәртіппен Қаржы
министрлігіне ... ... ... ... ... ... ... есепке алу үшін Ұлттық банк пен жергілікті атқарушы
органдардың ... ... ... ... өз қарыздарының
талаптары, алынуы, оларға қызмет көрсетілуі және ... ... ... ... ... ... ... республикалық бюджеттің
қаражатымен қамтамасыз етілетін үкіметтік қарыздың өтелуі және оған қызмет
көрсету, Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... банктің борышын өтеу және оған қызмет көрсету, жергілікті
атқарушы орган билігінде тұрған мен,шік ... ... ... және ... да ... ... ... өз қарызын өтеу
және оған қызмет көрсету жөніндегі міндеттемелерді атқарады. Қарыздың
негізгі сомасы қайтарылған және ... ... ... жөніндегі төлемдер
толық көлемінде төленген жағдайда мемлекеттік қарыз өтелген болып саналады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... осындай шарттың, келісімнің талаптарында, ... ... ... ... ... ... ... шарт,
келісім бойынша міндеттемелерді ... ... ... , мемлекеттік
эмиссиялық бағалы қағаздарды мерзімінен бұрын ... ... ... ... және ... ... берген қарыз алу және борыш ... ... ... ... мемлекеттік құрылымдар үшін қарыз
алудың лимиттері белгіленген:
1. үкіметтік борыштың лимиті
2. Ұлттық банктің сыртқы борышының лимиті
3. жергілікті атқарушы органдардың борышының ... ... ... ... ... ... ... бюджетте жоспарланатын, алынған және ... ... ... ... табылады, бұл сомалар берілген күнге (қаржылық
жылдың соңына) тиісті құрылымының ... ... ... ... ... банктің сыртқы қарызының лимиті оның таза ...... 50 ... деңгейінде белгіленеді. Қазақстан Республикасы
Үкіметінің қарыз алу лимиті, бұдан бұрын ... ... ... ... белгіленді, онда үкіметтік борыштың лимиті де, оған қызмет
көрсетуге бағытталатын қаражаттардың ауқымы да ... ... ... ... ... жылына арналған лимиті сол
жылға арналған жергілікті ... ... 10 ... ... керек.
Жергілікті атқарушы орган борышының лимиті ... ... ... ... бюджет кірісінің 25 пайызынан аспауы тиіс. Жергілікті атқарушы
органның борышын өтеуге , оған ... ... ... ... көлемі
тиісті жылға арналған жергілікті бюджет кірісінің 10 пайызынан ... ... ... ... лимиті – тиісті қаржы жылына
арналған республикалық бюджеттің құрамында бекітілетін ... ... бұл ... ... ... ... ... – үкіметтің несиегер алдында Қазақстан Республикасының қарызгер
резиденттерінің одан тиісті соманы белгіленген мерзімде төлемеген ... ... ... ... өтеу ... ... бойынша
Қазақстан Республикасының атынан кепілдіктер беруге Үкіметтің айрықша
құқығы бар. ... ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақстан Республикасының атынан кепілдіктер
беруге құқығы жоқ. Мемлекеттік кепілдіктер беру Заңда белгіленген тәртіппен
жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... ... тапшылығы абсолютті түрде өсіп отырған.
Үкiметтік борыш мөлшерiнiң азаюы, ... ... ... және ... қор активтерiнiң ұлғаюы сайып келгенде болашақ
ұрпақ үшiн борыш ауыртпалығын азайтуға алып келедi.2005 ... ... ... ішкі және сыртқы қарыз алу бойынша борышты өтеуді
есепке ... ... ... ... 1 699,5 ... ... сомасында
атқарылды. 35 республикалық бюджеттік бағдарлама әкімшілерінің 13-і бюджет
қаражатын 100% игеруге қол ... 99% ... 2005 жылы 8 ... ... ... өтеу ... ... қалдықтарын есепке алмай
отырып, жоспарлы тағайындаулардың іске асырылмаған қалдықтарының ... жылы 12,9 ... ... құрады, олардың неғұрлым үлкен сомасы мынадай
министрліктерде байқалды: қорғаныс (3,2 ... ... ... және ... ... ... ... және халықты әлеуметтік қорғау (1,8 млрд. теңге),
ауыл шаруашылығы (1,4 млрд. теңге).
Республикалық бюджеттің 2005 жылы ... ... 46,7 ... теңге
көлемінде пайдаланылуы былайша ... ... ... ... және ішкі ... 122,8 ... теңге сомаға
мемлекеттік бағалы қағаздарды орналастыру және 14,2 ... ... ... ... алу ... 137,0 млрд. теңге қарыз алынды.
Борышты өтеу 183,6 млрд. теңге, оның ішінде ішкі – 56 ... ... ... ... ... теңге сомасында жүргізілді. 2005 жылы Қазақстан Республикасы
Үкіметінің ... ... ... ... 20 ... ... мерзімінен
бұрын өтеу есебінен елдің борыштық ахуалы жақсартылды. Нәтижесінде,
Қазақстан ... ... ... ... ... 2005 ... ... АҚШ долларынан 1,8 млрд. АҚШ долларына төмендеді.
Ішкі бақылау жөніндегі орталық ... ... 2005 жылы 870 ... мекемені бақылауды жүзеге асырды. /16/
1 Кесте. 2003 – 2005 жылдар арасындағы мемлекеттік бюджеттің орындалуы
|  |2003 |2004 |2005 ... ...... ... ... |  |  |  ... түсімдер |947,3 ... ... ... |231,3 |242,9 |343,9 |
|Акциздер |27,0 |29,9 |33,4 ... ... |272,6 |382,8 |834,3 ... ... |5,5 |5,9 |6,9 ... ... салық |93,3 |98,5 |123,0 ... ... ... |42,5 |50,3 |62,2 ... ... ... емес ... |44,8 |81,5 |66,0 |
|Шығыстар – барлығы ... ... |  |  |  ... |176,5 |273,3 |332,4 ...... ... |511,8 |638,2 |844,8 |
|Қорғаныс |47,5 |58,0 |78,7 ... ... ... ... |65,3 |83,6 |103,8 ... ... | | | ... шығыстардан асуы, |-46,2 |-18,7 |46,7 ... ... ... | | | ... бюджеттің 2005 жылы атқарылу ... 46,7 ... ... ... ... ... профицитпен сипатталады.
Капиталдың сыртқы және ішкі ... 122,8 ... ... сомаға
мемлекеттік бағалы қағаздарды орналастыру және 14,2 млрд. теңге сомаға
сыртқы ... алу ... 137,0 ... ... ... алынды.
Борышты өтеу 183,6 млрд. теңге, оның ішінде ішкі – 56 ... ... ... ... млрд. теңге сомасында жүргізілді.
2005 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қызмет көрсетілуі
анағұрлым қымбат 20 ... ... ... ... өтеу ... елдің
борыштық ахуалы жақсартылды. Нәтижесінде, Қазақстан Республикасы Үкіметінің
сыртқы борышының мөлшері 2005 ... 2,7 ... АҚШ ... 1,8 млрд. АҚШ
долларына төмендеді.
2004 жылы мемлекеттік және мемлекет кепілдік берген қарыздың ... 2002 ... ... 1,7 ... ... ... ол 8,2 миллиард
АҚШ долларын құрап отыр. Мемлекеттік сыртқы қарыздың ... ... ... ... ... өсіп ... 2004 жылдың аяғында ол 32 миллиард
АҚШ долларын құрады. 2002 жылмен салыстырғанда 1,8 есе ... ... ... 2005 жылдың 1 шілдесінде 17 миллиард АҚШ долларын ... ... ... банктердің қарызы 8,8 миллиард АҚШ долларына жетті.
Бүгінде не Экономика және бюджеттік ... ... не ... ... ... мемлекеттің қатысуындағы акционерлік
қоғамдардың, құрылтайшысы мемлекет болып отырған ЖШС-лар және сондай-ақ
даму институттарының сыртқы ... ... ... ... Ұлттық банктің
мәліметтері бойынша 12 ұлттық компанияның тек 7-еуі ғана сыртқы ... есеп ... ... ... ... қоғамдардың сырттан
қанша ақша алып жатқандығы жөнінде кешенді мониторинг ... ... 2004 жылы ... ішкі нарықта мемлекеттік эмиссиялық құнды қағаздарды
шығару арқылы 231,5 миллиард теңге қаржыны жұмсады. ... ... ... жинақтаушы зейнетақы қорлары, даму институттары мен
екінші деңгейдегі ... Өз ... даму ... ... ... ... қағаздарына 2004 жылы 44,1 миллиард теңге
көлемінде қаржы орналастырды. Соның ішінде ... Даму ... ... ... ... ... ... орта есеппен 5,2 ... ... ... ... Даму ... ... ... 8,9
миллиард теңгені жылдық пайызы 0,1 ставкасы бойынша несие алған. Екі ортада
Үкімет әрі несие ... өрі ... ... ... ... шығындарға тап
болып отыр.
  Есеп ... ... ... ... сыртқы қарызды баскару
жүйесін жетілдіру жөнінде ұсыныс жасалды.
1 ... 2001 – 2003 ... ... ішкі қарыздың өзгерістері
|  |2001 |2002 |2003 ... ... ... |746,6 |821,2 ... | | |3 ... ішкі өнім |3250,6 |3776,3 ... | | |0 ... – ның ... |573,9 |579,9 ... | | | ... ... ... |15,4 |13,2 |
|- ге % ... | | | |
| | | | ... ... ... ... |83,9 |121,8 ... | | | ... қарыздың ЖІӨ - ге %| | | ... |2,6 |3,2 |3,6 |
| | | | ... ... ішкі | | | ... ... % |14,7 |21,0 |27,3 ... жылғы республикалық бюджеттің шығыстары ішкі және сыртқы қарыз
алу бойынша ... ... ... алмай отырып, 99,2%-ға немесе 1 ... ... ... атқарылды. 35 республикалық бюджеттік бағдарлама
әкімшілерінің 13-і ... ... 100% ... қол ... ... 2005 жылы 8 әкімші жете алмады. Қарызды өтеу ... ... ... ... отырып, жоспарлы тағайындаулардың
іске асырылмаған қалдықтарының сомасы 2005 жылы 12,9 ... ... ... ... ... ... ... министрліктерде байқалды: қорғаныс
(3,2 млрд. теңге), инсдустрия және сауда (2,4 млрд. теңге), еңбек ... ... ... (1,8 ... ... ауыл ... (1,4 ... жылдың бірінші жарты жылдығында Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ... ... кезеңде мемлекеттік қарыз 937 миллиард
теңгені құрады. Аталған көрсеткіш 2006 жылғы ... ... 231 ... ... ... Бұл ... Ұлттық банк
қарызының өсуі есебінен болған.
Үкіметтің қарызы 529 миллиард теңгені ... Бұл жыл ... ... 7 ... теңгеге төмен. Тұтастай алғанда Ішкі жалпы ... ... ... ... ... азаюда. Министрдің пікірінше,
аталған үрдіс елімізден сыртқа шығарылатын ... ... ... оң ... Ал, ... ... қарыз 74 миллиард теңгені
құрады. Валюта курстарының өзгеруінен аталған көрсеткіш жарты жыл ішінде ... ... ... ... 9 ... Қазақстанның мемлекеттік қарызы 843,8 млрд. теңге
болды. Бұл көрсеткіш 2006 жылдың 1 ... ... ... ... ... ішкі қарыздарына байланысты 138,8 млрд. теңгеге өскен.
Үкіметтің қарызы 593,1млрд.теңге, бұл жыл басындағы көрсеткіштен 57,6 ... ... ... ... қатысты мемлекеттік қарыз бойынша-10%
төмен әлемдегі бірден бір ел. Бұл көрсеткіш ... ... ЕО ... 50% ... ... кепілдік берген қарызы 80,3 млрд. теңгені
құрады, бұл жыл басындағы көрсеткіштен 1 млрд. теңгеге көп.
Егер таза қаржылық теория ... ... ... ... ... ... ... валютадағы Ұлттық қордың активтерінің түсімділігімен
салыстырып қарау керек. Мысалы, Қазақстан жапон иені бойынша ... ... ... 2,2 ... ... ал ... қордың иен портфелі
жылына 2 пайыздан аз табыс әкеледі. Бұдан шығатын қорытынды, Үкімет ... ... ... тезірек мерзімінен бұрын жауып ... ... ... еді ... ... ... қауымдастықтың
мемлекеттік қарызы 557,4 миллион АҚШ доллары, ал Ұлттық қордың ... ... 600 ... сәл ғана астам). Біз Қазақстанның алдына қойған
мақсатына орай, бірінші ... ... ... басқару бойынша тәжірибе
алу және екі жақты қарым-қатынасты ... тұру үшін ... ... ... ... Азиялық даму банкі) қарыз алудың
қажеттігін түсінеміз. Қаржы ... ... ... ... ... ... және жаңадан қарыз алуы Қазақстан онан ... ... ... жаңа ... ... тағы ... пайдалы
нәрсе алып жатса ғана өзін ақтайды.
Сонымен, сыртқы қарызға келейік: осыдан 5 жыл ... ... сома ... қарыз болып есептелінсе, соңғы мәліметтер бойынша, сырттан
алынған несиенің сомасы 60 млрд.АҚШ ... ... ... ... ... асып ... де бек ... Өйткені, сырттан қарыз алу процесі айлап
емес, апталап өсіп барады. Оны (3) кестеден көруге болады.
2. Кесте. 2002 – 2005 ... ... ... ... қарыздың
динамикасы
| Жылдар | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 ... ... | | | | ... млрд |12,9 |22,8 |32,4 |41,5 ... | | | | ... 2004 жылы ... ... 31 ... 940,8 млн.АҚШ долларын
құраса, 2005 жылдың аяқ ... 41,5 ... АҚШ ... ... Ал ... сәуір айында 47 млрдқа жеткен немесе 2005 жылдың соңы мен ... ... ... ... ... 7 млрд.долларды құраған. Бұл
ортанқолды дамушы елдің ... ... тең ... Ал 2006 ... мәліметтер сыртқы қарыздың 59 млрд.долларға жеткенін ... ... ... тоқсанындағы мәліметтердің әлі жарыққа шыға
қоймағандығын ескерсек, сыртқы қарыздың ... 60 ... ... ... деп ... толық қақымыз бар. 60 млрд.АҚШ ... ... Ішкі ... ... 85 пайызына тең. Қарыздың өзін мемлекет
қарызы және банктердің қарызы деп ... ... ... күні ... ... ... банктердің қарызы. Өйткені, осы 60 млрд. АҚШ
долларының ішінде ... ... ... ... ... 9 млрд. АҚШ
доллары. Алайда, несиені уақытында қайтарып ... ... ... ... ... ... немесе оның мерзімін ұзартуға қатысты
келісімшарттар түзумен әуре. Тағы бір ... ... ... берумен негізінен Deutsche Bank, АBN Аmrо, Тhе Ваnk оf Тоkyо секілді
банктер ... Deutsche Bank ... ... үштіктің
кредиторы./10,5б./
Қазақстан банктерінің сырттан қарызға алған қаржысы ел ... ... ... жоқ. ... ... ... жоқ. Өйткені, бүгінгі күні
банктер қарызға алған ақшаны ... ... ... экономикасына
жұмсаумен ерекшеленбейді. Банктер қаржының бір бөлігін пайыздық ... ... ... ... ... бөлігін сыртқы рынокке қайтара
шығарып жатыр. ... ... ... ... ... күш ... 1, 3 млрд.долларлық несие алғанда банктің ... бірі ... ... ... ... ... деп
бекер айтпаған екен. Банк Ресей банктерінің акцияларын сатып ала бастады.
Тіпті, Мәскеуде Москоммерцбанк ... ... ... серіктес банкін ашты.
«ТұранӘлембанк» өз экспансиясын арттыру тұрғысынан тіпті, алысқа ... Банк ... ... ... ... көршіміздің автономды
республикалары мен ... ... ... ... ... пен «Тұран Әлем банкіне» қарағанда активтері жөнінен
кішігірім болып есептелінетін «АТФ ... пен ... ... өзі ... ... ... Мәселен «АТФ банк» Қырғызстанның «Энергкобанкін»
сатып алса, «Альянс банк» Нидерландыдан өз бөлімшесін ашты. ... ... ... ел ... ... өтіп, өзге мемлекеттерде нықтап орын
теуіп жатыр. ... ... ... ... есеп жоқ десе де ... әр ... қазіргі күнгі арманы Ресей рыногін игеру. Яғни,
банктер Қазақстан мемлекетінің кепілдігіне алынған ... өзге ... ... Бір ... ... қарыз алуында тұрған
ештеме жоқ. Тек бір ... егер ... ... Қор тарапынан
қаржыландырылса, олардың сыртқы қарызы қазіргідей өсіп ... еді. ... ақша ... ... жұмыс істеп отырған жоқ. Қаржысы ... ... Ал бұл ... біздің банктер ақшаны сырттан қарызға тартады.
Қауіпсіздік тұрғысынан қарағанда, банктер үшін сыртқы ... гөрі осы ... ... тиімді еді. Банктердің сырттан қарыз алуына Қаржы
ұйымдарын қадағалау агенттігі шектеу ... ... Бұл енді ... ... ... жүзеге асуда. Негізі, олардың пікірлеріне де
назар аударған дұрыс секілді. Олар ... ... ... ... ... ... ... алып халыққа несие ретінде береді. ... ... бар. ... ... кәсіпкерлік осы банктердің қызметіне
байланысты жандана бастады. Бұған қоса Қазақстан банктерінде капитал ... ... ... ... ... Қазақстандағы барлық банктің капиталы
Германиядағы бір банктің капиталынан да аз./11,8б./
Валюталық тәуекелдер: Қазiргі уақытта Қазақстан Республикасының сыртқы
қарыз ... ... ... АҚШ ... ... ... йенiн, Евроны
(немiс маркасындағы, австрия шиллингiндегі ... ... ... ... ... ағылшын фунт стерлингін, сауд реалын және өзге
де валюталарды қамтиды. Соның салдарынан ... ... ... ... ... ... мөлшерi кросс - бағамдарының (АҚШ
долларына қатысы бағамдардың) өзгеруiне өте ...... ... ... ... валюталық құрылымы /15/
3-сурет бойынша ... ... ... ... ... ... әртараптандырылмағаныны көруге болады. 2004 ... ... АҚШ ... үлес ... 76,5 %-ды ... ... йенi - 19,5 %,
арнайы қарыз алу құқықтары (Аәә) - 1,7 %, евро - 0,9 %, өзгелерi -1,3 ... ... ... ... салаларына шетел кредиттерін,
инвестицияларын салмайынша, экспорт және ... ... ... ... мен ... ... ... озат технологияларды
тартпайынша мүмкін емес. Бірақ шетел капиталы мен валюта ресурстарын ... ... ... ... лайықты қарыз қаражаттарының
қайтарымына ... ... ... ... ... қарыздың сомасы мен
пайыздарын төлеу бұл жағдайда нақты өнімнің бір бөлігін басқа ... ... ... ... Елеулі сыртқы қарыздың көбеюі ұлттық валюта
бағамның, экспорт пен ... ара ... ... ... дамуындағы қиыншылықтармен байланысты ұзақ мерзімді теріс
экономикалық зардаптарды тудыруы мүмкін.
Дүниежүзілік қайта құру және даму ... ... ... ... ... ... ... былай құрылады:
1) жалпы сыртқы қарыздың жалпы ұлттық өнімге ...... ...... ... ... ... тауарлар мен қызметтер көрсетудің жылдық
экспортына қатынасы – 124.6%;
3) борышты өтеу және оған қызмет көрсету бойынша төлемдер ... мен ... ... ...... сыйақы төлемдері сомасының экспортқа қатынасы – 1,5%.
Сөйтіп, борышты өтеу және оған ... ... ... ... ... Қазақстанда ең төменгі деңгейден асып түседі./1,
393б./
Қазақстан Республикасының мемлекеттік борышы 2007 ... 1 ... ... ... ... (немесе 9,0 млрд. АҚШ долларын) құрады. Бұл көрсеткіш
негізінен Қазақстан Республикасы Ұлттық ... 2006 ... ... борышының өсуі есебінен 2006 жылғы 1 қаңтармен салыстырғанда
теңгемен алғанда 440,9 млрд. теңгеге ... ... ... ... және ... ... ара ... тиісінше 62 және 38%-ті құрайды.
Есепті жылдың ішінде 65,7 млн. АҚШ доллары мөлшерінде ... ... ... ... ... өтеу жүзеге асырылды. /16/
2.2 Мемлекеттік қарыз мәселелерін шешу ... және ... ... берген қарыз алу мен борышты
басқару 2005-2007 жылдары Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... алу мен борыш саласындағы саясаты
мынадай екi бағытта iске асырылатын болады:
1) ... ... ... үкiметтiк борыш мөлшерiн дәйекті
қысқарту;
      2) үкiметтік борыш ... ... ... ... бiртiндеп
азайту.
      1. ЖIӨ-ге пайыздың қатынастағы үкiметтік борыш ... ... ... атап айтқанда, ЖIӨ-ге пайыздық қатынастағы республикалық
бюджет тапшылығының мөлшерiн және ... оны ... ... ... қол ... болады.
Экономикалық өсу жағдайларында, әсiресе табиғи ресурстардың бір
бөлiгiн қаржы ... ... ... ... үшін ... ... ... болдырмау мақсатында бюджет тапшылығы мен мемлекеттiк
борыш мөлшерiн қысқартудың орынды екендігіне әлемдiк тәжiрибе куә. Мысалы,
1995 жыл ... ... ... ... ... ... шамамен
43,5 млрд. АҚШ долларын ... ... ... профицитiнiң мақсатты
бағытталу саясатын жүргiзу нәтижесiнде 2000 жылдың аяғында мемлекеттік
борыш 30,4 млрд. АҚШ ... ... ... Бұл ... ... ... ... болдырмау мақсатында мемлекеттiк борышты қысқарту саясатымен
бiр ... ... ... ... ... ... ... тыс
түсiмдерiн Мұнай қорында жинақтау жүргiзiлдi. Қор 1990 жылы ... ... ... ... ... болатын, Қорға алғаш түскен түсiмдер
1996 жылы ... 300 млн. АҚШ ... ... 2002 ... соңындағы
жағдай бойынша Мұнай қорының активтерi 91,3 млрд. АҚШ долларын құрады, бұл
елдiң мемлекеттiк ... (2002 жылы ... 77 ... АҚШ ... ... 3-5 жыл ... Норвегия үкiметтiк борыш мөлшерiн едәуiр
қысқартуға қол жеткiздi. Бұл ретте, ... ... ... ... ... мiндеттемелерiн орындау қабілетiне кепiлдiк бередi
және дефольттың басталу мүмкiндiгін ... ... ... ... ... борышы Мұнай қоры мөлшерiнiң кемiнде 45%-ын құрайды (2002
жылдың соңындағы жағдай бойынша Норвегияның мемлекеттiк борышы 2001-2002
жылдар ... ... АҚШ ... ... кроны бағамының нығаюы
нәтижесiнде доллар көрiнiсiнде ұлғая ... 39,3 ... АҚШ ... ... бiздің елде қалыптасқан жағдай бойынша Қазақстан
Республикасы бір ... ... қор ... әлемдiк қор рыноктары мен
несиелiк капитал ... ... ... инвестициялайды, ал екiншi
жағынан сыртқы қарыздарды тартады. Бұл ... ... ... ... ... ... Ұлттық қор активтерiн түрлі қаржы құралдарына
орналастырудан түскен кiрiстерден асып түседi, бұл ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Ел
нетто-кредитор болып отырған шақта, мұндай ... ... ... ... ... қор активтерiмен жасалатын операциялардан ... ... осы ... ... ... борышқа қызмет көрсетуге
арналған шығыстар сомасынан артық болуы тиiс. Бұл ... ... ... ... пен ... ... ... қысқарту қажет.
Мемлекеттің борышты азайту саясатына бейiмдiлiгi ... ... ... рейтингiн арттыруға жәрдем етедi.
Сонымен қатар, мұнайға әлемдiк баға төмендеген және ... ... ... жағдайда экономикалық өсудi ынталандыру
мақсатында қосымша инвестициялар тарту арқылы бюджет ... ... ... ... әрi ... ... ... қорының орта мерзiмдi
Тұжырымдамасы қабылданғаннан кейiн республикалық бюджет ... ... ... ... ... ... жатқан жинақтау саясатын
ескере отырып, бюджеттің ... ... ... тыс ... ... жүзеге асырылады.
2. Республикалық бюджет тапшылығын қаржыландырудың жалпы құрылымындағы
сыртқы қарыздар есебiнен республикалық бюджет тапшылығын ... ... ... ... ... ... сыртқы борыш үлесiн
бiртіндеп азайту.
2004 жылғы 1 қаңтардағы жағдай ... ... ... сыртқы борышының үлесi Үкiметтік борыштың жалпы көлемiнiң 72,7 %-
ын құрады. Борыштық ... ... ... ... және валюталар
бағамының, энергия көздерiне пайыздық ставкалар мен әлемдiк бағамдардың
ауытқуы нәтижесiнде қаржы шығасыларының ... болу ... ... ... осы ... ... ... осал, экономикалық қауiпсiздiктiң
өлшемдерiне сәйкес ... ... ... Үкiметтiң борыштық портфелiн
әртараптандыру мақсатында бiр мезгілде ішкі рыноктағы қарыз алуды ұлғайта
отырып, сыртқы ... алу ... ... ... Iшкi ... алу көлемiн ұлғайту зейнетақы активтерiн орналастыру үшін
жинақтаушы зейнетақы қорларына ... әрi ... ... ... ... қағаздарды) беру қажеттігiмен байланысты.  Қазiргi
уақытта бағалы ... ... ... ... ... ... жобасы әзiрлендi және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң
қарауына енгiзiлдi, мұнда зейнетақы қорларының, соның ... ... ... мен ... қаржы құралдарының тапшылығын азайту
проблемаларының шешiмдерi айқындалған. Аталған проблемаларды шешу 1 ... ... ... ... өтеу мерзiмдерi бар және кiрiстілігi ... ... ... емес ... ... ... ... бағалы қағаздар (бұдан әрi - МБә) шығаруды ... ... ... iшкi ... ұзақ ... мемлекеттiк қарыз алудың Қазақстан
Республикасы Үкiметi мен ... ... ... ... саясатын
тұжырымдау арқылы iске асырылады./17/
2005-2007 жылдары мемлекеттiк және мемлекет кепілдiк берген қарыз алу
мен борыш ... ... ... ... ... ... мiндеттердi
шешу көзделедi (бағыттар бойынша):
1) бюджет тапшылығы мен борыш параметрлерi:
жинақтау ... ... ... ... борыштың оңтайлы
мөлшерiн анықтау;
ЖIӨ-ге пайыздық қатынасы үкiметтiк борыш мөлшерiне және орта мерзiмдi
перспективада ... ... қол ... негiзделе отырып,
республикалық бюджет тапшылығының параметрлерiн айқындау;
2) iшкi қарыз алу:
жылдар және ... ... ... ... ... бағалы қағаздар
эмиссиясының орта мерзiмдi кезеңге арналған үлгi тәсiмiн жасау;
iшкi қарыздарды тарту ... ... ... қарыз алу құралдарын
пайдалану; рыноктағы ахуалға байланысты ... ... ... ... және ... ... арасындағы оңтайлы ара қатынасты
белгілеу жолымен ... ... ... ... ... рыногында
("benchmark") бағдарларын белгілеу; жалпы шығару ... ... ... бағалы қағаздар шығару көлемiн ұлғайту; айналым мерзiмiн
ұлғайта отырып, пайыздарды төлеудің мерзiмділігiн ... ... ... азайту әрi қысқа және орта мерзiмдi
перспективада iшкi ... ... өтеу ... ... ... ең
жоғары шегiн төмендету, бұл үшiн, негізiнен орта мерзiмдi және ұзақ
мерзiмдi ... ... ... ... ... отыр. 2003
жылғы қыркүйекте 6,44 % және 6,48 % ... ... ... 1,0 және ... ... көлемiнде айналым мерзiмi 10 жылдық орта мерзiмдi қазынашылық
облигацияларды шығару тиiсiнше айналым мерзiмi 10 жыл және одан да ... ... ... институционалдық инвесторлардың Үкiмет үшiн
қолайлы сыйақы ставкасы бойынша сатып алуға әзiрлігін растады;/16/
Ұлттық қорда қаражат жинақтаудың және ... ... тыс ... ... және ... ... берген қарыз алу мен
борышты ... ... ... Қазақстан Республикасының
индустриялық-инновациялық дамуының ... ... ... ... келеңсiз салдарларының
алдын алуға бағытталған.
Көптеген альтернативті варианттардың ішінде сыртқы қарызды басқаруда
тиімді ... ...... ... Бұл ... ... ... және қарыздың номиналды көлемін азайтады, экономикалық
өсуді жылдамдатып отырады. «Классикалық» стратегия деп тәжірибеде мынаны
айтамыз:
✓ несиегерлермен ...... ... ... бас ... төлем көзі – бюджет кірістері
✓ қолма – қол ақша төлеу
Оптималды стратегияның жүзеге асырылса қарыз ... ... аз ... Стратегияның қажеттігі мынадан туындайды: біріншіден
– еліміз халықаралық инвестор көзімен қарағанда ... алу, оны ... ... қалыптасқан мемлекет болып есептеледі. Алдағы уақытта осы
бағаны ұстап тұру қажет. Өйткені ... ... ... ауқымды
қаражатты қарыз алуға қабілеті барына сенімді болулары тиіс. Екіншіден –
шикізатқа ... ел ... кез ... ... ... ... Сондықтан әлем байланысынан қол үзуге болмайды. Күтпеген жағдайлар
бола қалғанда, ұлттық ... ... үшін ... ала қоятын
мүмкіндікті жоғалтып керек.
Қазақстандағы қазiргі бюджет процесiн ұйымдастырудың жетiстiктерiне
ненi жатқызуға ... Бұл - ең ... ... және ... ... ... бюджет саясаты. Бюджет ... ... мен ... бағалауы бар, мемлекеттің
экономикалық және әлеуметтiк мiндеттерiн ағымдағы жылы ғана емес ... ... да ... ... ... ... ретiнде қарала
бастады. Осылайша, макроэкономикалық тұрақтылықты ... ету ... ... ... бөлу ... да Орта ... ... саясаттың
мемлекет экономикасын басқарудың салмақты құралына айналуының объективтi
алғышарттары бар
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы айтқанда Қазақстан ... ... ... ... ... ... мынадай: Қазақстанның 2030 жылға дейiнгі
даму стратегиясына Қазақстан Республикасының 2010 ... ... даму ... ... ... Үкiметiнiң
бағдарламасына, Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының
орта мерзiмдi жоспарына, тиiстi орта мерзiмдi кезеңге ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, Қазақстан
Республикасын дамытудың стратегиялық маңызды мәселелерiн ... ... ... ... ... ... тарту;
экономиканың басым салаларында, оның iшiнде:
ауыл, су және орман шаруашылығында;
жол саласында;
өндiрiстiк инфрақұрылымды дамыту үшiн;
Астананы одан әрі ... үшiн ... ... есебiнен
қаржыландырылатын жаңа инвестициялық жобаларды дайындау;
жаңа жобаларды iрiктеуге және ... Даму ... ... ... ... инвестициялық жобалардың банктiк
сараптамасын жүзеге асыруына қойылатын ... ... ... ... ... ... ... дайындалу және
сарапталу сапасын жақсартуда көрiнетiн ... ... ... ... ... ... ... жағдайда келеңсiз салдарларды азайту
мақсатында ... ... ... ... сыртқы қарыздар
портфелiн әртараптандыру; бір ... ... ... ... ... ... ... алу рәсiмдерi бойынша шектеулердi донорлардың
жұмсартуы шартымен инвестициялық жобаларды ... ... ... өтеу және оған ... көрсету:
үкiметтiк қарыздарға қызмет көрсетуде неғұрлым қымбаттарын мерзiмiнен
бұрын өтеу арқылы ... ... ... ... ... ... ... өткен борыштық
мiндеттемелердi өтеу жөнiнде және реттелмеген борыштық ... тез ... шешу ... ... ... ... тәуекелдердi болжау - АҚШ долларына ... ... ... ... кросс-бағамдарының, пайыздық ставкалардың
өзгеруi, әлемдiк ... ... ... ... ... ... жеткіліксiз түсуi./17/
Қойылған мақсаттар мен мiндеттерге қол жеткiзу мемлекеттiк борыштың
қауiпсiз деңгейде ... ... етуi, оның ... оңтайландыруы
әрi орта және ұзақ ... ... ... тұрақтылығын
жоғарылатуы тиiс. Болжамды деректер бойынша 2007 жылы ... қор ... ... ... асып ... ... экономикасының даму этапы мемлекеттік
экономикалық саясаттың жаңарып отыруын талап ... ... ... даму ... жүзеге асыру механизмдерінің таңдау
өзектілігі ... Ұзақ ... ... ... негізгі мақсаты
тұрақты экономикалық өсу талаптарымен қамтамасыз ету болу ... ... ... мәселелерді шешу, халықтың өмір сүру жағдайының
көтерілуі мүмкін ... ... ... ... Қ.Қ., ... С. ...... 2005. – 552 б.
2. Бибатырова И.А., Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу. – Алматы:
Қазақ университеті, 2004. – 106 ... ... А.С. ... ...... ... 1999. – 596 ... Орешин В.П. Экономиканы мемлекеттік реттеу. – Москва: ИНФРА-М, 2001.
– 124 ... ... Т.А., ... С.Ф. – Макроэкономика. - Москва, 2000. – 416
б.
6. Мамыров Н. Қ., Тілеужанова М.Ә. Макроэкономика. – ... ... – 431 ... ... О. Устойчивость параметров экономического развития и
экономической безопасности Казахстана // Қаржы – ...... – 98 ... Берстембаева Р. Государственные внутренние заимствования: проблемы
совершенствования // Қаржы – қаражат. – Алматы, № 4, 2005. – 102 б.
9. ... Р., ... С. ...... 1997. – ... Мұқанова Г. Қарызың қаншаға жетті?// Түркістан. - №11, 2007. – 12б.
11. Жанділдин Ж. Мемлекеттің қарызы қанша? // Егемен ... ... ... ... А. Әлем ... сыртқы қарыздан құтылуда, ал
біз...//Егемен Қазақстан.-2005., 24 желтоқсан. - 14б.
13. ... А. ... ... ... ... ... оны ... Экономика. – 2006.,16 тамыз. – 12 б.
14. http://www.minfin.kz
15. http://www.stat.kz
16. http://www.inform.kz
17. Қазақстан Республикасының мемлекеттік және ... ... ... ... № 234 2006 ... 29 желтоқсандағы концепциясы
-----------------------
Экспорттың азаюы
Импорттың артуы
Елдің валюта бағамының өсуі
Сыртқы қарыздың көбеюі
Шетелден ... ... ... ... қағаздарға жоғары %
Елдегі жоғарғы % қойылымдар
Ішкі инвестициялардың төмендеуі
Таза экспорттың азаюы
Бюджет тапшылығы

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы шаруашылық субьектілерін несиелендіруді талдау («сика» ақ мысалында)80 бет
Қазақстан Республикасының мемлекетттік қарызы24 бет
Қазақстан Республикасының қонақ үй саласындағы қарым қатынас маркетингтік іс – әрекетін және оның даму мәселелерiн зерттеу83 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
"психологиялық кеңес беру"19 бет
1991-2000 жылдардағы Қазақстан-Ресей қарым-қатынастары34 бет
«Erk–trust» ЖШС–де бюджетпен қарым-қатынас есебі49 бет
«жұмыссыздық және оның түрлері.»7 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
«Шымкен құс» ЖШС дебиторлық және кредиторлық қарыздар қозғалысын талдау және жетілдіру жолдарын ұсыну63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь