XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал

I Кіріспе

1.1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың
аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси.әлеуметтік хал.ахуал

II Негізгі бөлім

2.1. Бұхар Қалқаманұлының өмірі және ортасы.

2.2. Бұхар жырау ханның кеңесшісі

III Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Қандай да болмасын тарихи тұлғаның белгілі кезең аралығында өмір сүретіндігі мәлім. Сондықтан да ол өзі өмір кешіп жатқан тұста болатын қоғамдағы саяси-әлеуметтік өзгерістердің әсерінен шет қалуы мүмкін емес. Ол өзгерістер оның ой-өрісінің дамуына, саяси қызметі мен өмірлік ұстанымдарының қалыптасуында өзіндік із таңбасын қалдырмай қоймайтыны айқын. Олай болса тұлғаның өмір жолын, елі үшін еткен еңбегін, саяси-әлеуметтік және құқықтық ой-иірімдерін зерделеуде, ол өмір сүрген үақыттағы саяси-әлеуметтік жағдайларға зер салмай, ой тезінен өткізбей, оның көзқарастарының астарына терең дендеп бойлап, бағалау мүмкін емес. Бұл туралы ғұлама ғалым, академик С.Зиманов былай дейді: “Өткен дәуірде өмір сүрген қайраткерлердің саяси көзқарастарын зерттеудің өзіне тән қиыншылықтары бар. Қиындық - қайраткер өмір сүрген және туындылар жасаған сол дәуір мен кезеңнің біртұтастық көрінісін азды-көпті болса да қалпына келтіру, өзіне қоғам дамуының бағытын және қажеттілігін ұғыну, атап айтқанда, әлеуметтік қатынастар саласында, саясатта және идеологияда. Сомдап айтқанда, зерттеуші тарихқа кіруі қажет. Бұл оңай міндет емес. Бірақ мұндай түсініксіз өткен құбылысты нақтылы-тарихи ыңғай туралы айту қиын-ақ. Кейде бізден алшақта қалған қоғамдық-саяси қайраткерлерге баға беруде сол кезеңнің тарихын және жағдайларын зерттемей, білмей ынта білдіретін фактілермен де кездесіп қаламыз. осыдан мәселелерді ашуда субъективизм және догматика туындайды”. Міне, бұл Әйтеке Бәйбекұлындай заңғар, кең масштабтағы қоғам қайраткерін зерттеуде де бағана тұтар қағида. Әйтекедей бәйтеректің өмір сүрген және қызмет атқарған уақыты қазақ қоғамындағы бір ұрымтал, ел тағдыры таразы басына түскен және безбеннің қай басының басарын болжап білу қиын уақытпен тұспа-тұс келді.
Осы кезеңде елдің сыртқы жағдайында өте шыңырауға жеткен қауіп те бой көрсеткен еді. Шығыста қазақ еліне өзінің тырнағын батырудың жаңа фазасына көшкен жоңғар қоңтайшылары шабуылын үдете түссе, ал батыста бір бүкпесі әр уақытта ішінде тұратын орыс патшалығы өзінің жымысқы саясатында тың қарқын қосуға ұмтылған болатын Ал діні бір Орта Азия хандықтарының достық сыңайы белгілі-тұғын. Қытай елі де қазақ жұртымен қатынаста түрлі саяси әдістерге көшуге сыңай таныта бастаған болатын.
        
        Жоспар:
I Кіріспе
1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың
аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал
II Негізгі бөлім
2.1. Бұхар ... ... және ... Бұхар жырау ханның кеңесшісі
III Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
1.1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың ... ... ... ... да ... ... ... белгілі кезең аралығында өмір
сүретіндігі мәлім. Сондықтан да ол өзі өмір ... ... ... ... ... өзгерістердің әсерінен шет қалуы мүмкін емес. Ол
өзгерістер оның ... ... ... ... мен ... ... ... із таңбасын қалдырмай ... Олай ... ... өмір ... елі үшін ... еңбегін, саяси-
әлеуметтік және құқықтық ой-иірімдерін зерделеуде, ол өмір сүрген үақыттағы
саяси-әлеуметтік жағдайларға зер ... ой ... ... ... ... терең дендеп бойлап, бағалау мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ... “Өткен дәуірде өмір
сүрген қайраткерлердің саяси ... ... ... ... бар. Қиындық - қайраткер өмір сүрген және ... ... ... мен ... біртұтастық көрінісін азды-көпті болса да қалпына
келтіру, өзіне ... ... ... және ... ... атап
айтқанда, әлеуметтік қатынастар саласында, саясатта және ... ... ... тарихқа кіруі қажет. Бұл оңай міндет емес. ... ... ... ... ... ... ... айту қиын-ақ.
Кейде бізден алшақта қалған қоғамдық-саяси қайраткерлерге баға беруде сол
кезеңнің ... және ... ... ... ынта ... де ... ... осыдан мәселелерді ашуда субъективизм және
догматика туындайды”. Міне, бұл Әйтеке Бәйбекұлындай ... ... ... ... зерттеуде де бағана тұтар қағида. Әйтекедей
бәйтеректің өмір сүрген және ... ... ... қазақ қоғамындағы бір
ұрымтал, ел тағдыры таразы басына түскен және безбеннің қай басының басарын
болжап білу қиын ... ... ... кезеңде елдің сыртқы жағдайында өте шыңырауға жеткен қауіп те ... еді. ... ... еліне өзінің тырнағын батырудың жаңа фазасына
көшкен жоңғар қоңтайшылары шабуылын үдете түссе, ал батыста бір бүкпесі әр
уақытта ... ... орыс ... ... ... ... тың ... ұмтылған болатын Ал діні бір Орта Азия хандықтарының достық сыңайы
белгілі-тұғын. Қытай елі де ... ... ... ... ... әдістерге
көшуге сыңай таныта бастаған болатын.
2.1. Бұхар Қалқаманұлының өмірі және ортасы.
Бұхар жырау кім, қай ... туып ... ... өмір ... ... ... ... қай жерде қайтыс болған? Бұл жөнінде әр түрлі пікірлер баспа
бетін көріп келеді, айтылып жатқан ... де әр ... ... ... ... ... болғандықтан және зерттеу жұмысының аздау
болғандығынан, мәселеге ... ... жөн ... ... ХҮІІ ғасырдың екінші жартысында Баянауыл өңіріндегі сулы,
нулы, табиғаты ерекше сұлу Сұңқария деген жерде дүниеге ... ... ... ... ... жасы ... асқан кезде қайтыс болғаны
байқалады.
Бұхар жыраудың ... ... ... ол ... ... сүйегін Арқа
жұртшылығы үлкен қошаметпен оның өзі қалаған жеріне қойған екен. ... ... ... ... бұл ... дәлірек айтқанда қазіргі Қарағанды
облысы Ульянов ауданы “Озерный” совхозының территориясына ... ... ... ... ... шөбі мол, аса ... бұл мекен
қазіргі Баянауыл ауданы Октябрьдің 40 ... ... ... күнбатыс
шекарасынан тоғыз шақырымдық жерде. Ертеде бұл өңір Баянауыл әкімшілігіне
қараған.
Бұхар жыраудың қабірін кейінгі ұрпақтары ... ... әр ... қойып отырған. Соның бірі Әтшәр Зейнешев деген кісі ... ... ... оның ... және ... болған жылдарын (1698-
1793) көрсетіп тастан белгі қойса, бертін келе Алматының тұрғыны, ... ... ... Нағи Ахметов деген кісі тотықпайтын ақ темірге 1695-
1787 жыл деп ізгі ... ... ... ... ... ... ... қайсысы бұрыс екендігі жайында ... әрі ... ... ... жоқ. ... да ... ... туған
және өлген жылдары туралы деректер әр жерде әр қалай жазылып жүр. Мысалы,
Қазақ совет энциклопедиясының екінші ... ... ... 1668 жылы туып,
ұзақ ғұмыр жасап 1781 жылы ... ... ... ... ... мен ... әдеби энциклопедиясында 1693-1787 жылдар деп
көрсетілсе, кейбірр авторлар Абылай ханмен бір ... (1781 ж.) ... ... ... ... ... өзінің ”Ей Абылай, Абылай” деп ... ... ... ... үш, мұанан кейін сөз айту, маған болар ауыр күш” дейді.
Бұған қарағанда тоқсан үш, тоқсан төрт Бұхар өмірінің шегі ... жері ... ... болады.
Бұхар жыраудың арғы атасы Қаражас екен. Қаржастың үшінші баласы
Алтынордадан ... ... ... Келбет, Келімбет бес ұл бала, ал
Жолымбеттен Қалқаман, Назар; ... ... ... ... ... ... Тәуке ханның 90 мың қолын басқарған атақты қолбасшы Ақшаның
(Бөгенбайдың әкесі) ... Жеке ... ... көзге түскен айтулы
батыр. Сүйегі павлодардан 90 км ... ... ... ... жергілікті
халық атап кеткен Қалқаман поселкесінің жанында.
Бұхар жыраудың өз кіндігінен Ақбердіс, Жарылғап, Жанта есімді балалары
тарайды. Осы балалардан ... ... ... ... ... ... ... облыстарында тұрады.
Нақтылы деректерге жүгініп, оқиғаны кеңірек қамтысақ ертеректе Есім
хан өзбектің ... ... ... ... ... жеңіп, өзін өлтіріп,
оларға кеткен қазақтың 12 ... ... Осы ... ерекше көзге
түскен Қанжығалы руынан шыққан Әлдеуін батырға Есім хан Түпкістан ... ... Оның ... және Ақша ... екі ұлы осы жерде дүниеге
келіпті. Бұл жағдайдың Бұхар ... ... ... ... ... тұсында Тәуке хан ордасында Баянауылдың Қаржас руынан шыққан
атақты Едіге бидің болуы еді. ... ... ... ол ханның
беделді биі болғаны, асқан саясаткер адам екені және ел ішінде ”Ердің құнын
екі ауыз ... ... - ... деп ... ... Осы бидің
қасында тұстасы және ағайыны ретінде Жолымбет, Қалқаман бірге ... ... ... ... ұста ... ... Осы ... Тәуке ханның қасында
орданың сыйлы адамы-Әнет баба да болған. Ол осы Едіге би, ... ... ... ... жырау, тағы да басқа Арқаның әйгілі билеріне
басшылық етеді. Оны халық арасына кең тараған ... ... ... сыншы кенжесі ем Қожаберген,
Бата алғам Әнет пенен Әз-Тәукеден.
Күйзелген ел жағдайын көзбен көріп,
Өзегім өртенген соң айттым өлең.
Тағы бір ... ... ... ... жататын Сүйіндік руының бір
бұтағы Қаржас елі сол аласапыран заманда Арқадан ... ... ... қоныс аударғаны айтылады. Осы арадан Шоқан Уәлихановтың нағашысы
Мұса Шормановтың үшінші атасы Сәтидің бастауымен 1729 жылы ... ... ... ... ... келгені туралы деректер сақталған. Сәти
Абылай ханның құрметіне ие болғаны ел ... кең ... ұлы ... ... Бұхар өңірінде болу тарихына байланысты.
Ал Бұхардың өскен ортасы мен өмірбаянына келсек, халық ... екі ... бар. ... ... ... көрген, хат танып, сөз ұққан қарттардың
айтуы бойынша, жоғарыда көрсетілгендей ұлы жырау ... ... ... ... туғандығы, балалық, жастық шағы ... ... ... өткендігі байқалады. Мұны жыраудың жырларынан да көруге
болады. осы ... ... ... және ... жиен ... келетін Дихан
Әбілев те қуаттайды. Екіншісі, ұлы жыраудың аты ... ... ... ... ... ... жорамал. Бұл да ... ... ... ол да ... ... ... ... Негізінде жас күнінен
Бұхара, Самарқанд медреселерінде оқып, осы өңірде өскендіктен Бұхар аты
тағылып, ел ... ... ... ... ... ... ел ... сүйенсек бұл пікір де дұрыс ... Ол ... ... ... ... ... ... дейді.
Шәкіртім Сүйіндікте Бұхар жыршы,
Бұл Бұхар өзі ақын, өзі ... ... ... ... ... оның ... құлақ түрші!
Бұхаржан биялғы жыл отыз жаста,
Атағы ақын болып, шықты алашқа.
Қарағым қатты налып жүрген шығар,
Түскен соң ауыр ... ... ... ... екі ... ... ... шәкірттіктен де басқа
тілегі бір достық, ізгі ниет байқалады.
Қожабергеннің әкесі Толыбай сыншы екі әйел алыпты. Бәйбішесі ... бірі ... ... жататын жыраудың ұлы әкесі Жолымбеттің тұстасы
және ағайыны Айдабол бидің қызы Ақбілек сұлу екн. Ол осы ... 20 ... ... ең ... ... ең ... ... жүз Арғындағы асылтектен
Анамның шыққан аты Сүйіндіктен.
Жиырма ұлдың Көкжал туған сүт ... қыз ... ... шыққан жері Сүйіндіктен деп Мұхамед Салық жазған
”Шәйбанинамадағы” ... ... ... ... және ... ... болған соғыста қазақ қолына жеңіс әперген дарынды қолбасшы
Сүйіндік ... мен ... ... ... Дәстем тарихи хисса жазған
екен. Онда мынандай жолдар бар:
Сүйіндік арғын Бөкенбай,
Босқозы ердің ... ... ... ... ... ... оқиғалар Бұхар жыраудың, осы Бұхар өңіріндегі ... ... ... ... Енді ұлы ... ... ... ел аузындағы болжамға тоқталайық.
Әр заманның өзіне сай салт-дәстүрі болады. Біздің қазақта ... жасы ... әрі ... ... бата алу ... ... Қожаберген
жыраудың Әнет баба мен Тәукеден бата алғанын жоғарыда ... ... ... ... ... да бата берген екен. Сүйіндік елінің билеуші бір
адамы Ақдәулет деген баласына ... бата ... Ол бата ... ... Шоң ... ат ... Шоң [3] ... Баянауылда атақты би
болған. Осындай ауызша деректің бірінде сөзге епті, еті тірі Жолымбет Бұхар
медресесінде Қожабергеннен ... алып ... жас ... Әнет ... кейбіреулер Ақша батыр деп те айтады) бата сұрайды. Сонда Әнет баба
қолын жайып ... ... ... ... ... ... болсын,
Дауысың сұңқар болсын,
Ісіңе халқың іңкәр болсын.
Азан шақыртып қойған аты бүгінде беймәлім болып кеткен, жырау ... ... ... ... ... ... ... Бұхарада дәріс беруіне тоқталсақ, әкесі
Толыбай сыншы өзінің туған ... ... ... ... ... ... Қожаберген мен немересі Дәстемді солардың қолына
берген. Осы Әнет ... хан ... ... ... жаңа ... оқытудәстүрі пайда болғанға ұқсайды. Сол тұста қағазға қалам
тартқан талапты азаматтар бір шама ... ... көзі ашық ... ... ... ... ... деректер қалдырған Қожаберген жырау,
Дәстем сал, Бұхар жырау, Бөгенбай балалары, Шоң би, Әнет баба ... ... Осы ... кейіннен Саққұлақ, Байдалы, Мәшһүр Жүсіп Көпеевке
дейін ... ... ... балалары Тұраналы, Тұрымбет, Бапаң би,
Саққұлақ би, Нұралы, ... ... ... ... бастап болған
оқиғаларды қағазға маржандай тізіп жазып отырған. Өздерінің қилы заманнан
алтындай сақтап алып шыққан ... бар. ... ... ... ... ... өмірінен хабар беретін көп деректер бар. ... ... ... ... дәстүрінен кем түспейді. Сол архивте Бұхар
жырау мен ... ... ... ... ... бар. ... хан 1710 жылы
Қарақұмдағы үш жүздің басын қосқан жиында қазақ қолының бас сардарлығына,
яғни ордабасы болуға Қожаберген ... ... ... жас ... Бөгенбай
Ақша ұлын сайлайды. Осы болған істі Бұхар жырау ... ... ... ... ... дейді:
Толыбай сыншы баласы,
Үш жүздің бастап әскерін.
Қазақтың болған ағасы,
Қожаберген ғаділ ер,
Қадірін білген қалың ел.
Бөгенбайдай батырға,
Билігін берген ардагер.
Бұхар жыраудың өмірін, ... ... бар ... ... ... ... ғұлама Мәшһұр Жүсіп Көппев болған. Мәшһүр тоғыз жыл
білім ... Орта Азия ... ... ... қайтқаннан кейін тапқан
тарихи творчестволық адамы-Бұхар. Мәшһүр Жүсіп 1905 жылдары өзінің ... ... ... Ақкелін –Далбаға барған. Содан кейін үш жыл бойы
Бұхар жыраудың өмірін, жырауға ... бар ... ... ел ... ... ... ... зерттеу жұмысын бір салаға келтіріп ,
1908 жылы еліне қайтқан екен. ”Бұхарекең өз ... ... сөзі ... мың есе көп ... ... келіп жеткен тек тамтығы ғана. Біреуден біреу
ауызша айтумен ұғынып, жаттап алып, есте қалғаны ғана…” деп ... ... ... балалық шағы, орта жасқа дйінгі өмір мектебі туралы осы
айтылғандарға қоса, жыраудың шежіредей сөздерінен байқайтынымыз-жыраудың
тілге ... ... ел ... ... ... ... етіп со ... өңірінің өзінде-ақ ерте көзге түскендігі.
”Біз оның тым ерте көтеріліп, Тәуке хан ... хан ... ... бірі болғандығын білеміз”,- деп ... ... ... ... Сөз ... өрен ... ... Бұхар ханның ел
басқару ісінде сенімді адамы болған. Ол туралы өзі тұстас ... ... ... ... ... ... ... жайнадың,
Көріктей басқан күпілдеп,
Көмекейің бүлкілдеп
Сөйлер сөзден таймадың
Тәукенің болып ... ... ... ... байладың….
Тәуке ханның тұсында өзінен жасы біраз үлкен Қаз дауысты Қазыбекпен,
Төле, ... ... ... ... ... бірге қазақтың тұңғыш
праволық мөлшерінің жиынтығы саналатын немесе орыс ... ... ... деп ... еңбекті жасауға қатысады. Бұл тұс ... ... ... беки бастаған кезі болатын. А.В.Левшин осы Тәуке
заманын ”При имени семь сердце ... ... ... несколько
вызывающегося духом над толпами буйных соотечественников ... ... и ... Это Ликург, это Дракон Орд Казачьих”, ... ... ... ... ... атты көлемді дастанында былай деген
жолдар бар:
Шығайдан соң орнында тәуке қалды
Кезінде Әз Тәуке деп атақ алды.
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы боп,
Дейтұғын ”Жеті ... заң ... ... ... толы, еленіп-екшеліп, халықтың сүзгісінен
өткен ереже-қағидалар, дәстүр-ғұрыптар жиынтығы ... ... ... ... ... ... Сол тәукені жырау даусы жеткен жерге дейін дүние-
әлемге паш еткен. Алайда Тәуке ханнан кейінгі ... ... ... ... ... ортақ тіл табыса алмай, өмірден ... ... те ... бір ... ... ... ... тұстасы Үмбетей жырау сәлем
беруге жолдасымен келе қалады. Қонағын сыйлайтын дәм таба ... ... ... бәйбішесіне бұрылып, сөзін жыраудың өзіне арнап ойын-шынын
араластырып былай деген екен:
Жылға сай батпақ ... өте ... ... ... жете ... ... осы ... деп өз үйіңнен кете алмассың…
Жырау ғасырлар бойы халықтың өзі жасап келген ауыз әдебиетінің ... ... ... бояуын жоғалтпай жыр-толғауына арқау ... ... ... ... ... ... тұлға.
Бұхар жыраудың қанша жас өмір сүргендігі туралы ... оның ... ... ... болатындай:
Сексен деген сор екен,
Шындап ұрған неме екн ,
Сексен бес жасқа келгенде,
Екі қара ... ... ... ... бес ... тор екен,
Дәйім жаның қор екен.
Қарғиын десең екі жағы ор екен,
Найза бойы жар екен,
Түсіп кетсең түбіне,
Түбі жоқ ... көл ... ... шөл ... неме екен,-
деп ұзақ теңеулермен аяқтайды Бұдан жыраудың сексен бесінде көз
нұрының ... ... бес ... кәрілік азабын тартып ... ... ... жыраудың осы тұстағы анық жасы тоқсан бес, тоқсан
алты деп ... ... ... ”Тоқсан бес деген тор екен, дәйім жаның
қор екен” деп өзінің жасын айтып ... ... ... ... келтірмесе
керек. Бұған біз жоғарыда келтірген оның ... және ... ... дәлел бола алады. Дегенмен ел арасында айтылып ... ... ... ... ... ... тіпті жүз он үш жасқа ... ... жыр ... кездесіп отырады. Соның бірінде 110 ... ... ... ... ... ... көрікі, таулы жерді мекен
еткен Тәйгелтір дейтін би ерекше күтіп, ... ... аңыз бар. Ол ... ... ... ... ... ақтың алдын, жаз жайлауға шыққанда
ерулігін, астың тұздықты дәмдісін беріп отырған деседі. Сөйтіп атақты би ... ... ... ... ... жимай ел үшін бар өмірін сарып ... ... ... қартайып, қалжыраған шағында қадірлеп күтіпті деген
қауесет те бар.Арқадағы қалың жұрт тұғырдан ... ... ... ... зор
қошаметке бөлеген, үлкенді, кішілі маңызы бар мәселелерді көбінесе ... ... ... ... да ... жаңа бастама болса Бұхар
жыраудың батасымен өмірге жолдама алып отырған екен деседі бүгінгі жұр. Сол
тұста ... ... ... ... ... жас ... бір жүз он үш екен деп
тұспалаушылардың кейбіреулері біздің ... да ... ... ... ... 21-ші ... атындағы совхоздың тұрғыны жасы жүзге
тақап қайтыс болған зиялы қария Мажкен Ержанов, (академик ... ... ... ... ... сүйеніп, Бұхар жырау 113 жасқа келіп
өліпті деген болжал айтқан көрінеді. Егер осы ел ... ... ... үрім ... атап ... жас мөлшерін жоғарыда айтылған
жыраудың сөздерімен салыстырсақ Бұхардың нешеге ... ... ... ... яғни ... жасы ... жеткені байқалады. Әрине,
әлі де тексеріп, толығырақ дәлел іздеу керек болар, дегенмен осы шындыққа
жақын болуға ... ... ... ... ... Бұхар жыраудың көңілін сұрауға
қазақтың кең даласынан ... би, ... ... келіп, оның ақтық
дәміне дейін, ат тұяғын суытпаған. Сол тұста ... ... ... ... ... ... әңгімелері қағаз бетін көрмей, бірлі жарым
сақталғаны болмаса, түгелімен ұмыт ... ... ... пен дерт ... о ... бет бұрғанын сезіп,
елдің игі жақсылары, жыраудың өзімен ақырғы тұрағы жөнінде сөз ... ... ... ұзақ ... деседі. Сол естелік толғауларында өзінің
кіндік қаны тамған жері ... ... ... ... ... ... ... бүкіл ғұмырын бірге өткізген аруақты Абылайды айта келіп, соңғы
тұрағына туған жерін қалапты деседі.
2.2. Бұхар жырау ... ... ... ... ... негізгі өзегін сол кезеңдегі
қазақ қоғамында билік құрған хандарға кеңесшілік қызметі құрайды. Бұхар
жырау кезінде ... ... ... ... ... ... тұлға.
Бұхардың хан кеңесшісі ретіндегі тұлғаланған тұсы ... хан ... ... хан ... құрған мемлекеттік саястында әулие жыраудың айтқан
ақыл-кеңсіне құлақ асып, оны өз ... ... етіп ... ... ... ... былай дейді: ”Осы орайда , Бұхар жыраудың ... сол ... ... ... ... зер ... хан өзінің құдірет болмысына қарамастан, сол поэзиядағы нұсқауларды
жүзеге асырушыболғандығын байқар едік. Тіптен, Бұхар поэзиясындағы ... ... ... ... арманда кеткенін байқауға ... ... өзі ... ... өнер ... өмір ... оған бас ... болса керек”.
Сол Абылай –Бұхар заманында болған Е.И. Пугачев көтерілісінің ... ... ... ... ... ... кейін 1774 жылының
көке айында Е.пугачев башқұрт Итқұл Ораев арқылы Абылайға хат ... ... және сол ... үшін ... ... ... қарамағына беретінін
айтады. Бұған бұрылмаған ханға Магнитный қорғанында тұрған Е.пугачев,
ағайынды ... ... ... екі рет хат ... ... ... кейін
барып Абылай мен Бөгенбай қол жіберіп, Ново-Ишим ... деп ... ... ... ... ... ... түскен қару-жарақты,
мүлікті, тұтқын адамдарды өзіне ... ... ... елші ... ... ... қабыл алады. Е.Пугачевтың дарынды адамдарының бірі
А.Овчинниковтың басқаруымен қазақ әскері Голицын басқарған патша әскерімен
қиян-кескі шайқас ... ... ... ... ... алты ... сарбаздары қатысты деседі. Осы қанды оқиғаларды генерал Деколонг 1775
жылдың ақпанында граф П.И.Панинға жазған баяндамасында ... бір ауыр ... ... ... Абылайға ақыл-кеңес беріп, оған
зор ықпал жасап отырған беделді қоғам қайраткері болғаны белгілі. Россияның
қазақ даласын отраландыру ... ... ... хан ... ... ... күнде де жуытпау жағын ойлайды, ал Бөгенбай батыр әскерін
сапқа ... ... ... ... ... ... деп кіжінеді. Міне,
осныдай сәттерде хан мен батыр жер үшін жан ... ... ... ... ... хандығында Россия сияқты империяға ... ... ... ... жоқ ... Бұхар жырау дұрыс түсінеді. Мұндай жойқын,
сұрапыл ... ... ... ұшырайтынын, тіпті тарих бетінен жоғаліп
кету қаупін қатты ескертеді. Осы жерде Бұхар ... ... мен ... ... ... Бұл ... ... мынадай көрініс берген:
Ал тілімді алмасаң,
Ай Абылай, Абылай,
Сен мен көргенде,
Тұрымтайдай ұл едің,
Түркістанда жүр едің.
Әбілмәмбет патшаға,
Қызметкер болып тұр едің,
Қалтақтап жүріп күнелтіп
Үйсін Төле ... ... құл ... сенқанжығалы Бөгенбай,
Тақымы кетпе ұры едің.
Түн қатып және жүр едің,
Қабанбайдан бұрын ... ... ... ... ... ... бек ... білмес құл едің
Атаңның тегін сұрасаң,
Арқар ұранды жат едің,-
дей келіп,
Өкпеңменен қабынба,
Өтіңменен ... ... ... көтерген,
Жұртыңа жаулық сағынба,-
деп өзінің ұзақ жырында соғыстың болу, иә болмау ... ... осы екі ... ... ... жұрт алдында ақиланған ашумен,
істен алғысыз ащы ... ... ... ... дипломат Россия мен Қытай секілді екі
жағындағы екі алып ... ... ... деп ... арқа ... екіншісіне қарулы күрес ұйымдастырмақшы ... ... ... ... деп Абылай хан мен оның орда бас ... ... ... осы еді. ... тұтас бір жырды бүгінде екіге бөліп қазақтың
маңдайына ... бірі ... бірі жаса қос ... ... мен ... ... болған, қайсысын Абылай көбірек сыйлаған деп таласып,
Бұхар жыраудың әруағынан қорықпай ... ... тер ... ... таң ... ... ... қазақ тарихында екеуінің орны
ерекше бөлек. екеуі де Абылай ханнан бұрын қайтыс ... . Ол ... ... ... ... ... ... билері, дәстүр бойынша халық
алдында оларға баға ... және ... қай ... ... туралы керектігін
ханның рұқсатымен шешкен.
Бұхар жырау да өзінің жырында бұл ... ... баға ... ... ... бейнелеп, кейінгі ұрпаққа үлгі ете білген. Сонымен бірге дара
шыққан екі батыр бірімен-бірі ... ... бірі ... бірікіші бола
білген. Мұның өзі кейінгі ұрпаққа қандай өнеге ... ұлы ... ... ... ... ... ... деуге бола
ма? Әрине, болмайды. Әр уақытта ел ... ... ... олардың
бірге болағанын тарих біледі. Мұны жыраудың жырларынан ... ... ... ... жырығ Бөгенбай өлімін тоқсаннан асқан жыраудың
қатты толғаныспен Абылай ханға естіртуі:
Құлағанға ұқсайды,
Қазақтың қамал ... ... ... ... ... ... ... бағасы екені мәлім.
Бұхар қиын өткелден өтер кезде елді басқарған терең ойлы, саясаткер,
білімді, адам керек ... ... Ол ... ... ... ... ... мемлекет айбарын көрсетумен бірге ақылды саясат жүргізіп,
халықтың бостандығын сақтауды көздеген. Абылай осындай тар заманда ... ... ... биік ... қалаған. Өзі ханның беделін
көтеріп, оның мәртебелі саяси қайраткер ретіндегі бейнесін , тұлғасын ... ... ... көзсіз батыр, данышпан би, сөз шебері, әйгілі
қолөнерші, жыршы, ақын халық қамқоршыларының жиналуына ... ... ... ... ... ... (Абылайды) жүріс-тұрысынан,
мінезінен абайлап елден бұрын қалтқысыз таныған. Аумалы, төкпелі заманда
одан көз ... Ел ... ос ... көп ... ... ... бар,
бірақ қазір де басқа адамдардың ... ... әр ... айтылып жүр.
Дегенмен, соның біріне тоқталып ... ... ... ... ... ... атты ... осы әңгімелерден бір көрініс берген.
Бірде Бұхар жырау мен Әбілхайыр хан ... көз ... ... бір сайда
жеке отырған түйешілер қосына кез болады. Қос ... ... ... Ораз құл ... ... ... ... қаққан ұшқыр ойы –елінің
тағдырын қолына алар жаңа ... ... шарқ ... ... оның ... ... шалқасынан түсіп, қанен-қаперсіз ұйықтап
жатқан Әбілмансұрға қайта-қайта орала берді.
-Бітісі бөлек екн, ұл туса ... ... деді ... ... несі бар. Асыл ... ақыл ... ... қаптаған
Сәмеке, Барақ, Әбілқайырлар бұған жол берер емес? Кім ... ... ... ... жөн ... кез болады”.
…. Жүрер алдында қолтығынан көтеріп атына мінгізген Әбілмансұрдан:
-Үлкен түйешіні көре алмадым-ау. Ол қайда?- деп сұраған.
-Қайда ... мен ... сіз ... ... деп ... ... бала.
Бұл болашақ Абылай ханның Бұхар жыраумен бірінші кездесуі емес-ті.
Үмбетей жыраудың “Өткіздің ... ... ... ... ... ... бұхар өзінше салмақтап, халық ... ... ... Кейін Бұхар жырау Абылайдың Баянауылдағы Сабындыкөл
жағасында өткен орта ... хан ... ... ... зор ықпал жасаған.
Осы тарихи оқиғаның Бұхар елінде өтуінің өзі тегін ... ... ... ... ... күн туған ауыр заманда Абылайдың бойынан
оның ел басқарушылық алып қасиетін ... ... ... да ... ... болжағыш, айтқанын бүкіл елі екі ... ... ... ... ... көрген. Қазақ халқының тарихындағы шоқтығы биік осы
екі ... ... ... ... ... болған, араларын суытпаған.
Өзінің жырларында оны мақтау да, ... да ... ... батыр жиыл деп,
Хан Абылай шақырды.
Бір төбеге жиылды,
Құм төбедей үйілді.
Бөліске олжа түссін деп,
Хан Абылай бұйырды…
Басыңа біткен күніңсіз,
Құтты ... ... ... ... ... ... тақтын үстінде,
Үш жүздің басын құрадың.
Жетім менен жесірге,
Ешбір жаман қылмадың.
Әдепті іске кірдіңіз,
Әділдікпен жүрдіңіз,
Арманың бар ма хан ... ... ... ... ... шыңына жетіп шыңдалған би,
жалынды жыр мен екпінді ұран ... ... ... хан ... ... екендігі осы Абылай тұсында айрықша ашықтана түскен. Бұхар жыраудың
кесек тұлғасы қазақ халқының шешуші өткелінен өтер ... ... ... ... ... ... басқарған Бөгенбай батыр, Ер Олжабай,
Малайсары, Қабанбай, Баян ... ... ... қай-қайсысы
болмасын жырауды пір тұтқан. Жорықта бірге болуын жеңістің ... ... ... жорықтардың ауыр тұсында жырау қолбасшының ... ... ... ... рұхтандырып отырған.
Қорытынды.
Бұқар Қалқаманұлы өз заманының шоқ жұлдыздарының іргелесі. Оны бұл
биікке көтерген өзінің елі үшін жан ... ... ... ... ... Би ... ... елінің тарихындағы өте бір ... дөп ... Міне ... ... заманда Бұқар би елінің
іргесін берік қылуға, айбынын арттыруға үлкен еңбек сіңірді. Ол ... ... ... ... мүддесі деңгейінен қарай білді.
Бұқар би тумысынан бойына ... ... ... дарыған
әмбебеап тұлға. ол еліне қауіп төнгенде ата-баба салған жолдан бір аттамай
батырлығымен де ... ... және де ... ... ... дау туғанда
бірде-бір адамды бет қаратпайтын ... ... ... би ... да “от ... орақ ... шешен. бұл, әрине, заңғар тұлғаның
әмбебаптығына ажар берген әр ... ... бірі ... Оның өмірінің
өзегін, саяси-қоғамдық қызметінің негізін елінің ... ... ... жолы ... ... дәстүрлі билік жолының барлық сатысынан
сүрінбей өтіп, сол ... ... ... ... ... ... салып бақты. Қандай қиын дау болса да ... би оның ... ... ... ... ... өзегін іздеуге тырысты.
Сондықтан да оның алдынан қандай іс болмасын ... ... оңай ... ... ... ... ... таласушы жақтарды бітімге келтіру, екі
жақты татуластыру сол арқылы ел мен елдің ортасындағы ... ... ... би ... ұлы іске мұрындық болған жері, ол – Күлтөбе. Осы
жердегі билердің, ... ... ... ... ... оның ... ... талай іргелі сарабдал ойларын ортаға салды. бұл кезең ... биік шыңы ... Осы ... талай қазақ оның ұлылығына тәнті
болды.
Бұқар би ... ... ... ... ... тұлға. Өйткені ол қазақтың
саяси-құқықтық ойының дамуына үлкен үлес қоса білді. оның елді ... ... ... ... биліктің биік шыңына көтерілетін жол барлық
адамдарға ашық ... ... ... тең ... ... ... деген
ойлары бүгінгі таңда да өзінің көкейтестілігін жоймаған құнды пікір. Ол сол
заман талабына сай бұл ... ... ... ... де ... да ... тағылымы болашақ ұрпақ үшін баға ... ... ... негізі енді қаланып келе жатыр. Би тағылымы қаза ... ... ... ... көзі ... би қазақ халқының жарқын болашағы үшінбар ... сарп ... Би ... арманы асқақ. ол арман ел бірлігін, тұтастығын ту қылған
арман, мұрат еді. ... ... ... ... өзінің даралығы бар
құқықтық жүйесін сомдаймыз десек, онда Бұқарлар өткен жолдан сабақ ... Оны ... жаңа ... ... ... ... Бұқартану
дегеніміз бүкіл көшпелі жұрттағы ел билеу үрдісін тану деген сөз.
Сондықтан да елімізде ... ... ... ... ... билік жүргізудің бай мұрасынан сусындай отыра,
дәстүрлі билік жүргізу ... ... із ... тұлғалардың тағылымын
танып жүзеге асыруға болады. Бұл дегеніміз елімізді үшінші мыңжылдықта
адамзат ... ... орны бар ... ... ... ... болады. Неге десеңіз, қарап отырсақ әлемдегі ірі-ірі англо-саксондық,
романо-гремандық, т.б. құқықтық ... сол ... ... ... Ғасырларға созылған құқықтық жүйелердің эволюциялық дамуының шыңы.
Ресей ... ... ... құрбаны болған, кеңес заманында
мешеуліктің, дамымағандықтың көрінісі ... ... көпе ... ... ... ... ... қажет. Бұл біздің ғасырлар бойғы ... ... ... ... ... жол болмақ.
Ол үшін елімізде жүріп жатқан ұлттық құқықтық болмысымыздың ... ... тың ... ... тұрғыда қолдау көрсеткен
жөн.
Стихиялы жүріп жатқан процестерді бір ізге ... ... ... ... ... құқықтық тұрғыда зерттеу қажет.
Басқа да дәстүрлі құқық институттарын жандандыруға қадамдар жасауға
ұмтылу ... ... ... ... оның ... әкімшілік, отбасылық
істерді беру керек. Оның қызметін арнайы заңмен реттеу ... ... ... да осы ... ... ... берген жөн.
Сөз соңында айтарымыз, біз Бұқар бидің мол ... ... ... оны ой ... ... алдық. Оның әлі ашылмаған қырлары көп.
Бұқартану соқпақты, иірімі мол, нұрлы танымды ... ... жол. Бұл ... заман озған сайын даралана, биіктей түседі. ... ... ... ... ... ауыз ... ту ... мәдениеттің көрінісі.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. “²àçàºòû» ê¼íå òàðèõû” Àëìàòû. Æàëûí. 1993. 271-áåò. 400-á.
2. ... ... Áåñ ... II òîì. ... ... 1998.432-
áåò, 640-áåò.
3. “Êàçàõñòàí â XV-XVIII âåêàõ”. Àëìà-Àòà. Íàóêà. 1969. 203-á.
4. ²óàí¹àíîâ Ø.Ò. ... ... æ¸íå îíû» ... ... ±ûëûì. 1992
æûë. 48-á.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы56 бет
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Міржақып Дулатұлының "Қазақ қоғамындағы рөлі"6 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь