Тұлғаның қоғамдағы әлеуметтік рөлі

Жоспар

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім
2.1. Тұлғаның қоғамдағы әлеуметтік рөлі
2.2. Отбасы. тұлға дамуы мен тәрбие алуының мәдени ортасы
2.3. Отбасында тұлғаның толықтай қалыптасуы

III.Қорытынды
Кіріспе
Тұлға проблемасы бірқатар ғылымдардың-филисофия, социология, психология, педагогика, т.б. ғылымдардың зерттеу объектісіне жатады.
Мәселен, философия тұлғаны таным мен творчествоның, іс-әрекеттің субъектісі ретінде қарастырса, психология оны психикалық қасиеттер мен процестердің: мінез-құлық, темперамент, қабілет, т.б. тұрақты жиынтығы ретінде зерттейді.
Тұлға- қоғамдағы болып жататын әлеуметтік құбылыстар мен процестердің, сол сияқты жекелеген адамдар мен әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінің себептерін, мәнін жеке тұлғалардың мәнді сипатты белгілері арқылы түсінуге болады. Басқаша айтқанда, жеке тұлғаның мінез-құлқы арқылы тұтас топтың, қоғамның өмірін түсінуге болады.
Тұға әлеуметтік қатынастар мен байланыстардың бастапқы агенті болып саналады. « Тұлға» дегеніміз кім?
Бұл сұраққа жауап беру үшін «адам», «индивид», «тұлға» деген ұғымдардың арасындағы мазмұндық айырмашылықты біліп алуымыз керек. « Адам» деген-адмазат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден өзгеше қасиеттерін сипаттайтын жалпылама ұғым.
« Индивид» адам тегінің нақты өкілі, жеке адам. Индивидуалдық-бұл әр адамның өзіне ғана тән жеке-дара қасиеттерінің жиынтығы, яғни бір адамның екінші адамнан айырмашылығы. Ал, «тұлға»дегеніміз, адамның тек табиғи-биологиялық қасиеті ғана емес, ол табиғаттан тысқары тұрған, тек қана қоғамда өмір сүріп, қоғаммен тығыз байланыс-қатынастар негізінде қалыптасқан адамдардың мәні.Мұны адамның әлеуметтік сипатының бастамасы деп те атайды. Нақтылап айтсақ, тұлға дегеніміз, индивидтің табиғаттан тыс адами қасиеті, яғни оның әлеуметтік өмірінің мәнді жақтарын сипаттайтын сапасы. Адам қоғамсыз өмір сүре аламайды.
Индивид- жеке-дара адам. Барлық адамға тән ортақ қасиет-ол тек қоғамда ғана өмір сүреді. Ол қоғам ішінде ғана нәтиже алады, себебі ол қоғамдық болмыс тәжірибесін бойына сіңіреді. Жаңа туған сәбидің ата-анасынан тәуелсіз өмір сүруге ешқандай қабілеті болмайды. Бұл жағынан ол жануар, хайуанаттардың кез келгенімен әлсіз екені белгілі. Мысалы, жұмыртқадан шыққан құс балапаны бірден тамақ іздеп жүгіреді. Ата-ананың, басқа адамдардың қамқорлық көмегінсіз адам баласы өсіп жетіле алмаған болар еді.
Мысалы, кездейсоқ бір жағдайлармен кішкентай адам балаларын аңдардың алып кетіп, жылдар бойы өз орталарында тірі қалдырып қойған фактілерін тарихтан жақсы білемі. Қырыққа жақын мәлім болған жағдайлардың барлығында да балалар адам қалпынан айырылып қалған. Төрт аяқтап еңбектеп жүріп, өзін асырап өсірген жануарлардың барлық қимылдарына еліктеуден басқа ешбір қабілеттері болмаған. Кейін олардың қолға түскендерін адам қалпына келтіріп, сөйлеуді, екі аяқпен жүруді үйретуге тырысқан талай белгілі маман ғалымдардың әрекеттері нәтиже бермеген.
Демек, адамның адамдық қасиеттерін қалыптастыратын тек қоғамдық орта. Ол үшін адам туған күнінен бастап, сол ортадан қол үзіп кетпеуі міндет. Осы ортамен тығыз байланыс, қатынаста болып, сол ортаның (топтың,ұйымның алуан түрлі басқа қауымдастықтардың) іс-тәжірибелерін, сапа қасиеттерін өзінің бойына сіңіруі қажет.
Адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шығуының негізі- өмір сүру ортасын өз еңбегімен өзгерту,қайта жасау тәсілін, ол үшін еңбек құралдарын, оның ең қарапайым түрінен бастап, бірте-бірте жетілдіру жолын меңгеру қабілетінде болды.Тек еңбек процесінде адамдар бір-бірімен қатынас, байланыс жасауды, ойларын бір-біріне сөз арқылы жеткізуді үйренеді. Бара-бара адам еңбегі бүкіл материалдық және рухани мәдениет жүйесінің субъектісі яғни жасаушысы болып шықты. Қоғамдық қатынастар адамның өмір сүруіне қажетті материалдық игіліктерді (тамақ, киім, баспана) өндіру қажеттілігінен туады.
Осыларды еске ала отырып, адам дегеніміз, еңбек әрекетімен шұғылдана алатын, әлеуметтік қатынастарға түсетін, өзара байланыс жасауға толық қабілеті бар тіршілік иесі деп анықтама беруге болады.
Бұдан адам мәнінің тек қоғамдық-әлеуметтік жағы шамадан тыс үлкейтіліп, оның биологиялық, психологиялық жақтарының маңызы төмендетіліп, жоққа шығарылып отыр деген пікір тумауы тиіс. Анығында адамның өлшемі (кейбір уақытта құрылымы деп те айтады) үш түрлі болады: биологиялық, психологиялық және әлеуметтік. Биологиялық өлшем- бұл адам организмнің түр бейнесі мен құрылымының (морфологиясын), басқаша айтқанда, организмнің құрылысын және формаларын зерттейді, оның атқаратын, орындайтын қызметін, шығу негізін, ми, жүйке жүйесін, т.б. қамтиды.
Психологиялық өлшем- адамның ішкі жан дүниесі, онда жүріп жататын саналы және санадан тыс құбылыстар мен процестер, сезім жүйесі, мысалы, құмарлығы, жек көру, не сүю, мақтаныш, не қорлану, күйініш, не наразылық, ойлау, т.б.) адамның еркі мен спатын ( бейнесін), темпераментін, т.б. қамтиды.
Осыған орай жеке-жеке алып қарағанда бұл екі өлшемнің әрқайсысы адам ұғымын тұтас тұлға ретінде ашып бере алмайды, өйткені биология мен психология адамдарды жеке- дара зерттеп, оларды тұлға ретінде көрсете алмайды.
Әлеуметтік өлшем- адамды тұлға, яғни белгілі бір тип, бірнеше адамның үлгісі, образы, бейнесі, моделі ретінде қарайды. Тұлғаны жан-жақты осылай қалыптастыратын оны қоршап тұрған орта, мұнда ол үнемі іс-әрекет, қызмет атқарады, үнемі онымен тығыз байланыс, қатынаста болады. Осыған сәйкес әрбір қоғам өзіне тән лайықты тұлғаны қалыптастырып отырады.
Тұлғаның идеалды типін, яғни оның қоғамның идеясына сәйкес келетін немесе идеалды емес, яғни қоғамға сәйкес келмейтін типін, оның идеалды типтен қандай ерекшелігі, айырмашылығы барын зерттейді.Тұлға негізгі екі тұрғыдан қарастырылады:
а) Тұлғаның қоғамдық қатынастар жүйесіне араласып, мұның бар жақсылықтарын бойына сіңіріп, тұлға ретінде қалыптасуын;
ә) Әлеуметтік қатынастардың және саналы іс-әрекеттің субъектісі ретінде тұлғаны қарастырады.
Туған сәби әлі тұлға емес. Ол тек қана индивид. Ол адам тегінің өкілі. Л тұлға болу үшін негізгі екі шарт қажет:
1) Биологиялық, генетикалық дамудың алға шарттары.
2) Әлеуметтік ортаның болуы қажет, өйткені онда мәдени орта болады, онымен жас сәби бала әр уақытта байланыста, қатынаста болуы керек. Онсыз, яғни әлеуметтік ортасыз сәби бала жан-жақты дами алмайды.
Әрбір тұлғаның белгілі бір деңгейде іштей санасы, қасиеті болады. Осылардың жиынтығы тұлғаның құрылымын қалыптастырады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Витек К. «Проблемы семейного благополучия».- М., Прогресс,1998
2. В.А.Сысенко « Супрежеские конфликты, С-П, 1989
3. Бодалева А.А, Столина В.В. « Семья в психологической консультации» М,1989
4. Василюк Ф. Е. « Психология переживания» Москва,1984
5. Абулханова- Словская К.А. « Стратегия жизни» Мысль,1991
6. И.М. Никольская, Р.М. Грановская « Психологическая защита у детей» С-П,2001
7. И.Б. Дерманова «Диогностика эмоционально-нравственного развития, С-П,2002
8. «Психологические тесты» под ред. А.А.Карелина, М.,2001
9. « Практическая психология в тестах, или как научиться понимать себя и других», сост. Р. Римская, С. Римский , М., 2000
10. Теория и методика социальной работы / Под ред. И.Г. Зайнышева.-М., Союз,1994
11. Кон.И.С. «Социология личности» М.,1997
        
        Жоспар
I.Кіріспе
II.Негізгі бөлім
2.1. Тұлғаның қоғамдағы әлеуметтік рөлі
2.2. Отбасы- тұлға дамуы мен тәрбие алуының мәдени ортасы
2.3. ... ... ... ... ... бірқатар ғылымдардың-филисофия, социология, психология,
педагогика, т.б. ғылымдардың зерттеу объектісіне ... ... ... ... мен ... ... ... қарастырса, психология оны психикалық қасиеттер мен
процестердің: ... ... ... т.б. тұрақты жиынтығы
ретінде зерттейді.
Тұлға- қоғамдағы болып жататын әлеуметтік құбылыстар мен ... ... ... ... мен ... ... іс-әрекеттерінің
себептерін, мәнін жеке тұлғалардың мәнді сипатты белгілері арқылы ... ... ... жеке ... мінез-құлқы арқылы тұтас топтың,
қоғамның өмірін түсінуге болады.
Тұға әлеуметтік қатынастар мен ... ... ... ... « ... ... ... сұраққа жауап беру үшін «адам», «индивид», ... ... ... ... ... ... ... керек. « Адам» деген-
адмазат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден ... ... ... ... ... адам ... нақты өкілі, жеке адам. Индивидуалдық-бұл әр
адамның өзіне ғана тән жеке-дара қасиеттерінің жиынтығы, яғни бір ... ... ... Ал, ... адамның тек табиғи-
биологиялық қасиеті ғана емес, ол ... ... ... тек қана
қоғамда өмір сүріп, қоғаммен ... ... ... ... ... ... ... сипатының бастамасы деп
те атайды. Нақтылап айтсақ, тұлға дегеніміз, индивидтің ... ... ... яғни оның ... ... мәнді жақтарын сипаттайтын
сапасы. Адам қоғамсыз өмір сүре аламайды.
Индивид- жеке-дара адам. Барлық ... тән ... ... тек ... өмір сүреді. Ол қоғам ішінде ғана нәтиже алады, ... ол ... ... ... сіңіреді. Жаңа туған сәбидің ата-анасынан
тәуелсіз өмір сүруге ешқандай қабілеті болмайды. Бұл ... ол ... кез ... ... ... белгілі. Мысалы, жұмыртқадан
шыққан құс ... ... ... ... ... ... басқа
адамдардың қамқорлық көмегінсіз адам баласы өсіп жетіле алмаған болар еді.
Мысалы, кездейсоқ бір жағдайлармен ... адам ... ... ... ... бойы өз орталарында тірі қалдырып қойған фактілерін тарихтан
жақсы білемі. Қырыққа жақын мәлім болған жағдайлардың ... да ... ... айырылып қалған. Төрт аяқтап еңбектеп ... өзін ... ... ... ... еліктеуден басқа ешбір қабілеттері
болмаған. Кейін олардың қолға түскендерін адам қалпына келтіріп, сөйлеуді,
екі аяқпен ... ... ... ... белгілі маман ғалымдардың
әрекеттері нәтиже бермеген.
Демек, адамның адамдық қасиеттерін қалыптастыратын тек ... ... үшін адам ... ... ... сол ортадан қол үзіп кетпеуі міндет. Осы
ортамен тығыз байланыс, қатынаста болып, сол ортаның ... ... ... қауымдастықтардың) іс-тәжірибелерін, сапа қасиеттерін өзінің
бойына сіңіруі қажет.
Адамның жануарлар дүниесінен ... ... ... өмір сүру ... ... ... жасау тәсілін, ол үшін еңбек құралдарын, оның ең
қарапайым түрінен бастап, бірте-бірте жетілдіру жолын меңгеру ... ... ... ... ... ... байланыс жасауды,
ойларын бір-біріне сөз арқылы жеткізуді үйренеді. Бара-бара адам ... ... және ... ... ... ... яғни ... шықты. Қоғамдық қатынастар адамның өмір сүруіне қажетті материалдық
игіліктерді (тамақ, киім, баспана) өндіру қажеттілігінен туады.
Осыларды еске ала ... адам ... ... ... ... ... ... түсетін, өзара байланыс жасауға толық
қабілеті бар тіршілік иесі деп анықтама беруге ... адам ... тек ... жағы ... тыс ... ... психологиялық жақтарының маңызы төмендетіліп, ... отыр ... ... ... ... Анығында адамның өлшемі (кейбір
уақытта құрылымы деп те айтады) үш түрлі болады: биологиялық, психологиялық
және әлеуметтік. Биологиялық ... бұл адам ... түр ... ... ... басқаша айтқанда, организмнің құрылысын және
формаларын зерттейді, оның атқаратын, орындайтын қызметін, шығу ... ... ... т.б. ... ... ... ішкі жан дүниесі, онда жүріп жататын саналы
және санадан тыс құбылыстар мен процестер, сезім жүйесі, мысалы, құмарлығы,
жек көру, не сүю, ... не ... ... не ... ... т.б.)
адамның еркі мен спатын ( бейнесін), темпераментін, т.б. ... орай ... алып ... бұл екі ... ... ... ... тұлға ретінде ашып бере алмайды, өйткені биология ... ... ... дара ... ... тұлға ретінде көрсете
алмайды.
Әлеуметтік өлшем- адамды тұлға, яғни белгілі бір тип, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты осылай
қалыптастыратын оны қоршап тұрған орта, мұнда ол үнемі іс-әрекет, қызмет
атқарады, үнемі онымен ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән лайықты тұлғаны қалыптастырып отырады.
Тұлғаның идеалды типін, яғни оның ... ... ... ... ... ... яғни ... сәйкес келмейтін типін, оның ... ... ... ... ... зерттейді.Тұлға негізгі екі
тұрғыдан қарастырылады:
а) Тұлғаның қоғамдық қатынастар жүйесіне араласып, мұның бар жақсылықтарын
бойына сіңіріп, ... ... ... ... ... және ... іс-әрекеттің субъектісі ретінде
тұлғаны қарастырады.
Туған сәби әлі ... ... Ол тек қана ... Ол адам тегінің өкілі. Л
тұлға болу үшін негізгі екі шарт ... ... ... ... алға ... ... ортаның болуы қажет, өйткені онда мәдени орта болады,
онымен жас сәби бала әр уақытта ... ... ... ... яғни ... ... сәби бала ... дами алмайды.
Әрбір тұлғаның белгілі бір деңгейде іштей санасы, қасиеті болады. Осылардың
жиынтығы ... ... ... ... ... ... рөл ... адамдардың белгілі бір алатын орынына, жағдайына,
олардың басқалармен қарым-қатынастарына байланысты және ... ... ... ... ... ... ... рөл дегеніміз, қоғамдағы адамдардың белгілі
бір ... ... ... ... бір ... нормаларын сақтауын айтады.
Ал, рөлдік жүйе дегеніміз, адамның қоғамдағы ... ... ... ... ... қызметінің жиынтығы. Адамдардың әлеуметтік
рөлдерді бойына сіңіріп, игеріп, ... ... ... ... ... оның қоғамға, топқа толық енуінің негізгі қажетті шарты.
Әлеуметтік рөлдердің мысалы ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік рөлдерді игеріп, меңгеруде адам әлеуметтік
тәртіп стандарттарын игеріп меңгереді,өзін өзі бағалап, ... ... ... де, адам өмірде бірнеше байланыс-қатынастарға еніп, әр
түрлі рөлдегі іс-қызметтерді орындауға ... ... ... адамға
қойылатын талап-тілектер де қайшылықта болады. ... ... ... ... байланысында, өзінің тұтастығын, бүтіндігін, бір сөзбен
айтқанда, «мендігін» сақтау үшін белгілі бір ... ... ... Бұл ... ... болуын және әр түрлі қызмет рөлдерін орындау үшін керек.
Бұл тұрғыдан қарағанда тұлғаның өзі осындай шарт ретніде болады.
Осы тетік орталық ... ... ... болып, өзінің «мені» атқаратын
қызметімен біріктіріледі, өзінің ... тек қана бір ... ... ... ... ... өмір ... мақсатын білу үшін екінші бір
құбылыстардың мәнін, мақсатын білуге ұмтылады.
Сонымен, жан-жақты дамыған тұлға өзінің рөлдік ... ... ... ... ... пайдаланып оны бейімділік құрылы ретінде
қолданады. Басқаша ... ... ... ... ... мінез-құлық.
Сонымен, жан-жақты дамыған тұлға белгілі бір әлеуметтік жағдайда
бейімделу құралы ... ... ... ... ... мінез-
құлықты рөлмен алмастыруға ... ... ... ... ... жүйе ... ... Кули тұлғаның қалыптасуы айналасындағы адамдармен алуан түрлі қарым-
қатынастар мен ... ... ... деп ... ... адам ... ... мен» деген имиджін жасайды. Ол ... ... мені ... қабылдайды;
ә) Жұрт менің сыртқы түріме қалай әсер етеді;
б) Бұл теория қоғамдық пікірді ... ... оған ... ... ... түсіндіреді.
Джордж Герберт Мид тұлға өзінің «менін» қалай алға дамытатынын ... ... ... Кули ... Мид ... яғни «мен» деген ұғым
әлеуметтік даудың жеміс, ол өзі ... ... әр ... ... негінде қалыптасады деп санайды.
Жас бала біреудің мінез-құлықының себебін түсіндіре алмайды. Тек ... ... ... ... жас бала ... ... ... жасайды.
Өзін «ойлауды» үйренгеннен кейін ол басқа адам ... ... ... ... ... «менін» сезіне бастайды.
Мидтің пікірінше, адамның тұлғаға айналу процесі үш ... ... ... Бұл ... ... ... ... мінезіне еліктейді,
бірақ, оны түсінбейді. Кішкене бала үйдің еденін жумақшы болып, ... ... ... ... ойын ... Бұл ... ... бала өзінің мінезін-белгілі бір
рөлді орындау арқылы ... Ол ... өрт ... ... ... бұл ... өздері істеп көрсетеді. Қуаршақтармен
ойнағанда жас балалар оларды еркелетіп немесе ұрсып, ... ... ... ... өз ... ... жасайтын қабілетке
жете бастайды.
Үшінші саты- ұжымдық ойын. Мұнда балалар тек ... ғана ... ... қатар басқалардың нені күтетінін түсіне бастайды. Мысалы, ... ... ... білу ... адамдардың қоғамда өздерін қалай
ұстау ... ... ... бағыттайды. Бұл тәртіп, ережелер
қоғамда заң және ережелер түрінде көрінетінін де түсініп, жақсы ... ... ... ... ... әлеуметтік мінез-құлқы негізгі екі
ұғыммен түсіндіріледі:
Олар: ... ... және ... ... ... рөл ... ... айтылды. Енді бұларға толығырақ тоқталып кетсек.
Мысал, әрбір адам әлеуметтік жүйеде бірнеше қызметтерді атқарады. Осыны
статус дейді. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... бір ғана статус анықтайды. Бұл ... ... ... ... деп ... Ол басты немесе интегралды статус адамның ... ... ... ... ... ... ... статус адамның сыртқы мінез-құқы мен пішінінен және ... ... ... ең алдымен адамның алдына қойған өмірлік басты
нысаналарынан, іс-әрекеттерінен, мақсаттарынан, т.б. байқалады.
2.2. Отбасы- тұлға дамуы мен ... ... ... ортасы
Қоғамдағы әрбір адам ондағы алуан түрлі әлеуметтік топтарға кіреді. Мысалы,
отбасына, оқу тобына, достар копаниясына, ... ... т.б. ... ... ... бір орны талап-тілектер қойылып, ол оны орындайды.
Сонымен, нақтылы жағдайда бір адам бірде әке ... ... ... ... адам дос, ... жағдайда бастық болады, яғни нақтылы адам әр ... ... ... ... ... бұл ... некелік және туыстық, жалпы ... ... ... ... ... ... бірлігі.
Отбасының аса маңыздылығы оның ... ... екі ... ... ... ... ... – ол адамдардың ерекше тобы,
өйткені оның құрамы сырттан келетін ... ... ... сырттан келетін
адамдар санының өсуімен байланысты емес, ол өз ішінде ... ... ... өсіп ... Бұл топ ( яғни, отбасы) қоғамның биологиялық
жағынан үздіксіз дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Отбасының екінші негізгі атқаратын қызметі-
ол қажетті мәдени мұраны ... ... ... ... ... ... ... екінші ұрпаққа жалғасырып отырады.
Отбасының объективтік өзгеру процесі оның топ ... ... ... ... отбасы- неке және балалардың денаулығын сақтау,
оларды тәрбиелеу құқықтық және моральдық жауакершілігі бар ... ... ... әлеуметтанушысы Хиллдің көзқарасына сәйкес, қандай да бір
отбасы болмасын, оның төмендігідей жалпы ... ... ... ... әр ... бір-біріне өзара тәуелді болып келеді, соған
сәйкес отбасының бір мүшесінің ... ... ол ... ... ... әкеледі.
2. Қандай да бір отбасы болмасын, ол біртұтас және жеке болады, оның
басқалармен байланысты ... бір ... ... ... ... бейімделуші ұйым, ол өзін қоршаған әлеуметтік ортада тепе
тендікті сақтауға тырысады.
4. Отбасы дара бүтіндік ... ... ... ... ... ... ... отбасы өз мүшесінің талап-тілегін, мұң-мұқтажын
орындауды қамтамасыз етеді.
Отбасы жеке-дара институт ретінде-оның тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... зерттелінеді.
Отбасын әлеуметтік институт ретінде осылай зерттеу арқылы болашақ
отбасының өзгеру үлгісін ... ... ... ... ... ... (үйлену, тұрмысқа
шығу) алуан түрлі тәртіп бұзушыларға қолданылатын жазалау шараларының
жиынтығы ... ... ... Бұл некелесу ұйымы еркек пен әйелдің
арасындағы қарым-қатынастарды реттеп отырудың әлеуметтік ережелерінің,
олардың ... ... пен ... ... ... ... топ
ретінде дұрыс қызмет атқаруын, өмір сүруін қамтамасыз етеді. Осы ережелер,
оның ішінде міндет пен құқық ережелері құқықтық сипатта ... Ол ... ... ... заң мен ... арқылы реттелінеді. Бекітілген
құқықтық ережелерге кіретін мәселелер: мүлікке ... ... ... және ... ... ... ету, т.б. ... бұл жерде некені бұзу туралы ережелердің жиынтығы бөлінеді.
Неке туралы ... да ... бар, олар ... ... ... ... болады. Олардың қатарына: ерлі-зайыптылардың бір-бірінің
көңілін табу,жағыну ... ... және ... ... ... ... бос ... дұрыс пайдалану, т.б. ... ... ... да түрлері бар. Мысалы, туыстармен, достармен, т.б.
қатынасу.
Ережелер мен салт-дәстүрлер отбасының дамуына, өзгеруіне байланысты ... әр ... ... ... мүмкін. Отбасы қатынастарындағы мәнді
құндылықтар мен ... ... ... ... қатар ресмилікке
жатпайтын ережелерді бұзушылық еліміздің ... ... ... ... ... көбі салт-дәстүрлерге, олардың
кейбірі, мысалы, діни наным ... ... ... келеді.
Неке әлеуметтік институт ретінде қоғамның дамуы мен өзгеруіне, оның
қажеттілігіне, мұң-мұқтажына, талап-тілегіне байланысты өзгеріп отырады.
Отбасын әлеуметтік институт ... ... ... оның ... ... аударуды анықтап береді: қоғамның некелік қатынастарға,
тұрмыс-салтына қалай әсер ететінін, әр түрлі ... ... ... ... ... мен ... ... қалай
ерекшеленіп отырады, отбасындағы тәртіп, қатынастар әлеуметтік тұрғыдан
қалай реттеліп ... т.б. ... ... ... ... пен
талап-тілекке отбасындағы тәртіп типтірінің (түрлері) қайсысы сәйкес,
қайсысы сәйкес еместігі, т.б. жатады.
Отбасын әлеуметтік институт ... ... ... ... ұғымдар
қолданылады: 1) некелік қатынастардағы қоғамдық қажеттілік, ... ... 2) ... ... ... 3) ... ережелер мен бағалық құндылықтар; 4) әр ... ... ... ... ... т.б.
Отбасы мүшелері бір шатырдың астында, яғни бір үйде тұрады, олар отбасының
шаруашылығын жүргізеді. Бұл 2-3 адам ... ... ... ... оның ... үлкен бірліктерде болу шеңберіндегі экономикалық іс-
қызметпен анықталады. Бұл отбасының шаруашылық қызметі адамдық тұрақты
тәртіп үлгілеріне және ... ... ... ... байланысты өрбиді.
Отбасы мүшелерінің атқаратын рөлі тек қана өзара эмоциялық сезімдерімен
ғана ... ... ... ... ... топтары-мемлекет, мешіт, шіркеу,
т.б. иснтитуттардың қызметімен байланысты болады.
Сонымен, ... ... ... қарым-қатынастар олардың сезімімен
( махаббат, сыйласу, құрметтеу), салт-ғұрыппен, ұрпақтан-ұрпаққа берілген
тәрбие, ереже, т.б. ... ... ... Осы сыртқы бақылау түрлері
отбасының бірлігін сырттан қолдаушы, әрі ... ... ... ... қандай да бір отбасының іштей даму күштері болады.Олар жеке
қажеттілік, мұқтаждық, ... ... алға ... т.б. ... ... Бұлар, яғни ішкі даму күштері сыртқы қысымдарға айтарлықтай
қарсы тұра ... ... тән ... ... (ұлт, мемлекет, мешіт, шіркеу) көлемінде
мәдени ортаны жасайды. Осы орта сәби ... ... ... Мұнымен бірге отбасы белгілі бір деңгейде жеке тәртіп
тәсілдерін ... оған ... ... ... ... ... типтері
қоғамның және өркениеттің әр түрлі, белгілі бір тарихи кезеңінде өмір сүріп
отырды.
Отбасының мүшелерінің арасындағы барлық ... атап ... ... ... бедел (авторитет), т.б. қатынастардың жиынтығы
отбасы құрылымы деп аталады.
Отбасы құрылымы және оның ... ... ... ... ... ... ең алдымен, ерлі-зайыпиылардың типіне (яғни,
үлгілі түріне) байланысты болады. Тарихта ерлі-зайыптылықтың ... және ... ... түрлері болған.
Ерлі-зайыптыларды сұрыптау тұрғысынан қарағанда-некелік эндогендік (яғни,
белгілі бір топтың, әсіресе, кастаның ішінен ... Бұл ... ... тән. ... ... тек қана өз ... немесе діни қауымда
болатын некелік) және экзогомдық( бұл, ... ... ... бір ... ... ішінен сұрыптап алуға тиым салу, мұнда некелік әрбір топтан
серіктестік негізінде құрылады) ... ... ... ... ... ... ... авторитарлық билік
әйелдің еркекке қатаң ... ... ... ... ... ... қатаң тәртіп арқылы сипатталады. Отбасындағы демократиялық
билік ерлі-зайыпты адамдардың қабілеттеріне қарай басшалық рөлдерді бөлуге
негізделген. Мұнда әрбір отбасы ... ... ... ... балаларды
сендіру, нандыру, көз жеткізу негізінде тәрбиелейді, мәжбүрлеу шаралары
қолданылмайды. Отбасындағы билікті ... ... ... арасындағы
функцияларды белгілеуге, ал, әрбір отбасы мүшесінің осы ... ... ... ... ... ... ... арасындағы
түсінбеушілікті анықтауға әсер етеді.
Отбасының рөлдік (атқаратын қызметі) ... деп, ... жеке ... бір ... ... ... т.б. ... іс-әрекет, қатынастардың жиынтығын айтады.
Әдет-ғұрып, салт бойынша отбасында әйел адам үй ... ... табу және ... ... ... ... ер адам үй және
шаруашылық иесі, отбасының ... ... ... ... ... Сөйтсе де еркек пен әйел функциялары өзгеріп отыруы
мүмкін. Бүгінгі күні көптеген әйел ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға тырысады. Мұның өзі отбасының атқаратын
қызметінің барлық ... ... ... ... ... (туу)
тәртібіне зор ықпалын тигізіп, жаңа сәбилердің дүниеге келуін ... ... ... ... ... ... ретке келтірілген әлеуметтік қатынастар, мұнда
жеке-дара құштарлық сезім ... ... ... және неке
шарттары ерлі-зайыптылардың нақты әрекетіне айналады, ол жан-жақты ... ... ... айналады, ол жан-жақты дамыған және ... ... ... ... негізінде бейімділік тұрақты зорлық,
күштеу жағдайына да айналуы мүмкін. Ақыр ағында ол ... ... ... ... ... ... құруда табысқа жету, отбасының ыдырауына жол бермеу- бұл маңызды
әлеуметтік мәселе. Отбасының береке-бірлігі әр уақытта ішкі және ... ... ... Ішкі ... жататындар: балаларға қамқорлық
жасау, отбасында еңбекті бөлісу, некені ... ... іске ... ... ... ... мүшелерінің өзара сыйластығы, т.б.
Сыртқы күштер: қоғамдық пікірдің қысымы, ... ... ... ... ... ... алуға талап-тілегі, отбасының өзінің
әлеуметтік қызметінің орындалу деңгейі,т.б.
Сондықтан некедегі жетістік деп, ... ... яғни ... ... ... ... іскерлігі, ішкі және сыртқы
қысымдарды жоюдағы жеңіске жетуі және оның жемісі, т.б. айтамыз. Алуан
түрлі ... ... ... ... ... ... байланысты әр түрлі
негіздер бар:
1. Жеке бақытқа жетуде некедегі ... ... ... ... алдына қойған, тұлғаның жан-жақты дамуына ұласып,
ерлі-зайыптылардың алдына қойған мақсатты іске ... ... ... ... ... ... орындау, яғни балалардың болуы, оларды өз елін
сүйеьін азаматы етіп тәрбиелеу, экономикалық табысқа жету, мүлік жинау.
Неке ... ... ... ... ... ... ... дамуы, бір-бірінің ыстығына күйіп,
суығына тоңуы, балаларды қағылез, елгезек, ... ... ... ... қалыптастыру.
Өмір тәжірибесі көрсетіп отырғандай, көптеген отбасы толық бақытты бола
бермейді. Отбасында ыдыс-аяқ сылдырамай тұрмайды, бірақ, ... ... ... ... та ... немесе бейбіт түрде
толық шешіліп те қоймайды. ... ... ... күшеюі-
бұл тұрақтылығымен қатерлі сипат алған, толық шешілейтін дау-жанжал. ... ... ... ... келе ... ... ... қалыптастырып –ақыры отбасын ыдыратуға әкеп соғады.
Дау-жанжалдар, олардың күшеюі ата-аналар арасында ғана емес, олардың
балаларымен ... да ... ... ... көпшілігі,
әсіресе, мәдени, өркениет жетістіктерін пайдалану кезінде жиі кездеседі.
Оның себебі, жас ұрпақтар мәдениет пен ... даму ... ... өмір ... ... ал, ... ... пен өркениетің бұрынғы
жетістіктері кезеңінде тәрбие алған. Жас ұрпақты өткен ... ... ... мен ... аса ... ... ... жастардың жаңа мәдениет пен өркениеттің жетістіктеріне ұмтылуына,
пайдалануына кедергі жасамай, бұл мәселеде ... ... бір ... ... ... ... ... жағдайда отбасының дағдарысына
ұласады. Бұл дағдарыстар алуан түрлі болады. Бұлар: ... ... бір ... 3 ... кездесуі), мінез-құлықтардың, психикалық
сипаттамаларының әр түрлілігі, ... ... ... ... ... ... қатынастарға қанағаттанбауы,
ерлі-зайыпты адамдардың біреуінің әлеуметтік азғынға (яғни, маскүнемдікке
салыну, қылмыстық ... ... ... некесіз бала таптыру, т.б.)
ұшырауы. Мұның бәрі отбасын бұзуға, берекесін ... ... ... ... бұл жағымсыз факторлардың ақыры ерлі-зайыптылардың өз балаларына
деген ата-аналық борыш, міндеттерін орындамауға әкеледі.
Отбасының даму циклдері ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... арасындағы уақытты қамтиды.
Бірінші кезең-некеге тіркелуден және бірігіп өмір сүруден ... ... ... ... ... ... баланың мектепке баруымен, ал, үшінші кезең-соңғы
баланың әлеуметтік ер жетуі (бой жету), табыс ... мен оның ... ... өз ... күн ... арқылы анықталады. Отбасының
тіршілік кезеңдері оның ең басты функциясын орындаумен, яғни адам ... ... ... ... да ... ... кезеңдері бар, бірақ, осы жоғарыда
көрсетілгендер негізгі кезеңдерін ... ... ... уақытта жас отбасын зерттеуге назар аударылуда. ... жас ... ... белгілермен сипатталады: некеге отырғандардың
жасы-30-дан аспайды, бірігіп өмір сүруі 5 жылдан артық емес.
2.3. Отбасында тұлғаның толықтай қалыптасуы
«Тұлға» ұғымы ... ... ... ... ... ... ... табиғи қасиеті емес. Ол тек қана адамның әлеуметтік
орта жағдайында ғана ... ... яғни ол ... бір ... ... ... мұнсыз болмайды, сөйтіп ол адам қоғамдағы барлық ... ... ... бағыттарды өз бойына ... ... ... Сөйтіп қоғамды одан әрі жетілдіріп, дамыта
отырып, өзі жаңа ... ... яғни ... ие ... ... ... қатынастардың жемісі деген тұжырым жасалады.
Екінші жағынан, әрбір тұлға өзінше ерекше, қоғамнан ... ... ... Оның ... ... ... қабілеттерін тұлғаның
ерекшелігі деп атайды.
Құқықтық мемлекеттерде жеке ... ... пен ... ... ... ... және субъектісі ретінде танылады.
Тұлғаны одан әрі әлеуметтендіру процесі тек қана адамдардың ... ... мен ... ... болуымен шыктелмейді. Тұлғаны
әлеуметтендіру оны өз ... ... ... ... ... мәдени
бағалы құндылықтарына, нысандарына, бағыттарына т.б. ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр етеді. Бұларды
игерудің нақтылы жолдары болады. Олар:
а) іс-әрекет, қызмет, бұған ойын, оқу, еңбек ету жатады.
ә) қарым-қатынас, бұл – ... ... ... ... алуан түрлі
қоғамдық қатынастарда болуын керек етеді.
б) өзіндік сана-сезімді дамыту, бұған ми мен жүректің өз бетінше ... ... етуі ... негізінде тұлғаның ерекшелік қасиеттері одан әрі тереңдей
түседі, оның әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... ... ... Әлеуметтік тәжірибеде, мәдениетте сабақтастық болады. Бұл
бағалы, құнды нысана-бағыттарды, ... іске ... ... ... ... толық игеріп, меңгеру,
өмірде нақты қолданумен тығыз байланысты. ... ... ... адамның нақты дүниедегі бағалы, құнды қатынастарын анықтайды,
өйткені бағалық-құндылықтар адамның талп-тілігін, ... ... ... ... көзі ... ... ... байланысты әрбір адамды әлеуметтендіру қоғамның дамуындағы
көкейтесті ... ... ... ... ... тұлғаға айналдыру процесін
әлеуметтендіру дейміз. Тұлғаның қалыптасуы ... ... ... және басқа адамдармен қарым-қатынас жасауда іске асады. Тұлға-
белгілі тарихи-мәдени ... өмір ... ... ... және моральдық қасиеттерді бойны сіңірген, шынайы ... және ... ... ... іс-әрекет субъектісі. Басқаша
айтқанда, тұлға қоғамның өмір ... ... ... жан-жақты
жетілген адам.
Тұлғаның қалыптасуы оның белсенді іс-әрекеті мен ... ... ... процесінде өтеді. Әлеуметтендіру индивидке сырттан еріксіз ... ... ... ... ... белсенді араласуымен, өзінің
қимылы мен інез-құлқын қоғам ... сай, ... ... ... ... ... отыруы арқылы іске асады.
Соның арқасында адамда өз мінез-құлқын, іс-әрекетін, қызметін ... ... ... ... ... ... ... кім
екенін түсіну, өзін-өзі тану қабілеті жетіледі.
Тұлғалық қасиеттердің ішіндегі аса маңыздысы оның ... ... ... ... көзқарасы ғылыми немесе ғылыми емес, т.б. болуы
мүмкін. Осыдан ... ... ... ... ... , жеке тұлғаның
қандай қоғамдық топтарға, саяси қозғалыстарға қызмет жасайтынын, ... мен ... ... ... озық ... не кертартпа екенін
аңғаратын боламыз.
Адам тұлғаға айналуында екі үлкен кезеңнен өтеді. ... ... ... ... жеткен, кемеліне келгеннен кейінгі кезең.
Бірінші кезеңде жасөспірім бала сыртқы дүние ... ... бір ... ... ... ... бағалы, құнды бағыттар мен нұсқауларды
игеріп, меңгереді: Ол бірнеше әлеуметтік рөлдер атқарады.
Екінші кезеңде тұлғаның бүтін, ... ... ... және
белсенділігі, өмірлік құбылыстарға байланысты бағыты қалыптасады.Осы екінші
кезеңде тұлға әлеуметтік сипатта болады, оның өмірлік ... ... ... ... ... айналудың бірінші кезеңі барлық адамдарда бар, бірақ, екінші
кезеңнің сипаты барлық адамдарда ... ... ... адамдар өзінің
соңғы күніне ... ... ... ... қала береді. Ал,
кейбіреулертіпті ... бес ... ... ... ... өкінішке
қарай,мұндайлар қоғамда өте сирек кездеседі.Жеке дара ... ... ... әр ... оқу ... атқаратын қызметі зор.
Тұлға тек қана әлеуметтік қоғамдық қатынастардың жемісі ғана емес, сонымен
қатар әлеуеттік іс-әрекеттердің маңызды субъектісі де болып ... ... ... ... ... салаларында әрдайым көрініп отырады.
Мысалы, экономикада, саясатта, рухани ... ... ... іс-әрекетті, қимылды 4 типке бөледі:
а) Ақыл-ойдың мақсатқа бағытталуы ... ... ... іс-
әрекеттің мақсаты мен құрылымының бір-біріне сәйкестігі көзделеді.
ә) Іс-әрекеттің құндылыққа бағытталуы. Мұнда әрбір ... ... ... үшін өмір ... ... Бұл ... эмоциялық реакциясына негізделген .
в) Дәстүрлі (яғни, салт-дәстүрлік). Мұнда адамның іс-әрекеті белгілі ... ... ... ... ... ... деп, ... өмірді өзінше игеріп, меңгеруі
және адамның өзінің қоғамдық қатынастарды, құбылыс, процестерді өзгертуші
субъект ретінде дамып, ... ... ... пен ... ... күші объективтік жағдайлармен
байланысы. Объективтік жағдай ... ... ... ... ... айтқанда, адамды іс-әрекетке, қызметке итермелейтін негізгі
себептер-қажеттелік, ... ... және ... ... өмірде
болады, бірақ, ол қолда жоқ зәрулікке ... ... ... ... ... екі бөлінеді. Табиғи қажеттілік, ол өз кезегінде
әлеуметтік қажеттілікке ұласады.
Табиғи ... ... ішу, киім қию, ... т.б. ... ... ... ... қажеттілікке еңбек ету, басқа
адамдармен байланыс-қатынаста болу, қоғамдық ... ... ... ... оны ... іске ... ... ол мүддеге, ал,
мүдде мақсатқа айналады. Мұның өзі екінші жағынан, тұлғаның қажетілікке,
мұқтаждыққа, мүддеге, мақсатқа ... ... ... ... етеді.
Адам мүддесі, мақсаты белгілі бір қажеттілікті ( ... ... ... қарай тұлғаның іс-әрекетінің, қызметтерінің
бағыттарын белгілеп отырады. Жалпы мүдде, мақсат адамның қоғамда өмір ... ... ... мен ... ... немесе оларды
өзгерту үшін күреске жеке ... ... ... себеп ретінде
байқалады.
Мүдделердің, мақсаттардың ... ... ... ... ... ... ... орай мүдде, мақсат бір
нәрсеге, затқа деген қажеттілікі түсінудің түрі ретінде көрінеді.
Қажеттілік тұлғаны өзін ... ... ... ... ... ... байланыстырады, өйткені адам табиғаттан өзіне ... ... ... ... ... ... Ол табиғатқа
тәуелді болады,бірақ бұл тәуелділікті біршама бәсеңдетуге, төмендетуге
тырысады.Сөйтіп ол ... жоқ ... ... ... ... мұқтаждығын қанағаттандырады. Осылардың нәтижесінде тұлға
табиғаттан біршама тәуелсіз болады.
Қажеттілік- объективті дүниенің даму заңдарының ... бір ... ... ... ... ... жан-жақты түсініп, оны меңгеріп, өзінің
ісінде, ... ... ... ... жағынан, қажеттілік тұлғанын
өмірдегі белсендігін, жауапкершілігін арттырудың басты ... ... ... ... ... ... бір нақты мүдделерді
жүзеге асыруға бағытталады.
Кейбір жағдайларда адам жаңа бір әлеуметтік жағдайда ... ... ... ... ... онда ол ... ... мінез-құқын
өзгертуге, яғни бейімдеуге мәжбүр болады.
Бейімделу- өмір сүру ... ... ... сол ... ... көмектеседі, сөйтіп түсініспеушіліктің
нәтижесінде пайда болатын ... ... я ... оны бәсеңдетуге
жағдай туғызады.
Қажеттіліктің мүддеге айналуы, ал, мүдденің мақсатқа айналуы бұл субъект
қызметінің екі сатысы. ... ... ... ... ... ... ... сатысында қозғаушы күш ... ... ... ... ... т.б. ... рөл ... өзара байланыс-қатынастары тұлғаның қызметінің әлеуметтік ... ... ... ... сырт ... ... ... жалпы идеологиясынан да байқалады. ... ... ... бағалы нұсқаулар, мұраттар, бағдарламалар оны қоршаған
әлеуметтік ортаға бейімделу ретінде де бола отырып, тұлғаның жоғары кәсіби
мамандығын, ... ... ... ұдайы арттырып
отырады. Бұл қатынастар индивидтің нақтылы ... мәні мен ... ... мен міндетін қалай түсітінетініне, осы қызметтің қажеттілігіне
деген сеніміне ... ... ... ... ... қанағаттанбау
сезіміне сәйкес құрылады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, қандай да бір қоғамда адамның әлеуметтік жүйедегі ... Ал, ... ... белгілі бір талап қоюы оның әлеуметтік ... ... ... Сонымен, әлеуметтік рөл дегеніміз, әлеуметтік
жүйеде ... бір ... бар ... орындайтын іс-әрекетінің жиынтығы.
Әрбір статус бірнеше рөлдерден құрылады. Нақтылы статустан шыққан бірнеше
рөлдердің қосындысын рөлдер жиынтығы деп атайды. ... рөл ... ... үміт ету және ... ... болып екіге бөлінеді.
Рөлдік тосу, күту, үміт ету-бұл ойын ережесіне ... ... ... үміт ету, тосу, күту, ал, рөлдік тәртіп дегеніміз, адамның өзінің
рөі шеңберінде ... бір ... ... ... ... адам бір
рөлді алып. Осыған байланысты құқықтар мен міндеттерді анық түсінеді, бұдан
іс-әрекеттің, жұмыстың жобасын, оларды ... ... ... ... ... ... адамдардың мүдделерімен сәйкестендіреді.
Қоғам бұл мәселеде әр ... ... болу ... ... ... алады. Осыған сәйкес қоғамда бақылау жүйесі орнаған. Ол қоғамдық
пікірден тәртіп сақтау органдарына дейін бар және ... орай ... ... ... ... ... ... Ол адамды ұялтып бетіне
басудан, кінәлаудан, айыптаудан, күштеуге дейінгі шараларға барады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Витек К. «Проблемы семейного благополучия».- М., ... ... « ... ... С-П, ... ... А.А, ... В.В. « Семья в психологической консультации»
М,1989
4. Василюк Ф. Е. « Психология переживания» Москва,1984
5. Абулханова- ... К.А. « ... ... Мысль,1991
6. И.М. Никольская, Р.М. Грановская « Психологическая защита у детей» С-
П,2001
7. И.Б. Дерманова «Диогностика ... ... ... «Психологические тесты» под ред. А.А.Карелина, М.,2001
9. « Практическая психология в тестах, или как научиться ... себя ... ... Р. ... С. ... , М., ... ... и методика социальной работы / Под ред. И.Г. Зайнышева.-М.,
Союз,1994
11. ... ... ... М.,1997

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұлғаның қоғамдағы өлеуметтік рөлі14 бет
Білім беру жүйесінде ақпараттық техникалық құралдарды қолдану66 бет
Экология ғылымының қоғамдағы ролі48 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь