Үйлену және үй болуға байланысты салт-дәстүрлер

Отбасы — қоғамның бір бөлшегі. Үйлену, өз алдына отау тігіп, түтін түтету ғасырдан-ғасырға жалғасып келе жатқан тарихи салт, құбылыс. Қазақ халқында «Бірінші байлық — денсаулық, екінші байлық — ақжаулық, үшішпі байлық — он саулық» деген үш тармақты, бір бүтін аталы сөздің бар екені мәлім. Мұны өмір пәлсапасы деуге де болады.
Мұндағы «ақ жаулық» деген әйел мағынасындағы сөз екені түсінікті, Халықтың есіп-енетін жан ұясы — жас жұбайлардың шаңырағы. Қыз бен жігіттің бас қосып үйленуі сырт қарағанда олардың жеке өз істері сияқты көрінгенімен бұл бүкіл халық мүддесімен, оның болашығымен ұштасып жатқан қоғам өмірінің өзектес құбылысы екені айқын. Сондықтан да ежелден ата-аналар балаларын кезінде үйлендіріп, жақсы келін түсіруді мұрат тұтып, мұны тікелей өз қолдарына алып отырған. Оның орынды себебі де бар. Бір үйлі жанның, тіпті бір ауылдың тіршілігін алдымен келетін келін бастайды.
От бар жерде өмір бар, жылу-береке бар. Сол отты жағуды халқымыз келінге сеніп тапсырған. Бүгінгі жас келін —- ертең өмірді жалғастырушы, ұрпақ әкелетін ана. Халқымыз ананың өнегелі, өнерлі, сабырлы, салмақты, сыйласымды, тәрбиелі болуын мақсат еткен.
Қандай әке-шеше болмасын бәрінен бұрын айттыратын қызының ажар-көркіне ғана емес, адамгершілік қасиеті қандай дегенге ерекше көңіл бөліп, оның «көргенді, өнегелі» жерден шығуын қалаған. Келіннің сүйген жарына адал, ата-енесіне мейірімді, еңбек сүйгіш, елгезек болуына назар аударған. Мысалы, XVIII ғасырда өмір сүрген ұлы тұлғалардың бірі — атақты Төле би бабамыз ел аралас жүріп баласына қызды өзі таңдап айттырған. Ол, өзінің болжағанындай парасатты, ақылды, ел-жұртқа қадірлі келін болған. Қазақ елінің өз арасында мұндай құдандалық, жек-жаттық ертеден-ақ кең тарап, өмір сүру заңдылығына айналған.
1. С.Қалиев, М.Оразаев, М.Смайлова «Қазақ халқының салт-дәстүрлері», Алматы «Рауан»1994ж.
2. Халел Арғынбаев «Қазақтың отбасылық дәстүрлері» Алматы «Қайнар» 2005ж.
3. М. Қани «Қазақтың көне тарихы», Алматы «Жалын» 1993ж.
4. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты. Жауапты редакторы тарих ғылымдарының докторы, профессор С.Е. Ажиғали «Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары» 1-том, Алматы «Арыс» 2005ж.
        
        Үйлену және  үй  болуға  байланысты  салт-дәстүрлер.
Отбасы — ... бір ... ... өз ... отау ... ... ... жалғасып келе жатқан тарихи салт, құбылыс. Қазақ
халқында «Бірінші ...... ... ...... ... — он ... деген үш тармақты, бір бүтін аталы сөздің бар ... Мұны өмір ... ... де ... «ақ жаулық» деген әйел мағынасындағы сөз екені ... ... жан ұясы — жас ... ... Қыз бен ... ... ... сырт қарағанда олардың жеке өз істері сияқты көрінгенімен
бұл бүкіл халық мүддесімен, оның болашығымен ұштасып жатқан ... ... ... ... ... ... да ежелден ата-аналар балаларын
кезінде үйлендіріп, жақсы келін түсіруді мұрат тұтып, мұны ... ... алып ... Оның ... ... де бар. Бір үйлі жанның, тіпті
бір ауылдың тіршілігін алдымен келетін келін бастайды.
От бар жерде өмір бар, ... бар. Сол отты ... ... сеніп тапсырған. Бүгінгі жас келін —- ертең өмірді жалғастырушы,
ұрпақ әкелетін ана. Халқымыз ананың өнегелі, ... ... ... ... ... ... ... әке-шеше болмасын бәрінен бұрын айттыратын қызының ажар-көркіне
ғана емес, адамгершілік қасиеті қандай дегенге ерекше көңіл ... ... ... ... ... қалаған. Келіннің сүйген жарына адал, ата-
енесіне мейірімді, еңбек сүйгіш, елгезек болуына ... ... ... ... өмір ... ұлы ... бірі — атақты Төле би бабамыз ел
аралас жүріп баласына ... өзі ... ... Ол, ... ... ... ел-жұртқа қадірлі келін болған. Қазақ елінің өз ... ... ... ... кең ... өмір сүру ... ... бойы ұстанған бұл салт-дәстүрлері жас
жұбайлардың көсегесін көтертіп, босағасының берік ... бала ... ... ... ұлттың тұтастығын сақтауға себепші ... ... ... және үй ... ... қазақтың бірнеше салт-дәсіүрлері
бар. Олар құда түсу, жаушы жіберу, құдаларды ... алу, ... ... ... ... беру, сыңсу, келпі түсіру, бет ашар. т. б.
Қүда түсу. Қазақ халқы қоғамдық қарым-қатынастарды әдет-ғұрыптар
бойынша ... ... ... қыз алысып, қыз берісіп, құда ... ... ... «Қыз бала — ... «Қыз — ... ... сол ойды білдіруден туған. Ертеде екі дос адам өзара ... үшін ... ... — ұл, ал ... әйелі қыз тапса, оларды бір-
біріне қосуға уәде ... Мұны ... ... деп ... ... ... бар дәулетті қазақтар өзі сиякты ... ... ... құда
түсіп айттыруға тырыскан. Көбінесе 11—12 жасар қыздарға құда түсіп, —«13-те
отау иесі» деп қызын 13-те ұзатып, ұлын 15-те үйлендіре ... ... ... мал ... ... жағына қарындасын беру сияқты салт
болған. Оны «Қарсы құда» деп атайды. Немесе қалың ... ... ... еті тірі ... ... ... жеңгесі арқылы қызбен астыртын
уәделесіп, қызды алып қашып та кетіскен. Мұндай жағдайда ... жағы ... көп ... да ... Ауылдас ағайындар айыпты бірлесіп төлейтін
болған. Айып-пен бітіспесе, екі жақ керісіп, кісі ... ... ... ... М. ... «Еңлік — Кебек» пьесасында жақсы сипатталған.
Алайда, қазақта жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрі, яғни медициналық
қан тазарту заңы қатаң сақталған. Жігіт ... ... ... ... ... ... Бұл дәстүр «Қыз көру», «жар таңдау» деп те аталады. Аттың XX
ғасырдың басында ... ... ... тән ... ... ең негізгі түрі
— қалыңдықты қалыңмал төлеп сатьш алуга непзделген кұдалық арқылы неке құру
болды. Мұнымен бірге алғашқы қауымдық ... ... ... ... некенің
қалдығы ретінде қазақ арасында ... ... және ... ... ... ... неке құру әдеті де өте жақсы сақталып келді.
Әр түрлі жағдайларға байланысты ел ... ... алып ... ... де ... ... бұл әдет XX ғ. ... құдалық арқылы неке
құру ғұрпымен тығыз байланысты ... Олай ... кей ... ... некелесу тәртібі алып қашумен аяқталса, енді бірде алып қашу арқылы
некелесу міндетті ... ... ... ... ... ... бітетін.
Қазақ арасыңда, сирек болса да - XX ғ. басында кездесіп ... ... бірі ... жоқ, ... ... шамасы келмейтін
жалғыз басты жарлы жігіттер қыз әкесіне қалың орнына күшін ... ... ... ... ... қыз ... ер балалары болмаған жағдайда -
қолына күінік ... ... кіру ... неке құру ... XIX ғ. ... дейін әр түрлі жаугершілік уақиғаларға байланысты тұтқын боп
қолга түскен қыз-келіншектерді ... ... ... ... ... сүрап алып некелесу түрі де болған.
Енді жоғарыда айтылған неке құру ... ... ... ... сатып алуға байланысты құдалық аркылы
некелесудің озі оны жан-жакты қарап, сан ... ... еске ала ... мәнін толық талдауды қажет етеді. Құдалық деген создің өзі ... ... тек ата, әке не ... ... ... ... тіпті күйеу өз
тізгінін өзі алған адам болған ... ... оның ... ... ... ... ... әке өзінің шама-шарқына қарай, мүмкіндігінше өзіне теңдес адамды
таңдайды. "Бай - ... ... ... би - ... ... ... тегін айтылмаған. Алайда құда болудың бірнеше жолы, тәртібі
болады. ... ... ... ... екі ... ... екі қабат
болса, олар босанбай тұрып - кімде ұл, ... қыз ... ... ниет
қосып құда болатын. Мұны "бел ... ... ... бел құдалар қалың
алыспайтын. Қазақ арасында кең тараған аңыз "Қозы ... ... ... мен Сарыбайдың тумаған балаларын атастырып серттесуі осы
бел құдалықтың анық айғағы: ... ... ... қыры ... ... туар да, қыз туар ... болса,
Уағдамен қалыңсыз беріселік, -
деп уәделескен.
Мұндай құдалықтың шарты ... ... ... ... бірі ұл, бірі
қыз боп туса, екеуін қалыңсыз үйлендіру, ал екеуі де бір ... ... дос ... әкелерінің достығын әрі жалғастыра беру болатын.
Қазақ арасында ежелден келе ... ... ... бірі - бесікте
жатқан екі нэрестені атастырып қою. ... ... ... құда" дейді.
Балалары шыр етіп жерге түсісімен қыз айттырып, құда түсу — ... бір ... ... ... ісі. Кейбіреулер келешекте ... ... ... ... енді ... ... ... шағын
орта шаруалар) бесіктегі балалары ер ... ... ... ... коксейді. Қыз әкесінің де оз есебі өзінде
болады. Біреулері кызы үшін ерте алынатын ... ... ... ... ... ... өз тарапынан керегіне ұстауды, тіпті ер баласына айттырған ... ... ... ... енді біреулер шағын дәулетін төгіп-шашпай,
асықпай жасау жасап, уақыты келгенде баласын дұрыстап ... ... ... ... қазақ жұртшылығының басым көпшілігі орта ... ... ... ... ... ... жиі кездесетін.
Қалыңмалды қай уақытта болсын өте қысылмай өтеуге мүмкіндігі бар ... ... мың ай~ ... ... ... ... жағдайға байланысты
болмаса, бесіктегі балаларын атастырып, құда болуды құптамайтын. Өйткені
ірі байлар құда ... ел ... ... талас-тартыс, билік, ыкпал,
сән-сал-танат, байлық т.б. жағдайларды ескеріп, құдалықты өздерінің ерекше
мақсатына сай пайдаланатын. ... екі ... да ... ... ... ... мол байлығы мен қалыптасқан шаруашылығы болуы еді. ... ... ... ... жағдайына, өміріне айтарлықтай әсер
ететіні сөзсіз. Ендеше, мұның өзі ... ... оның ... ... билейді деген материалистік қағиданың қазақ арасындағы
тікелей көрінісі іспеттес.
Бесік құда тек ... ... ғана тән ... ... Оның Орта ... көбінде болатындығын Н.А.Кисляков атап көрсеткен. Қай халықта
болмасын бесік құда болудың мәні мен мақсаты ... ... ... ... мазмұнымен түгелдей үйлеседі. Кисляковтың айтуынша, мұндай
құдалар шамасынша бір-біріне сый-құрмет көрсетіп, ... ... ... ішек ... ... бірінің күйеу, екіншісінің
қальпшық болғанын әйгілеген. ... ... ... ... мөлшері де
кейде шағындау болған. Сайып келгенде, бесіктегі нәрестелерді атастыру
әдетінің түп тамыры өте көне ... яғни ... ... ... Ана үстемдігі дәуірінде бір аналық рудың ұлдары туысымен екінші
аналық рудың қыздарының күйеулері ... ... ... ... ... үшінші рудың кыздарының күйеулері болып саналатын неке ... ... неке деп ... ... ... неке топты
некеден дара некеге өту кезеңімен тығыз ... ... ... ... некемен ұштаса-тындығыш гиляктар
арасындағы ... ... ... ... Л.Я.Штернберг "әрбір ұл тапкан
әйел босанысымен қызы бар туысына балаларды атастыру керек екенін ... құда ... де, ... білектеріне иттің жүнінен ... ... ... ... ... ... құдалығы солау аналық ру кезінде
пайда болғанмен, патриархалды отбасынын үстемдік ... ... ... ... ... ... некелесу ісіне өзінше әсер ететін ғұрыпқа
айналғандығын ... та атап ... ... ... ... ... өкіл. Ол жән-жосық білгіш,
сөзге шешен, әзіл-қалжыңға жүйрік адам болуы керек. Оның ... ... ... ... құда ... ... келер күнді белгілеп
қайту. (Жаушы сөзі — Савчы — «ұлы тәңірі жіберген ... ... ... ... М. ... ... лұғат ат-түрік».
Жаушы астына ақ боз ат мініп, жеңіл киініп, шалбарының бір ... ... ... екінші балағын сыртына шығарып киеді. Ол — «сапар
сәтті болсын» деген ырым. Ақ боз атпен қыздың ауылына құйғытып шауып ... ... ... ... ... ... ... сал» деп бұйырады,
Қыздың әке-шешесі, жақын туыстары жиналғанда, елші:
«Сіздерде лашын бар, бізде сұңқар бар. Сол ... ... ... деп, ... сөйлеп:
«Екі тектің баласын
Ептемекке келгенмін.
Елдестірмек елшіден,
Жауластырмақ жаушыдан,
Құсқа салған аңшымын,
Сізде қыз бар, бізде ұл
Айттыра ... ... ... тақпақтай сөйлеп, келген жұмысын айтады.
Қыздың әке-шешесі құдалықты қабыл етсе, қой ... бата ... ... ... «Ат ... ... деген, ағайынмен ақылдасайық.
Сіздермен құда жекжат болудан біз қашпаймыз» деп жауап ... ... алу. ... жолы ... ... ... ... құдалық сөйлесіп, қалың мал жөнінен келісуге жігіттің ... 7—8 адам ... ... ... ... ... жігіттерді ертіп, қүданың аулына келеді. Құда арнайы ақ үй ... ... тай ... ... тік тұрып күтіп алады.
Құдалар келе жатқанда арқан керу, құдаларға балшық, ұн ... ... ... ... ... ... кигізу, тіпті құдалардың қол
аяғын таңып өгізге мінгізу сияқты сайқы мазақ, әзілдер жасалады. ... ... ... ... де ... ... ... шапанын төсенішке
тепшіп қою, жатқанда кұдалардың аяқ киімінің бір парын тығып қою сияқты
ойын-әзілдер ... ... өлең ... ... ... ұлт ойындарын
ойнау- сияқты қызықтар көрсетіледі.
Қалыңмал ... ... ... ... ... ... ақ жол ... берік болу үшін бір мал шалады. Оның бауыздау қанына қол ... ... ... Бұл ырым — ... қан ... енді туыс ... ... білдіргендік.
Есік-төр көрсету тойы. «Сыйға—сый, сыраға—бал» демекші, ендігі кезекте
жігіт жағы ... ... ... ... деп, ... ... шақырады.
Оның мақсаты — қыздың әке-шешесі, ағайын-туыстарымен ... ... ... Олар да ... ... ... ертіп, 15-20
кісі болып келеді. Әдетте қыз ... ... ... 2—3 адам ... ... да ... аулында құдаларға жасалған ырымдар (арқан керу,
кәрімдік, бас тартар, төс ... ... ... т. б.) мен ... құдағиларға, құдашаларға жағалы киімдерді сыйға тарту) жасалады.
Ұрын келу немесе ілу тойы. Күйеуді қымбат кәделермен, ... ... сері ... ... ... ... ... Күйеудің жақсы
киінуі, ер-тұрманы, мінген аты өзіне сай болуы шарт (ер-тұрманы күмістелген
болуы керек). Күйеу басына ... ... ... Оның ... күйеудің беті
түгел көрінбеуі керек. Күйеу жолдасқа ерген сері-сал жігіттермен ... ... жасы ... кәде ... адам ... ... ... келген соң оның алдынан қайындары шығып ілуге
әкелген малдарын көреді. Егер ... ... ... ... мал ... ... ... малын алмай, күйеуді кейін қайтарып жіберуге
хақылы. Аларын алып, көңілі тынған ... ... ... ... түсуіне
рүқсат береді. Ауылдан екі ... ... ... ... оған ... мен ... қыз-келіншек, бозбалалары жиналады. Ауылға таянғанда,
күйеу жігіт жолдастарымен аттан түсіп, әйелдерге қарсы жаяу жүріп келіп,
тәжім етіп ... ... соң ... ... ... ... арнайы тігілген үйге енгізеді. Осы арада күйеудің жанындағы
отағасы әкелген кәделерін әйелдерге үлестіреді. ... ... ... ... ... мен ... әр түрлі көйлектік маталар беріледі.
Күйеу балдыздарына көрімдікке сырға, білезік, шолпы сияқты әшекей ... ... ... ... арнайы жақсы атты (ер-тұрманымен) сыйға
тартады.
Қалыңдықтың аулында мал ... той ... Ауыл ... ... ... ... деп аталатын ойын-сауық кешін ұйымдастырады. Түн
ортасына дейін ән айтылып, күй ... ... ... мен күң тек ... ... ғана ... хан-сұлтандар мен атақты
байлардың қыздарының жасауының құрамына да енген. ... ... ... қыз бен жетім бала есіктегі құлы, күтушісі есебінде беріліп, ... ... ... ... Бұл ... әйелдерінің ерлерімен
ренжіскенде «мен осы үйдің ... ... ... күңі емеспін» дейтін
сөзінен де байкалады.
Қалыңмалдың құрамына құдалар ... ... ... де
кіреді. Ол кәделер мыналар:
Калыңмал — ... ... ... ... түсіндіріп
жүргеніндей, қызды сатып алу үшін берілетін қүн ... ... ... ... той ... ... алыс-берістерге
жұмсалатын қаражат көлеміне сай төленетін төлем. Дәстүрлі қалыңмал мынадай
бөлімлерден тұрады:
Бес ... — түзу ... ... ... ... ат, жүк артатын атан түйе,
қыздың басты киімдері (сәукеле, білезік, сырға, камқа тон, ... ... ... ... ер). Бұл ... ... ... олардың әрқайсысына 4
ірі қарадан төлеген. Яғни бес жақсының құны Кіші жүзде 20 кара ... ... Ал ... ... оған ... дейін ірі жылқы немссе
100—1000 сомға дейін күміс ақша берілген. ... беру ... ... ... ... ... ... жаугершілік заманның
бейбітшілікке көшуімен байланысты болғанға ұқсайды.
Ілу— қызды тәрбиелегені үшін үрын ... ... ... ... дүние-мүлік.
Өлі-тірі — өлген аруақтарға арнап союға, етін елге үлестіруге арналған
мал. Ол ... қой ... ... (Халық түсінігінде егер ... ... ауру ... ... ... — қыз ұзату тойына сойысқа апаратын мал. Той малы қоралы
қойдан бастап, 10—15 жылқыға ... ... түйе — қыз ... ... ... ... акы. ... 1—2 түйе
және міндетті түрде күйеудің жақсы сырт ... ... ... ... ... мен ... беріледі.
Сондай-ақ қалыңмалдың он шақты қарадан аспайтын, кедейлер ортасында
жүретін — ... ... 10—15 ұсақ мал ... бір ... жылқы беру
ғұрпы — «балама калың», әйелі өліп, орнына ... ... ... 27
ірі қара — «олқы қалың» секілді түрлері де болған.
Құдалық кәделер құдалардың әл-ауқатына байланысты болған. «Баймен-бай
құда болса, арасында жорға ... ал ... мен ... құда ...... мен дорба жүреді» деген мәтел сонан қалған.
Қалыңмалды бөлу үстінде жылқышыларға «құрық бауға» бір мал, ... ... бір қой, бата ... ... ... ... деп бір мал ... ұғымында «келін тілін» бермесе жаңа түсетін жас келін кекеш болып
қалады» ... ... ... ... аты аталып, түсі түстелген қалыңмал түгелдей қыз
үйіне бармайды. «Көп түбі», қыз жасауы т. б. ... кері ... ... бұл ырым, кәделердің бәр түптеп келгенде, туыс-жекжаттықты
жақындастыру үшін істелген.
Жасау. Жасау — жігіт жағынан ... ... ... қарайлас,
үзатылатын қызға берілетін мал-мүлік. Жасау — жаңа отау құрған екі жас ... ... ... ... ... ақ ... ... киім-кешек,
құрал-жабдық, қару-жарақ, сойыс, сауын мал, әр түрлі — ірілі-ұсақты ... ... ... 7 ... 9 заттан тұрған. Мысалы: қару-жараққа:
найза, айбалта, садақ, қалқан, ... ... ... ... ... ... шара, шөміш, ожау, күбі, келі, кебеже, саба; төсек орынға:
ағаш ... ... құс ... ... түс ... тесек жапқыш;
төсеніштер: текемет, сырмақ, алаша, ... ... ... ... ... ... шығармаған. Жасау беруге кыздың ағайын-туыстары, тіпті букіл
ауыл болып көмектесетін болған.
Барлық ... ... ... бола ... Ол қыздың жұртының
байлығына байланысты.
Ұзақ уақыт әбігерленіп қыз жасауы дайын болғаннан ... ... ... ... ... созылуы мүмкін) қыздың әке-шешесі қалыңдықты алып кету
туралы құдаларына хабар береді.
Рәсім бойынша күйеу сүт ... той ... ... т. б. ... ... жолдас-жорасымен келеді. Бір топ қыз-келіншек
олардың алдынан шығып, ауыл сыртынан қарсы алады. Жездесінің атын ... ... ... балдызына күйеу «ат байлар» сыйлығын бсреді. Ол
асыл мата немесе жағалы киім ... ... ... ... мұны ... қыстырар» деп те атайды.
Күйеу бала келісімен, ауылдағы ең аяулы бәйбіше, ... ... ... ... табақка қүрт, ірімшік, тәтті, ұсақ ақша ... ... шашу ... Шашу шашу қазақта жалғыз ... ... ... ... ... ... ырым. Құда-құдағиларды алдын ала
дайындалған күтуші адамдар (көбінесе әйелдер) киімдерін шешіндіріп іледі,
кетерде киіндіреді. Сол үшін ... ... ... зат ... ақша береді.
Құда-құдағилар құданың үйіне кірерде күтуіпі әйелдердің бірі оларды бірден
үйге жібермей тоқтатады. Құдалар ырымдарын ... соң әлгі әйел ... ... кіруге рұқсат береді. Мұны табалдырық аттар дейді. ... ... ... ... Мал ... бата ... Үй тікксн әйелдер күйеуден
«кереге көтерер», «шаңырақ көтерер», «уық ... ... ... «түндік
жабар», «үзік жабар», «бау-шу байлар» деген кәделер алады. Үйге кірген соң
«отау байғазысын» береді. Тігілген ақ ... ең ... ... ... ... сол жақ ... барып, оң аяғымен жерді бір теуіп, далаға қайта
шығады. Ол — « бұл отаудың иесі біз ... ... ... ... ... ... ет ... шай ішіледі. Жаңа ... ... тіс ... ... жібск ора-малға орап, күйеуге ұсынады. Жігіт ... ақ ... ... ... ... Бұл «ақ ... ... болсын, түтіні түзу шықсын» деген ырымды білдіреді. ... ... ат ... ... күрестіріледі, т. б. ұлт ... ... ... соң ұзатылатын қыз апа-сінлілерін, жеңгелерін, ауылдас ... ... үйін ... қоштасады. Әрбір туыс, жақын-жоралары
таныса келген қызға сыйлық ... ... ... ... біреулер шапан,
ішік, т. б. заттар береді. Сол күңі ... ... ... ... ... ... жасайды. Өлең айтады, домбыра тартады, ән салады, қыз
бен жігіт айтысады. Қыз жеңілсе, жеңген жігітке ... ... ал ... ... шапан жабады. «Жар-жар» айтысы болады. Айтыстың бүл түрінде
жастар екі топқа бөлініп, кыз жағы ... ... ... оң ... ауылдағы құрбы-құрдастарын қимайтынын айтса, жігіт жағы
әке-шеше орнына қайын ата, қайын ене, ... ... ... ... ... ... бар, қыз жат ... жаралган, елдің, ата-анаңның сағын
сындырма, артыңнан сағындырмай барып тұрамыз ... ... ... ... өлеңмен айтылады. Күйеудің жолдастары ... ... ... де, бұл ... түйеге артыла бастайды. Қалыңдыкқа ат ерттеліп,
қыз әке-шешесімен, ағайын-туыстарымен ... ... ... ... еліме өкпелі» деп басталатын сыңсу өлеңінде:
Келін түсіру тойы. Ауыл әйелдері жасаулы көштің алдынан шығып, ... Кеш ... ... ... ... ... жетектеп енген әйелді
«мұрындық ана» деп атап, оған ... сый ... Ауыл ... ... ... отауды тігуге кіріседі. Мұнда да шаңырақты көтеру —
балалы-шағалы, үрім бұтағы өскен, елге ... ... ... ... жерде жаңа түскен жас келінге «жағың түскенше жамандық көрме, осы
абыройлы ананың жолын ... ... ырым ... ішкі ... жайнатып жиналады. Осы кезде бір жеңгесімен
аттан түсіп, алыстан ... ... ... ... ... алдынан ауылдың
қыз-келіншектері шымылдық алып шығып, шашу шашады. Шымылдықты келіннің
бетіне ... оның ... ... ... ... ... үйіне
алып кіргізеді. Келін үлкең шаңырақтың босағасын оң аяғымен аттап кіріп,
тізе бүгіп сәлем ... Үш рет ... ... ... ... атасы: «Көп
жаса, қарағым! Бақытты бол!» — деп бата ... ... ... ... ... ... ... отырғызады. Ол — «жаңа түскен жас келіннің мінезі
иленген тулақтай (тері) жұмсақ, биязы болсын» деген ырым. ... ... әйел май ... ыдысты ұсынып, отқа май құйғызады. «От Ана, май Ана,
шапағатыңды жаңа түскен жас келінге ... көр, ... ... ... ... болған сон, келінді езіне арнайы тігілген ақ отауға
енгізіп, күйеудің шешесі тиын ... ... ... аралас шашу шашып, бата
беріп, оң аяғымен аттап кірген келінді сол ... ... ... ... ... ... Қыз ... келінді қарсы алған қыз-
келіншектерге білезік, сақина, жүзік, сырға, ... ... ... ... ... ... үлкендер жағы келінге арнап үлпершек, төс
салып жібереді. Ол «ұл тап, төстей кайып жүріп қайын жұртыңа қызмет ... бат, ... ... ең ... ... — қыз Оен ... ... Некені молда оқііды. Неке оқылгаңда сол үйге адам сыйғанынша отырады.
Бұлар — екі жастың қосылғандығына ... Неке суы ... ... ... ... ... суға тұз, ... сақина, жебе салынады. Су — екеуінің
бір-біріне судай таза пәк болуына, түз ... ... ... дәм ... қант — ... ... ... емір сүруіне, ал сақина мен жебе некенің
ескерткіші ретінде салынған. Неках ... ... ... ... ... ... әйелдікке алуға риза ма екен, күйеу жігіт бәленше ...... ... қойып, тос-тағанды алдында отырған жігітке
ұсынады.
Куә, куә, куәдүрміз
Куәлікке жүрәдүрміз.
Таңда маһшар алдында,
Бүгінгі халық алдында,
Ақ ... ... ... ант беруші куәгер үш жігіт күйеуге барып: ... қызы ... ... ... ба?» деп ... ... ... жігіт
тостағандағы судан бір ұрттап, ризашылығын білдіреді- де қайтып ... ... ... да ... сұрау ырымы қайталанады, Некенің берік ... ... дұға ... ... ... ... қалыңдыққа ұсынады.
Жігіт жүзікті алып қыздың сұқ саусағына кигізеді. Қыз ... алып ... ... ... ... өмірлік адал жар болу, бір-бірінің «үйде
де, жорықта да тілсушісі, жанашыры ... ... ... иесі неке ... ... ақшалай немесе малдай ақы төлейді.
Үлкендер отырған үйде ақындар айтысып, жыр-термелер айтылып, жас жүбайларға
тағы да тілек тілеседі.
Той өткен соң құда мен ... киіт ... түйе ... ... ... ... салады.
Түйін. Жаңа түскен жас келінге енесі өз білгендерін үйретіп, еңбекке, үй-
ішінің жинақылығьша үйрету ежелгі ел дәстүрі ... ... ... ... — келін, жаман ауылға келген келін—келсап» деу біреудің жас ... адам қылу ... ... ... ... ... сын ... білдіруден
шыққан. Парасатты әжелердің «Келінінді қызыңдай көр, қызың да ... ... деуі ... ... ... ... деуі үлкендерге де
жауапкершілік артудан ... ... Өз ... ... ... ... ... атандыруға енелер де тырысқан. Енесі, жеңгелері
жаңа түскен келінге айтатын күйеуіңнен ... ер ... ... ... ... ... ... бас, жалаң аяқ жүрме, еркектің жолын кесіп
өтпе, үлкендер отырған үйге баса көктеп кірме, ... шай ... ... ... ... ... ыдыс-аяқты салдырлатып, баланы жылатып, дауыс
көтеріп ашу шақырма, үлкен үйдің төріне шықпа, төсегіне жатпа, нанды ... ... жер ... ... ... ... жамылма, т. ... бәрі ... ... ел ... бойынша келін алдымен түскен жерінің үлкен-кішісше,
еркек-әйеліне өзінше ат қою (еркем, кішкене қайным, т. б.), ол ... ... ... жас келінге сын болған. Бұл жас ... ... ... ... ... қолынан шай ішу, дәм ... сол ... оның ... ... ... да ... ел ... Бәленше келіннің берген шәйі,
ас үстауы қандай тамаша деп таңдай қағып мадақтаған. Келіні 1,5—2 жыл бойы
үлкен сында болған. ... ... ... ... ... ие ... келіидер
түңғыш баласы туған соң енесі «шы-рағым, сен енді ана ... ... ... ... сүрінбей өттің» дегендей ишарат білдіріп, келінді сзлем
етуден, босағада отырудан босатқан. Осы кезден кейін ғана шын ... мен ене ... ... ... ... — қазақ салты бойынша ұзатылған қыз төркініне бір ... ... ...... үлкен кәде. Ол дербес шаңырақ көтеріп,
күн көрудің алды. Үйінен ұзап "шықпаған жас келіншекке ... ... ... бір жыл бойы ... ... ... туғызған. Аралықта
ағалары немесе бауырлары келсе, ұзатылған қыз оларды бас салып, көрісіп,
мауқын басқанша, сағыныш ... ... ... Егер ... ... ... ... біреу келсе де сағынып көрісіп:
Қара ат мінсем, таға — жоқ, Мен ... кім ... ... жаға жоқ. ... ... ... ... көзінің жасын көл етеді.
Теркіндеп баратындар —ұзатылған қыз, ... онан соң ... ... әке-шешеге жағалы киім, бір-бір ақиреттік ак ... ...... т. б. ... ... бір ай. ... ... ағайын-туғандарды аралап мауқын басу керек.
Кызы мен күйеу баласы келген үй жақын ... мен ... мал ... Қыз бсн ... ... ... ... қонақ етеді. Тіпті жетпістегі кемпір төркініне келгенде «қыз келді»
деп шашылып-шабынып, әр күн барын беріп, қонақ етуі сол ... Ай ... ... ... ... үйі бүзаулы сиыр, қүлынды бие, бір
түйе береді. Бұл — бөлек отау ... ... екі ... ... әке-
шешесінің берген еншісі. Мұндай малды жакындары да беруі мүмкін. Қазақ қыз
бен жисннсн ешнәрсені ... ... ... ... ... ... тай мінгізеді. «Қыздан туғанның қиғы жоқ» деп бөлмейді. «Пайғамбар
да күйеуін сыйлаған» дегенді де ііазақ жақсы біледі. «Нағашым бай, ... мені ... ... ... ... ... асқақ сөзі осын-дайдзн
шықса керек.
Елге қайтып оралған соң ... ... ... енші ... ... етіп шығарады.
Енші беру, отау шығару — келіні ас-суға, кісі күтуге
дағдыланып үйренген кезде, жігіттің әке-шешесі жас жұбайлардың басына ... ... мал ... ... Көрпе-жастық, ыдыс-аяқ береді. Жақындары да
жас жүбайларға алды мал, арты дүние-мүлік беріп, отауға
өз үлестерін қосады. Өз алдына ... үй ... ... жас елге ұнау үшін келіп-кеткен жақындарын жақсылап
күтеді. ... ... ... ... жаңа отауға түс!»
дейтіні де осыдан шыққан. Оларды көпке дейін үй иесінің
атымен атамай пәлентенің отауы дейді. Отаудың түтінінің
дүрыс шығуы, мал-басының аман ... ... ... сын ... ... ... олар жас ... шаруасын алыстан
бақылап, ақыл-кеңесін үнемі беріп отырған. Қазаны, үйі, малы ... ... ... бәріне қамқоршы, ақылшы болудан жалықпаған.
Неке құрудың ең бір коп түрінің, яғни алғашқы қауымдық қоғамда болған
топты некенің жүрнағы ... ... ... ... ... ... алу ... әдет-ғұрыптары бойынша үйлену ... күні ... ... ... Бұл әдеттер тек қазақ халқына емес, сонымен ... ... ... халықтар мен монғол халықтарына да тәң.
Әмеңгерлік және балдыз алу ... ... ... ... ... осы ... дейін өзінің алғашқы мазмұнын өзгертпей қойған
жоқ. Қоғамдық қатынастардың ... сай, бұл ... де ... ... "Аға өлсе ... ... іні өлсе — ... мұра" деген мақалға
айналған нақыл бар. Мұның негізгі мәні куйеу ... ... ... ... ... ... немесе күйеуі олген келінін қайнағасы алады
деген сөз. Мұра есебінде тек әйел ғана емес, онымен бірге бала-шағасы, мал-
мүлкі де ... ... ең ... мұрагеріне тиеді. Ағалы-інілі адамдар
бірінің баласын бірі әрдайым ... ... ... ... ... баласы
тек қана бала қатарында болса, ... ... ... іні ... ... әкесі олген жас балаларга жетімдік көрсетпеу үшін,
әсіресе олардың жас шешесі бөтен елге ... ... ... ... ... жат ... ... үшін жесірді еш-қайда жібермей, жақын әмеңгері
иемденуге тырысатын.
Жесір әйелге күйеуінің барлық туыстары ... ... ... ... қүқы ... ... байланысты болады. Ең алдымен, күйеуінің
бірге туған аға, інісі ... ... ... ... туыстары, одан қала
берді аталас жақындарының жесірге ... ... ... қақы ... өзі ... ... алынған ойел тек озінің күйеуінің ғана емес,
онымен бірге ... ... ... рулы ... ... ... айғагы болып табылады.
Күйеуі өлген жесір өйелді әмеңгерлікпен алудың толып жатқан тәртібі
бар. Әмеңгерлік - күйсуі олген ... ... ... ... ... ... ... байланысты бүл әдетті бірде пайдаланса, ... ... ... Бұл мәселеге үңіле қарап, оның ... мен ... ... ... ... ... тараған әмеңгерлік әдеттің қандай
жағдайға байланысты қалай орындалатындығын дұрыс түсінуге боладыі
Сондықтан төң-керіске дейінгі әлеуметтік қүқық мәселесі туралы ... ... ... ... ... бар әдеби деректерге ... ... ... әмеңгерлік
әдеттің болғандығы туралы ең алғашқы мәліметгі ... ... ... Онда ... ... ... өткізген соң, әйел
күйеуінің бірге туған аға-інілерінің біріғіе немесе басқа жакын туыстарына
түрмысқа ... ... ... гөрі ... ... 1824 ж. ... құқы ... Омбының уақытша комитеті жинаған материалдардан да
кездестіруге болады. Бұл ... ... ... жесір, ең алдымен,
күйеуінің ағасына тұрмысқа шығуы керек. Ал жесір ... ... ... қарсылық жасалмайды, бірақ жеңіе алған інісі ағасына жолы деп бас ... ... ... ... шыққысы келмесе, оған ешкім зорлық
жасамайлы. ... ... ... байланыспауым қатал бақылайлы. Сонда да
жесір басқа ... ... ... келсе, оған тыйым салмағанмен, мал-
мүліктен ештеңе ... ғана ... оның ... ... ... ... ... ерге шыққан әйелдер көпшілік ... ... ... не ... ... болатын. Сондықтан оларды еркімен
көндірген күннің озінде ... және ... ... туып ... ... күшімен, толассыз ... ... ... ... баласын қимаса, енді біреуі мал-мүлкін, түскен ... ... өз ... ... жол таппай, жылай-жылай айтқанға коніп,
күндесінің күңі болуға оз тағдырын душар ... ... ... ... ... мен ... ... кездесетін.
Ал енді қалыңмал толеп үйленуге шамасы келмей жүрген кедейлер арасында
әмеңгерлік әдетті пайдаланудың өзіндік ерекшелігі де ... ... ... ... жігіт жесір жеңгесін алса, ол оның бірінші өйелі болады.
Әрине, жеңге үстіне ... әйел ... ... ... ... ... ... тігулі үйге" ие болып, ағадан қалған балаларды қамқорлығына
алып жесір жеңгесімен күн коріп жүре ... ... ... ... ... ... оз ... шыққысы келген жесірге бүкіл ел болып намыс ... ... оны ... тырысатын. Кейде қатал жазалар да қолда-нылатын. Тіпті
болмаған жағдайда жесірдің мал-мүлкінен басқа төсек-орнынан ештеңе ... ... ... ... балаларын да алып қалатын. Тек емшектегі
балалары ғана кей ... ... ... ... Ал, ... болашақ
күйеуінен қалыңмал даулап алатын. Әйел де, ... де осы ... ... ғана ... дауы ... әйтпесе екі ел арасында барымта ... ... ... не қалындығы өлген жағдайда балдыз алу әдеті де
(сорорат) болған. Әйелі олген жігіттің қайын атасының қолында ... ... қызы ... күйеу әкесі құдасына барып, "жиендерің жетім ... бой ... ... ... бар ... ата-бабамыздың жолы ғой"...
деп салмақ салады. Қыз әкесіне қүдасы да, күйеу баласы да ұнайтын ... қызы ... ... ... ... ... ... өтсе, басы бос қызын жездесіне беріп, құдандалық ... ... соза ... ... үшін ... ... беріледі де, алғашқы қызын
алғандағыдай ырғап-жырғамай, ... ғана алып ... ... ... ... ... мөлшеріне шамалас болатын. Құдаларының бірі
келінінен, екіншісі туған қызынан, ал күйеу сүйікті ... ... ... ... ... сыйлас құдалар бірін-бірі көп қинамай,
көбінесе ... ... ... қана, "жең ұшынан жалғасып" дегендей,
жездесіне балдызын қосатын. Әрине, күйеу мен балдыздың жас ... ... ... ... ... Оған да мұқият қарайтын.
Егер қыз әкесіне күйеуі немесе ... ... ... ... ... жерінде тиісті сый-құрмет көрмей, ылғи жәбірленіп жүріп дүние салса,
басы бос бой жеткен қызы бола тұра ... ... ... оны ... ... бойжеткен қызы біреуге айттырылып қойған болса, бұл
мәселе тіпті соз де болмайтын.
мөлшері күйеудің ұрын ... ... ... ... ... күйеумен әлденеше рет кездескеннен кейін ... ... ... ... қалың" мөлшерін ұстап, қалғанын ... ал ... бір рет те ... ... үшін ... мал түгелдей қайтарылатын.
Ал бойжеткен басы бос қызы бола түрып бермесе, қыз окесі алған қалың-малын
түгел ... ... түйе ... бір ... айып ... Балдызын
жездесі жақтырмай, оны алудан бас тартса, кіно күйеугс ... айыи ... ... саны ... айыптан кем болса, түгелдей қайтарылмайды.
Мұндай айыптың молшері түйе не ат ... ... ... ... ... ... отелген қалыңмалдың жартысына дейін айып кесілетін.
Балдызының тым жастығын еске ала отырып, оны алудан ... ... ... айыи ... Әрине, мүның кіносі жоғарыдағыға қарағанда
солғындау болғандықтан, айып мөлшері де ... сай ... ... ... алынған қалың-малдың үштен екісі күйеуге қайтарылыи,
өзгесі қыз әкесінде қалатын.
Өлген қалыңдықтың туған сіңлісі тым жас ... оны ... ... ... ... ... қалдыратын әдет-ғұрып та бар. Мұндай
жағдайда балдыз ... ... тағы да ... ... ... байланысты, яғни күйеу ұрын келіп үлгірсе, олген
қалыңдықтың сіңлісін күйеудің інісі алатын ... ... ... ... ... ... ал үрын ... үлгермесе теленбейді.
Қалыңдық дәл ұзатар тойдың алдыіща, яғни қалыңмал ... ... ... той малы ... ... ... жа-сауы (отау, киім-кешек, тосек-
орын т.б.) түгелдей да-йын болған кезде қайтыс болса, халық арасындағы әдет-
ғұрып бойынша, ... ... ... оның ... ... ... де
талап ете алмайды, қыз әкесі де міндетті ... ... ... ... оның ... ... арналған жасау, яғни киім-кешек, тосек-
орын, отау және қош-көлігі мен мінгізетін аты түгелденіп, "түл отау" ... ... ... ... ... Өйткені жоғарыда айтылған
дайындықтардан екі жақтың құдалыққа ... ... ... ... әр ... ... ерекшеліктері.
Қазақстанның кең байтақ жерін мскендеген қазақ халқының ... ... жоне ... тойын өткізу достүрі жайында мол деректер ... әр ... жолы ... ... ... ... ... келген жергілікті қызметкерлер түрлі ру-үлыстар арасынан сан алуан
қүнды деректер жинап, баспа жүзін көрсетсе, кейбірі архив қоймаларынан ... ... ... ... козіне түсіп, қүлағына шалынбай, үмы-
тылғаны да болған. Дегенмен ел арасында ... ... ... келе ... ... осы ... корі қүлақ қариялардың айтқандарына,
ауыз ... ... ... ... бір ... ... ... — қазақ арасында ертеден келе
жатқан дәстүр. Кей уақьпта қыздарды 13—14 жасында
үзатса, ер балаларды 15—16 ... ... ... ... ... Бұл ... ... арасында
ашық көрініс тапқан.
Халық түсінігі бойынша неғүрлым жастарды ерте үйлендірсе, олар орбір
жагымсыз қылықтардан аулақ болып, үрпақтары коп, ... ... ... ... ... ... ... жолы - құда түсіп, қалыңмал телеп ... ... ... Ал малы ... ... ... ... 27, 17 бас мал
төлеп келін түсіру оңайға түспейтін. ... ... ... ... ... жыл ... жүріп, қалыңға беретін мал жиятын немесе ... үшін қыз ... ... ету одеті де болған. Әке-шешеден жастай
айырылып, кедсй туысының қолына қараған ... мен ... ... ... ... ... жас балаға қосып, некесін қигаіщағы жас
ерекшелігі кейде тіпті алшақ жатады. Мәселен 17— 40 жасар әйелдерді 13 ... ... қосу ... ... тағы да ... қазынасынан және ел
арасы-нан өзіміз жинаған деректерден кездестіреміз. Кейде үй ... ... жоқ ... жас ... бой ... ... қызын айттырып
алып беретін. Мүндайда 16~ 17-ге ... ... ... 12-13 жас-тағы бала
болатын.
Әрине, ерлі-зайыпты адамдардың жас ... тым ... ... ... ... Байлықпен жас қыз айттырып алған шалға да,
бала-лықпен озінен коп үлкен келіншекке ... ... ... ... да
колденең адам күле қарап, мысқыл-дайтын. Құр мысқылдан басқа оділетсіз
некеден жапа ... ... жас ... ... ... ... соң,
бақырдың озінен басқа ешбір ара түсуші болмайды. ... ... ... ... қыз ... ... ... мсп қалыңдықтың жасы кобінесе
тең, ең ... ... 5-10 ... ... үлкен болуын үнататын.
Құда түсіп қыз алысудағы бүкіл қазақ қауымына ортақ тәртіптің бірі -
туыстық жақындығы жеті ... ... қыз ... ... ... ... экзогамия дсйді. Қазақ ... ... ... ... коптсген авторлар-дың ... ... ... ... ... экзогамиялық тортіптің қазақ арасьшда
қатал сақталғандығы сондай, кей уақыьта туыстық ... тым ... ... ғана ... ... айта ... тіпті бір
рудың адамдары бір-бірімен қосылмайтындығьша мысал ретінде жағал-байлы
руына ... ... ... өз ішінен емес, басқа ... ... жеті ... ... ... ... ... XIX ғ. соңында Жетісу оңірінен көпгеген құнды этнографиялық деректер
жинаған Н.Изразцов Жетісу қазақтарында 8-9 ... ... ... қыз ... ... ... кездесе қалса, төрелер арасында ғана — немере
туыстардың ... ... ... жоғарыда келтірілген деректердің негізінен дүрыстығын ел
арасынан ... оз ... де ... ... Ол деректер бойынша,
жалпы қазақтың жеті атаға ... қыз ...... әдет. Де-генмен,
кейбір себептерге байланысты, 4-5 атадан-ақ қыз алысу тәртібі сирск болса
да қазақ арасында орын ... ... ... ... жсрі осіресе
Жетісу өлкесі, Жтісудағы жалайыр тайпасына кіреіін 12 ата ... және ... ... ... Сары түқымы 12 —13 атаға толғанмен,
қазірге дейін өзді-өзінен қыз алыспайды. Бүл деректер жоға-рыдағы Изразцов
деректсрімен толык үйлеседі.
Жеті ... ... қыз ... ... халық өзінше топшылайды.
Біріншіден, қандастық жақымдық некелескен ... ... ... ... ... ... оның ... төуір қасиеттерден жүрдай болуына да әсерін
тигізетіндігін ескертсе, екіншіден, қаіщас ... ... ... ... ... кебейетіндігінен сескенетін.
Үшіншіден, жеті атадан бергі ұрпақтардың өзара туыстық қатынастары
созыла берсе, жеті ... ... ... кыз ... ... ... ... бірлікті үлғайта береді деп қарайды. Шынында да,
халық түсінігінде ... жоқ. ... ... ... ... ретсіз жыныстық қатынастардың нәтижесіңде болатып қанараласудың
биологиялық зияндылығын жүз ... ... ... ... ... бір төтемдік адамдар тобының екінші тотемдік адамдар тобымен
кездейсоқ ... ... ... ... ... ... артықшылы-ғын байқагандықтан, өз тобының, кейінірек руының
ішінде жыныстық қатынасқа тыйым салынып, рулық экзогамиялық ... ... ... ... ... былай алғашқы адамдар арасындағы жы-
ныстық қатынас топты неке негізііще жүрді. Экзогамиялык тортіпті сақтау
ісіне де оте ... ... ... оны ... ... олім ... ... халықтардың өмірінен жиналғап этнофафиялық деректер
негізінде экзогамиялық тәртіпті бұзудың нәтижесінде болатын қан ... ... ... ... көбеюіне кейде тіпті тұқым
бермейтін бедеулікке душар ететіндігі дәлелденген.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... ... ... ... ... ... «Рауан»1994ж.
2. Халел Арғынбаев «Қазақтың отбасылық дәстүрлері» Алматы «Қайнар»
2005ж.
3. М. Қани ... көне ... ... ... ... ... ... тарих және этнология институты. Жауапты
редакторы тарих ғылымдарының докторы, ... С.Е. ... ... дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары» 1-том, Алматы
«Арыс» 2005ж.

Пән: Валеология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Діни экстремизм11 бет
Әлемдік ғалымдардың пәтуаларын назарға ала отырып, ислам фиқһындағы жалға берудің үкімдері56 бет
Асыранды балаларда жиі кездесетін генетикалық ауралар және олардың диагностикасы5 бет
Геодезия (сұрақ-жауап)11 бет
Макроэкономикалық тұрақсыздық. Инфляция және жұмыссыздық6 бет
Қазіргі заман мектептеріне басшылық ету мәселелері4 бет
Корея мәдениеті7 бет
Мектептің оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрдің пайдаланудағы тәрбиелік мүмкіндіктері53 бет
Қыз ұзату, үйлену салт дәстүрлері24 бет
Үйлену салтына байланысты туған өлеңдердің жанрлық сипаты40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь