Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы

Кіріспе


І ТАРАУ

Қожа Ахмет Иассауи сопылық поэзиясының ерекшеліктері



ІІ ТАРАУ

«Қожа Ахмет Иассауи дәстүрлері қазақ поэзиясында»

ҚОРЫТЫНДЫ
Түп тамыры Көк түрік жырларынан басталатын қазақ әдебиетінің тарихында Ислам дәуіріндегі Иассауи әдебиеттің ең ірі өкілі Қожа Ахмет Иассауидің алар орны ерекше XII – ғасырларда туындаған «Диуаны Хикмет» өлеңдер жинағы түркі әдебиетінің, одан енші алған қазақ әдебиетінің жазба поэзиялық үлгісі болып табылады. Орта ғасыр түркі әдебиетінде Қ.А.Иассауи қалыптастырған сопылық әдебиет түркі ұлысынан тараған көптеген ұлтардың кейінгі дәуір ұлттық әдебиеттеріне ұласып, қазақ әдебиетінің тарихында да өшпес із қалдырды. Қожа Ахмет Иассауи хикметтері арқылы барша мұсылман қауымының қасиетті ілімі- сопылықты тұңғыш рет түркі тілінде сөйлетті. Бүтіндей бір дүниетанымның белгілі бір философиялық бағыттық, түбегейлі діни салттық бір шығармаға арқау болуы орта ғасыр түркі әдебиеті үшін орасан зор жаңалық еді. «Диуаны Хикметте» Алланың бірлігі, пайғамбардың хақтығы, құранның шындығы жан-жақты түсіндіріліп, терең де нәзік жырланған. Еш нәрсеге қарайламауға, дүние игіліктеріне, байлық-мүлікке қызықпауға, нәпсіні тәрбиелеуге үндейтін, Аллаға табынудың ең жоғарғы сатысы саналатын сопылық ілімнің қыр-сыры поэтикалық тілмен сипатталған.
Ұлттық руханиятымыздың алтын қорынан орын алған «Диуаны Хикметтегі» Иассауи танымы мен дәстүрлі қазақ хандығы қалыптасқаннан кейінгі дәуір әдебиетімізде қалай жалғасып, қаншалықты деңгейде көрініс тапты? ...
Барша түркі жұртшылығын ықпалына алған Иассауидің имандылық ілімі қазақтың жеке ұлт болып қалыптасқан кезеңіндегі поэзиясынан із-түзсіз жойылып кетпегені анық, Иассауи жырлаған жақсылық пен жамандық, өсек пен өтірік, кісі ақысы, мәрттік, жомарттық, жаратушы жалғыз хақ жолы өзгермеген күйінде қазақтың хандық дәуірінде ғұмыр кешкен Асан қайғы, Шалкиіз, Бұқар толғауларында жалғасын тапты. Ал енді өз туындыларында исламның имандылық жолын берік ұстауға үгіттеген, оқырманына сауаттылыққа, ғылым, білімге, тақуалық пен жан тазалығына апарар жолды нұсқаған Шортанбай, Дулат, Абай, Мәшһүр Жүсіп, Шәкәрім жырларынан ұлттық поэзиямыздағы Иассауи дәстүрінің өміршеңдігі айқын аңғарылады. Қазақтың ХХІ ғасыр соңы мен ХХ ғасыр басындағы поэзиясында жиі көрінетін сыни мазмұнды өлеңдердің де тарихи дәстүрлік негіздері Иассауи хикметтерінің идеялық-эстетикалық сипаттарынан бастау алады.
1. Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы,- Алматы.: Білім, 2002, 292б

2. Ахметбекова А. Қожа Ахмет Иассауи дәстүрлері,- Алматы,: ҚазҰМУ, 2000, 401б

3. Аққошқарова А. Қазақ және ислам,- Алматы.: Баспа,2001, 259б

4. Илгидаева С.М. Көне түркілердің діни көзқарастарының эволюциясы, -Алматы.: ҚазҰУ,2002, 385б

5. Мүтәліпов Ж. Көшпелілер өркениеті аясындағы қазақ мәдениетінің қалыптасуы, - Алматы.: Абай, 2002,224б

6. Мүтәліпов Ж. Қазақ мәдениетінің бастаулары // Ұлағат – Алматы., 2001 - №4-3-9б

7. Мусин К.Б. Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы,- Алматы.: ҚазҰлттықбаспасы, 2001, 232б
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ ... ... ... ... ... Иассауи поэзиясы
Орындаған: ИИТ-03-1 тобының студенті
Абдильдин А.А
Қабылдаған: Жұмансұлтанов Ә.Ж
Қарағанды 2005
Мазмұны
Кіріспе
І ТАРАУ
Қожа Ахмет Иассауи ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясында»
ҚОРЫТЫНДЫ
Кіріспе
Түп тамыры Көк түрік жырларынан басталатын қазақ әдебиетінің
тарихында ... ... ... ... ең ірі ... Қожа ... алар орны ерекше XII – ғасырларда ... ... ... жинағы түркі әдебиетінің, одан енші алған қазақ әдебиетінің жазба
поэзиялық үлгісі болып табылады. Орта ғасыр ... ... ... сопылық әдебиет түркі ұлысынан тараған көптеген ұлтардың
кейінгі дәуір ұлттық әдебиеттеріне ұласып, қазақ әдебиетінің ... ... із ... Қожа ... ... хикметтері арқылы барша мұсылман
қауымының ... ... ... ... рет түркі тілінде сөйлетті.
Бүтіндей бір дүниетанымның белгілі бір философиялық бағыттық, түбегейлі
діни ... бір ... ... ... орта ... ... ... үшін
орасан зор жаңалық еді. «Диуаны Хикметте» Алланың бірлігі, пайғамбардың
хақтығы, құранның ... ... ... ... де ... жырланған.
Еш нәрсеге қарайламауға, дүние игіліктеріне, байлық-мүлікке қызықпауға,
нәпсіні тәрбиелеуге ... ... ... ең ... ... саналатын
сопылық ілімнің қыр-сыры поэтикалық тілмен сипатталған.
Ұлттық руханиятымыздың алтын қорынан орын ... ... ... танымы мен дәстүрлі қазақ хандығы қалыптасқаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... ...
Барша түркі жұртшылығын ықпалына алған Иассауидің имандылық ілімі
қазақтың жеке ұлт ... ... ... ... із-түзсіз
жойылып кетпегені анық, Иассауи жырлаған жақсылық пен жамандық, өсек ... кісі ... ... ... ... жалғыз хақ жолы өзгермеген
күйінде қазақтың хандық дәуірінде ғұмыр кешкен Асан қайғы, Шалкиіз, Бұқар
толғауларында ... ... Ал енді өз ... ... ... ... ұстауға үгіттеген, оқырманына сауаттылыққа, ғылым, білімге,
тақуалық пен жан ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп, Шәкәрім жырларынан ұлттық поэзиямыздағы Иассауи ... ... ... Қазақтың ХХІ ғасыр соңы мен ХХ ... ... жиі ... сыни ... ... де ... ... Иассауи хикметтерінің идеялық-эстетикалық сипаттарынан
бастау алады.
І ТАРАУ
Қожа ... ... ... поэзиясының ерекшеліктері
Қожа Ахмет Иассауидің атын ел тани ... ... ... ... айналды, түркі халқының ішінен жарқ етіп ... ... ... туын желбіреткен қолбасшысына дейін көтерілді, сопылық поэзияны
биіктетті. Ол құдіретті Алланың ... ескі ... ... ... Бұрын
Құран сөзін түсіне білмейтін жұрт Иассауиді оқып түсінді. Қожа Ахмет
Иассауидің ... де, өзі де ел ... ... әрі ... ... ие
болған. Осыдан кейін күллі түркі жұрты ислам дініне бет бұрды, ислам діні
біздің елге көп жарқын дүниелер ... ең ... бес ... ... ... ... ... тазалық, мәдениет, әдебиет, жыр, ... ... ... Атап ... ... – Зылиха», «Мұңлық – Зарлық»,
«Сейфүлмәлік», «Рүстем-Зораб», «Шәкір-Шәкірат» секілді бүгін де ... ... ... ... ... інжулері мен маржандары
келді. Мұнымен қоса, ақ неке, екі адамның өмірлік жұптасып, ғұмыр ... ... ... ... келе ... ажырамас туыс атануы, ... ... ... ... ... ... тұрған Қожа Ахмет Иассауи ілімі енді-енді
жан-жақты зерттеле бастады. Сол ілімнің бір ғана ... ... ... да ... ... ... ... қажет етері сөзсіз.
«Диуаны Хикмет» тек қана әдеби туынды емес сонымен бірге терең пәлсапалық
оцға толы туынды.
Сопылық-Аллаға ... ... ең ... ... ол ... ... алаңдамауға, дүние-мүлікке қарайламауға, ертең не болады,
күнім ... ... ... ... бала-шаға, қатын-қалашты да естен
шығаруға мәжбүр етеді. Сопылар тек ақиқатқа жетуге, ... ғана ... жан ... бар ... Аллаға жалбырынып, қызмет жасайды.
Өйткені, олар үшін жарық дүние бес күндік, баянды емес, көзді ... де ... ... ... ... ... ... ол-шындық, ақиқат дегеніміз-Алла. ... ... ... өзге ... ... ... Құдай.
Ұқпай қалма алаң боп,
Шын болмаса кім Құдай.(8,241),-
дейді.
Қожа Ахмет Иассауи «Диуаны хикметінің» де ... ... ... де осы ... «Ақиқат-адамның ең жоғарғы байлығы, шегі-Құдайды,
әлемді, ... ... ... қалған талаптары жануарлармен бірдей. Алла
адамды айырықша артық жаратқан, дін мен ... ... ... деген
талап-тілегімен қоса жаратқан. Дін адамды жердегі сүрген ғұмырында мақсаты
мен мұратының шегі мәңгілікке жетелейді»(9,91).
Даналық, әрине, бір ғана ... ... ... іздеу, оның
олына түсу өте қажет. Хақ ... ... (Ғ.С) өзі ... адамдар-Алла Тағаланың алдындағы сенімді жандар. Білім үйрену
ғибадаттан да артық және ол ... де ... ... ... ... ... Абай Қожа Ахмет Иассауиді оқыған ба деген
сұрақ туады. Ұлы ақынды талмай зерттеп келе жатқан профессор М.Мырзахметұлы
Абайдың ... ... ... айта ... ... ... өнері мен
дүниетанымын жалғыстыра дамытушы шәкірттерінің бірі Софы ... ... 38-ші қара ... әділет, рақым, ақыл жайлы өзекті ... ... ... ... бір ... жүз фәра ... дегені басына келеді»,-
деп адамшылық жайлы ой түйінін жәуәнмәртілік ілімімен ұштастыра қарайтыны
бар. Софы Аллаярдың осы ... ... ... ... ... ... ... Салтанаттың сырласу кешінде тілге ала келетінін де ескермек керек. Ал,
Абайдың өзі ақындықтың ... ... ... шығарған «Жақсылық ұзақ
тұрмайды» деген өлеңінде:
Бір қайғын ойласаң,
Жүз қайғыны қозғайды,-
деп Софы Аллаяр сөзінің мазмұнын құдіретті поэзия ... ... ... мүлде жаңа сөз қолданыс тәсілінде құлпыртып жетілдіре
беруінде де сопылық поэзия белгісінен ұлы Абайдың бой тартпай қажет жерінде
творчестволық жолмен ... ... іске ... ... ... ... ... сопылық жолының мән-мағынасын терең түсінген, жан-
жақты білген. Ол өзінің бірінші қара сөзінде: « Сопылық ... дін ... ол да ... оған да ... ... Не көңілде, не көрген күнінде
бір тыныштық жоқ, осы елде, осы жерде не ... ... (12,158) – ... ақын ... айтады. Сопылықты қарапайым тілмен айтсақ, ешбір дүние
ісіне ... тек қана ... бір ... ақ ... ... ... пенделік шаруамен айналыссаңыз, онда көзіңіз де, ... ... да, ... ... да ... сіз де әбігерге, сарсаң
тірлікке салады.
Бүкіл түркі халқының ұлы ақыны, терең ... ... ... ... ... ... оның жолының соншама ауырлығын түсінген. Ол күнәһар
пенде ... ... ... «О, құдіреті күшті алла! ... ... ... жоқ! Сен жақсысың, мен жаманмын. Әр кімнің өз ерекшелігі
бар ғой. Раушан гүлі соншама әдемі болғанымен, оның ... ... ... емес пе? ... та ... ... гүлі ... қуаныш әкеледі ғой. О,
құдіреті күшті Алла! ... ... ... ... өзім ... ... арылуға ерік бермейді һәм қасиетті сопылардың етегінен ұстап,
соның соңынан еруге мен күнәһарға ар-ұятым жол ... ... ... атты ... ... ... республика көлемінде арнайы әрі жан-жақты зерттелмеген тақырып.
Қазақ топырағында был ... ... ... ... ... арқылы кеңінен таныс. Айталық Фирдаусиден бастап Науаиге ... ... ... ... ... тиген» (14,94)-делінеді. Шынында
сопылықтың етек алып тарағаны, тіпті, ертеден көрінеді. Қазақ ... ... ... ... суфи жүн ... ... ... мағынаны білдіреді. Исламдағы мистикалық бағыт. Суфизм VIII-IX
ғасырларда пайда болған» (15,455)-делініпті.
Біздің ойымызша, ... ... ... дамуы Қожа Ахмет
Иассауидің «Диуаны хикмет» атты ... ... ... болса
керек. Қазан төңкерісіне дейінгі хат оқып, қара таныған қазақтардың көбінің
үйінде осы аталған дүниенің көшірмесі болған, оны жұрт ... әрі ... да ... ... ... ... ... алқа-қотан жиналып
алып, тарауықтан кейін сопы ақынның хикметін сазды әуенмен бірлесіп ... ... ... халық ішінде айрықша ірі тұлғаға айналып, ел-
жұрттың құрметіне бөленгенін зерттеуші ... да атап ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі ақын екенін
танытуға тырысқан. «Діни қызметінің сол ... ... ... ... ... ... ... белгілеуде,
ақының «Диуаны хикметті» түркі сопылық әдеби ағымның бастамасы әрі ... ... ... ... ... ... басты сипаттары бар, ол ... бір ... ... ... ... ... етуге даяр болу. Дәруіштер үшін
туған-туыстан безу, дүниені тәрк ету де ... ... ... Алла жолында
ғазиз жанын құрбан ету де сөз мес, Құдайдың құлы, ... (Ғ.С) ... ... ... бақыт жоқ. Сондықтан күндіз-түні Алланың разбандығы
үшін зар ... ... ... Осы ... Қожа ... ... ... ғашық болыр күйіп-жандым,
Мәжнүндей туған-туыстан қашып тындым.
Түрлі-түрлі жапа көрдім, мойынсұндым,
Заты ұлық ием, ... ... ... ... тағы бір ... ... мен намз ... де
Иасссауи хикметінен көреміз, ол:
«Таһ» оқып көз ілмедім тұні бойы,
Кеште намаз, ораза ... күні ... ... жер ... өне бойы,
Мұстапаға аз тұтып көрдім міне.
Иә, Қожа Ахмет Иассауи жұрт қатарлы жылына отыз күн ... ... ... ... оқып қана ... өзі ... ... намаз, ораза ұстап
күні бойы» бар уақытын Аллаға құлшылық етумен өткізген. Бұл аз ... ... ... ... ... ... ... тағы бар:
Жер астында қорлық көрдім көп машақат,
Төсек, жастық тастан қылдым, шектім мехнат.
Әй, жараңдар, бұл дүниеде жоқ дүр рахат,
Мұстапаға аз тұтып ... ... ... ... ... ... зікір, бұл жағдай көп болып,
қауымдасып айтылуға тиіс.Алланы еске алудың айрықша көрінісі болғандықтан
сопылар алқа-қотан отырып, бар ... ... ... ... айтатын
болған, Қожа Ахмет Иассауиге үңілсек, ол:
Зікір айтып, риза болып хақты таптым,
Дүние қызығын талақ етіп жаншып ... ... ... ... жаннан бездім,
Бәрінен безіп жер астына кірдім, міне,-
депті.
Діни кітаптарда адам ... ... пен ... мінез болып саналатыны айтылса, Қожа Ахмет Иассауи де бұл іске
терең мән беріліпті, ақын ... мені көп ... ... ... ... жүрдім басым ақпай.
Нәпсім мені менмендікті отқа жақпай,
Қайғы жұтып жер астына кірдім, міне,-
десе, адам өз бойындағы ... өзі ... ... екен,
әсіресе, сопылар ұшін мінездің көркем болуы ауадай қажет, қылығы ала-құла
кісінің шын ... бір ... ғана ... Өйткені, Алла жолындағы
адамда ашу-ыза, кек, ғайбат, өтірік-өсек, ... көре ... ... атымен болмауы керек. Ал, ... ... ... болуы ләзім, сондықтанда Қожа Ахмет Иассауи:
Құлдық көрсем қызмет қылып құлы болсам,
Топырақ ... жол ... жолы ... тілейді. Ақын тәкәппарлықтан, өзін өзгеден бөлекше көруден
қоқады, оның адамдардың ... кіші ... ... бір қажетіне жарағысы
келеді.
Қожа Ахмет Иассауи Алладан бөтен алаңы болу мұсылман үшін күнә ... ... ... ... еткен махаббаттың арқасында ғана
пенденің жаны ... ... ... нұрына бөленбек, құдіретті жаратушы ғана
адам баласының ісін оңғарады, бес күндік ... ... мен ... ... жақсы болуы ұлы күштің қолында екнін жырлайды, ол:
Қарй қалсам, көзімде – сен,
Сөйлей қалсам, тілім де – ... ... да – ... ... ... жолдар Алланы бәрінен биік қойған Қожа ... ... ... ... ... ... екенін түсіндіреді.
Иассауидің сопылық іліміне сіңірген еңбегін сөз еткенде оның арнайы
өз мектебінің болғанын, сол ... ... ... ... ... ... болар ма?! Ол ұнатқан сүйікті шәкірттерін әр ... ... ... ... ... ... ... қуғандар барып, дін
таратқан.
Сөзіміз дәлелді болуы үшін «Түркі халықтарының тарихы» атты ... ... ... тану ілімі оның тек өзі туралы ғана емес,
мектебі ... да ... ... ... ... түркі тілдес халықтар
дүниетанымында шешуші орын алады. Түркі ... ... ... ... неді Алла ... ... халқымыздың дүниетанымына айтарлықтай ықпал
еткен философиялық жүйе. ... ... ... ... ... ... ... қорымызға да ізін қалдырған. Араб-парсы философиясындағы
өте жиі қолданылатын негізгі ұғымдарын атап өтейік: ... ... ... ... ... ... ... зат, т.б. Бұлар қазақ тіліне араб-парсы
тілінен енген сөздер деп айту ... ... бұл ... ... ... емес, түркі тіліне, қазақ ұлты ... ... ... ... ... ... түркі тіліне лингвистикалық мәнде емес,
философиялық терминдер дәрежесінде таралған (17,195)- делінеді онда.
Олай ... тек қана сопы ақын ғана ... ... ... ... көш бастаушысы деп айта аламыз.
Қожа Ахмет Иассауидің толғауынша бұл дүниеге кім ... ... ... ... тірлік құрып, өз білгенінше ... ... ... ... ... ... ... мұңдасқамен
мұңдасатындар некен-саяқ. Қолдан келсе, өзің секілді Алланың пендесіне қол
ұшын беріп, жұртпен мейірімді ... ... ... не жетсін?! Қожа
Ахмет Иассауи кеңпейіл жан ... Әмір ... ... бұл ... ... ... жол ... түстеніп аттанатын мінажат етушілер
жергілікті пақырлар мен ... ... мен ... ... ... ... (18,24).
Алланың ақ жолын талмай жырлағани Қожа Ахмет Иассауи:
Ақылға ерсең, ғәріптерді мейіріммен сүй,
Мұстафадай елді кезіп жетімді жый.
Дүниеқоңыз пысықтардан бойыңды тый,
Бойым тыйып, ... ... ... ... ... ... кереметтігі сөзі мен ісі бір жерден шығып, бір
арнаға құйып, бір иірімде ... ... Бұл ... ... істеме, айтқанын істе» дейтін халық даналығы атымен жоқ, ... ... ... ... ... дұрыс болса, істеген ісі,
тындырғаншаруасы, жүрген жүрісі, сөйлеген сөзі – бәрі ... бәрі ... бір, ... хақ деп ... «бес жасында шариғатқа белін буған»
аса білгір Қожа Ахмет Иассауи бүкіл ... ... ерте ... ... ... ей, ... сахар уақты ішінде,
Құтқар өзіңді дозақтан сахар уақты ішінде.
Сахарда гүлдер ашылып, сайрайды бұлбұл,
Бір Алланы айтып ... ... ... ... көктен келер періште мұсылманға,
Сахарда көктен Жәннат қақпасы ... ... нұр ... ... уақты ішінде.
Сахар уақты қош сағат һәм Жәннат болар рахат.
Аллаға қыл ғибадат ... ... ... көрмеген халқымыз «Ерте тұрған еркектің ырысы артық» деген ғой,
олар бұл жағдайда Қожа Ахмет Иассауиге ... ма, жоқ әлде ... ... орай ... ма, не де ... ... тұруға ерте бастан
әдеттендіріп, «баланы жастан ...» тәрбиелегені өте ... ... көне ... ... тұру мәселесі, тіпті, терең жырланған:
Ертең ерте тұр ... ... жу ... ерте ... жусаңыз,
Нұр төгілер қойныңа.
Періште мінер мойныңа!
Көшпелі халық сергек болған, аз ұйықтаған, көп жортқан, тәрбилік мән
маңызы бар ... ... мұра ... ... ... жетік
білгенге ұқсайды. Ел ... ... ... әр түрлі жақсы істері,
тайқазан жөніндегі аңыздар мол сақтанған. Ол ... аз ... аз ... сөйлейтіні, тіпті, құс ұйқылы сергек жан екендігі, бәрінен ... ... ... жетім-жесір, кембағал-кемтарға жанын да,
барын да аяп қалмай көмектесетіні жырдай ... ... ... ... естіп, «ақсақты тыңдай, өтірікті шындай» етіп бұл ... ... де алып ... ... «Көк ит көріп үреді, көп ит көрмей
үреді» деген қанатты сөз тегін айтылмаған. Қожа Ахмет ... «Үш ... ниет ... ... ... барған Қажыға барғанмен бірдей сауап
табады» екен десетін. Иассауидің қасиетті екені рас, ... ... ... ... ... (Ғ.С) соңғы пайғамбар екенін естен шығармауымыз
керек. Бұл аса ... жан ... ... екі дүниенің ардақтысы. Үмбетім
деп жатып, үмбетім деп тұрып, Құдіретті Құдайдан мұсылман баласының күнәшін
кешуін бар ... ... ... елші ... қазақ ақындары Қожа
Ахмет Иассауи дің сарынымен көп ... көп ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек қожа
Шайхысламаұлы айрықша еңбек еткен:
«Достым» деп қадір Алла зейнет берді,
Күнаһар үмбетіне шапағат берді.
Жараңдар, құлақ ... ... ... бір сөз келді.
Не іс болса, Жебірейіл хабар берген,
Ғарыш шығып достымен дидар көрген.
Екі дүние Сәруары шапағатшы,
Еш пенде қор болмайды оған ерген.
Алланың ... ... ... (Ғ.С) ... ... ... екені көпке белгілі. Он сегіз мың ғаамның иесі жалғыз
жаратушы осы періште арқылы пайғамбарымыздан үнемі хабар алып тұрған.
Құранның барлық қасиетті ... ... (Ғ.С) ... осы аталған
періште.
Біз ақынның «Мұхаммед Расулланың пәни жалғаннан бақи дүниеге өткені
туралы» атты дастанына зер ... бұл ... да ... ... ... зиялы қауымға аян. Ақын пайғамбарымыздың қасиетті өмір
жолын Қожа Ахмет ... ... ... Әрине, уақиғасы, стилі,
шығарманың желісі басқа болғанмен, көтеретін түп қазық идеясы біреу- ... бір, ... (Ғ.С.) оның ... ... ... сөзі «Құран
кәрімді» басқа жұртқа танытуда пайғамбарымыз жалғыз емес еді, достары да,
жолдас- жора, туыстары да өте мол ... ... ... ... (Ғ.С.) ең ... ... (сақаба) отыз үш мың екен. Ал, ислам дінін тарату ... ... ... ... ... Пайғамбарымыз пәни дүниеге өтер кезінде
сегіз адам түс көріп келіпті. Бәрінің де көрген аянының мән- ... ... ол ... (Ғ.С.) ... ... ... ... жайлы болыпты:
Түс көріп ертең ерте Сыдық келді,
Әдеппен хақ Расулға сәлем ... ... ... ... ... ау, бұл не түс?- деп ... ... соң хазірет Омар жетіп келді,
-Мен- дағы Бір түс көрдім, Расул,- деді,
Қолымнан мөрім ұшып екі айрылып,
Ол шіркін, табан асты ... ... соң бір түс ... ... ... қол ... ... берді.
-Құраным қолымдағы жерге түсіп,
Қағазы пара- пара болды,- деді.
Ғали айтты:- мен бір түс ... ... бір ... біліп едім.
Сауытым өзім шешпей жерге түсті,
Мәнісін сізден сұрай келіп едім. (23,20)
Иә, мынау алдамшы бес күндік дүниеде кім ... ... ... ... өкси- өкси өмірден озасың, жалғыз рет ... ... ... таусылғанда сағат тіліндей кілт тоқтайды. Қай күні ажал келерін бір
Алла біледі, оны пенде де ... жоқ, ... ... ардақты елшісі
Мұхаммед (Ғ.С.) алдын ала аңғарып сезіп – ... ... ... бұл ... ... деді,
Бізден өтіпСыдыққа жетер,-деді.
Сауытың киіп жүрген жерге түссе,
Бабаңыз бұл дүниеден кетер,-деді.
Пайғамбарымыздың төрт досының бір мезгілде түс ... бір ... ... ... де ... ... адам ... әрі
қызығарлық іс. Осы уақиғадан кейін Медине халқын жинап, Мұхаммед ... ... ... бар?- деп ... керек. Барлық ел- жұрт ... жоқ» деп ... ... ... атты бір бай ... ... ... атты,
Ол өзі дәулеті үлкен салтанатты.
-Барғанда бір сапарға ұрып едің,
Тақсыр, сізде сол хақым бар деп айтты.
Міне, бұл ... ... ... ... ... ... болған.
Біреуді ұрмақ түгіл, кісіге дауыс көтермейтін өте ... ... ... ... ауыр ... ... ісі- жала
екенін жұрт тегіс біледі. Бұл іске пайғамбарымыздың жоғарыдағы төрт ... ... ... ... сол ... ал деп жалынады, тіпті, алтын-
күміс берейік дейді. ... ... ... Бір ... бет ... ... сахабаны ақын қаз- қалпында шынайы суреттеген:
Ғакаша айтты:-Сіздер неге қайғы жерсің,
Пайғамбар мен пақырдың хақын берсін.
Кимін шешіп, еңкейсін ... ... ... ... ... ... сабырлы пайғамбар (Ғ.С) амалсыз көніп, Ғакашаның
айтқанын істепті:
Мүбәрәк сол ұлы жан ашты тәнін,
Неге ұрсын ер ... ... ... ... сүйіп алды,
Бұрыннан біледі екен белгі барын.
Пайғамбарымыздың мөрін ел- жұртқа көрсету арқылы Ғакаша өзі де ... ... ... ... ... ... қаншалықты реніш білдірсе,
артынан соншалықты алғысқа ... ата- ... бір ... ... ... (Ғ.С.) ... ... ислам дінін берік ұстап, оның барлық қағидаларын
орындауға пейіл- ... ... Бұл ... Алланың құдіретін жырлап,
артына хикметтер қалдырған Қожа Ахмет ... ... Осы ... ... ... ұлы ... туындыларында жалғастырғаны
белгілі. Тіпті, ХV ғасырда ... ... Асан ... ... ... ... бұл ... бірде- бір рет үзілмей жалғасып келген.
Атақты жырау Қазтуған өзінің ерлік пен өрлікке, қажыр мен ... ... ... ... шығармаған, оның құдіретін барынша сезінген,
ол «Мадақ» жырында:
Бұлт болған айды ... ... ... ашқан,
Мұсылман мен кәуірдің
Арасын өтіп бұзып дінді ашқан,
Сүйінішұлы Қазтуған!(24,28),-
деп толғаған.
Жыраудың осы туындысына зер сала қарасақ, оның ... ... ... өз діні үшін ... ... де ... көреміз.
Қазтуған ақын Қожа Ахмет Иассауи жолымен жүріп, көпке қызмет етуді,
ел үшін игілікті іс ... ... деп ... ... ... өлеңінің
соңында өз аты- жөнін айтуы да сопы ақынға біртабан ... ... ... Сәл айырмашылығы ержүрек ақын өлеңінде жалаң қылыштай жарқылдаған
айбат бар, ... ... ... ... ... дегендей үн тастау бар.
Халқымыздың айтулы ақындарымыздың бірі – Шал Құлекеұлы (1748-1819) –
Қожа Ахмет Иассауидің дәстүрін ... ... ... Ол ... өткір
өлең, толғауларында ел- жұртты шыншылдыққа, әділеттілікке, біреуге ... ... ... ... ... ... ... отырған. Шалдың
пайымдауынша он сегіз мың ғалам бір жаратушының қолында, ол не ... ... ... бар ... бардан жоқ етеді, сондықтан әр пенде көзі
тірісінде ... ... ... ... ... ... ... арыстан боп ассаң- дағы.
Алладан шыныменен жарлық келсе,
Жұлдыз да жерге түсер аспандағы.
Жігіттер, ғибадат қыл ... ... оқы ... ... ... жыл ... ... Қорқыт та өлген,
Түбінде сөз сенікі өлмей қалсаң. (25, 239)
Шал ақын – көп ... ... ... ... мол ... ... ... жан. Ол Аллаға бар жанымен сенген, ... ... ... мүлкін
арнаған, жұртты да ислам қағидаларын орындауға ... ... ... Осы ... ... ... ... жырауларды жан- жақты
зерттеген ... ... ... Ол үшін ... бір, ... ... шын, Алланың құдіретінде шек жоқ, бәрі де ... ... ... ... ... болуымыз, малды, малсыз болуымыз, жер ... бәрі ... ... ... ... ... (26,51)- деп
орынды ой түйген.
Қожа Ахмет Иассауи поэзиясының ішкі мәніне ... ... ішкі ... ішкі ... берік сақталған, әсіресе, ақынның
монологтары айрықша ... Ол өз ойын ... ... бірінші жақтан беріп,
барлық жан дүниесімен ішкі ... ... ... ... атқарып,
оқушысымен риясыз қауышады, бүкпесіз сырласады, сонда сіз ғұлама жанның
тазалағына, көкірегінің ақ ... толы ... ... Ақын ... ... ... ... тұжырыммен аяқтап отырады, өйткені, бүкіл адам
баласы кімнің арқасында жан бағып, кімнің құдіретімен күн ... ... ... ... Профессор Ә.Тәжібаев: «Поэзиядағы үлкен бір күш
монологтарда жатыр. ... ... ең ... ... ... қақ ... ... қалай соғып тұрғанын көрсетуге дейін барады.
Мұндайда адам атомның тас- талқан ... ... ... ... оның
энергиясынан жаһанды жандырып жіберердей жалын шығады. Сол кезде құдіретпен
тілдескен ақын, барлық ғалам тірлігін оңай ... ... ... у, көз ... шоқ, ... күнмен тең. Қаһары мұзбен тең»,
(27,19)- ... ... ... ... ... өлең ... бірі-
арнау. Академик Қ.Жұмалиев: «Жарлай арнау, сұрай арнау және ... ... ... үш ... ... (28,133), академик З.Қабдолов: «Мұндағы мақсат
біреу- ақ: сөздерге ... леп, ... ... ... ... олардың
оқырманға әсерін күшейту» (29,241), - дейді.
Халқымыздың «болар бала құлын жасынан» деуші еді ғой, Қожа ... ... ... ... ... ... белгісіз, алайда ғылым
жолына жастай ... ... Бұл ... ... ... «...Жеті
жасынан ғылымның соңына түскен зерек жас талаптануын, оқуын, ... ... те ... Біз ... ... қадау егіліп- төгіліп айтқан жан
сырынан оның өнер- білімге ... ... ... ұрғанын байқаймыз:
Құл Қожа Ахмет жеті жаста алдым сабақ,
Сегізімде дүние қызығына қойдым талақ,-
десе Қожа ... ... ерте ... ... бал дәуренінен
гөрі жұмбақ дүниенің құпия сырынан алаңдауының мол болғанын аңғарғандай
боламыз»,- (30, ... ... 1997, №150) ... ... - ... ... ... хақтығын толғаумен
бірге, халықтың ішкі- сыртқы жағдайын да жан- жақты жырлаған туынды. Осы
себепті ... ... ... іспетті бұл туындыны еліміздің жазба
әдебиетінің бастау көзі деп қарасақ та, дұрыс секілді. ... бұл ... ... ... ... ... пен ... айтыпты: «...Қожа Ахмет
Иассауидің жазып қалдырған, осы ... ... ... ... тарихи бағасы
мен сүйкімділік беделін жоймай келе ... ... ... бар. ... ... ... ... жазба әдебиет мұрасы емес пе?! Қожа
Ахметтің осы ... ... ... ... халықтардың басым көпшілігінің
ежелгі де ескі мекені болған Түркістанда өсіп- өнгені бекер ме?! ... Қожа ... ... ... әдебиет екені бекер ме?! Сөз жоқ,
Қожа Ахмет Иассауидің ... ... ... халқының ескі әдебиет
мұрасы. «Жазба әдебиет» деген сөзді біз қалай ... ... ... ... ... уақытта, белгілі бір дәуірдегі қоғамның өмір
тіршілігін көрсететін көркем шығарма деп ... ... ... ба?» ... 1999, №8),- дейді.
Біз өміріміздің жазба әдебиетімізді ХІХ ғасырдан бастамай, сонау ХІІ
ғасырда ғұмыр ... бар ... ... ... адалдыққа,
кішіпейілдікке, кісілікке, бір сөзбен айтқанда, Құдайға құлшылыұ етуге,
ерінбей еңбек етуге шақырған Қожа ... ... ... нұр ... ... еді. ... ақынның ел-жұртын сүттен ақ, ... ... ... ... хикмет» атты еңбегі қай саладан алып қарасаңыз да тартымды
дүние. Ол- ... ол- ... ол- ... ол- ауыз әдебиеті мен жазба
әдебиетінің әдемі түйісуі десе де болады. Ал, ... ... ... адам ... ... ... әдебиет екені дау тудырмайды.
Иә, Қожа Ахмет Иассауидің есімін атаудың өзі оңай шаруа емес, бұл
өте бір киелі де ... ... ... ... өтті, ғажайып оқымысты жанды
әлі күнге ... ... ... ... де, көңілінен де таса қылмай
құрметтеп келеді. Мыңдаған жылдар өтсе де ... сол ... ... ... ... ақ ... күнмен шағылысып, жарқырап тұр,
құдығының суының дәмі де бұзылмай, ішсеңіз ... ... ... Ал, ... хикметті» оқысаңыз, тәуба- ... ... ... ... ... ... жүргеніңіздің бекершілік екенін
сезесіз, бір сөзбен айтқанда, пенделіктен адамдыққа, ... ... ... ... ... ... қолдан келгенше Құдайдың өзің
сияқты құлдарына жақсылық жасау керектігін ұғынасыз, ... ... ... ... ... ... бар ма?! Бәріміз де бұл жағынан ... Қожа ... ... зер сала ... ұлы ... үйрене
береміз.
Байсалды ғалым Р.Бердібаев:«Ахмет Иассауи хикметтерінің ойы қаншалық
терең, әлеуметтік талдау құлашы кең екенін, оның ... да ... ... ... сан ... ... ... Оқып алған білімді
тек жеке басының қажетіне ғана жаратып,жағымпаздық пен ... ... ... ақын сын ... қарығысы келеді» (32, Социалистік
Қазақстан. 1990, 28 қазан),- дейді.
Ғұлама жан сопылықтан өзіндік ерекшеліктерін айта келіп, ... бір- ... ... ... ... деп ... ол:
Өтті ғұмырым шариғатқа жете алмадым,
Шариғатсыз тариғатқа өте алмадым.
Хақиқатсыз мағрипатқа бата алмадым,
Жолы қатсыз пірсіз қалай өтер, ... ... ... ... ... Қожа ... ... бір
күні тоқсан тоғыз мың маашйық аталған мұридтерін жамиғ (жинап алып – С.Д)
қылып, ... ... Ан ... Мұхаммед (Ғ.С) «Мираж» ашқанда
Құдай тағаланың құдіретімен 99 мың сөз ... ... Отыз үш мың ... үш мың ... отыз үш мың ... ... бәрі бір кітапта болмайды,
бір жерден табылмайды. Сіздер баршаңызға бір ... ... ... ... сөз ... ... ... ядыгер (естелік) болып қаларлық
болсын. Сол Құдай тағаланың құдіретімен Мұхаммедтің (Ғ.С) ... ... ... жоқ. ... ... сөздеріңіз сол сөздің көлеңкесі
сықылданып жұрт аузында ... ... қай ... қылып сөйлейміз деп
Сұлтан хазіреттің өзінен сұрағанда өзі айтты дейді: «Мақал» деп айтылатұғын
сөз болсын» (33,17) – ... ... ... ... жолының төрт тілегі жайлы
жаза келіп, олардың әрқайсысының он-оннан тағы да ішінара бөлініп. Ішінара
жіктелетін сөз етеді. ... ... ... ... ... ... айтады (34,16) .
Ал, өткен жылы Тегеран қаласынан жарық ... ... ... ... ... Ахметтің ойынша, сопылыққа түспес бұрын шариғатқа бағынып
алу керек. ... ... ... ... кезеңдерінде Иасссауи
жарықтық Мұхаммед (оған және оның ... ... нұры ... мен ... Әлидің (тие берсін) сөздеріне сүйене отырып, аса зәру
деген қырық ... ... ... жанның дәруіш болуы харам екенін айтты.
Сол сатыларды иассауиша былайша қарастырады, қырық сатының оны ... олар ... иман ... ... ... ораза тұту;
4) зекет беру;
5) Қажылық ету;
6) Жақсы сөз;
7) Оқып-білім алу;
8) Пайғамбар сүннетін бұлжытпай орындау;
9) Орындалуға тиісті қырық парызды өтеп беру;
10)Тыйым ... ... ... орай ... ... бас ... Ахмет Иасссауидің ұғымында дәруіштік (сопылық) жолды ұстау ... ... ... мен ... ақыл мен ... ... міндетті. Адам
баласының бойында шындыққа жанасатын бір тәуір нәрсе болмаса, ол ... ... жан ... кез-келген уқытта жарға жығып, сазға отырғызып кете
береді. Осы айтылған нәрселер бір ... ... адам ... ... ... (Ғ.С) шын ... ... хақ. Осы себепті ұлы Абай:
Қайрат пен ақыл жол табар,
Қашқанға да қуғанға.
Әділет ... ... ... ... ... ... ... айтпаған. Кімнің бойында әділеттік болмаса, сол
хақиқатқа жақын, ал шындықты сүйген адам Алланы сүйгенмен бірдей. Өйткені,
жаратушы ... тек бір ғана ... ... және ... бола ... аталған қырық сатының қалған он сатысы тарихаттың үлесі:
1) тәубеге келу;
2) пірге шәкірт болу;
3) қорқыныш пен үміт;
4) ибадат пен зікір;
5) нәпсіні ... пір мен ... ... ... пір ... пікірлесу;
8) ақыл-насихатқа дағдылану;
9) елден оңаша кету;
10)оңаша тақуалық ету;
Енді мағрипатқа тиісті он ... ... ... ... ... ... ... сабырлылық;
4) адал ораза;
5) жаңа білім табу;
6) тариғат негіздерін бұлжытпай орындау;
7) ... бас ... ... ... Алланы сезіну;
10) ғайыпқа ортақтасу;Хақиқатқа да он саты:
1) бой ... ... мен ... тану;
3) қанағат;
4) жақсылық пен құрбандық жасау;
5) елден оқшаулану; кезбелік;
6) ... ... ... ... ... жақын білу және оны орындау;
8) пақырлыққа амал құру;
9) кеңпейілділік (36,21).
Расында Қожа Ахмет ... ... ... жолын ұстау екінің
бірінің қолынан келмесі ақиқат. Ол тек қана ... ... аса ... мәселе емес, ол үшін зіңді-өзің бағып, қай жерде ... ... ... ... ... сөйлесуің, кімге қандай көмек-жәрдем
беруің керектігін, сонымен ... ... ... ... қарым-
қатынас жасаудың да бұл төрт мәселеде үлкен рөлі бар. Сол ... ... ... ... жолын сарылып-сарғайып іздеуде азап тартып, машақат
көрмей, жоғарыдағы төрт түрлі сыпатты терең түсіну мүмкін емес көрінеді.
Қожа Ахмет Иасссауидің хикметтіріне ... ... оның ішкі ... ... танимыз, әсіресе, біз сөз етіп отырңан хиеметі Аланың бірлігін,
пайғамбардың хақтығын, Құранның шындығын жан-жақты әдемі түсіндіреді, ... ... ... Бұл ... ... ерекшелігі – баста-аяқ бір
сазбен, терең оймен, үлкен ... ... ... Бір ... кітаптағы барлық айтайын деген ақынның жан сыры осы бір ... ... ... ... ... ... баласының Алласын аузына алмауы, ... ... ... емес ... ... ... ... әлі де
зерттеуіміз қажет, терең толғамдарын, ішкі ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясында»
Ел қамын жеген Асан қайғы: «Мұнан соң ... ... ... Заман
азып, заң тозып ... ... ... ... ... ... күш,
қарындастан қайыр кетер»,(37,44) – десе, Қожа Ахмет Иасссауи: «Білгейсің бұ
дүние барша елден өтер, малға да ... бір күні ... ... ... қайда кетті ойлап көр, төрт аяқты шабан ат бір күн саған жетер»,
(38,38) –депті. Екі ... ... ... ойы, ішкі сыры ... ... еш ... жоқ, бәрі өтпелі, тек бір Алла ғана ... ... ... ... ... ... ... жыраулардың толғауларынан
да Қожа Ахмет Иасссауи хикметтерінің сарынын, сазын, ықпал-әсерін табуға
болады.
Кешегі өткен ... ... да ... бір деп ... ... ... ... көңілінен шығуға таңдайынан жыр,
маңдайынан терін төккен. Солардың бірі – Марғасқа жырау.
XVII ғасырда өмір ... ... ... жеткен жалғыз өлеңі ғана
бар. Жыраудың басқа өлең-жырлары ұмыт болған.
Бұл шағын өлең не бары 13 жол. 1627 ... ... ... ... ... Тұрсын ханға байланысты туған. Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... Еңсегей бойлы ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып
тұрған күнде, Ташкентте Тұрсын хан мен Есім хан ант ... ... ... бата ... « Күн ... Бұқар, Қоқан, Самарқандпен жауласқанға
мен қарсы тұрайын. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. Ұзын ... ... ... шық» ( ... ... хан кеңес берген соң ... ... ... Есім хан ... бет ... хан Есім ... алдап аттандырып жіберіп, иесіз қалған елді
шауып алады.
Ұзақ шайқастан арып-ашып, Алланың жарылқауымен 40 ... ... жете ... Есім ... ... біреу Тұрсын ханның елді шауып ... ... хан ... ... ... бір-ақ түнде қолына қаратады.У-
шусыз Тұрсын ханның ордасын басып алады. Міне, осы ... Есім хан ... ... бір бет ақын Марғасқа:
Ей, Қатағанның хан Тұрсын,
Кім арамды ант ұрсын.
Жазықсыз елді еңіретіп,
Жер тәңірімсіп жатырсың.
Алтын ... ... ... ... ... ... Ер Есім ... келіп тұр,
Алғалы тұр жаныңды,
Шашқалы тұр қаныңды,- ( 40,56 )
депті.
Иә, дүние кезек, Алла ... ... ... ... ... ... ... осылай болмақ.
Марғасқаның бізге жеткен қысқа өлеңінде Қожа Ахмет Иасссауи жырлаған
ерлік, адалдық, әділдік бар. Жалғыз Марғасқа емес, Марғасқаға дейінгі ... ... ... ... ... да осыны айтуға болады.
Ал, XVIII ғасырда ғұмыр кешкен Бұқар жырауда ... ашса ... көзі ... «көмекей әулие » атанған Алланың ақ жолынан
таймаған ... ... ... Қожа ... Иасссауидің біршама әсер
ықпалының болғанын ... Осы ... ... ... ... аударайықшы:
Бірінші тілек тілеңіз,
Бір Аллаға жазбасқа!
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пысық залымның,
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек кимеске.
Төртінші тілек тілеңіз,
Бес ... бес ... қаза ... - (41, ... ойлы жырау әріден қозғап жырласа, сіз де іштей жыраумен бірге
жаратқан ие жалғыз Алладан ... ... ... Кейбіреулердің
айтқанындай халқымыз аттың жалы, түйенің қомында арды-берлі босып көшкенді
ғана білмеген, елдігін, кісілігін, мұсылмандығын берік ... ... ... ... ... ... Бұқар жырау Құдайға құлшылық
етіп, бес уақыт намаздың бірін де қаза қылмауын ... ма еді, ... ... ... ... ма еді ?! Хан мен ... ... бірде –бір рет төмендетіп көрмеген, күндіз-түні Алланы жырымен де,
жанымен де тербеген ... ... өз ... ұлы ханы ... алмасаң,
Ай, Абылай , Абылай!
Мен сені көргенде,
Тұрымтайдай ұл тудың,
Түркістанда жүр едің,
Әбілмәмбет патшаға
Қызметкер болып тұр едің.
Қалтақтап жүріп күн көріп,
Үйсін, Төле билердің
Түйесін баққан құл ... (42, ... ме ... ... «Аяз би ... біл, құмырсқа жолыңды біл » дегеннің
керін келтіріп, осылай толғайды, тебірене, ... ... ... ... ... ... Сіз мұны ... қаймықпай тіке айтқан, еш нәрседен
жасқанбаған Бұқар жырауға қандай риза болып іштей « бәре келді, кісі болса
осындай болсын » ... де, ... ауыр ... қиналмай, арымай-талмай,
белі қайыспай көтерген Абылай ханға да дән риза боласыз. Бұқар жыраудың ... ... да ... – ел жағдайы, сондықтан олар бірін-бірі терең
түсінеді жақсы ұғысады.
Біздің түсінігімізше, Абылай хан ислам ... ... ... де ... ақ ... ... ... Құдайды бір, пайғамбарды хақ деген
шыншыл адам ... ... біз ... ... ажал жастығына басын
қойғанда, Бұқар жыраудың айтқанын білеміз:
Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан,ханым-ай,
Қалыңсыз қатын құштырған, ханым-ай,
Қайырусыз жылқы ... ... ... үш кісіні құрбан қылсам,
Сонда да қалар ма екен қайран жаның-ай,- (43,174)
дегенде, Абылай хан: « ... ... ... ... мен ... сен жалғаншы боласың! Жиырма жасымда таққа міндім. Қырық сегіз ... хан ... ... Қанша жыл өмір сүріп жас жасағанымнан не пайда,
қазақтың арқасын тамға, аузын нанға сүйегенім жоқ, бұл – бір. Ақ боз ... ер ... ... жоқ, екі. ... оғын ... көзінен
өткізетұғын мергеннің құнын екі ердің құны дегізгенім жоқ, ұста мен
етікшінің ... ... ... бәс ... ... құн дегізіп кесім
кестіргенім жоқ, мұнымен үш. Осы үш арман бойымда кетті » ... екен ... Қожа ... ... ... ... ... өтпелілігін,
бігін алқып-шалқып отырғандардың күні ертең-ақ, суы тартылған құдықтай
құрғап ... әр ... ... ... жер ... ... демеңіз ?!
Айнала ішсе таусылмас
Көл су алмас демеңіз ?!
Құрсағы ... ... ... ... ... жарлы демеңіз ?!
Жарлы байға теңеліп,
Жайлауға жарыса көшпес демеңіз ?! (45,104)
Аузы дуалы, көңілі көлдария, сөйлесе ... бал ... ... толғап , алыстан құлаш сермейді. Ақынның әр сөзі жүзіктің көзіне
орнатқан жақұттай қөз ... ... түбі жоқ ... ... ... ... ... жан дүниесін шымырлатады. Ең бастысы әр
адамды ойлантады, өткен-кеткеніңді, ағат ... ... ... ... ... тағы бар. Жыраудың осы аталған өлеңінде қазақи ... тұр, ол ... ... ен жайлап жүрген өз елінің ойын жинақтап,
салмақтап, барынша мәнді, барынша ... ... әрі ... етіп ... ... ... пен жамандық, барлық пен жоқтық, аштық пен
тоқтық, ащы мен тұщы ... ... ... ... ... жетерлік.
Бүкіл тірлігін елдің береке – бірлікті болуы үшін ... ... ... ... ... ... өтпелі де қысқа екенін түсініп,
Алланың ақ жолын ... әділ ... ... болуды насихаттаған Қабан
жыраудың толғауларында да сопылық сарын мол.
Асанұлы Қабан жырау (Қабылиса) XVIII ғасырда өмір сүрген, ... ... бай ... ... ауқаты бар кісі көрінеді. Өзі де мал-дәулет
жинамаған, «елде бар болса ... ... ... бар ... ... аштан
өлмейді»,-дейді екен. Бұл кісінің туған жері Сыр бойы көрінеді.
Қабан жырау не бір ұзақ батырлар жырларын ... ... ұрып ... ... ... ... ... сондай, айлап жырланатын
көрінеді. Соншама мол-мол ... ... бір рет ... еркін
толғайтын болғандықтан «жырау» атаныпты.Өз айтқаны ... кісі ... ... ... да, ... ... болғандықтан «қабан»
делініпті, айтқаны айнымай келіп тұратындықтан «әулие, сәуегей, ... ... түп ...... ... әммеге аян. Осы
себепті Қабан жыраудың да көбінесе шығармашылық жаратындылары ... ... ара ... саралауға құрылған.
Қабан жыраудың бір пара өлеңдері ... мән ... ... ... ... халықтың терең философиялық ойы мен тәлім-тәрбиесі
қатар, аралас айтылады. Ақынның ... ... дер ... толғаған мұндай
асыл дүниелері өміршең. Бүгіндері бізді толғантқан көп жайттарды жан ... ... ... ... Ол:
Тіл алсаңдар, шырағым,
Өсек сөзді елеме!
Үйір болғын, шырағым,
Жақсы сөзге өнеге.
Тіршілікте сыйласқын,
Дүние қаитіп келе ме ... ... ... бір күн кемеге... – (46,12)
депті. Қабан жыраудың би мен бекке, бай мен бағланға зіл ... ... ... ... талай-талай маржан жырлары болған-ақ
шығар, амал не, соның көбі ... ... ... жоқ.
Алайда, қарт жыраудың көпті береке-бірлікке, берік ынтымақтастыққа
шақырған толғаулары жетерлік.
Ханнан да, қарадан да жасқанбаған ... ... бір ғана ... ... ... ... ... айтыстарынды Қожа
Ахмет Иасссауи дәстүрі мол.
Әйгілі айтыс ақыны Жанақ Сағындықұлы ... ... ... ... уезінде туған. Ол – домбыра тартып, қобыз да ... ... өнер ... ... зардабын көп тартқан Жанақтың «байлауға келсе,
күрмеуге ... ... ... ... ... мына ... айқын байқаймыз:
Жасымда кедейліктен жедім таяқ,
Жалаң бас, жамау дамбал, жалаң ... ... ... ... қуып,
Үйірге қосыла алмай жүрдім саяқ (47,13).
Алайда, ес білгеннен кейін де ... ... пен ... ... ... ол ... ... деп төмендемеген, қай ... ... ... да ... тік, ... ... Оған дәлел мына сөзі:
Мен үйімнен жасымнан безіп едім,
Аз бергенді асырмай, төмендетпей.
Бермегенді сөзбенен езіп едім,
Көп бергенді қопсытып көтермелеп,
Кімде болса, сырт ... ... ... ... бір ... ешкімнің бедел-абыройына қарамайтын, биік
парасатты талант иесі болған. Өзінің кисе киімге, ішсе тамаққа жетпейтін
шағын дәулеті бола ... бай мен ... ... сөз ... ... ... ... мына бір жағдайға көңіл бөлейік: Бәкі төре Жанақ ақынды
шақырып алып; «Сені қасыма ертемін, ... ... бір кісі ... ... - ... ... ... алдияр», - дейді. Төре ақынды ертіп елге шығады. Біраз
уақыт өткен соң Жанақ ... ... ... ... ... ол төренің
айтқаны былай қалып, өз бетімен кетеді. Күндерде бір күні ... бір ... ... Бай бір ту бие ... сары қымыз дүздіріп күтеді. Төре
оңашалап Жанаққа:
-Сен бұл байдың жомарттығын, ... ... өлең айт. ... ... ... ... ... Жанақ оған:
-Қобызымды қолыма алғанда, Құдай аузыма не салса, соны ... ... ... береді. Өйткені ақын он сегіз мың ғаламның патшасы бір Алла деп
білетін, ол осы айтқанынан ... ... ғана ... творчествосы туралы пікірімізді түйіп айтсақ, ол – асқан
қобызшы, шебер домбырашы, халық жырын апта бойы ... ... ... ... – «от ... орақ тілді» ақын . Жай ақын емес, мұсылмандық
жолын берік ұстанған әділдік пен шындық үшін ... ... да ... ірі
тұлға. Оның терең мағыналы, биік парасатты ... ... ... қала ... Өйткені, Жанақ поэзиясы – Абай поэзиясының алдындағы
ірібелестің бірі, ал, Жанақтың өзі Абай ... шоқ ... ... тұр.
Елін, жерін, тілін, салтын барынша қастерлеген Сүйінбай ақын
әділеттік дегенде ішкен асын ... ... ... Ол өзі өмір ... ... ... ... отырған, біз ақынның «Жүсіп Қожаға» атты өлеңіне
көз салайық:
Таспиғың қолыңдағы сыртылдаған,
Көзі ме аждаһаның жылтылдаған.
Адамға жан да тәтті, мал да ... ... ... - ... ... ... шын риза ... әсіресе, «Көзі ме аждаһаның
жылтылдаған» деген терең мағыналы жалғыз жолға ойлы ... ... ... ... ... ... ... ырымға іліп алар жарық
сәулесі жоқ арам пиғылды жанға жиіркенішпен үңілесіз. Ол сізге ... ... ... үрей ... «алсам жесем»деп әр адамға сығырайып
үнсіз қарап тұрғандай болады, қазір ғана үркіп, ... ... ... ... аяп ... оның ... ақындық қасиетте жатыр:
Қайтер ең қожа- молда өзің ... ... ... ... ... өзің ... мүңкір-нәңкір жауап берсең.
Ата-бабамыз «Судың да сұрауы бар» деп ... ... ... түбі ... Қожа Ахмет Иасссауи хикметінен бері қарай ақындар
жырларында жалғасып келе ... ... екі ... ... де ... ... ... Біз діни тәрбиенің соншама үлгілі де өнегелі екеніне
көз жеткіземіз. Адам болғанға, әділетті ... ... ... не
жетсін. Сүйінбай ақында осы аталған қасиеттің бәрі бар, ол ... ... ... таза ... ... екі ... сөз сөйлеген» Сүйінбай тек қазақтың ғана ақыны
емес, қырғыз-қазақтың телқозысындай еді. Ақынның бір ерекшелігі сонда ... сүре ... ұзақ және ... ... ... ... адалдық пен
тазалықты өзіне мұрат тұтып, барынша тебірене жырлауында демекпіз. ... алып ... ... Қожа Ахмет Иасссауидің үлгісі, сарыны
анық байқалады.
Жалпы ... оның ... ... ... ... бұл да
Әзірет сұлтан шайірдің негізгі мұраты, Алланың ақ жолы екені белгілі жайт.
Құдайдың құлы, Мұхаммедтің (Ғ.С) үмбеті болған ... ... ... ақ
жүзді, абыройлы болуды, шын дүниеде иманды болуды ... ... ... де ... жүзді болғанға не жетсін, халқымыз «Ұят бар ... ... бар» деп өте дәл ... кімнен болса да жасқанбай тіке айтатын батыл ақын Бақтыбай
Жолбарысұлы.
Бақтыбайдың Тезек ... ... ... Рүстемге, Арыстанның
Кенесарыға, Шернияздың Баймағамбетке тұтқиылдан ... ... ... бағалауға болады.
Бақтыбай – Алланы бар жанымен жалбарына айтып, Аллаға арқа сүйеген
ақын. Ол Тезек төремен айтысында ... ... жар» деп ... ... ... аяқтайды. Ақын Қожа Ахмет Иасссауиді білген, одан үлгі-өнеге ... ... айта ... Бұл ... ... ... өлең шумақтарынан көрініп
тұр.
Қожа Ахмет Иасссауи жан –жақты толғаған батырлық пен ... пен ... ... ... Құлжабайұлы дарынды ақын.
Марабайдың Жұмырбаймен айтысынды: «Ұстата жаздады жағамды, ... ... ... егіз жолы ішкі саз, ... ғажап дүние. Бұл –
ойламаған жерден туындап, күтпеген жерден төгіліп түскен өлең жолдары.
Мұнда ... сара ... Қожа ... ... ... Адам баласы өзінің кісілік қасиетінен шеттегенде ғана ... ... ... ... де ... ... бір басты, екі
аяқтыҚұдайдың ұлы екенін мойындайды.
Қожа Ахмет Иасссауи заманында жырланған жақсылық пен жамандық, өсек
пен өтірік, кісі ... ... ... он ... мың ғаламның
жаратушысы жалғыз хақ жолы өзгермеген тұп-тұнық күйінде әр ... ... Бұл ... өмір ... деп ... ... ... айтылмаса,
зұлымдыққа тоқтау болмас еді. Ақын-жыраулардың шығармасы халықтың ... ... ... ... ... ... жұбататын, сүрінгенді
демейтін нағыз жанашыр қамқоршысы, ақылшысы, сырласы, мұңдасы болғаны
даусыз.
Дулат Бабатайұлы да ... ақ ... ... оның ... кедкей-
кембағал, жоқ-жітіктің тілеуін тілесе, бұл оның Қожа ... ... әрі ... жалғастырып, ұлы бабасының жолын ұстағандығының көрінісі
дер едік.
Дулат біздің байқауымызшы аузынан Алласы, ... ... ... жан сияқты, бес уақыт намаз, отыз күн оразасын қаза қылмаған ... ... ... ... бір сырлы» парасат иесі ислам ... ... ... ... ... ... үш мың ... тоғыз мың машайық,
Ұмыттың мүлде аруақты (49,12).
Мұсылманшылықтың жолы жіңішке, екінші сөзбен айтсақ, әр нәрсеге аш
көзденбей, барынша қанағатшыл болуымыз керек, сол ... де ... ... ... ... ... ұлағатты да терең мағыналы сөз бар. Мұның
мағынасы ешкімге көзіңді сүзбе, бір Алладан ... ... ет, ... ... тояды қарның тіленбей» деген нағыз табылған ұлы сөз. Қанағатшылдық
дегеніміз басыңа қаншама қиындық төнсе де, ... ... ... да, азап ... де ... ет, ... түбі – сары алтын»
деп халқымыз білген соң айтады. Алла тағала сабырлыларды ... ... ... ... үш мың ... да, ... ... мың машайық та қанағатшыл
болған. Біреуден тілеп, біреуден емініп, ешнәрсе сұрамаған, жақсылықты да,
қиындықтыда жіберетін бір ... ... ... ... көну ... ... ізденіп, еңбек етуге әр адам ... Бұл ... ... ... ақын бүкіл жан дүниесімен, ішкі берік сенімімен Қожа Ахмет
Иасссауидің салып кеткен сара жолын қуған ақын.
Дулат ... ұлы ... ол ... ақ жолын дәріптейді,
Құдайдың құдіретін барынша терең сезіне отырып, өзінің жан ... ... ... ... ... ... қақпаным.
Өсекші – тәңірі дұшпаны,
Күнәмді қалай ақтадым.
Аз нәрсеге ант ішіп,
Аруақты аттадым...
Қылмыстыны қызықтап,
Маңдайынан сипадым,
Қабағынан қақпадым.
Дулат - әрі ... « ... ... аман қыл» деп бар жанымен
тілеген, ислам дінін берік ұстанған ... ... ... ... ... ... ойлағанда өз сөзімен айтсақ: «Ұйқы беріп, ... ... ... ... ізін ала ... ... ақын ... Қанайұлы (1818-
1881) өлееңдері ішкі сазға, монологқа құрылып, терең де, ... ойлы ... ... келеді. Оның туындылары адам ... ... ... ізеттілікке, еңбек етуге үндеуімен де құнды. Ол
күллі мұсылманды Алланың ақ жолымен таза жүруге, мына бес күндік көзді ашып-
жұмғанша өте ... ... ... әділ ... ата ... ананы сыйлауға
шақырыпты:
Атаның тілін ұл алмас,
Ананың тілін қыз алмас.
Айта беріп қайтейін,
Өлінің тілін тірі алмас.
Жақыннан шыққан ... ... көре ... ... ... туған бауырың
Тату да болып жүре алмас. (50,90)
Ақын осылай ... ... ... ... ... тозғанын халайық-
қауымға сыр етіп шертеді. Шортанбайдың осы айтылған ой-пікірі Қожа ... ... ... ... ... Ол кісі де: «Қиямет күн жақындады
қалғаны жоқ, қайта ұлы ... ... ... оның ... әрі ... ... ... сөзінен, әрбір өлеңінен әрбір толғауынан анық-ашық
көрініп тұр.
Шортанбай Қанайұлы – Алланы ... иман ... жан, ол ... ... ... іштей мұңаяды, іштей қайғы жеп, қасірет шегеді.
Алланың ақ жүзін ... ... ... басымнан асады, қайткенде ғана
тазарамын деп мың ойланып, жұз толғанады. Осы ... ақын ... ... Қожа ... ... секілді өлеңмен сөйлейді:
Арам сулы балаға,
Атаның сөзі ұнамас.
Заманақыр боларда,
Алуан-алуан жай шықты;
Қайыры жоқ бай шықты,
Сауып ішер сүті ... ... күші ... ... мал ... ... ... Шортанбай ұлы ақын, ол айналадағы қымқуыт өтіп
жатқан аласапыран дүниенің бәрін теп-тегіс екі көзімен ... ... ... бақылап тұр. Сол салған әсерін төкпей-шашпай өлеңмен толғап,
көпшілік қауымға жар ... ... ... бір ғана шындық бар, тіпті, сол
Шортанбай ақын біздің арамызды қатар жүріп: «Қайыры жоқ байды, кері ... ... ... ішін ... ала ... бүлдіріп жатқан ақшаны»
көзімен көріп, қолымен ... ... ... бұл өлеңінің өе бойынан Қожа Ахмет ... ... есіп ... ... ... зерттеп, оның туындылырын хатқа
түсіріп отыр, В.В. Радловтың «Түркі тектес халықтар әдебиетінің нұсқалары»
атты көп ... ... ІІІ ... (1870) ақын ... басылған. М.
Көпейұлының (№1770) бумасында «Шортанбай мен Орынбайдың ... ... ... С. ... Б. ... Е. Исмаилов, Қ. Жұмалиев, С.
Қирабаев, М. Мағауин, Ш. Кәрібаев, К. ... Қ. ... ... ғылыми пікірлер айтқан.
Халқымыздың сүйікті ақындарының бірі – ... ... ... айтқандық емес. Ол қасиетті Қаратаудың маңынды 1824 жылы дүниеге ... ... ел ... ... ... ... әкесі Шаян
медресесіне оқуға түсіреді. Сол кездің өзінде-ақ Майкөт Рабғузидің «
Қасасул-әнибесін» Қожа ... ... ... ... «Мың бір ... ... оқып, «Алпамыс» қиссасын, !қазғұрт
хикаясын», Көрұғылы» жырын жатқа айтып ... деп ... ... ... атақ абыройы күллі мұсылман жұртына мәшһүр болған ... ... ... зиялыларын оқытыпты. Бұл оқу орнына Қожа Ахмет
Иасссауи, ... ... ... ... дәріс беріліпті. Жоғарыда
айтқанымыздай осы Шаян медресесінің иүлегі Майкөт ақын да шығыс ақындырының
творчествосынан ... ... ... Қожа ... ... тәлім-тәрбие алған, ғұлама жанды ұстаз тұтқаны әрбір
туындысынан сезіліп, байқалып тұр.
Дегенмен де ... ... ... ... құстың қанатындай
зырылдап, көзді ашып-жұмғанша белгісіз жаққа арт-артынан ... ... ... да, патшаға да опасыздығын толғайтын аз да бол
дүниелер бар:
Ел жаңа елу жылда , жүз жыл ... өзің ... ... азан.
Өтіпті Үт пайғамбар, Нәби Дәуіт,
Соғыпты кереметпен темір сауыт.
Дүние жүзін ... хан ... жоқ бұл ... опа ... ... осы ... ... Қожа Ахмет Иасссауи хикметтерінің
мазмұнын, сарынын байқаймыз. Тіпті, ішкі саз, ішкі мәнері да Әзірет ... ... ... ... ... Тағы бір
айрықша көңіл бөлетін дүние – Майкөттің терең ... ... ... былай делініпті: «... әрқайсысына әкімшілік, білім бердік.
Дәітпен (Ғ.С.) бірге Алланы дәріптейтін тауларды, құсты бой ... (Ғ.С.) ... ... қорғау үшін сауыт жасау өнерін үйреткен
едік... ... (Ғ.С.) ... ... ... Оның ... біз
мүбәрәк қылған жерге жүреді» (55,79) делінсе, Майкөттің араб-парсы тілін
меңгерген, шығыс поэзиясы мен шығыс ... да ... ... ... ... секілді хат жазып, қара таныған ақынның бірі Албан Асан.
Олда ел арасының әділетсіздігін жырлаған, ... ... ... бір сәт ... ... мен ... қысымынан болып жатқан
қиын да жаңсақ істерді елдің іштей бұзылуынан деп ... ... ... ... күнін көрген бар.
Алпыс жасқа келгенше,
Өсек сөзді терген бар.
«Малдымын» деп кейбіреу,
Тірілерді көмген бар.
Іс басына ілінсе,
Екі ... ... ... иықтап,
Мықтысынып жеңген бар, -
деп жұрт арасының мұңын шағады. Мұндағы негізгі ойы – сөзбен болса
да бұзылғанды түзеу, құлағанды ... ... ... ... ұзақ өмір ... ... азабы, шекпеген мехнаты
жоқ, кедейлік ойға да , қырға айдаған. Қаншама жоқшылық ... ауыр ... да ... бір, ... шын» деп мұсылманшылық жолынан тоймаған,
табанды да, қайсар ... ... ... ... ... «Өз ... да, кейін де даңқты ақын болған» (56,287)
деп ... ... ... ... Қожа ... ... ізін
жалғастырушы дарын екені оның шығармаларынан айқын көрініп тұрады:
Алланың досы кім десең,
Бұрынғы өткен пайғамбар.
Олардың жолын құп тұтқан,
Ғашық ... ... ... - ... бұл дүниені мүлде тәрк еткен сопы ақынның ішкі жан ... ... ... ... ... деп ... Ақын ... күннің
әділетсіздігін айтып қоймай, мәңгілік екіші ғұмыр жайлы да ... ... ... жетіп, ер өлсе.
Періште келер сұрауға,
Көміп алғаш жөнелсе.
Бір Алланың бергені
Мүңкір, Нәңкір сауалын
Біліп пенде бере алса,
Жауабын бере тоқталмай,
Көңілі ақ, діні пәк,
Мұсылман ... ...... дүние –боқ,
Дәрежесін Алланың
Ғаріп пенде таба алмас,
Ниһаятсыз азап ... ... ... қамалса,
Жұмақты ашып көрсетер,
Талабын пенде оңдаса.
Әбубәкір Кердерінің осы өлеңінде шариғаттың ... ... ... ... ... ... одан үйренгенін осы өлеңінен
біліміз.
Қожа Ахмет ... мен ... ... өлеңдерін талдап жазған
У. Қалижан: «Әрине, бізге Қожа Ахмет Иасссауидің ... ақ, ... ... ... төгілген тап-таза жан сыры да, ... ... ... бірде бұлай шалыс басқан тірлігі да керек деп білеміз. Өйткені,
бұл екі ... ... ... біз сол ... ішкі, сыртқы жағдайымен
танысамыз, ұғысамыз» (58,162), - депті.
Тарихта не ... ... ол ұзақ өмір ғой. ... біз ... ... тік ... ... Кешегінің мықты жері де, осал тұсы
да бізге ... ... ... ... ... ... жаман болса қандай
жағдайда сол жаманшылыққы ұшырады? Екеуі де сабақ, екеуінен де ... Аса ... ... Шәкәрім қажы: «Шыннан өзге Құдай жоқ», - десе
біздің бәріміз де осы деңгейде табыссақ, нұр ... нұр ... ... ақ жолымен жүріп, қолдан келсе кедей-кембағалға көмектессек,
сонда ғана Құдайдың құлы, Мұхаммед пайғамбардың үмбеті боламыз. ... ... ... ... емес, сақтай алмайтын жаман емес» дей келіп:
«Берген үйде береке бар», «Береке – періштенің аты, ... үйде ... ...... ... - ... (59,29). Адам баласы барынша жомарт
болу керектігін, Алла қолы ашық, жаны жайсаңдарды оңды ... баса ... , ... тағы да: Бес ... өмірді ұзартуға себеп-дүр, әуелі
пацғамбар (Ғ.С.) айтқан намаз адам змірін ұзартады деп. ... ... алу – адам ... ... ... тазартады. Үшінші, ислам дінінің
көркемдігін, көріктігін ... ... ... ... ... ... пайғамбар (Ғ.С.) садақа беру – түрлі бәле-жаладан сақтап,
өміріңізді ұзартып, басыңа бас, жасыңа жас ... ... ... әділдік
етпек, Алла айтқан: «Әділдік – қайырымдылықтың ең жоғарғы шыңы», - деп.
Мәшһүр-Жүсіп «Аллаға сенген ... ... деп ... ... отыз күн ... бес уақыт намазын, зекетін, садақасын ... еш ... ... шығармаған, Алланың ақ жолынан таймаған
парасатты жан. ... ... ... ... жүндемеген кеңпейіл де
ашық-жарқын болыпты, ол кейінгі ... ... «Кең ... кем болмайсың»
деп өсиет қалдырған.
Қожа Ахмет Иасссауи барынша көңіл бөлген шариғат, тарихат, хақиқат,
мағрифат ... ... ... ... сыртқв жағдайын барыншы
меңгерген, бес уақыт намаз, отыз күн ... қаза ... ... ... ... ... ... берік ұстауға үгіттеген жоғарыдағы ақындар
екені белгілі. Бұлар оқудың қасиетін терең сезінген, ... ... ... ... де дала (Мәшһүр Жүсіп, Жүсіпбек Қожа, Ақылбек бин Сабал)
оқытқын.
Жоғарыдағы ... ... Қожа ... ... ... алдына бір төбе, ал ағартушылық қызметі сол кез үшін ... ... ... ... ... еді. ... ... білімге, тақуалыққа,
тазалыққа, әсіресе, жан тазалығына апаратын бірден-бір сара жол екені
белгілі ... ... ... ... көкірек көзі ашылуы қиын мәселе, Алла
әрбір ... көр ... ... ... ... ... ... көрсеқызарлық, екіжүзділік, жалқаулық-мұның
бәрі білімсіздіктен туындайтын індет, дерт десе де болады. Осындай жағымсыз
мінез адам мен ... ... ... дос пен ... ... бұзатын
кеселді дүние.
Қожа Ахмет Иасссауидің дәстүрлі жолын қуған көкірегі де, ... ашық ... ... ... Абай, Албан Асан, Жүсіпбек, Мәшһүр,
Шәкәрім, Ақылбек, т.б.) ... ... ... ... ... сияқты асыл қасиеттерді барынша жан-жақты жырлаған,
осы себепті, бұл ... ... де, ... де өлім жоқ, ... ... ... ... жалғастырып, халқымен бірге жасай берері сөзсіз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қожа Ахмет Иасссауидің біздің поэзиямызға жасаған ықпал-әсері қай
тұрғыда өрбіді, ... ... ... ... ... ... ұстаған жолын, көтерген мұраттарын қалай жырлады?! ... ... ... ... мұрат, ел мүддесін, жұрттың қуанышы мен
қайғысын, реніші мен ... ... ... ... ... ... ... мен толғаулары бір жағы тарихымызды, бір жағы ел
шежіресін, тағы бір ретте ынтымақ пен бірлікті жан-жақты ... ... ... алтыны жолда жатса да алмау, жұрттың ала жібін
аттамау, ... ... ... ... адал ... ... ... бәрі де Қожа Ахмет Иасссауидің берік ұстанған жолы.
Ғалым Р. Нұрғали: « Тегінде ойлы ... ... алып ... Қожа ... ... ... ... терең тамырлы
дәстүрлерінің ғасырлар бойы жалғасып ұласқанын мың сан дәйек, ... ... ... ( 60, ... ... 2000 ж. 29 қараша),- дейді.
Олай болса біздің ... ... ішкі ... ... ... ... сопы
ақынның туындыларымен әлденеше ғасыр бойы үндесіп, ... келе ... ... « От ... до романа. Эпопей» атты ғылыми зерттеу
еңбегінде Қорқыт пен ... адам ... үшін ... ... ... (62, 29) бізде өз елінің болашағы үшін тынбай күрескен ... ... биік ... жаратушының бар екені хақ. Осы себепті де кешегі өткен ұлылардың
бәрі құдіреті күшті ... ... ... екі ... бірдей жырлаған
Қожа Ахмет Иасссауидің жолы биік. Ол «Диуани хикметінде» «Алланың өзінің
де, ... де рас ... ... тілімен ғана емес, бар
болмысымен, іс-әрекетімен, ділімен жан-жақты түсіндірген.
Бүкіл ғұмырын адамзаттың игілігіне ... Қожа ... ... ... ... ... аты да, атағы да «Диуани хикмет» атты асыл мұрасымен
әйгілі болған ғұлама, ол жамандық ... ... ... де, іс-
әрекетімен де қарсы, ... ... ... нұры ... ... ... ... сүттен ақ тірлігімен әрбір адам баласына үлгі-өнеге демекпіз.
Қолданылған әдебиеттер
1. Аманжолов К.Р. Түркі ... ... ... Білім, 2002, 292б
2. Ахметбекова А. Қожа Ахмет Иассауи дәстүрлері,- Алматы,: ҚазҰМУ, 2000,
401б
3. Аққошқарова А. Қазақ және ислам,- ... ... ... ... С.М. Көне ... діни көзқарастарының эволюциясы,
-Алматы.: ҚазҰУ,2002, 385б
5. Мүтәліпов Ж. Көшпелілер өркениеті аясындағы қазақ мәдениетінің
қалыптасуы, - Алматы.: Абай, 2002,224б
6. Мүтәліпов Ж. Қазақ ... ... // ...... 2001 ... Мусин К.Б. Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы,- Алматы.: ҚазҰлттықбаспасы,
2001, 232б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арыстан баб13 бет
Ахмет Иассауи 12 бет
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
Кожа Ахмет Яссауи9 бет
Мұсылман Ренессансы және түрік халықтарының мәдениеті7 бет
Орта ғасырлық Түркістан қаласының тарихы46 бет
Қожа ахмет иассауи хикметтерінің орыс тіліне аударылу мәселелері61 бет
Қожа Ахмет Йассауи22 бет
Қожа Ахмет Яссауидың сопылық дүниетанымындағы этикалық мәселелер23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь