Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері

Жоспар

I Кіріспе

Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері.

II Негізгі бөлім.
1. Көнерген тұрақты сөз тіркесі.
2. Орыс тілінен енген фразеологизмнің қолданылуы.
3. Антоним, синоним.
4. Морфология.
5. «Қара» және «көк» сөздері арқылы жасалған тұрақты сөз тіркесі.

III Қорытынды.
Кіріспе
Тұлға проблемасы бірқатар ғылымдардың-филисофия, социология, психология, педагогика, т.б. ғылымдардың зерттеу объектісіне жатады.
Мәселен, философия тұлғаны таным мен творчествоның, іс-әрекеттің субъектісі ретінде қарастырса, психология оны психикалық қасиеттер мен процестердің: мінез-құлық, темперамент, қабілет, т.б. тұрақты жиынтығы ретінде зерттейді.
Тұлға- қоғамдағы болып жататын әлеуметтік құбылыстар мен процестердің, сол сияқты жекелеген адамдар мен әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінің себептерін, мәнін жеке тұлғалардың мәнді сипатты белгілері арқылы түсінуге болады. Басқаша айтқанда, жеке тұлғаның мінез-құлқы арқылы тұтас топтың, қоғамның өмірін түсінуге болады.
Тұға әлеуметтік қатынастар мен байланыстардың бастапқы агенті болып саналады. « Тұлға» дегеніміз кім?
Бұл сұраққа жауап беру үшін «адам», «индивид», «тұлға» деген ұғымдардың арасындағы мазмұндық айырмашылықты біліп алуымыз керек. « Адам» деген-адмазат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден өзгеше қасиеттерін сипаттайтын жалпылама ұғым.
« Индивид» адам тегінің нақты өкілі, жеке адам. Индивидуалдық-бұл әр адамның өзіне ғана тән жеке-дара қасиеттерінің жиынтығы, яғни бір адамның екінші адамнан айырмашылығы. Ал, «тұлға»дегеніміз, адамның тек табиғи-биологиялық қасиеті ғана емес, ол табиғаттан тысқары тұрған, тек қана қоғамда өмір сүріп, қоғаммен тығыз байланыс-қатынастар негізінде қалыптасқан адамдардың мәні.Мұны адамның әлеуметтік сипатының бастамасы деп те атайды. Нақтылап айтсақ, тұлға дегеніміз, индивидтің табиғаттан тыс адами қасиеті, яғни оның әлеуметтік өмірінің мәнді жақтарын сипаттайтын сапасы. Адам қоғамсыз өмір сүре аламайды.
Индивид- жеке-дара адам. Барлық адамға тән ортақ қасиет-ол тек қоғамда ғана өмір сүреді. Ол қоғам ішінде ғана нәтиже алады, себебі ол қоғамдық болмыс тәжірибесін бойына сіңіреді. Жаңа туған сәбидің ата-анасынан тәуелсіз өмір сүруге ешқандай қабілеті болмайды. Бұл жағынан ол жануар, хайуанаттардың кез келгенімен әлсіз екені белгілі. Мысалы, жұмыртқадан шыққан құс балапаны бірден тамақ іздеп жүгіреді. Ата-ананың, басқа адамдардың қамқорлық көмегінсіз адам баласы өсіп жетіле алмаған болар еді.
Мысалы, кездейсоқ бір жағдайлармен кішкентай адам балаларын аңдардың алып кетіп, жылдар бойы өз орталарында тірі қалдырып қойған фактілерін тарихтан жақсы білемі. Қырыққа жақын мәлім болған жағдайлардың барлығында да балалар адам қалпынан айырылып қалған. Төрт аяқтап еңбектеп жүріп, өзін асырап өсірген жануарлардың барлық қимылдарына еліктеуден басқа ешбір қабілеттері болмаған. Кейін олардың қолға түскендерін адам қалпына келтіріп, сөйлеуді, екі аяқпен жүруді үйретуге тырысқан талай белгілі маман ғалымдардың әрекеттері нәтиже бермеген.
Демек, адамның адамдық қасиеттерін қалыптастыратын тек қоғамдық орта. Ол үшін адам туған күнінен бастап, сол ортадан қол үзіп кетпеуі міндет. Осы ортамен тығыз байланыс, қатынаста болып, сол ортаның (топтың,ұйымның алуан түрлі басқа қауымдастықтардың) іс-тәжірибелерін, сапа қасиеттерін өзінің бойына сіңіруі қажет.
Адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шығуының негізі- өмір сүру ортасын өз еңбегімен өзгерту,қайта жасау тәсілін, ол үшін еңбек құралдарын, оның ең қарапайым түрінен бастап, бірте-бірте жетілдіру жолын меңгеру қабілетінде болды.Тек еңбек процесінде адамдар бір-бірімен қатынас, байланыс жасауды, ойларын бір-біріне сөз арқылы жеткізуді үйренеді. Бара-бара адам еңбегі бүкіл материалдық және рухани мәдениет жүйесінің субъектісі яғни жасаушысы болып шықты. Қоғамдық қатынастар адамның өмір сүруіне қажетті материалдық игіліктерді (тамақ, киім, баспана) өндіру қажеттілігінен туады.
Осыларды еске ала отырып, адам дегеніміз, еңбек әрекетімен шұғылдана алатын, әлеуметтік қатынастарға түсетін, өзара байланыс жасауға толық қабілеті бар тіршілік иесі деп анықтама беруге болады.
Бұдан адам мәнінің тек қоғамдық-әлеуметтік жағы шамадан тыс үлкейтіліп, оның биологиялық, психологиялық жақтарының маңызы төмендетіліп, жоққа шығарылып отыр деген пікір тумауы тиіс. Анығында адамның өлшемі (кейбір уақытта құрылымы деп те айтады) үш түрлі болады: биологиялық, психологиялық және әлеуметтік. Биологиялық өлшем- бұл адам организмнің түр бейнесі мен құрылымының (морфологиясын), басқаша айтқанда, организмнің құрылысын және формаларын зерттейді, оның атқаратын, орындайтын қызметін, шығу негізін, ми, жүйке жүйесін, т.б. қамтиды.
Психологиялық өлшем- адамның ішкі жан дүниесі, онда жүріп жататын саналы және санадан тыс құбылыстар мен процестер, сезім жүйесі, мысалы, құмарлығы, жек көру, не сүю, мақтаныш, не қорлану, күйініш, не наразылық, ойлау, т.б.) адамның еркі мен спатын ( бейнесін), темпераментін, т.б. қамтиды.
Осыған орай жеке-жеке алып қарағанда бұл екі өлшемнің әрқайсысы адам ұғымын тұтас тұлға ретінде ашып бере алмайды, өйткені биология мен психология адамдарды жеке- дара зерттеп, оларды тұлға ретінде көрсете алмайды.
Әлеуметтік өлшем- адамды тұлға, яғни белгілі бір тип, бірнеше адамның үлгісі, образы, бейнесі, моделі ретінде қарайды. Тұлғаны жан-жақты осылай қалыптастыратын оны қоршап тұрған орта, мұнда ол үнемі іс-әрекет, қызмет атқарады, үнемі онымен тығыз байланыс, қатынаста болады. Осыған сәйкес әрбір қоғам өзіне тән лайықты тұлғаны қалыптастырып отырады.
Тұлғаның идеалды типін, яғни оның қоғамның идеясына сәйкес келетін немесе идеалды емес, яғни қоғамға сәйкес келмейтін типін, оның идеалды типтен қандай ерекшелігі, айырмашылығы барын зерттейді.Тұлға негізгі екі тұрғыдан қарастырылады:
а) Тұлғаның қоғамдық қатынастар жүйесіне араласып, мұның бар жақсылықтарын бойына сіңіріп, тұлға ретінде қалыптасуын;
ә) Әлеуметтік қатынастардың және саналы іс-әрекеттің субъектісі ретінде тұлғаны қарастырады.
Туған сәби әлі тұлға емес. Ол тек қана индивид. Ол адам тегінің өкілі. Л тұлға болу үшін негізгі екі шарт қажет:
1) Биологиялық, генетикалық дамудың алға шарттары.
2) Әлеуметтік ортаның болуы қажет, өйткені онда мәдени орта болады, онымен жас сәби бала әр уақытта байланыста, қатынаста болуы керек. Онсыз, яғни әлеуметтік ортасыз сәби бала жан-жақты дами алмайды.
Әрбір тұлғаның белгілі бір деңгейде іштей санасы, қасиеті болады. Осылардың жиынтығы тұлғаның құрылымын қалыптастырады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Витек К. «Проблемы семейного благополучия».- М., Прогресс,1998
2. В.А.Сысенко « Супрежеские конфликты, С-П, 1989
3. Бодалева А.А, Столина В.В. « Семья в психологической консультации» М,1989
4. Василюк Ф. Е. « Психология переживания» Москва,1984
5. Абулханова- Словская К.А. « Стратегия жизни» Мысль,1991
6. И.М. Никольская, Р.М. Грановская « Психологическая защита у детей» С-П,2001
7. И.Б. Дерманова «Диогностика эмоционально-нравственного развития, С-П,2002
8. «Психологические тесты» под ред. А.А.Карелина, М.,2001
9. « Практическая психология в тестах, или как научиться понимать себя и других», сост. Р. Римская, С. Римский , М., 2000
10. Теория и методика социальной работы / Под ред. И.Г. Зайнышева.-М., Союз,1994
11. Кон.И.С. «Социология личности» М.,1997
        
        Жоспар
I Кіріспе
Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері.
II Негізгі бөлім.
1. ... ... сөз ... Орыс тілінен енген фразеологизмнің қолданылуы.
3. Антоним, синоним.
4. Морфология.
5. «Қара» және «көк» сөздері арқылы жасалған тұрақты сөз тіркесі.
III Қорытынды.
1
«Фразеология» ... кең ... ... ... бір ... ... ... барлық түрлерінің жиынтығы деген ұғымды
білдіреді.Фразеология-грек тілінің «phrasis»-сөйлемше және ұғым, білім
деген сөздерінен алынған.
Тілімізде қолданылатын жеке сөздермен бірге ... ... ... ... және сөйлемшелер бар.Ол сөз тіркестерінің екі не одан да көп
компоненттрі болады, бірақ сөз тіркестері семантикалық бірлікте ... бір ... ... көз ... ... түгі ... сөз тіркестерінің мағынасы ғасырлар бойы қалыптасып, ел аузында көп
айтылып, ... ... ... ... ... ... белгілі, грамматикалық байланысы жағынан бір бүтін
болып, қолданылуы дәстүрге айналған тұрақты сөз тіркестерін тіл білімінде
фыразеологиялық орам немесе ... деп ... ... мақал-мәтелдер жатады.Сонымен бірге қалыптасқан тиянақты
фразеологиялық топқа жататын сөздердің бір саласы-қос сөздер.Қазақ
тіліндегі қос сөздер форма жағынан да, ... ... да ... ... ... әдетте екі сөзді болады.Құрамында үш сөз бар қос
сөздер сирек кездеседі.Қос сөздердің сыртқы белгілері:
А) дефис арқылы жазылады: ... ... ... ... ... арқан, кең тұсау», «ару, ардагер», «тебінгіден тер
жауып, ... қан ... ... қос сөздер қатарына даусыз енгізілуге тиісті «үлде мен ... ... ... ... ... ... да, ... де керек
етпейді.
Үтірмен бөліп жазылған қос сөздерді «күрделі қос сөздер» деп атауға
болады.Қос ... ... ... ... көп.Ол ұқсастықтар
жоғарыда аталған еңбекте толық көрсетілген.
Фразеологизмдердің өзіне тән негізгі қасиеттері:
1. Дайын тілдік единица ретінде ... ... ... ... ... заңы ... ... бірлігі сақталады;
4. Екі сөзден кем болмайды.
Фразеологизмнің қай-қайсысы болмасын бәріде ең алғаш халықтық сөйлеу
тілі негізінде қалыптасқан.Сондықтан олар өмірдің барлық саласын қамтып,
ішкі ... ... өте бай ... алдымен адамдардың ой-
сезімін, ара қатынасын, өмір тануын ... тілі ... ... ... ... құрылған.Ол қасиет
әсіресе жағымсыз образдарды сипаттайтын идиом, мақал-мәтелдерде баса
сезіледі.Мысалы: «түйе үстінен сирақ үйту», «жүн қырыққан», «ит екеш ... бір ... ... т.б.Фразеология-
2
тұрақты сөз тіркестерінің жүйесін зерттейтін тіл туралы ... ... ... ... ... ... жаңа
линвистикалық пән.
Фразеология өз алдына бөлек лингвистикалық пән ретінде еліміздегі
фразеологизмдерді құрылысына, мағыналық ерекшелігіне қарай жіктеп
топтастырады және жасалу жолдарын, даму заңдылықтарын зерттейді.Тұрақты ... ... ... ... тіл ... ... бірі есебінде зерттеліп жүр.Өйткені фразеология-тіл
мәдениетін арттырып, шеберлікке үйрететін сөз өнерінің асылы.Сонымен қатар
ол бір тілден екінші бір тілге аудару техникасын жетілдіреді, ... жаңа ... ... мен баю ... ... ... сөйлемді дұрыс құрып, қалай жазуды, тыныс
белгілерін қоюды оқытып үйретеді.Ал ... ... ... ... дәл
және мәнерлі қолдану, жалпы тіл мәдениетін арттыру сияқты мәселелер
стилистиканың үлесіне тиеді.Стилистика үшін фразеологизмдердің мәнерлеу
тәсілі ретінде ... ... ... тұрақты сөз тіркестерінің
тіліміздегі атқаратын қызметіне, оның қолдану заңдылықтарына баса көңіл
бөледі.
3
Тілімізде тек қана көнерген сөздер ғана емес, сонымен қатар көнерген
сөз ... де ... ... ... де, ... ... архаизмдер тілдің даму процесінде жалпылама қолданылудан
шығып қалған кейбір тұрақты сөз ... ... ... ... намаз, сегіз жұмақ, жеті толғақ, қыл көпір, |
|байланысты ... ... ... су, құрбан айт, құрбан шалу, |
| ... ... көк ... ... ... ... |
| ... жіп, ... ерен ... шілпен, әулиеге ат айтып |
| |т.б. ... ... ... ... отыз жеті, ұрын бару, ірге көру, отқа |
|байланысты |май құю, шашу ... қол ... бет ... шаш |
| ... ... ... ... беру, қос атып |
| |алу, ... алу, ... ... ... ... |
| ... ат-шапан айып, үйірімен үш тоғыз. ... ... ... бір кезеңде зат не құбылыс туралы
ұғымды білдіріп, қазір онша қолданылмайтын тұрақты сөз тіркестерін
жатқызуға болады.
Историзмдерге жататын тұрақты сөз ... бай ... ... баласы,
ата баласы, қара шаруа, қара шекпен, басы байлылық, кедей ... ... өз ара ... тап ... ... ... кедейлер комитеті, жер аудару,
төре аға, жүз басы, қос өкімет, қызыл отау, т.б.
Ал кейбір фразеологиялық ... бір ... ... ... түрі ... төңкерісі ... ... ... ... ... өкіметі ... ұясы ... ... ... ... ... тақтасы ... ... ... ... ... ... ... бірге жасасып келе жатқан бейнелі
сөйлеу үлгілері болғандықтан, онда ... ... ... сөз ... |Осы ... қазақ тілі |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... ... |Қартаяды |
| ... ... | ... |Ат жақсысы қартады, ... |
| ... ... | ... сөз тіркестерінің ішінде өзінің көнелігі жағынан идиомдар
ерекше орын алады.Бұл ретте академик І.Кеңесбаев ... ... ... тілдің өзіне тән категориясы болуымен қатар, бұл ... ... ... қарағанда анағұрлым көнеленген категория.Басқаша айтқанда,
бірнеше сөздің толымды идиом болу үшін көп замандар болу керек, өйткені
итдиомның ... ... ... ... ... өзінің
тікелей мағынасынан айырылу үшін белгілі бір мерзімдік ... ... ... ... ... ... болу ... сол тілге бұл шарттан басқа
халықтық салт-сана, әдет-ғұрып, тұрмыс-күй, мәдени дәрежесі, отаршылдығы
керек екенеі белгілі ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестері сөз болып отырған кезеңде дәуірлік
сипат беру мақсатымен әсіресе тарихи шығармаларда көбірек
қолданыладжы.Мысалы: «Ел ... ... ... әрі ойша ... соны бір ... ... ыстық көріп, сыздық бұл жолы ұрын баратын
болған.Немесе: өзі пәлендей батыр өнерлі, әрлі жігіт болмаса да, ата ... деп ... ... ... ел осыны болыс қойған, аузы қисық болса да
байдың ұлы сөйлемесіз кері болған».(М.Әуезов).
Мысалда келтірілген соңғы ... ... ... ... тап ... арасындағы әлеуметтік тәуелсіздікті көрсетеді.Идеясы бізге
жат ескі өмірдің мақал-мәтелдері де ... қара ... ... тап ... ... өлтіне
әшкерелейтін мақал-мсәтелдер де көп: хан қарақшы, халық ... ... ... шала молда шырық айтар, төреге ерген ер-тоқымын арқалар,
т.б.
Осы келтірілген тұрақты сөз тіркестерінің әлеуметтік бояуы айрықша
байқалады.Сондықтан бұл ... ... сөз ... ... мәнді
фразеологизмдер» десе де болады.
Көнерген тұрақты сөз тіркестері және ... ... ... ... ... С.Мұқановтың «Сұлушаш», «Ботакөз», Ғ.Мүсіреповтың
«Оянған өлке» және басқа шығармаларынан көп кездестіреміз.
5
Фразеологизмдер- тарихи категория: бұл оған тарихи сипат береді.Тұрақты
сөз тіркестері жеке сөздер ... ... ... ... ... да ... да болады.Бірақ бұл құбылыс лексикаға қарағанда, фразеологизмдерге
өте баяу.Оны әр ... ... ... сөз ... ... ... дамуының негізгі екі түрі бар.Бірінші, тұрақты сөз
тіркестері, ең алдымен, сол ... иесі ... ... ... ... қарай жасалып, қалптасады.Бұл әр тілдің өзінің ішкі даму
процесімен байланысты болады.Екіншісі-тұрақты сөз тіркесінің дамуының
сыртқы процесі.Халықтар арасындағы қарым-қатынасы бір тілден ... ... ... ... ... ... ... екінші тілге сөйлеу тілі және жазба нұсқалары арқылы
ауысады.Мәселен: көк базар, көк ... өмір ... ... ... басталуы
қиын, ештен кеш жақсы, жылтырағанның бәрі алтын емес, бейбітшілік
көгершіні, т.б. тіркестер біздің тілімізде орыс тілінің ықпалымен
қалыптасып, фразеологиялық қорымызды байыта түсуде.
Келдім, ... ... ... Цезар)
Уақыт біздің пайдамызға қызмет етеді (Гладстон)
Бәрі де ағады, бәрі де өзгереді )Гераклий)
Стиль-ол адам (Бюффон) т.б. сияқты әр түрлі халықтың ... орыс ... ... ... тілдің болмасын фразеологиясы халықтардың өзара қарым-қатынаста
болуының нәтижесінде бірін-бірі толықтырып отырады.Ал бұл мәселе, бір
жағынан, фразеологизмдердің аударылуына байланысты.Яғни бір тілдегі
фразеологизмдердің екінші бір ... ... ... ... ... жұмсалуында.Оған мысал келтіріп кететін болсақ:
|Қазақша аудармасы ... ... ... ... ... ... бәрі ... |Все хорошо, что хорошо кончается |
|Әрбір жемістің өз уақыты бар ... ... свое ... ... ... ... ... артық |Худой мир лучшие доброй ссоры ... кеш ... ... ... чем никогда |
|Әрбір істің аяқталуы қиын ... ... ... ... бәрі ... емес |Не все то ... что ... |
Мұнда фразеологизмдердің тілі білінбей ... ... ... ... ... аударылған.Бұлардың кірме екені бізге ешбір
сезілмейді.Бірақ кейде аудармашылар әріп ... деп ... ... өңін ... ... етіп ... шығармаларда фразеорлогизмдердің қазақша аудармасы қазақ
оқушыларымызға түсініксіз болып шыққан.
6
|Мысалы | ... ... ... ... жері | ... ... |Вот где зарыта |
|осы.Бұлтарыстардың| ... осы ... ... |
|, ... | ... ең ... | ... ... | ... ... | ... | ... | ... | ... | ... күш | ... ... | ... | ... ... | ... | ... өмір | ... ... | ... бір ... | ... одан | ... иті | ... өзінің | ... ит бір | ... ... ... ... өлімнен| ... ... | ... ... | ... ... | ... бұл | ... ... | ... | ... үшін ... | ... иесі | ... отыр. | ... ... | |
| | ... ... көз | |
| | ... әсем | |
| | ... | |
| | ... |
| | |ті ... | |
| | ... адамдар| |
| | ... | |
| | ... ... |
| | ... жергілікті | |
| | ... | |
| | ... ит ... | |
| | ... деп | |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... ол | |
| | ... ... | |
| | ... ... | ... |Стакандағы судың|Сөйлемше ауыспалы | ... ... ... ... | ... | ... ... | ... пен | ... ... | ... | ... жанжал | ... | ... ... | ... жөнінде| ... ... | ... ... | ... | ... ... ... ... | ... ... | ... ... | ... шықты. | ... | |
| | ... | |
| | ... ... | |
| | |де оның ... в | |
| | ... буря в | |
| | ... | |
| | ... ... | |
| | ... варианттары| |
| | ... ... | ... сөз ... ... ... ... көркем шығармадан
және газет беттерінен де кездестіруге болады.
Чехов шығармаларының аудармасында:
|Жалпы фразеологизмді аударудың 3 түрлі тәсілі бар. ... ... ... ... сөз |
|оның жалпы мағынасы ... ... ... ... бір ... |
|беріледі. |келетіндігі ескеріледі.|екінші бір тілге |
| | ... ... ... в собственному|Беречь как зеницу |Ни рыба, ни мясо-ет те |
|соку-өзімен-өзі болу |ока-көздің қарашығындай|емес, ... та емес ... ... ... |Как две ... ... ... ... и ... ... ... ... вон из ... ... ... ... из ... |Впрятки ... ... ... ... ... |
|істеу |Он ... ... ... ... за ... |өкшесін бір-ақ көрсетті|Лучше поздно, чем ... ... ... ... ... кеш ... раздора-егестің |қайрау |Правдо-хорошо, а ... ... ... ... ... за нос-әуреге |түртсе көргісіз ... ал ... одан ... ... ... ... т.б. |
| ... шашы тік | |
| ... | |
| |Как в воду ... | |
| ... | |
| |За три ... | |
| ... ... жер | |
| ... | ... орыс ... ... ... ерекше көңіл бөлетін тағы
бір мәселе- ол тұрақты сөз тіркестерінің арғы шыққан ... ... ... ... жүрген фразеологизмдердің ішінде басқа тілдерден
енгендері бар.Олар: «лучше ... чем ... ... ... ... ... война», «железный уровень» (ағылшын тілінен); «невзирая
на лица», «вот где собака зарыта» (неміс тілінен).Сонымен орыс ... ... ... ... сөз ... да көп ... ... «авшевы», «коаюшни», «троянскиий конь», «яблоко раздора»,
«Ахилесова пята», «Дамоклов меч», т.б.
8
Фразеологиялық антонимдер.
Тұрақты сөз тіркестері қарама-қарсы мағынада да қолданылады.Мысалы:
маза бермеу-мазасын алмау, езу ... ... ... ... қолы ... ... сертінен таю-сертке тұру, т.б.
Фразеологиялық синонимдер.
Тұрақты сөз тіркестері мен сөйлемдердің бір-бірімен мағына ұқсастығын
әдетте фразеологилық синонимдер ... ... ... ашпау «үндемеу»
деген сөзге эквивалент болса, екінші жағынан, тіс ... ләм ... ... ... ... эквивалент болады.
Фразеологиялық синонимдер екі, үш немесе одан да көп болып ... ... ... ... ... |Көп ... ... ... мінезді ... ... ... ... ... бақ ... ... ... ... тауы ... ... ... ... қайту ... ... ... ... таңдай, соқырға таяқ|Айқын ... | ... ... ... ... отырып қалу, тақырға |Алдану ... ... аузы күю | ... ашып жұмғанша, кірпік қаққанша, кек |Лезде, жылдам ... қас пен ... ... көз ... ... ... тіл қатқанша, ә дегенше, жеміне | ... ... | ... ... ... ... соң бірі сатылып дамып, сөз
тіркестерінің мағынасы кеңейе түсті.Бұған мысалға:
Фразеологизмдік синонимдер.
9
Перифраза
Эвфемизм
өтірікші-аузының желі бар
түсінеді-басы тесік
ұры-қолының жымқырмасы бар
ұрлық ... ала ... ...... ... ... ... жан тәсілім қылу, о дүниеге
аттану, мәңгі ұйқыға кету, жаны жаханнамға кету.
Өсек-сыбыс-сымсыз телефон, ұзын ... ... әр ... ... астарланып айтылады.Яғни,
жағымсыз қылықтарды сыпайылап, жұмсартып айтуға ... діни ... ... ... ... тілдік эвфемизмдердің негізінен
анайы, тұрпайы ... ... ... ... ... халықтың тілді жоғары эстетикалық талғаммен ... ... ... ... ... |
|1 |Зат есім ... ... сай, ... |Два сапога пара |
| | ... ... сай ... | |
| | ... дауа жоқ ... мерт ... |От ... нет зелья|
| | | | ... от ... |
| | ... болу ... ... ... покати |
| | ... ... |Түк ... | |
| | |5.Ит ... | ... как ... |
| | | |Кім ... | |
| | | ... | |
|2 |Сын есім |1.Ақ ... ... ... ... ... |
| | ... болды |Араздасты |Не в ладу |
| | ... ала ... ету ... ұру |Живого места нет |
| | ... ... ... |Құр ... емес |Сажать в лужу |
| | ... | | |
| | |5.Ақ ... ... сұлу ... ... ... |
| | | | | |
| | | | | |
|3 |Сан есім ... екі тамыры |Елжіреп, мейірлене |Душой и телом |
| | ... ... | |
| | ... ... ... ... руки |
| | ... саусақтай болу |жетік білу ... как свои ... | | | ... |
| | ... ... бір етікке |қысымға алу ... в ... |
| | ... | | |
| | ... көзі төрт ... |қорықты ... |
|4 ... |1.өз ... ... |өз ... өзі |Сам большой |
| | | ... | |
| | ... ... ... адам ... человек |
| | |3.өз үйім өлең ... ... ... |В гостях хорошо, а |
| | | | ... ... |
|5 ... ... жету ... ... все соки|
| | | | ... ... три |
| | |2.ер ... үшке ... ... ... ... попытать |
| | | | ... |
| | | | ... ... |
| | ... ... |Көңіл-күйі жақсы | |
| | | ... | |
|6 ... ... ... ... ... ұстау |На голову выше |
| | | ... ... | |
| | ... көк ... ... ... где раки |
| | ... | ... |
| | ... ... ... ... ... |Сын казахского |
| | | | ... ... ... түр-түс аталуымен тіркесіп айтылатын талай сөздер түске
байланысты бола бермейді.Яғни реңк сипатын ... ... адам да ... ... ... ... олар ... бір шеңбер аясына ұйытқы
болады.
Қазақ тілінде ауыспалы, шартты символикалық мағыналары аса көп түстің
бірі-қара.Тілімізде, жалпы ... ... бұл ... ... ... көп сақталған және уақыт өтуімен байланысты мұндай тіркестер
жаңғырып, үстеліп отырғандығын да байқаймыз.
Түркі тілдірінде «қара» сөзінің ... ... зор, көп» ... ... жүр.Мысалы: «Қара қыпшақ» дегенде қара қыпшақтардың түр-
түсін таныту үшін емес, қалың қыпшақ, көп ру ... ... ... қара ... ... ... ... күш-жойқын күш.Қара зіл-аса ауыр, т.б.
Қара жеке тұрғанда аққа қарама-қарсы бояу түсін білдіруімен қатар,
сұлба, адам, ... ... ... т.б. да ... береді.
Қара сөзіне байланысты туған мағыналарға одан әрі шолу жасап көрелік.
Түсіндірілуі.
|Қ |«Қара» сөзіне | ... ... ... ... ... ... ... |мағыналар | ... | | |
| |1. ... сөзі ... ... сөзі көздің қарашығы, |
| |тіліміздегі қарашық|қара көз мәнінде түсіндіріледі.Осыған |
| ... ... ... ... мәніндегі «қарағым» сөзі |
| |болып табылады. |туындаса керек.Қазақ тіліндегі еркелету |
| | ... ... сөзі де ... құс атына|
| | ... ... ... ... ... |
| |2. ... ... былай дейді: «Қарығу-көздің |
| | ... ... ... ... ұзақ ... |
| | ... ... ... төңірегінде иненің |
| | ... ақ ... ... ... ол ... | ... қадалып тұрады.Қазақ осы қардың |
| | ... ... ... яғни |
| | ... қапты» дейді. |
| |3. ... ... ... ... ... ... |
| ... «қар» |(ақ-са) түпкі түбірі –ақ, -ағ.Дәл осы –ақ, |
| | |-ағ, ... ... және орта ... тіліндегі |
| | ... ауру ... ... ... болу ... |
| |4.Қорық |-іғ, -ығ ... да ... ... |
| | ... ... ... және ық (ығ, |
| | ... тек ... ... ... ... | |п. ... қатты жарыққа шағылысатын |
| | ... ... ... да байланысты |
| | ... ... ... |
| | ... ... сөз ... ... ... сөзі қар ... а ... түсіріліп қолданылады, не мына сөздерден
де көреміз.
Қарлығаш-қара реңді құс күделі сөздердегі -ғам, -ғой, -құс мағынасын
береді.
Торғай-торы құс
Қарға-қара құс, т.б.
Түркі тіліндегі ... тағы бір ... ... ... ... аясы ... ... | | ... | | ... | | |
| |1. Ірі мал ... ... ... |Жастықта бір күлгенің, бір |
| | ... |
| | ... ... бір ... |
| | ... |
| ... көрінетін бейне, |Келіпсіз ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
| ... ... ... яғни ... ... ... |
| ... ... ... ... (Асан |
| | ... |
| ... ... ... жоқ ас ... қара көже ... асы, |
| | ... тиылмайды көздің жасы. |
| | ... ... |
| ... ... ... ... |Жамандығы сол болар |
| ... ... қара бет, т.б. ... ... ... қара ... |
| | ... |
| ... ... ... ... ... |
| | ... орман ел керек. |
| ... ... ... ... құрт ... мал ... |
| ... қаптаған ... |
| | ... ... қой ... |
| | ... ... |
| ... күңгірт, көңілсіз, қара |Өмірдің алды жарық, арты |
| ... ... ... түсіреді ғой |
| | ... ... ... |
| ... кедей ... қара үйге ту ... |
| | |не ... ... |
| ... ... қасірет белгісі |Байдалы сүйекті араластырып, |
| | |сол өлік ... ... ақ ... | |оң жақ ... әкеп өз |
| | ... қара ... ... беретін мағынасы жоғарыдағыдай санамалағанмен шектеліп
қалмайды.
|Қара мағынасына |Мысалы ... ... ... | | ... ... ... ... ... ... ... |
|байланысты қолданылуы | ... ... ... қара сөзі ... | ... ... ... ие. | | |
| ... шоқы |Үлкен шоқы |
| ... ... ай |
| ... ... тау |
|Жағымды мағыналарындағы|Қара ... қара күш ... ... |
| ... тіркестер |Мықты күш |
| ... ақ | |
| ... ... | |
| ... ... көп |
| ... ... ... ... |
| | ... болмайды. |
|Металға байланысты |Бақыр | |
| ... ... | |
| ... тиын | ... ... |қара алтын | ... | | ... ... сөзі түркі тектес көп халықтарға ортақ.Заттық ұғымдағы
(аспан) мен сын есім көкті синкретикалық түбір деп қарастырып жүр.Аспан
мағынасындағы көк сөзі мен ... ... ... ... ... көк
сөздерінің қайсысы атау ретінде бірінші қалыптасқанын ешкім дәл айырып бере
алмайды.
Түркі тілдес халықтардың ішінде қазақта көк күшейту мәнінде «көкпеңбек»
болып ... «көк пен көк» яғни ... ... ... ... ... ... рет қайталануы оның реңдік мәнін әсірелеп, үделеп
жіберген.
М.Қашқари сөздерінде көк атауының бірнеше мағынасы берілген.
Көк I-негіз, түбір;
II-шылбыр;
III-аспан, көк;
IV-қиындық, машақат;
V-түс;
VI –қала көп.
Бұлардың ... ... ... да, ... ... ... жақсы
сақталған (көген көз, көкше сөз болу т.б.).
Көне ... ... ... ... бір ... «тамыр» (корень)
«көкаяу» қазіргі түркі тілдерінде «тамырлас» ұғымын білдіреді.Бұл «көк»
туыстық атау сөзімен де байланысты.
Мұндай мағына ... ... ... ... ... сақталған.Бұлар
көне жазба ескерткіштерінде де кездеседі.Ғалымдардың еңбектерінен де мысал
келтіруге болады.
|Аты ... ... ... ... кім» ... |
| ... ... қандай» |
| ... ... ... В.Радлов ... ... ... сөзі ру |
| ... ... ... Қ.Өмірғалиев, Р.Әміров, |Көне түркі тілдерінде өлең сөз ... ... ... ... «сов тіз» деп, ал ... |
|тілі тарихының проблемалары» |ұйқас өлшемін немесе ... ... 1987ж. ... ... « йыр ... деп |
| ... ... ... |
М.Қашқари көк сөзінің мынандай мағыналары ... ... ... ... ... ... ... мерзімі;
VI-күңгірт;
VII-секпіл.
15
Шалкиізде «Алма мойын сам үйрек, Ана Еділден көксіген» ... сөз ... ...... ... ... береді, болмаса Шортанбайдағы
«Ат басына күн туса, Көксімдегі күн болар», көксім (көк тулақ, көк
сілімтік).Бұл екі сөз ... және ... бір ... ... ... ... ... төркіндес болмады ма деген ой келер, әрине, оған
ғылыми нақты дәлел қайсы?
Зеңгір көк түс адам баласы түсініп, қабылдап ... ... ... ... ... та емес.Өйткені не нәрседе адамзаттың өзін
қоршаған ортаға, табиғатқа еліктеуінен нәтиже ... ... ... ... да ... ... ... әбден заңды.Сондықтан да
тілімізде көк (аспан, тәңір) ұғымымен байланысты айтылатиын түстер де көп.
Долы, ашушаң, айғайшыл, байбалам мағынасында жұмсалатын көк ауыз, көк
айыл, көк ... көк езу ... ... ... ... ... ... байланысты болса керек.
|Сөз ... ... |Көп ... ... ... айту ... ... |
| |көкек құс ... да ... ма ... ... |
| |куку-куку деп ... ... ... ... де осы ... |
| ... болуына ықпал етуі мүмкін. ... ... ... ұғымында аспан, тәңір символы ретінде ұғынылуы себепті
көптеген тұрақты тіркестер бар.
|Сөздер ... ... ... тіреу, төбесі көкке жету, |
| ... т.б. ... ... ... ... |Көктей солу, көктемір, көктей |
|мағынасын беретін «көкке» ... ... көк ... т.б. ... | ... сөзі ... ... кейбір тіркестердің мағыналары.
|К | ... ... | | ... | | |
| |1. Тура ... ... білдіретін сын |Көк пәуеске күймемен, |
| |есім. ... ... ... |
| | |-деп Қыз ... |
| |2. Аспан ... ... ... жер |
| | ... адам үшін |
| | ... ... |
| | ... |
| |3. ... ... атың ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| |4. Жақын, найзағай |Ат ... ... ... | ... жер ... |
| |5. Жас, ... ... балдырған, |
| | ... ... |
| | ... ма қой мен |
| | ... |
| |6. ... негізгі мағынасында |Көгі жақсы, көгі жаман,|
| | ... |
| ... ... |Қыз ... реттерін |
| | ... көк ... |
| | ... |
| |8. Шеге ... ... ойған қағыл|
| | ... ... киме |
| | ... ... |
| | ... |
| |9. ... жасық |Көк ... көк ... |
| | |көк ... көк |
| | ... ... |
| | ... ... түп, |
| | |тек ... ... |
| | ... ... ... |
| | |ие ... ... |
| | ... |
| |10. ... мықты, болат. ... ... ... ... | ... ... ... атауларын лингвистикалық тұрғыдан саралағанда көптеген
нәрселерді ескеру қажет.Әдетте, қазақ тілінде негізгі сын есім көк, ... т.б. ... ... ... сөз ... ... атаулары назардан
тыс қалып жатады.Мысалы: тобылғы түс, қан ... ... мал ... ... ... және оның дәл атауымен беретін ұғымының ара жігін
ажыратып беру үлкен жұмысты талап етеді.
Түр-түс табиғаты тіліміздегі осы топтағы атауларға таза ... ... ... ... ... ғана ... ... сөз тіркесі
Фразеологиялық архаизмдер
Фразеологиялық историзмдер
Фразеологиялық архаизмдерге байланысты сөз тіркестері
Діни ұғымға байланысты
Салт, әдет-ғұрыпқа байланысты
Қазақша
Мүмкін бұл адам аңға кетіп өзі өлген ... ... ... ... иісі ... тұруға да мүмкін
Орысша
Может этот утоплый покойный сам утоп, а может тут дело Сибирью пахнет.
Қашықтық
Таяқ тастам, арқан бойы, қоңы көш жер, көш жер, ат ... ... сүт ... ет ... бие сауым
Плеоназмдарға
Жарым-жарты, самал жел, ұлан-байтақ, қоңыр салқын, ... ... ... түс,
ақыр аяғы, т.б.
Перифразаларға
Қыз бала-тақия тілеп, қырық жеті, ер бала-ат ұстар, еркек кіндік, ақшам аз-
қалтам таяз, арақ-ақаң, ақмоғамбет, көк мойыр, ащы су, ... т.б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ою - өрнегі24 бет
R , L ─ тізбекті тұрақты кернеуге қосқандағы өтпелі процесті зерттеу 9 бет
R, L тізбегін тұрақты кернеуге қосу4 бет
«Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы: мәселелері және қамтамасыз ету жолдары»100 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» АҚ-ның қаржылық ресурстарынның тұрақтылығын зерттеу67 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет
Айнымалы токты тұрақты токқа түрлендіру. Түзеткіштер12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь