Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері


Жоспар

I Кіріспе

Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері.

II Негізгі бөлім.
1. Көнерген тұрақты сөз тіркесі.
2. Орыс тілінен енген фразеологизмнің қолданылуы.
3. Антоним, синоним.
4. Морфология.
5. «Қара» және «көк» сөздері арқылы жасалған тұрақты сөз тіркесі.

III Қорытынды.
Кіріспе
Тұлға проблемасы бірқатар ғылымдардың-филисофия, социология, психология, педагогика, т.б. ғылымдардың зерттеу объектісіне жатады.
Мәселен, философия тұлғаны таным мен творчествоның, іс-әрекеттің субъектісі ретінде қарастырса, психология оны психикалық қасиеттер мен процестердің: мінез-құлық, темперамент, қабілет, т.б. тұрақты жиынтығы ретінде зерттейді.
Тұлға- қоғамдағы болып жататын әлеуметтік құбылыстар мен процестердің, сол сияқты жекелеген адамдар мен әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерінің себептерін, мәнін жеке тұлғалардың мәнді сипатты белгілері арқылы түсінуге болады. Басқаша айтқанда, жеке тұлғаның мінез-құлқы арқылы тұтас топтың, қоғамның өмірін түсінуге болады.
Тұға әлеуметтік қатынастар мен байланыстардың бастапқы агенті болып саналады. « Тұлға» дегеніміз кім?
Бұл сұраққа жауап беру үшін «адам», «индивид», «тұлға» деген ұғымдардың арасындағы мазмұндық айырмашылықты біліп алуымыз керек. « Адам» деген-адмазат баласының жер бетіндегі басқа биологиялық организмдерден өзгеше қасиеттерін сипаттайтын жалпылама ұғым.
« Индивид» адам тегінің нақты өкілі, жеке адам. Индивидуалдық-бұл әр адамның өзіне ғана тән жеке-дара қасиеттерінің жиынтығы, яғни бір адамның екінші адамнан айырмашылығы. Ал, «тұлға»дегеніміз, адамның тек табиғи-биологиялық қасиеті ғана емес, ол табиғаттан тысқары тұрған, тек қана қоғамда өмір сүріп, қоғаммен тығыз байланыс-қатынастар негізінде қалыптасқан адамдардың мәні.Мұны адамның әлеуметтік сипатының бастамасы деп те атайды. Нақтылап айтсақ, тұлға дегеніміз, индивидтің табиғаттан тыс адами қасиеті, яғни оның әлеуметтік өмірінің мәнді жақтарын сипаттайтын сапасы. Адам қоғамсыз өмір сүре аламайды.
Индивид- жеке-дара адам. Барлық адамға тән ортақ қасиет-ол тек қоғамда ғана өмір сүреді. Ол қоғам ішінде ғана нәтиже алады, себебі ол қоғамдық болмыс тәжірибесін бойына сіңіреді. Жаңа туған сәбидің ата-анасынан тәуелсіз өмір сүруге ешқандай қабілеті болмайды. Бұл жағынан ол жануар, хайуанаттардың кез келгенімен әлсіз екені белгілі. Мысалы, жұмыртқадан шыққан құс балапаны бірден тамақ іздеп жүгіреді. Ата-ананың, басқа адамдардың қамқорлық көмегінсіз адам баласы өсіп жетіле алмаған болар еді.
Мысалы, кездейсоқ бір жағдайлармен кішкентай адам балаларын аңдардың алып кетіп, жылдар бойы өз орталарында тірі қалдырып қойған фактілерін тарихтан жақсы білемі. Қырыққа жақын мәлім болған жағдайлардың барлығында да балалар адам қалпынан айырылып қалған. Төрт аяқтап еңбектеп жүріп, өзін асырап өсірген жануарлардың барлық қимылдарына еліктеуден басқа ешбір қабілеттері болмаған. Кейін олардың қолға түскендерін адам қалпына келтіріп, сөйлеуді, екі аяқпен жүруді үйретуге тырысқан талай белгілі маман ғалымдардың әрекеттері нәтиже бермеген.
Демек, адамның адамдық қасиеттерін қалыптастыратын тек қоғамдық орта. Ол үшін адам туған күнінен бастап, сол ортадан қол үзіп кетпеуі міндет. Осы ортамен тығыз байланыс, қатынаста болып, сол ортаның (топтың,ұйымның алуан түрлі басқа қауымдастықтардың) іс-тәжірибелерін, сапа қасиеттерін өзінің бойына сіңіруі қажет.
Адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шығуының негізі- өмір сүру ортасын өз еңбегімен өзгерту,қайта жасау тәсілін, ол үшін еңбек құралдарын, оның ең қарапайым түрінен бастап, бірте-бірте жетілдіру жолын меңгеру қабілетінде болды.Тек еңбек процесінде адамдар бір-бірімен қатынас, байланыс жасауды, ойларын бір-біріне сөз арқылы жеткізуді үйренеді. Бара-бара адам еңбегі бүкіл материалдық және рухани мәдениет жүйесінің субъектісі яғни жасаушысы болып шықты. Қоғамдық қатынастар адамның өмір сүруіне қажетті материалдық игіліктерді (тамақ, киім, баспана) өндіру қажеттілігінен туады.
Осыларды еске ала отырып, адам дегеніміз, еңбек әрекетімен шұғылдана алатын, әлеуметтік қатынастарға түсетін, өзара байланыс жасауға толық қабілеті бар тіршілік иесі деп анықтама беруге болады.
Бұдан адам мәнінің тек қоғамдық-әлеуметтік жағы шамадан тыс үлкейтіліп, оның биологиялық, психологиялық жақтарының маңызы төмендетіліп, жоққа шығарылып отыр деген пікір тумауы тиіс. Анығында адамның өлшемі (кейбір уақытта құрылымы деп те айтады) үш түрлі болады: биологиялық, психологиялық және әлеуметтік. Биологиялық өлшем- бұл адам организмнің түр бейнесі мен құрылымының (морфологиясын), басқаша айтқанда, организмнің құрылысын және формаларын зерттейді, оның атқаратын, орындайтын қызметін, шығу негізін, ми, жүйке жүйесін, т.б. қамтиды.
Психологиялық өлшем- адамның ішкі жан дүниесі, онда жүріп жататын саналы және санадан тыс құбылыстар мен процестер, сезім жүйесі, мысалы, құмарлығы, жек көру, не сүю, мақтаныш, не қорлану, күйініш, не наразылық, ойлау, т.б.) адамның еркі мен спатын ( бейнесін), темпераментін, т.б. қамтиды.
Осыған орай жеке-жеке алып қарағанда бұл екі өлшемнің әрқайсысы адам ұғымын тұтас тұлға ретінде ашып бере алмайды, өйткені биология мен психология адамдарды жеке- дара зерттеп, оларды тұлға ретінде көрсете алмайды.
Әлеуметтік өлшем- адамды тұлға, яғни белгілі бір тип, бірнеше адамның үлгісі, образы, бейнесі, моделі ретінде қарайды. Тұлғаны жан-жақты осылай қалыптастыратын оны қоршап тұрған орта, мұнда ол үнемі іс-әрекет, қызмет атқарады, үнемі онымен тығыз байланыс, қатынаста болады. Осыған сәйкес әрбір қоғам өзіне тән лайықты тұлғаны қалыптастырып отырады.
Тұлғаның идеалды типін, яғни оның қоғамның идеясына сәйкес келетін немесе идеалды емес, яғни қоғамға сәйкес келмейтін типін, оның идеалды типтен қандай ерекшелігі, айырмашылығы барын зерттейді.Тұлға негізгі екі тұрғыдан қарастырылады:
а) Тұлғаның қоғамдық қатынастар жүйесіне араласып, мұның бар жақсылықтарын бойына сіңіріп, тұлға ретінде қалыптасуын;
ә) Әлеуметтік қатынастардың және саналы іс-әрекеттің субъектісі ретінде тұлғаны қарастырады.
Туған сәби әлі тұлға емес. Ол тек қана индивид. Ол адам тегінің өкілі. Л тұлға болу үшін негізгі екі шарт қажет:
1) Биологиялық, генетикалық дамудың алға шарттары.
2) Әлеуметтік ортаның болуы қажет, өйткені онда мәдени орта болады, онымен жас сәби бала әр уақытта байланыста, қатынаста болуы керек. Онсыз, яғни әлеуметтік ортасыз сәби бала жан-жақты дами алмайды.
Әрбір тұлғаның белгілі бір деңгейде іштей санасы, қасиеті болады. Осылардың жиынтығы тұлғаның құрылымын қалыптастырады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Витек К. «Проблемы семейного благополучия».- М., Прогресс,1998
2. В.А.Сысенко « Супрежеские конфликты, С-П, 1989
3. Бодалева А.А, Столина В.В. « Семья в психологической консультации» М,1989
4. Василюк Ф. Е. « Психология переживания» Москва,1984
5. Абулханова- Словская К.А. « Стратегия жизни» Мысль,1991
6. И.М. Никольская, Р.М. Грановская « Психологическая защита у детей» С-П,2001
7. И.Б. Дерманова «Диогностика эмоционально-нравственного развития, С-П,2002
8. «Психологические тесты» под ред. А.А.Карелина, М.,2001
9. « Практическая психология в тестах, или как научиться понимать себя и других», сост. Р. Римская, С. Римский , М., 2000
10. Теория и методика социальной работы / Под ред. И.Г. Зайнышева.-М., Союз,1994
11. Кон.И.С. «Социология личности» М.,1997

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспар

I Кіріспе
Тұрақты сөз тіркестерінің маржанды өрнектері.
II Негізгі бөлім.
1. Көнерген тұрақты сөз тіркесі.
2. Орыс тілінен енген фразеологизмнің қолданылуы.
3. Антоним, синоним.
4. Морфология.
5. Қара және көк сөздері арқылы жасалған тұрақты сөз тіркесі.
III Қорытынды.

1
Фразеология термині кең мағынада алғанда, белгілі бір тілдегі тұрақты
сөз тіркестерінің барлық түрлерінің жиынтығы деген ұғымды
білдіреді.Фразеология-грек тілінің phrasis-сөйлемше және ұғым, білім
деген сөздерінен алынған.
Тілімізде қолданылатын жеке сөздермен бірге көптеген ерекше қалыптасқан
сөз тіркестері және сөйлемшелер бар.Ол сөз тіркестерінің екі не одан да көп
компоненттрі болады, бірақ сөз тіркестері семантикалық бірлікте болып,
тұтас бір ұғымды білдіреді.Мысалы: көз бояу, жүрегінің түгі бар,т.б.Мұндай
тұрақты сөз тіркестерінің мағынасы ғасырлар бойы қалыптасып, ел аузында көп
айтылып, жалпы халыққа түсінікті болып кеткен.
Мағынасы жалпыға белгілі, грамматикалық байланысы жағынан бір бүтін
болып, қолданылуы дәстүрге айналған тұрақты сөз тіркестерін тіл білімінде
фыразеологиялық орам немесе фразеологизмдер деп атайды.Фразеологизмдерге
идиома, фраза, мақал-мәтелдер жатады.Сонымен бірге қалыптасқан тиянақты
фразеологиялық топқа жататын сөздердің бір саласы-қос сөздер.Қазақ
тіліндегі қос сөздер форма жағынан да, семантика жағынан да түрлі-түрлі
болып келеді.Қос сөздер әдетте екі сөзді болады.Құрамында үш сөз бар қос
сөздер сирек кездеседі.Қос сөздердің сыртқы белгілері:
А) дефис арқылы жазылады: тәлім-тәрбие, бала-шаға, үйме-жүйме,
т.б.
ә) үтір: ұзын арқан, кең тұсау, ару, ардагер, тебінгіден тер
жауып, қабырғадан қан жауып т.б.
б) қос сөздер қатарына даусыз енгізілуге тиісті үлде мен бүлде сияқты
тізбектер мен жалғаулығымен туғандықтан сызықшаны да, үтірді де керек
етпейді.
Үтірмен бөліп жазылған қос сөздерді күрделі қос сөздер деп атауға
болады.Қос сөздердің фразеологизмге ұқсастық белгілері көп.Ол ұқсастықтар
жоғарыда аталған еңбекте толық көрсетілген.
Фразеологизмдердің өзіне тән негізгі қасиеттері:
1. Дайын тілдік единица ретінде жұмсалады;
2. Жалпыға бірдей танылған қолдану заңы болады;
3. Мағына бірлігі сақталады;
4. Екі сөзден кем болмайды.
Фразеологизмнің қай-қайсысы болмасын бәріде ең алғаш халықтық сөйлеу
тілі негізінде қалыптасқан.Сондықтан олар өмірдің барлық саласын қамтып,
ішкі мазмұны жағынан өте бай келеді.Фразеологизмдер алдымен адамдардың ой-
сезімін, ара қатынасын, өмір тануын білдіреді.
Қазақ тілі фразеологизмдерінің біразы өткір сықаққа құрылған.Ол қасиет
әсіресе жағымсыз образдарды сипаттайтын идиом, мақал-мәтелдерде баса
сезіледі.Мысалы: түйе үстінен сирақ үйту, жүн қырыққан, ит екеш итке
де бір сүйек қарыздар, т.б.Фразеология-

2
тұрақты сөз тіркестерінің жүйесін зерттейтін тіл туралы ғылымның бір
саласы.Фразеология-соңғы жылдары дамып, қалыптаса бастаған жаңа
линвистикалық пән.
Фразеология өз алдына бөлек лингвистикалық пән ретінде еліміздегі
фразеологизмдерді құрылысына, мағыналық ерекшелігіне қарай жіктеп
топтастырады және жасалу жолдарын, даму заңдылықтарын зерттейді.Тұрақты сөз
тіркестерінің мәселелері қазіргі таңда тіл ғылымында актуалды
проблемелердың бірі есебінде зерттеліп жүр.Өйткені фразеология-тіл
мәдениетін арттырып, шеберлікке үйрететін сөз өнерінің асылы.Сонымен қатар
ол бір тілден екінші бір тілге аудару техникасын жетілдіреді, социалистік
дәуірде жаңа фразеологизмдердің қалыптасуы мен баю жолын аңғартады.
Лингвистикалық пәндер сөйлемді дұрыс құрып, қалай жазуды, тыныс
белгілерін қоюды оқытып үйретеді.Ал тілдік тәсілдерді өткір, нақтылы, дәл
және мәнерлі қолдану, жалпы тіл мәдениетін арттыру сияқты мәселелер
стилистиканың үлесіне тиеді.Стилистика үшін фразеологизмдердің мәнерлеу
тәсілі ретінде маңызы зор.Сондықтан стилистика тұрақты сөз тіркестерінің
тіліміздегі атқаратын қызметіне, оның қолдану заңдылықтарына баса көңіл
бөледі.

3
Тілімізде тек қана көнерген сөздер ғана емес, сонымен қатар көнерген
сөз тіркестері де бар.Фразеологизмнің құрамында архаизмдер де, историзмдер
де кездеседі.

Фразеологиялық архаизмдер тілдің даму процесінде жалпылама қолданылудан
шығып қалған кейбір тұрақты сөз тіркестері жатады.

Діни ұғыммен Бесін намаз, сегіз жұмақ, жеті толғақ, қыл көпір,
байланысты ақыр заман, топан су, құрбан айт, құрбан шалу,
құрмалдық айту, көк қошқарың болайын, жерге түскен
жеті жіп, ғайып ерен қырық шілпен, әулиеге ат айтып
т.б. жатады.
Салт, әдет-ғұрыпқаҚырық жеті, отыз жеті, ұрын бару, ірге көру, отқа
байланысты май құю, шашу шашу, қол ұстатар, бет ашар, шаш
сипатар, бауыздар құда, өлтірісін беру, қос атып
алу, тоқал алу, төсек жаңғырту, сүйек жаңғырылу
немесе ат-шапан айып, үйірімен үш тоғыз.

Фразеологиялық историзмдерге тарихи бір кезеңде зат не құбылыс туралы
ұғымды білдіріп, қазір онша қолданылмайтын тұрақты сөз тіркестерін
жатқызуға болады.
Историзмдерге жататын тұрақты сөз тіркестері: бай баласы, жарлы баласы,
ата баласы, қара шаруа, қара шекпен, басы байлылық, кедей теңдігі, әйел
теңдігі, өз ара салық, тап жауы, халық жауы, кедейлер комитеті, жер аудару,
төре аға, жүз басы, қос өкімет, қызыл отау, т.б.
Ал кейбір фразеологиялық историзмдердің бір компоненті жаңартылып
қолданылады.
Историзм Жаңарған түрі
Октябрь төңкерісі Октябрь революциясы
Кеңес өкіметі Совет өкіметі
Партия ұясы Партия ұйымы
Қызыл тақта Құрмет тақтасы
Қызыл керуен Автомашиналар керуені

4
Фразеологизмдер ертеден халықпен бірге жасасып келе жатқан бейнелі
сөйлеу үлгілері болғандықтан, онда көнерген грамматикалық формаларда
кездеседі.

Көнерген сөз Мысалы Осы күннің қазақ тілі
грамматикалық формасы
бойынша
Кәриді Жақсы жориды, жаман Қартаяды
сыйлаумен кәриді.
Қартады Ат жақсысы қартады, Кәртейеді
негізіне тартады.

Тұрақты сөз тіркестерінің ішінде өзінің көнелігі жағынан идиомдар
ерекше орын алады.Бұл ретте академик І.Кеңесбаев былай дейді: Идиомдар
әрбір тілдің өзіне тән категориясы болуымен қатар, бұл категория басқа сөз
тіркестеріне қарағанда анағұрлым көнеленген категория.Басқаша айтқанда,
бірнеше сөздің толымды идиом болу үшін көп замандар болу керек, өйткені
итдиомның шеңберіне енген сөздер дерексізденіп, (абстрактанып) өзінің
тікелей мағынасынан айырылу үшін белгілі бір мерзімдік шарты керек.Әр
тілдің өзіне лайық идиомды сөздері болу үшін, сол тілге бұл шарттан басқа
халықтық салт-сана, әдет-ғұрып, тұрмыс-күй, мәдени дәрежесі, отаршылдығы
керек екенеі белгілі нәрсе.
Көнерген фразеологизмдер әдебиетте бейнелілік, мәнерлегіштік қызмет
атқарады.Көнерген тұрақты сөз тіркестері сөз болып отырған кезеңде дәуірлік
сипат беру мақсатымен әсіресе тарихи шығармаларда көбірек
қолданыладжы.Мысалы: Ел салтына, әдет-ғұрыптың бәріне әрі ойша мойындап,
әрі соны бір романтикалы күндей ыстық көріп, сыздық бұл жолы ұрын баратын
болған.Немесе: өзі пәлендей батыр өнерлі, әрлі жігіт болмаса да, ата баласы
ғой деп атасының аруағын сыйлап, ел осыны болыс қойған, аузы қисық болса да
байдың ұлы сөйлемесіз кері болған.(М.Әуезов).
Мысалда келтірілген соңғы мақал өткен қоғамдағы үстем тап пен
еңбекшілердің арасындағы әлеуметтік тәуелсіздікті көрсетеді.Идеясы бізге
жат ескі өмірдің мақал-мәтелдері де кездеседі.
Еңбекші қара халықтың үстем тап өкілдерінің зұлымдығын өлтіне
әшкерелейтін мақал-мсәтелдер де көп: хан қарақшы, халық сарапшы, соны
сұмнан шығады, шала молда шырық айтар, төреге ерген ер-тоқымын арқалар,
т.б.
Осы келтірілген тұрақты сөз тіркестерінің әлеуметтік бояуы айрықша
байқалады.Сондықтан бұл топтағы тұрақты сөз тіркестерін әлеуметтік мәнді
фразеологизмдер десе де болады.
Көнерген тұрақты сөз тіркестері және әлеуметтік мәнді фразеологизмдері
М.Әуезовтың Абай жолы, С.Мұқановтың Сұлушаш, Ботакөз, Ғ.Мүсіреповтың
Оянған өлке және басқа шығармаларынан көп кездестіреміз.

5
Фразеологизмдер- тарихи категория: бұл оған тарихи сипат береді.Тұрақты
сөз тіркестері жеке сөздер сияқты тілдік единица ретінде жұмсалады да үнемі
дамуда да болады.Бірақ бұл құбылыс лексикаға қарағанда, фразеологизмдерге
өте баяу.Оны әр кезде қалыптасқан тұрақты сөз тіркестерін айқын көреміз.
Фразеологизмдердің дамуының негізгі екі түрі бар.Бірінші, тұрақты сөз
тіркестері, ең алдымен, сол тілдің иесі болып табылатын халықтың ұлттық
ерекшелігіне қарай жасалып, қалптасады.Бұл әр тілдің өзінің ішкі даму
процесімен байланысты болады.Екіншісі-тұрақты сөз тіркесінің дамуының
сыртқы процесі.Халықтар арасындағы қарым-қатынасы бір тілден екінші тілге
фразеологизмдердің ауысып отыруына мүмкіндік туғызады.Фразеологизмдер бір
тілден екінші тілге сөйлеу тілі және жазба нұсқалары арқылы
ауысады.Мәселен: көк базар, көк бояу, өмір сабағы, әрбір істің басталуы
қиын, ештен кеш жақсы, жылтырағанның бәрі алтын емес, бейбітшілік
көгершіні, т.б. тіркестер біздің тілімізде орыс тілінің ықпалымен
қалыптасып, фразеологиялық қорымызды байыта түсуде.
Келдім, көрдім, жеңдім (Юлий Цезар)
Уақыт біздің пайдамызға қызмет етеді (Гладстон)
Бәрі де ағады, бәрі де өзгереді )Гераклий)
Стиль-ол адам (Бюффон) т.б. сияқты әр түрлі халықтың фразеологизмдері
бізге орыс тілінен енгені белгілі.
Қай тілдің болмасын фразеологиясы халықтардың өзара қарым-қатынаста
болуының нәтижесінде бірін-бірі толықтырып отырады.Ал бұл мәселе, бір
жағынан, фразеологизмдердің аударылуына байланысты.Яғни бір тілдегі
фразеологизмдердің екінші бір тілге аударылғанда олардың жымдасып, жатық
болып жұмсалуында.Оған мысал келтіріп кететін болсақ:
Қазақша аудармасы Орыс тілінен енгені
Жақсы аяқталған істің бәрі жақсы Все хорошо, что хорошо кончается
Әрбір жемістің өз уақыты бар Всякому овощу свое время
Жақсы даудан жаман бітім артық Худой мир лучшие доброй ссоры
Ештен кеш жақсы Лучше поздно, чем никогда
Әрбір істің аяқталуы қиын Всякое начало трудно
Жылтырағанның бәрі алтын емес Не все то золото, что блестит

Мұнда фразеологизмдердің тілі білінбей жымдасып, көңілге қонымды болып,
соншалықты жатық аударылған.Бұлардың кірме екені бізге ешбір
сезілмейді.Бірақ кейде аудармашылар әріп қуалаймыз деп тұрақты сөз
тіркесінің өңін айналдырып, түсініксіз етіп жібереді.
Кейбір шығармаларда фразеорлогизмдердің қазақша аудармасы қазақ
оқушыларымызға түсініксіз болып шыққан.

6
Мысалы Тарихы Орысша
Ит көнген жері Иттің көмілген Вот где зарыта
осы.Бұлтарыстардың жері осы деген собака.
, софизмдердің, сөйлемше ең алғаш
ала аяқтың неміс тілінде
бұрмалаулардың қолданылып
барлығы қалыптасады.Мұның
Каутинскиийге күш қалыптасу тарихы
жұмсау былай болған:
революциясынан XVIғасырда өмір
жалтару үшін, сүрген бір неміс
өзінің одан жауынгерінің иті
безуін, өзінің болады.Ол ит бір
либералдық жұмысшы күні иесін өлімнен
саясаты жағына, алып қалса
яғни буржуазия керек.Иттің бұл
жағына шығуын жақсылығын
бүркеу үшін керек бағалаған иесі
болып отыр. оған өлгеннен
кейін айрықша көз
тартарлық әсем
ескетркіш
орнатады.Ескерткіш
ті көруге
жер-жерден адамдар
келетін
болған.Олар келген
бетте жергілікті
тұрғындардан:
Әйгілі ит қайда
көмілген деп
сұрайды
екен.Осылайша
айтыла-айтыла, ол
қанатты сөзге
айналып кеткен.
Петроград Стакандағы судыңСөйлемше ауыспалы
көтерілісін бұрқылы мағынада, елеусіз
болдырмауға көңіл бөлуге
Каменов пен тұрмайтын нәрсеге
Зиневьевтың бола жанжал
істелген шығару, босқа
әрекеттері жөнінде қынжылу дегенді
көтермекші болған білдіреді.Мұны
дауыл стакандағы тұңғыш қолданған
судың бұрқылы француз философы
болып шықты. Монтескье
(1755-1889).Бірақ
монтескьеге дейін
де оның буря в
горшке, буря в
разливателной
ложке деген
сияқты варианттары
болған екен.

7
Тұрақты сөз тіркестерінің мағынасын түсінбей аударуды көркем шығармадан
және газет беттерінен де кездестіруге болады.
Чехов шығармаларының аудармасында:

Жалпы фразеологизмді аударудың 3 түрлі тәсілі бар.
Фразеологизмді аударудаФразеологизмді аударудаКөптеген тұрақты сөз
оның жалпы мағынасы олардың өзара мәндес тіркестері бір тілден
беріледі. келетіндігі ескеріледі.екінші бір тілге
сөз-сөз аударылады.
Вариться в собственномуБеречь как зеницу Ни рыба, ни мясо-ет те
соку-өзімен-өзі болу ока-көздің қарашығындайемес, балық та емес
Козел отпущения-кінәлі сақтау Как две капли воды-екі
ету Впух и прах-күлін көккетамшы судай
Лезать вон из ұшыру Рыбак рыбака видит из
кожи-тыраштану Впрятки далеко-балықшы
Подложить свинью-қастықиграть-жасырынбақ ойнаубалықшыны алыстан
істеу Он пятки показал-ол көреді
Принимать за чистую өкшесін бір-ақ көрсеттіЛучше поздно, чем
моменту-шынға балату Зубы точить-тісін никогда-ештен кеш жақсы
Яблоко раздора-егестің қайрау Правдо-хорошо, а
басы Хоть глаза выколи-көзгесчастье-лучше-шындық
Водить за нос-әуреге түртсе көргісіз жақсы, ал бақыт одан да
салу Волосы встали жақсы, т.б.
дыбом-төбе шашы тік
тұру
Как в воду кануло-жер
жұтқандай
За три девять
земель-жеті қабат жер
астында

Фразеологизмдерді орыс тілінен аударған кезде ерекше көңіл бөлетін тағы
бір мәселе- ол тұрақты сөз тіркестерінің арғы шыққан тегі.Мысалы, қазіргі
орыс тілінен қолданып жүрген фразеологизмдердің ішінде басқа тілдерден
енгендері бар.Олар: лучше поздно, чем никогда, убит время (француз
тілінен); холодная война, железный уровень (ағылшын тілінен); невзирая
на лица, вот где собака зарыта (неміс тілінен).Сонымен орыс тілінде көне
грек морфологиясына байланысты сөз образдары да көп кездеседі: тантоловы
лирси, авшевы, коаюшни, троянскиий конь, яблоко раздора,
Ахилесова пята, Дамоклов меч, т.б.

8
Фразеологиялық антонимдер.
Тұрақты сөз тіркестері қарама-қарсы мағынада да қолданылады.Мысалы:
маза бермеу-мазасын алмау, езу тартпайды-езуі жиналмайды, жақсы көру-жек
көру, қолы босау-қолы тимеу, сертінен таю-сертке тұру, т.б.
Фразеологиялық синонимдер.
Тұрақты сөз тіркестері мен сөйлемдердің бір-бірімен мағына ұқсастығын
әдетте фразеологилық синонимдер дейді.Мысалы, жұмған аузын ашпау үндемеу
деген сөзге эквивалент болса, екінші жағынан, тіс жармау, ләм демеу деген
сөз тіркестеріне синонимдес эквивалент болады.
Фразеологиялық синонимдер екі, үш немесе одан да көп болып келе
беретіні байқалады.

Мысал Мағынасы
Телегей-теңіз, көл-көсір Көп
Ит жанды, жылқы мінезді төзімді
Маңдайы ашылған, қыдыр дарыған, бақ қонған Бақытты
Сағы сыну, тауы шағылу, жүрегі шайылу Беті қайту
Тайға таңба басқандай, атқан таңдай, соқырға таяқАйқын
ұстатқандай
Сақалын сипап қалу, тұзға отырып қалу, тақырға Алдану
отырып қалу, аузы күю
Көзді ашып жұмғанша, кірпік қаққанша, кек Лезде, жылдам
көтергенше, қас пен көздің арасында, көз ілеспеу,
ауыз жинағанша, тіл қатқанша, ә дегенше, жеміне
дегенше, әп-сәтте

Кейбір фразеологиялық синонимдер бірінен соң бірі сатылып дамып, сөз
тіркестерінің мағынасы кеңейе түсті.Бұған мысалға:

Фразеологизмдік синонимдер.

9
Перифраза

Эвфемизм
өтірікші-аузының желі бар
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сиыр малына қатысты қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестерінің этнолингвистикалық сипаты
Етістікті тұрақты сөз тіркестер
Уақытқа қатысты сөз тіркестерінің семантикалық ерекшеліктері
Қиыса, матаса байланысқан сөз тіркестерінің сөйлеу актісінде қолданылу аясы
Сиыр малына қатысты қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері
Сөз тіркесі
Иса Байзақов өмір өрнектері
Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің басыңқы сыңары: грамматикалық құрылымы және танымдық мәні
Қазақтың ұлттық ою-өрнектері, бұйымдары
Сөз мәдениеті
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь