VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы

VI – XI ғасырларда, яғни Қазақстан тарихының ерте Орта ғасыр кезеңінде немесе түркі дәуірінде Еуразия даласында кеңінен қоныстанды. Түрік, Түргеш, Ұйғыр қағанаттарын, Қарлұқ, Қарахан, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ мемлекеттерінің құрған ашина, түргеш, басшыл, қарлұқ, қимақ, қырғыз, оғыз, қыпшақ тайпаларын жалпылама түркі тектес тайпалар деп атаймыз.
Түркілердің этностық және тілдік қалыптасу аймағының көне ошағы Еуразия құрлығының шығыс бөлігімен – батыста Алтайдан шығыста Хинганға дейінгі аймақты алып жатқан Орталық Азиямен және Оңтүстік Сібірмен тығыз байланысты. Түркілер жері территориялық жорықтарының ең кең көлемде жүргізілген шағында (576 ж) Маньчжуриядан Кимерийлік Боспорға (Керчен бұғазы) дейін, Енесейдің жоғарғы ағысынан Амударияның жоғарғы ағысына дейінгі аралықты қамтып жатты.
Түркі қағандары Орта Азия мен Оңтүстік – шығыс Еуропа тарихына елеулі ықпал еткен саяси және мәдени мұра қалдырған алғашқы еуразиялық империяны құрушылар болды.
Түркілердің бұл алып аймақта көрші өркениеттерден де, басқа таулы, далалы тайпалардан да алыстамай, олармен араласып жатқаны анық. Көші – қон үрдістерінің бағыттары біресе баяулап, біресе қайта жанданып бүкіл ұлы даланы қамтыды. Бұл аймақтағы жоғарыда көрсетілген тайпалардың жоғары дәрежедегі жылжымалылығымен анықталатын, дисиональды, яғни бір аумақпен ғана шектеліп қалмайтын сипаты ұлы даладағы этногенетикалық үрдістердің айырықша бір ерекшелігі болып табылады. Сонымен қатар бұл түркі тілдес тайпалық одақтар мобильділігімен жаңадан пайда болған тайпалық топтар құрамын да жеңіл бейімделіп, жанданып отырды. Үлкен хранологиялық кезеңдер шеңберінде алып қарағанда бұл үрдістердің ортақ заңдылыққа – түркі тілдес топтардың шығыстан батысқа ығысуына бағынғандығын көреміз [91].
551 жылы көне түріктердің 4 негізгі тобы ашина руының көсемдігімен жаңа саяси құрылымының құрамына еніп, Орталық Азиядағы арханикалық империялар кезеңін (VI – IX ғғ) бастады [93].
Түркілер тарихының бұл жаңа кезеңі басқарушы және бағынушы топтардың бөлініп шығу үрдісінің жеделдетілуі сияқты өзгеріске ұшыраған әлеуметтік жағдайлар негізінде дамыды. Бұл кезең шығыс Иран елдерімен саяси және этникалық байланыстардың жаңа деңгейінің шарты болды. Түркілердің этногенез ошағының батысқа қарай жылжуы барысында әлеуметтік – саяси құрылымдары ұқсас, түркі, ұйғыр қағанаттары, түргеш, қарлұқ, қырғыз, қимақ мемлекеттері құрылып тарихтағы өз орындарына ие болып жатты [93].
        
        1. VII – X  ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТҮРКІЛЕРДІІҢ СОҒДЫЛАРМЕН ЖӘНЕ ИРАНДЫҚТАРМЕН
БАЙЛАНЫСЫ.
VI – XI ғасырларда, яғни ... ... ерте Орта ... кезеңінде
немесе түркі дәуірінде Еуразия даласында кеңінен қоныстанды. ... ... ... ... ... ... Қимақ, Қыпшақ
мемлекеттерінің құрған ашина, түргеш, басшыл, қарлұқ, қимақ, қырғыз,
оғыз, ... ... ... ... ... ... деп ... этностық және тілдік қалыптасу аймағының көне ... ... ... ...... Алтайдан шығыста Хинганға
дейінгі аймақты алып жатқан Орталық Азиямен және Оңтүстік Сібірмен тығыз
байланысты. Түркілер жері ... ... ең кең ... шағында (576 ж) Маньчжуриядан Кимерийлік Боспорға (Керчен
бұғазы) дейін, Енесейдің жоғарғы ағысынан Амударияның ... ... ... ... жатты.
Түркі қағандары Орта Азия мен Оңтүстік – ... ... ... ... ... саяси және мәдени мұра қалдырған алғашқы еуразиялық империяны
құрушылар болды.
Түркілердің бұл алып аймақта көрші өркениеттерден де, ... ... ... да ... ... араласып жатқаны анық. Көші –
қон үрдістерінің бағыттары біресе баяулап, біресе қайта жанданып бүкіл
ұлы ... ... Бұл ... ... ... ... жоғары
дәрежедегі жылжымалылығымен анықталатын, дисиональды, яғни бір аумақпен
ғана шектеліп қалмайтын сипаты ұлы даладағы этногенетикалық ... бір ... ... ... Сонымен қатар бұл түркі тілдес
тайпалық одақтар ... ... ... ... ... ... да жеңіл бейімделіп, жанданып отырды. Үлкен ... ... алып ... бұл ... ортақ заңдылыққа –
түркі тілдес топтардың шығыстан батысқа ... ... ... жылы көне ... 4 ... тобы ашина руының ... ... ... ... ... ... Азиядағы арханикалық
империялар кезеңін (VI – IX ғғ) бастады [93].
Түркілер тарихының бұл жаңа кезеңі басқарушы және ... ... шығу ... жеделдетілуі сияқты өзгеріске ұшыраған әлеуметтік
жағдайлар негізінде дамыды. Бұл кезең шығыс Иран елдерімен ... ... ... жаңа ... шарты болды. Түркілердің
этногенез ошағының батысқа қарай жылжуы барысында әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... қарлұқ, қырғыз,
қимақ мемлекеттері құрылып тарихтағы өз ... ие ... ... [93].
Ерте ортағасырлық мемлекеттер ішіде ру – ... ... ... рет ... империялық идеология қарсы бой көтерді.
Біртұтас империя шеңберінде бірдей әдеби тіл мен ... ... ... - әлеуметтік жазбаша қорлар пайда болып, түркі империясы
тарағаннан кейін де қолданыста болып келді.
Түрік қағанатындағы билеуші ... ... 20 ... ... ... ... Орта Азияда Батыс Түрік қағанатының, Моңғолияда Шығыс
Түрік қағанатының құрылуына алып келді. Батыс түрік қағанатының Шегу (611-
618) жыл Тон Ябғу ... ... ... гүлденуі территориялық
отарлау кезеңіне айналды. Шегу қаған Алтайды ... ... ... ... бүкіл Тарым бассейніне, Шығыс Памирге кеңейтті.
Тон Ябғу қысқы ... ... – Шу ... бойындағы ірі сауда ... ... ... ... ... ... Ақ – ... жазғы сарайын, Исфиджаб маңындағы Мыңбұлаққа (қазіргі Түркістан
қаласының маңында) орналастырды ... ... ... ... Әмударияның жоғарғы ағысы мен
Гиндукушқа дейін кеңейтті. 634 жылы билікке Нушибилерге ... ... ... Ол “он ақ” ... - әкімшілік жүйесін жандандыруға тырысты.
Жаңа реформалар ру басыларын (ырқын мен ... ... ... ... ... ... - “оқты” басқаруға қаған отбасының мүшесі – ... оның ру ... ... ... ... болмады [103].
Осылайша жергілікті көсемдердің билігі шектелді. Ал қоғамының әскери –
саяси күші тайпаларды бағынышта ұстауға жетпеді. ... 638 жылы ... ... ... етіп ... ... ... кейін дулу мен
Нушиби тайпалыры екіге бөлініп, шекараларын Іле өзені арқылы белгіледі.
640-657 жж 17 жылға ... ... ... Жетісуға қытайлардың баса
көптеп енуіне алып келді. “Он оқ” елі ... ... ... Ябғу ... ... Ашина Хелу) тұтқындалып, 2 жылдан соң, 659 жылы сонда
қайтыс болды.
Таң қытай – империясы батыс ... ... ... руынан шыққан
“қуыршақтармен” билеуге тырысты. VII ғасырдың ... ... ... ... Үш – елін ... түргештер батыс
түркілердің тәуелсіздігін қалпына келтіріп. Түргеш қағанатын құрды.
Бұл кезде Орталық Азияда Шығыс Түрік қағанатының да ... ... Орта ... араб жаулапалушылығымен аяқталған жаңа саяси ... ... ... ... Түрік қағанатынан ерекшеленді. Егер Шығыста
көшпенді өмір басым болса, батыста халықтың көшпелілігі отырықшы ... ... ... айналысты. Батыс түркілердің мемлекеті
шығысқа қарағанда феодалдық қатынастары дамыған мемлекет болды.
Ерте ... ... және жер ... ... ... ... Соғдылықтардың қатысуымен қалыптасты.
Түркі елінің мәдениетінің дамуына б.ғ.д. ІІ ғасырда ашылған Қиыр ... ... ... ... Керуен жолы үлкен рөл ... ... ... ... ... Орта Азиялық Иран
диалектілерінің ... ... ... ... Ол ... ... IV ғасырға жатады. Оны Булунузур маңынан саяхатшы Штейн
тапқан. Бұл құжаттардың тілі ... (VIIғ) Орта ... ... христиан, Манихей діни әдебиетінің ескерткіштерінің тіліне ұқсас
[183]. Ол тіл ғылымда ХІ ... ... ... ... ... ... ... дейінгі екі әдеби тілдің біреуінің
айтуымен “Соғдылық” тіл деп ... ... ... мен ... күнтізбелері туралы мәлімет
беріп, бұндағы ... Орта ... ... ... ... ... анықтаған [51].
Иранды зерттеген француз ғалымы Готоның пікірі бойынша соғды тілі
Самарқандықтан Қытайға дейінгі барлық ... ... ... деректері де “Мұсылман әдебиеттері де соғдылықтардың, араб
жаулап ... ... ... Жоңғарияда, Шығыс Түркістанда,
Солтүстік Қытайда – Ұлы Жібек жолында өздерінің ... – жер ... ... ... [210;70].
V-VII ғғ Талас өзені (түркі деректерде Аргу елі) Шу мен Іле ... ... ... ол жерлердегі ондаған қалалар мен елді
мекендердің бой ... ... ... Соғдылықтардың Жетісуға, әсіресе
Шу даласына көптеп келуі VII – VIII ... ... Ол ... археологиялық қазбалармен жартылай ашылған. Бұл қалалар Орта
Азияның ертеортағасырлық қалаларынан көлемі жағынан еш кем ... ... ... және ... ... Шахристаннан тұрды.
Шахристанға Рабад – ...... ... ... ... ... усадьбалар бау – бақшамен, жүзім ағаштарымен қоршалып, бір ... 50-100 м ... ... Қала маңындағы жыртылатын егіс
алқаптары да ... ... – VIII ... ... – ақ Шу ... ... түркілер,
сириялықтар, парсылар негізін қалаған 18 ірі ... және ... ... [104, 30-31]. ... 630 жылы ... ... Қытай
саяхатшысы Сюань Цзань былай деп сипаттайды: “Түссіз мөлдір көлден (Ыстық
көл) Солтүстік – батысқа 500 м жүргенде Суй (Суяб) ... ... ... ... ... ... 6-7 м. ... әр елдің саудагерлерімен
араласып Хулар (Соғдылықтар) өмір сүрді. Топырағы қызыл сұлы мен ... ... ... ... ... киім ... Суядтен батысқа
қарай тұра жүрсе әрқайсысын ақсақалдары басқаратын он шақты жекелеген
қалалар бар. Ол бір – ... ... ... да, бәрі ... бағынады
[32-33].
Осы сөздермен саяхатшы Талас қаласында суреттейді. Сюань Цзань
бақылауларын ... ... ... ... князьдігіне дейінгі
мемлекет Соғды деп аталды, оның тұрғындары да ... деп ... ... ... ... Узан Жетісулық қалалр мен Соғды тұрғындарының
арасынан этникалық өзгешелік ... Ал ... ... ... ... (көпестер мен қолөнершілер) саны тең”, деп көрсетуі
Соғдылық ... тек ...... саласында ғана емес, аграрлық
бағытта дамығандығын ... ол ... ... ... ... ... ... біртіндеп оңтүстіктен солтүстікке, Лоб –
Нор ... ... ... одан ары ... ... Ауғаныстанға шығатын
болып жоғарлады. Бұған сәйкес халықтардың бұл саудаға қатысу деңгейі де
өзгерді. Мұсылмандықты қабылдағанға дейін – ақ. ... пен ... ... рөлі ... ... ... соғдылықтарға, Солтүстікке
қарайғы елдерге көшті. Батыс Түрік ... VII – VIII ... ... ... ... ... ... – тайпалық топтар
арасындағы қатаң күрес қағандарды жиі “қуыршақ” билеуші етті: ... ... ... ... ... сауда – дипломатиялық
байланыстары бар ... ... орны ... ... Олар ішкі ... қақтығыста “Үшінші күш” ретінде шешім қабылдау ... ... ... ... ... тұғындарын тат, яғни
басыбайлы, алым – салық төлеуші деп атады [104]. ... ... ... арасындағы беделі өте күшті болды деуге ... ... ... қол астында мемлекеттің барлық экономикалық тыныс ... ақша ... ... мүмкіндігі болды. Түркі астаналарынан
табылған. VIII ғасырға созылған тиындар ... ... ... ... ... ... мәліметіне қарағанда түркілер соғдыша, Соғдылар түрікше
сөйлей білген. Бұған Бұғұт жазуы (VI ғасыр жатқызылады, ... және ... ... ... ... ... ... жазулар, сондай – ақ Тараз, Суяб қалаларын қазу барысында
табылған, VII ғасырға жататын жергілікті теңгелердегі жазулар ... ... [13, 11-12; 47; 51-52]. ... түркілер жеріндегі соғдылық жазу
буддистік, хрестиандық, манихейлік діни мәтіндерді жазуда қолданылған.
Кейіннен соғды ... ... ... ... ... әліпбиі ығыстырды. Бұл
жазу мүлдем өшкен жоқ, оның негізінде ... ... ... ... ... ... туралы былай деп жазады. “Ұйғырлардың тілі таза
түрікше... Олар 24 ... ... ... ... ... пен хат ... сол жазу мен ... Бұл жазуды мұсылман дініне кірмеген ұйғырлар
мен шындардан басқа қазір ешкім білмейді” [11-12].
Ұйғыр ... ... ... ... қарай және жолдары солдан оңға
қарай орналасқан. VIII – XIII ... ... ... ... ... ... көп ... Бірақ, ислам дінін қабылдауына
байланысты араб графикасы ығыстырылып шығарды. Ұйғыр жазуын XIII ... ... ал ... ... ұйғыр әліпбиі Мальчжур
жазуының да негізіне алынды.
Ұйғыр жазуы ... ... ... ... келе ғалымдар
бұл тек ұйғыр тайпаларының ғана емес, ... – ақ ... ... басмыл,
қарлұқ және басқа VIII – XIII ғасырлардағы Шығыс Түркістанды мекендеген
түркі тектес тайпалардың тілі болса керек деп ... ... ... ... ... хрестиандық уағыздар, сондай – ақ
Шығыс Түркістандағы Ұйғыр ... ... заң ... сәуегейлік болжаулар т.б. жазылған. Діни шығармалар соғды,
тибет тілдерінен түркі тіліне аударылған.
Ұйғыр аудармашылары діни мәтіндердің жергілікті ... ... ... күш ... сол үшін көне ... ...... қанатты сөздерін
жиі қолданған, сонымен бірге діни аударма шығармаларда көне түркілердің
фольклоры негіздері басшылыққа алынғаны байқалады.
Зороастра діні б.з.д. VII – IV ... ... Иран ... Оның ... ... ... төрт ... – суды,
атты, жерді, ауаны құрметтеу тән. Зороастра ескерткіштерін Орта Азиядан,
Сырдария қалалары мен Жетісудан аңғаруға болады. Бұлар – ... ... ... ... от ... ... мен байланыстыру
қажет. Олар Қостөбе және ... ... ... ... Орта Азия мен ... зороастра дінінің конондық түрінен
айырмашылығы бар ерекше нұсқасы тараған. Ол ... ... атап ... ... ... бабаларға, жануарларға – қойға,
жылқыға, түйеге табынумен тығыз араласып кеткен.
Бұл дінге байланысты олжалар оссурилерге – ... қыш ... ... жер ... корхана наус – сағаналарға, қойып
жерлеген жерлерден табылды [54-61].
Зороастра ... ... ... VI-VII ... ... Зороастра дінімен байланысты мәдениеттің көп жақтары Қазақстан
қалаларында, онда ислам келгеннен кейін де кездесе берді. ... ... ... ... де, ... дінін де, зороастра дінін де, жергілікті
діндерді де ығыстырып шығарды.
Жібек жолының бойымен ... бір дін – ... діні ... Ол ІІІ
ғасырда Иранда пайда болған. Ол жалпы алғанда зороастрашылық пен ... ... ... ... ... ... діні – миссианшылдық,
ал зороастрадан – ... ... пен ... ... ... ... ... алған [...204].
Манихей дінінің Жетісу мен Қазақстанның оңтүстігінде, бірінші кезекте
отырықшы тұрғындар арасында өз жақтаушылары ... ... ... ... “Екі негіздің қасиетті кітабы” деген шығарманың
ертедегі ұйғырша қолжазбасында бұл кітап “он оқ ... ... ... ... ... (Алтын Арғу – Талас ұлуше”) қаласында жазылды
делінген, бұл ... ... ... қаласы айтылып отыр [130-131].
Манихейліктер қоғамы ... өзге ... ... ... ... ... манихей астралогиялық құдайының символы – айдың
суреті бар қола медальон ... ... ... ... киіміммен жерлеу ғұрпы байқалады.
VII ғасырда Батыс Түрік қағаны Шығыстағы барлық манихейлердің ең
құдіретті қамқоршысы деп ... ... ... ... ... ... ... жылдары манихейлік ұйғыр қағанатында мемлекеттік дін ретінде
өмір сүрді. Бірақ 779-795 жылдары қағанат ішіндегі ... ... ... ... ... статусын қайта алған.
VII – VIII ғасырларда бүкіл Азия ... ... ол ... мемлекетінде ғана бекініп қалды.
Осылайша, мұсылмандыққа дейінгі көшпенді – түркі тайпалары мен қалалық
– соғдылықтар арасындағы мәдени байланыс, Сасанидтік Иранның мәдениетінің
Далаға ықпалы ... ... Иран ... ... ... ... ... тұра, ченунік, мәмілегер, дін таратушылар рөлінде Иран мәдениеті мен
түркі мәдениетінің ... ... ... ... ... мәдениетінің эволюциясын Иран факторынсыз түсіну мүмкін емес.
VIII – IX ғасырларда түркі мәдениетінің ... ... көне ... мен ... ... ... ... байланысынан,
кейінгінің басымдылануынан көреміз. Нақ осы Иран халықтары түркілерді
исламға тартты, ол арабтардың ... ... ... ... ... ... салмағанда. Араб мәдениеті Қазақстанға
парсылар арқылы енді.
[...132].
2. АРАБ – ТҮРКІ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАРЫ.
Арабтардың Орта ... ... алуы VII ... ... ... Арабтар 644 – 704 ж.ж. Хорасанды, Тохаристанның сол жағалауы
бөлігін алып, Мауреннахрға тереңдей енді. Араб ... алуы ... Азия мен ... көп ... ... ... ... құрамында
болды. Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы бір ... жуық ... ... ... орнықтыру Хорасандағы араб поместнигі
Хутейба ибн Мус лим ... ... ... ... ... ... бытыраңқылық пен діни ... VII – ... ... ... ... септігін тигізді. “Арабтар өз
тарапынан түркештерді өздерінің ... ... ... ... осы ... ... ... яғни исламды насихаттау болды. Халиф
Хишам (724 – 743) сұлуға мұсылман дінін қабылдауды ұысынып, оған ... ... ... ... ханы діні ... ... не үшін
қажет болып отырғанын өзінің жақын білетіндігін аңғартты. Хан ... ... ... ... [Гумилев көне түріктер 356
б.].
Арабтардың өздерін жақсы дінге тарта оытырп, әскери және ... ... ... ... Сұлу ... ... әскерлеріне
қарсы күрес жүргізіп, олардың ілгері ... ... әрі ... ... деген атқа ие болды.
Түркі тайпаларының мықты һәм тұрақты экономикалық жүйесінің болмауы
олардың ... ... ... соғыстарға, шапқыншылықтарға
тәуелді еткен еді. Бартольдтің айтуынша көшпенділер ... ... Омар ... Әли ... ... Әбу ... және Мағауия
Әбу Сұфйанұлы (602-680) қатарлы сахабалар түріктер хақында жан – жақты
мәліметте еді. Олар ... ... ... саясат ұстанды.
Ахнаф Қайысұлы жетекшілігіндегі мұсылман жасақтарының Жейхун аңғарына
келгенін ұққан ... ... ... және соғдылармен қуатталған
қолын бастап Хорасан жеріне баса ... ... ... ... аттанды.
Көбінесе арабтардан құрылған мұсылман тобы ... ... ... ... ... ... қарай шегінеді. Мұсылман жасақтары қаружарақ
пен сан жағынан үстем бола тұра түріктермен соғысудан қашқақтайды. Ахнаф
Қайысұлы олармен соғысу ниетінің ... ... ... ... ... ... ... туғызбау үшін қолдан келгенді
жасайды. Олардың тілегі қабыл болмады да ... ... ... кенет
шегінеді, сірә, түріктердің батысқа қарай ... ... ... ... ... ... ... қолмен аттанған еді. Қытайлардың түрік
жұртын шапқаны туралы хабар қағанға жетеді. ... ... ... ... ... жетеді. Қытай империясының
Шығыс жақта тыныштықты бұзып, шапқыншылық әрекеттерін үдетуі, ... ... оң ... ... ... ең соңғы сасани патшасы Иездужурдің ұлы ФирҰздың
650 жылы елшілер жіберіп, Таң ... ... ... сұрағаны
жазылған. Дәл сол сәтте, ... ... ... да ... ... Као – Тсұң патшаға (650-684) ... ... ... байланыс орнатады. Бұл, Шығыс Түркістан мен ... ... ... кез. ... 630 жылы император Тан – Тсұң кезінде
Монғолияны жаулап алған ... ... ... ... ... ... ... әулеті мен кейбір түргеш, соғды әміршілерінің көмек
сұрауын желеулеткен Таң әскері Као – ... ... ... ... ... ... баса көктеп кіріп, сонау Бұқара, Смарқандқа шейін
әскерлерін жібереді.
Рәшид халифалардан кейін билік Мағауия Әбу Сұфйанұлы бастаған ... ... ... Пайғамбар хатшыларының бірі еді. Осы ... ... ...... ... олардың соғысқа
арандатылмауы үшін қамданғаны және әмірші бектерге хаттар ... Бір ... ол ... ... ... ... ... қатты
ескерту жасап, былай деген: Түріктерді арандатпаңыз және олардың бірдеңке
алуға тырыспаңыз. Үйткені, мен, Расуллаптың былай деп ... ... ... оты ... ... ... яғни ... оңтүстік
өңіріне дейін барады.
Әм әуи хандығынан кейін билік Аббаси әулетіне (750-1247) өткен. Халифа
Һарұн әр – ... ... ... Си ... мен ... ... хакім
болған Хамза Адырақұлы кезінде де ұқсас оқиғалар болғаны туралы белгілі
тарихшы әл – ... ... ... ... ... ... ... түріктер қарақшылар елді мекендерді шауып, тонаушылық
жасап, ... ... ... Хамзаның әскерлері осы бейбастақ түріктерді
қоршауға алады, оларды қырып тастауға жетерлік қуаты бар еді. ... ... ... тиіспесе, сендер де шабуыл жасамаңдар, оларды
қоя беріңдер. Сірә түріктер қаһында, олар сендерге соқтықпаса, ... ... ... ... достасыңдар деп айтылған деп, оларды қоя
берген.
Түріктерге деген қамқорлықтың Аббаси әулеті ... ең ... ... ... биік ... ... ... тағайындалғанын, халифалардың түріктен әйел алғанын (Мысалы,
белгілі халифа Мұғтасымның шешесі түрік қызы еді), ... ... ... ... ... Әл ... Әл Мәсұди сияқты
қаламгерлер хабарлайды. Төрт Шәһрияр дәуірінен бастап Әм әуи және Аббаси
хүкіметінде Мауренахр мен ... ... ... ... ... ... адами мәліметтердің мысалдарын көптеп
келтіруге болады. Ал, өзара соғыстардың болғаны да әбден ... ...... ... ... діни уақиғалар. Яғни, екі елді соғысуы
көбнесе халықтар арасындағы ... ... ... ... сол өңірдің
феодал билеушісінің яки әскер ... не өз ... не ... туындаған оқиға болған. Кейбір араб жасақ бектерінің түрік –
соғдылармен соғысуы, Исламның діни бұйрығынан ... олар ... ... аят нәтижесі еді. Демек, себепші факторлар саяси – экономикалық
мүдделер ... ... ... Әмәун билеушілері түрік – ... ... ... ... ... ...... тұрғындарымен да
соғысқан, бұл олардың және адасқан бағыттағы зорлықшылардың көкшолақты
қиянкескілікке барғанын көрсетеді.
Түрік араб қатынастарының басталуы 634-644 ... ... ... әміріндегі мұсылман әскері Тобсин, Һерат, Серохс ... ... осы ... ... Мәру ... қашып сонда
жасырынған Йездүжердті (651) қолға түсіруге аттанады. ... ... ... ... ... жәрдем сұрауы табиғи. Соғдылар тіл, дін
және мәдениеті жағынан Ирандықтарға жақын ... ... ... ... шаһ мәруден қашып, Мәруар – рауызға шегініп
бекінеді. Мұсылмандардың қолына түсетінінен сезіктенген Йездүжерд ... ... ... хат ... ... ... ... келуін
жалбарына сұрайды. Әйтпесе, олардың да ... ... ... ... ... ... арандатуға тырысады. Міне, осы оқиғалар
мұсылмандар мен түркілердің алғашқы ... ... ... ... ... табылады. Мәру – ар – рауызда өзінің
аман қалмайтынын сезінген Сасани патшасы Ауғаныстандағы ... ... ... ... ... Балқыға аттанады. Балқының да ... ... ІІІ ... ... ... да ... қағанына
барып, баспана сұрайды. Таныс жау бейтаныс жаудан ... ... ... мен айла – ... ... қаған оған
көмектесуді уәде ... ... олар ... ... мен
соғдылардан әскер жинап, Жейхуннан өтіп, Хорасан өлкесіндегі Балқыға
қарай аттанады. Осылай, ... ... рет ... мен ... қалады. Бұл, кейінірек хақ діні жолында қоян – қолтық
араласып, бірге соғысатын екі ... ... ... еді. ... Кұфа әскерлері келе жатқан алып ордаға шамалары жетпейтінін
аңғарып, Мәру – аррауызда бекінген Ахнафтың қосындарына ... ... ... ... ... ... осы ... құлдардан көп
әскер жинап, Мәру – ар – рауызға қарай бет алады. Түрік – парсы – ... ... ... әскер мұсылмандар үшін үлкен қауіп туғызады.
Данышпан Һәм тәжірибелі Ахнаф өзінің қарамағындағы мұсылмандарды ... ... ... ... ... ... Қайысұлы алдында Жейхун өзені, ... ... ... ... ... да, ... ең ... ақыл –
насихатын айтады. Әрине, түрік – соғдылармен ... ...... ... ... ... мен ... соғдылардан құралған күштер
мұсылмандарды бекінген орнында ... Бұл аса ... ... ... егер де мұсылмандар осы соғыста жеңілсе, онда Иран жерін
қайтадан Йездүжердің ... ... ... ... ... ... мүмкін еді. Бұдан басқа мұсылмандардың Орта Азияға келуі кемелденуі
мүмкін болар еді. Алайда Аллаһ ... ... ... Орта ... тағдыр еткен – ді. Ахнаф Қайысұлының жетекшілігіне толықтай
ұйыған, сабыр сақтаған ... ... ... Қоршау ұзақ уақытқа
созылады, екі жақтың да соғысуға батылы бармайды. ... ... үшін ... ... ... жете алмайды. Дерктерде
Йездүжерді қымбат киіміне қызыққан бір диірменші өлтірген деп ... Л. ... ... ... – а. ... ... қытайлардың көп әскер күшімен шығыс аймақтарға баса
кіргені туралы кенет ... ... ... үшін ... парсыдан да,
арабтан да, қорқынышты, ежелден келе жатқан ата жауы еді. ... ... ... ... соғысқа аттану үшін шығысқа аттанады.
Түріктер осы ... ... бір ... ... яғни 751 ... бірге қытайларға қарсы Талас жерінде соғыстарын әрине ... ... ... ... ... шегінгенін естіген әскер басылары
Ахнафқа келіп, ... ... ... ... ... ол: ... ... оларға тиіспеңдер” деп жауап береді.
Демек, мұсылман арабтар мен түрік – соғдылар арасындағы алғашқы саяси
– экономикалық ... ...... Иран ... болысамыз
деп мұсылмандарды қоршауынан басталады.
Ғасырлар бойы билік жүргізген Сасани патшалығын күйретіп, Иран ... ... ... ... ... ... келген еді.
Мұсылмандар VII ғасырлардың орта шенінде [642]. Орта ... ... ... ... Сырдарияның Солтүстігін мекендеуші еді.
Йсқұттың “Мекендер жинағы” атты ... әр ... ... ... ... және ... бір – ... үнемі соғысатынын жазады.
Мұсылмандардың түркілермен алғашқы әскери қарсыласуы 642 жылы Мәру
қаласының маңында, Ахнаф Қойысұлы жетекшілігіндегі ... ... ... ... ... бар. Алайда, арабтармен соғысқан Сасани
жасақтарының құрамында түркілердің болғаны жіне ... араб ... ... ... ... кезегуі, осы қатынастардың
сәл әріректе басталғанын көрсетеді. Ғалым Гиббтің ... ... ... ... ... ... ... әскері, сонау Әз –
Омардың ... ... ... қарсыласып қалған-ды. Оның
үстіне арабтардың жағырапиялық орталығы арабтардың басқа ұлттарымен ... ... еді. ... нәтижесінде арабтар шектеулі мәдени
қатынастар орнатып, тілдерімен мәдениеттерімен сыртқы ... ... ... ...... ... ... болмауы,
табиғат байлықтарының табылмауы олардың шөлді – ... ... ... ... тыс ... ... ... құлдық мінезден
аулақ, жасықтықтың не екенін білмей өмір сүрген. Ауыр тауқымен көрмеген,
жаугершілікке ұшырамаған олар қорқудың не екенін білмейтұғын деп ... ... Азия ... хақ ... ... ең алғашқы һидаят
тұқымын сепкен, көптеген мешіттер, оқу ... ... ... ... Құтайба Мүсілім ұлының (715) түріктердің ислам дінін
қабылдауына да ... ... өте ... жылы ... ... ... аттанады. Оны жеңіп билігін
орнатқан құтайба, ініс Абдуллаһ ... ... ... ... да, оған ... ... қалдырып, Мәруға қайтады.
Осы арада 711 жылы Білге қаған (680-735) мен Күлтегін басқарған
отрядтар түргештерді қуып ... ... ... ... Бұлағы деген жерде
түргештерді тықсыртады. Екпіні басылмаған ... ... ... ... ... ... ... Бұл жорыққа Тоныкөк те
қатысқан еді. 712-713 жылдары Құтайба Шаштықтар мен ... ... да, 714 жылы ... ... ... ... мен мұқырлар сияқты түріктер алғашқы мәліметтер VII ... ... ... онда ... дулудың бес тайпасы құрамында атап
көрсетілген. 659 жылы Батыстүрікттік қағанатты қытайлықтар жаулап алған
кезде ... екі ... ... согэ және мако ... өмір ... Іле
өзені алқабының жоғарғы бөлігіндегі Ву – лоуды және ... Іле ... Го – ... ... ... ... тарихы” түркештердің
шығу тегі мен қай этникалық топқа жататындығы жөнінде тек ... ... ... ... ғана ... ... ... талдауымыз бойынша
“сарылар” байырғы тұрғындар мұқырылар, ал “қаралар” – ... ... ... бір халық боп кетсе де, әлі де ... ... ... бөліктігін әлі ұмыта қоймаған.
Түркештер саны жағынан өте көп халық. Хан Согэ дәуірлеп тұрған шағында
әскерінің саны 300 ... ... еді. Бұл ... түркештердің өздерінен
басқа олар Батыстүркіттік қаңанатты құлатқаннан және Ашин мемлекетін қиып
өткеннен кейін өздеріне бағынған ... ... ... ... енді. Ал соның алдында ғана әулет негізін қалаған Үшжелінің тек
140 мың ғана жауынгері ... ғой және ... өзі де ... ... сол ... ... құрметтеуі мен сеніміне бөлінуі,
сөйтіп көшпелілердің оған сенуі арқасында ғана осылай болды емес пе?!
“Қара” тектілер аз еді, ... олар 300 мың жан – ... ... яғни олар ... ... ... үштен бірін құрады.
Әрбір ер – азаматы - жауынгер болып ... ... ... үшін
әскердің халыққа қатысты есеп коэфицентінқолдана отырып, белгілі бір
дәлдікпен түркештердің адам санын айқындауға болады. Олар 500 ... ... адам ... ... ... Егер тан ... барынша гүлденген
шағында (754 ж.) Қытай халқының саны екі жыныстан бар болғаны 58 миллион
жанға жеткенін ескерсек, сол кез үшін бұл өте көп. ... ... ... ... ... олардың Империяға ... ... да ... ... Сол ... ... ... айналды және кешікпей – ақ байқалды.
Тан әәлеті Батыс өлкесінен айырылғанына ... ... ... түркештердің және арабтардың жаулап алушылығын ... ... деп ... Тек далалық және атты әскер мен
талантты генерал ғана қажет болды. Өлтірілген хан ... ұлы ... жапа ... жүрген түркіт ханзадасы Хянь ... ... ... ... керек болысымен оған кешірім жасалды.
703 жылы шығыста бітімге қол жетісімен, 704 жылы ... ... да ... ... екі хан – Хуай-дао мен Хянь әскерлермен
жіберілді. Хянь Шу өзенінің батысындағы 30 мың үйді тыныштандырды.
Империя ... ең ... 704 жылы ... ал ... соң 705 жылы батыс
түрікттері мен қарлұқтар берілді. 706 жылға қарай бастапқы ... ... онда ... ... ... ... болады? Бұл оп-
оңай: оңтүстік жақтан оларды арабтар қыспаққа алды. 705 жылы ... 706 жылы – ... ... үлгерді, бірақ соғдылықтар мен
“түріктер” ... ... ... ... ... хабарындағы бұл “түріктер”
түркештер еді. Жаңа ортақ ... ... ... ... татуластырды, ал қытай министірлерін оңтүстік – батыстағы
қажетті тосқауыл ретіндегі жаңа мемлекетті мойындауға ... ... ... ... не ... ... ... жерлерді бағындырып,
түркештерге аяушылық ... және 706 жылы ... ... ... қандай еңбегі үшін ұсынылғандығы түсінікті бола түседі. 707 ... ... тағы да ... кері ... ... дипломатия мен пара беріп ... ... ... ... 709 жылы ... дана ... ... суреттеп жазды: “Табғаш
қағаны біздің жауымыз болды. Он жебе қағаны (батыс ... ... ... ханы Согэ – Л.Г. ... ... болды. Бәрінен де біздің
нағыз ... ... ... ... ... Осы үш ... өзара
ақылдасып: “Иә, біз Алтун тобырларына барайық” – деді. Олар осылай
ақылдасып, ... ... “иә, біз ... ... ... қарсы жорыққа
аттанайық. (Бұдан батыс жақтан, түріктердің тылына түйдектелген соққы
беру алдын – ала ... ... – Л.Г.) Егер біз ... қандай болғанда да ол бізді жеңеді: қаған – батыр, ал оның
кеңесшісі – ... ... ... ... сол батыр. Біз үшеуміз бірігіп,
жорыққа аттанайық”. Түргеш ... ... ... ... ... ... - деді ол, - ал түрік халқы абдырап қалған, оның оғуздары, ... ол, - ... ... ... да ... ... ... және
одан құтылу үшін жауы күтпеген жол ... тиіс еді. Олар соны ... ... хан кеңесшісі қызмет орнын Қапаған хан тұсында да ... ... ... ... ... ... үзбеді, қайта
өзінің қызы Пофты тақтың ... ... ... шады ... ... ... ... да нығайта түсті. Қағанаттың батыс
шекарасында әскеріне қолбасшылық жасай жүріп, Могулянь 709 жылы чиктердің
облысына басып кірді және Енисейдің бас ... ... ... ... Орпен
маңында олардың әскерлерін тас – талқан етті және ... ... ... Дәл сол ... ол ... ... ... территориясын
өзіне қаратып алды, бірақ басты жау – ... ... ... қорғаныс –
Саян жондарының арқасында өзіне ешнәрсе өзіне ешнәрсе ... ... ... Чиктер мен аздарды жеңіп алу қырғыздардың шапқыншылық жасау
қаупін кейінге шегергенімен, оны шапқыншылық ... ... ... оны ... жоқ – ... кезде Тоныкөк билік ісіне тағы да килікті. Ол бастамашылдықты өз
қолдарына алып, жазды күтпей қырғыздарға ... ... ... ... ... пайдаланып, оларға күйреуге соққы беруді ұсынды. Бұл орайдағы
ең үлкен қиыншылық Саян жондары арқылы әдеттегіден өзге ... ... ... ... ... ... ... өтетін асу күзетіліп тұрды.
Асуға атой салу ақылға сыймастық нәрсе болар еді, ... ... 80 ... ... ... ... түркештер мен табгаш – имперліктер ... ... тұра алар еді. ... ... ... жағынан
қырығздардың зор артықшылығы болды: олар ... ... ... ... ... ... өмір сүрд. Қалай дегенде де
сабан – топанның көп болуы жылқыларын үйлерінен онша ... ... ... ... мүмкіндік берді. Түріктер өз жорықтарының тек кенеттен шабуыл
жасағанда ғана табысты болатындығына үміт ... ... ... ... алған жолбасшыны Тоныкөк “далалық аздар арасынан” тапты.
Ойға алынған бұл жорық өте бір өжет ... көп ... еді, ... ... ... ... ... тағайындап, оған өзінің жақсы көрмейтін
жиендерін көмекшілікке берді. Одан арғы оқиғаларды Тоныкөктің өзі тамаша
етіп баяндаған: ... ... ... ... ... мен атқа қоныңдар!
– дедім. Ақтермелер өзені арқылы өтісімен мен лагерь құрып тоқтаңдар, -
деп ... ... осы ... ... ... нәрсе, дұрысырағы, қалдыруға
болатын нәрсенің бәрі түгел қалдырылған болуы керек. – Л.Г.) Атқа отыруды
бұйырып, мен қар арқылы [дұрысы қар ... жол ... Мен ... ... ... жетектеп, жаяу, ағаш сырықтарына сүйеніп таудың
үстіне шықтым. Алдағы адамдар жолды таптап тастаған екен, ... ... ... тау шыңының арғы жағына астық. Үлкен қыиыншылықпен біз төмен
түстік, сөйтіп он түннің ... ... ... ... үшін күндіз
жүруден сақтандық) қар үйіндісін айналып ... ... ... жеттік.
Жолдан адасқан жолбасшымыз түйреп өлтірілді. Біз Ан өзенінің ағысы
бойымен төмен қарай жүрдік. Өз ... ... шығу үшін біз ... бұйрық бердік, ал аттарымызды біз ағаштарға байлап қойдық. (Сірә,
біразы артта қалып, үсіп кеткен болулары керек. – Л.Г.) ... де, ... біз ... ағытылып шабумен болдық. Қырғыздарға біз ұйықтап жатқан
кездерінде тарпа бас салдық... найза ұшымен жол салдық. Олардың ханы ... ... ... ... ... ... атой сала тиісіп,
оны аздаған жеңіліске ұшыратты.
Түркештердің сан жағынан басымдығы онша көп болмағанын атап ... Оны ... өзі ... айқындаған: “олардың екі қанаты жарты
еседей көбіректеу болды”. Сірә, “он түмен” “он ... ... ... және дұрыстап толықтырылмаған болар. Оның үстіне ... ... ... ... ... шығын келтірді ғой. Бірақ соған
қарамастан түркештер естерін жиып, ... ... ... ... жасады. Бұл арада түрік атты әскерлерінің жауынгерлік сапасы
қайтадан ...... ... ... ... ... ал Согэ
қаған қолға түсті. Түргеш мемлекеті құлады. “Он жебе бектері мен халқы
түгел келіп, бәрі ... ... ... ете әрі ... ... түсе ... отырып, түрік әскері оңтүстікке бет
алды, сөйтіп, түріктер “Темир Қақпа” деп атайтын Бұзғал өткеліне ... Онда ... ... мол алым – ... ... ... Алайда
түріктердің одан әрі Орта Азияға оңтүстігінен киліккен арабтар ... ер ... ... шабуыл жасады”. Тек Күлтегіннің шегінуді
тасалаған ерлік арпалысы ғана түріктердің негізгі күшінің жау ... ... ... ... Бұл ... жөніндегі сабыс тіпті
Тибетке дейін ... ... ... ... өзін ... ... ... ол
оңтүстікке қарай шегінген түркештерді және Кошу – түтікті, яғни ... әлі де ... ... ... ... бектердің бірін тас –
талқанын шығара жеңе ... ... ... та тамаша орындалды: 710-711
жылдары батыстан туатын қатер толық жойылды.
Өз әскерлерінің толық жеңіске жеткендігі, ... ... ... болғандары туралы хабар алағанда Қапаған хан батысты толық
жауланып алынған және ... ... енді өмір ... ... ... ... да ол ... Чженге: “Сіз өзіңіздің бірге туған
ағаңызбен өзара ... өмір сүре ... ... ... ... ... ете алар ма екенсіз?”, - деп, 711 жылы екеуінің де
бастарын шаптырды.
Алайда ол өз ұйғарымымен ... ... ... ... ... ... Қара ... жағалаулары мен Тарбағатайда өмір
сүрген қарлұқтар “бостандық пен тәуелсіздік үшін” түріктерге ... Жаңа ... ... ... ... ... бірнеше жылға тұсап
тастады. Мұқырылары (қыт.могэ) түріктерге бағнған Батыс Жоңғария ... ... ... ... 713 жылы Мохэдо Түтін (Баһадүр – тудун) деген
біреуді “соғыста ... ... ... ... ... тәуелді
иеленушісі етіп қойғанына қарағанда түріктер Соғдыда табан тіреп қала
алмаған. Батыс түріктерінің 714 жылы ... ... ... ... ... де табысты болмады. ... ... Ашин ... ... ... ... талқандап, олардың көсемдерін жоқ
қылды. Осы жеңістен кейін қарлұқтар, хулувулар және сүйініштер өздерінің
Империя қол астына өткендерін (әрине, жалған) ... ... ... және ... ... одақ ... ғасырдың ортасына таман имперліктер түріктердің Соғдыдағы барлық
табыстарын жоққа шығрды. Бірақ, қарлұқтардың ... ... ... қойғаны сияқты Тибеттің қимыл әрекеттері де ... ... ... буып ... ... ... Соғды мен Тохристанды
бағындыруды аяқтап үлгерген арабтар ұтты.
711 ... ... ... ... қимылдарын Батыс өлкесіне
ауыстырды. Олардан аман ... ... шато ... Баркөл көлінен
империяның Бәйтіндегі гарнизонына қорғаныш іздеп көшіп келді. 713 жылы
тибет әскерлері Ферғана алқабына ... ... ... одақ ... екеулері Ферғанаға өздерінің Алуд деген итаршысын отырғызды. Бірақ
715 жылы Құша уәли ... ... мен ... тайпалардың
жасақтарына сүйеніп, Ферғанаға басып кірді, озбыр жауызды қашып ... ... ... ... билігін қалпына келтірді. Тибеттіктер ... ... ... ал араб – ... ... ... тұрақтанып
қалды.
Үшінші соққы. Бірлестіктің батыстағы сәтсіздігі түріктер үшін қытайдың
шығыстан шабуылдау қаупін жоя алған жоқ. ... ... Гоби ... жасау әрекетін жүзеге асыра алмас еді. Өйткені түріктер олардың
таңдалуы атты ... ... ... ... ... алған-ды. Міне,
енді империя әскерінің үлкен бөлігі ... ... ... ... шабуыл жасайтын тұс осы жер делініп Маньчжурия, оның
татаптар тұратын дәл батыс бөлігі таңдап ... жылы үш ... ... жүз жиырма мыңдық қытай әскері
татаптарға тарпа бассалғанымен, тас – талқаны шыға жеңіліп ... ... ... ... кезінде олардың “бірнеше ондаған мың” жауынгерлері
қаза тапты және “екі генерал тұтқынға берілді”. Татаптар ... ... ... етті, ал ол тұтқындарды өлтіруге бұйрық берді. “Ол
кездері ... ... ... қам жеп, жуасытуға уақыттары әскерлері
арабтар мен тибеттіктерді Ферғанадан қуып шықты. Бірақ 716 жылы ... ... ... ... ал 717 жылы арабтар мен
тибеттіктер қайтадан империяның Қашғардағы бекінісіне ... ... ... ... әр – ... ... ... түркілердің биік
мәртебелі әскери – саяси ... ... ... осы ... (833-884 ғғ) ... ... жалғасқан. Самарқанд, Ферғана,
Ұсрұшана және Хорасаннан келген түріктерден құрылған ... саны жыл ... ... 7 ... сонсоң 18 мыңға, ал кейбір
деректер бойынша 25 мыңға дейін жеткен олардың ішінде Афшин, Бұға әл ... Бұға әс – ... ... Ахмад Тұлұнұлы, Рәшид әт – Түрки, Ашнас,
Уасыф, Хақан ... Алп ... ... ... ... Фәтіх Хақанұлы
қатарлы есімі күллі мұсылман жұртына әйгілі дарынды қолбасшылар пайда
болды. Түрік ... ... ... ... аса ... ... ... Мұғтасымның кезінде (833-842) түрік әскері үшін ... ... ... ... ... ... ... Түріктердің
Бағададтағы қуатының күшті болғаны соншалық олар кімнің халифа болатұғына
дейін араласатын болған. Мысалы, түрік қолбасы Уасыф 861 жылы халифа әл ... ... ... баласы Мұнтасырды таққа отырғызған. Қысқа
уақыт ғана таққа отырған Мұнтасырдан ... тағы да ... ... ... әкеп ... ... ... жеке басының
сенімділігі қамсызданбаған соқ, Бағдадтқа көшіп кетеді. ... ... ... ... Мұстайынды өлтіріп, орнына зынданда тұраған Ибн әл –
Мұғтазды қояды. Түрік ... жаңа ... олжа ... талап етеді.
Халифа олардың талабын орындай алмайды. Халифаның ... баса ... оны ... ... өлтіреді. Оның орнына ... ... ... ... ... бұл ... ... үшін
түрік Мұса Бұқаұлы тарапынан өлтіріледі.
Түріктердің халифалықтағы құдіретінің артқаны соншалық, олар Бағдадтың
бұйрығын ... ... ... ... өз ... ... еді.
Мысалы, Мысырда мемлекет орнатқан Ахмедтің ... ... ... ... (құл) ... әскерінің бірі еді. Тұлұн-тоғыз-оғыз
тайпасынан шыққан адам. Құлдар қолында ... ... осы ... ... халифалықтың ең беделді уалиятының бірі саналған Мысырдың уәли
болып тағайындалады. Мұның өзі ... ... ... мемлекеттік
лауазымдарға тағайындалғанының дәлелі болса, екіншіден – мұсылмандардың
адамның шыққан тегіне немесе құлдығына байланысты қарап ... ... ... ... өз билігін мықтап алған соң, жеке
әскерін жасақтандырады да 868 жылы ... ... ... ... жылдар аралығында өмір сүрген. Бізде Мысыр десе ... ... т.т. ... ... ... ...... туралы айтылмайды.
Бір қызығы, Мысыр топырағы түркілерге ұнаған болу ... ... ... ... соң бірі орнатыла береді. 905 жылы тұлұндықтар
әулеті құлағаннан соң, бірнеше жылдан ... ... ... болып, бұрын
Сурияның әкімі болған түріктекті ... ... ... тағайындалады.
Ол өзінің тәуелсіздігін жария етіп, 933 жылы Ихмидтіктер мемлекетін
орнатады. ... мен ... да өз ... ... осы ... ... 969 жылы ... жерінде түркілер тарапынан ... ... енді ... еді. 1250 жылы ... ... ... көтеріліс жасап, Мәмлүк
мемлекетін орнатады. Айбектен кейін таққа әйгілі мемлекетін қайраткері
Мұхаммед Бейбарыс отырады. Сол ... ... ... Аббасилердің
орталығы Бағдадты жаулап алып, шауып талқандайды да халифа ұрқынан бір
адам Бейбарыстың көмеймен Мысырға ... ... ... ... ... мәмлүктер ойсырата жеңіп, кейін қайтарады да,
халифалылықтың ... ... ... 1380 жылы ... ... мәмлүк билігін нүктелеп, өз үстемдігін мойындатады. 1517 ... ... ... Османия патшасы Сұлтан Сәлім (1470-1520) Черкез
мәмлүктерді Ридания соғысында жеңіп, ... мен ... ... ... ... Осман түріктеріне өтіп, Сәлім ханнан кейінгілер
падишаһ атағымен қатар халифа атағын иемденеді.
Ауғаныстан, Пәкістан, Үндістанды бағындырған ... ... де ... ... ... тарапынан орнатылған Самани билеушісінің жоғары
дәрежедегі әскер басы болған Алп ... ... ... ... 961
жылы қайтыс болған соң, көтеріліс жасап, өз хакімиятын орнатуға тырысады.
Төңкерісті жүзеге асыра ... ол ... ... ... ... ... ... орнатады.
Аббас Ханодоны (751-1258) кезінде түркі халықтары түгелдерліктей хақ
дін Исламды қабылдады. Түркілердің ойшылдары, ақылманды оқымыстылары, ... ... ... жүрген көрегенді азаматтары хақ діннің ... ... һәм ... екенін, өздері аңсаған әділет пен рухани
тыныштықты тек дінде табылағанын аңғарады.
Ең алғашқы мұсылман ... ... ... ... сұрақтың
жауабын, академик Бартольд және профессор Танйұ ең ... ... ... ... ... емес, 732 жылы Исламды ... ... 68 жылы ... дін ... ... дәулеті болған дейді.
Демек, Пайғамбарымыздың қайтыс болғаннан соң (632 ж.) не бары 100 ... ... ...... ... ... екен 2032 жыл бұл
тарихи уақиғаның 1300 жылдығын атап өту ... ... ... ... ... батыс өңір аймақтарының бір кездері осы ... жері ... ... ... Қазақстанның
Оңтүстігіне Талас соғысы (751 ж.) арқылы, ол батысына Хазарлар арқылы
(732 ж.) тым ... ... көз ... Танйұ «Түріктердің діни тарихы» атты ... Х ... ... ... ... ... деп танып, былай дейді; «920 – 921
жылдары қызылбастардың Хорасан аймағында мұсылмандықты насихаттағанын
байқаймыз. ... ... ... 920-960 ... ... ... ... исламды қабылдайды. Қарахан Бұғырахан Хорасандағы қызылбастыларға
жорыққа аттанып, оларды жеңіліске ұшыратты. Исламият 940 – 950 ... тауы мен ... ... ... Түркі халықтарының
тарихындағы осы маңызды уақиғалардан соң, Х ... ... ... ... 80 ... ... ... ғасырда Исламият барлық Орталық Азиядағы ... ... ... бұл ... ... ... Фұад ... де қуаттайды: «Әр
халде, һижри V – ғасырда түрік әлімінің ... ... ... Ислам мәдениетінің құрамында болғанын және Исламды қабылдағанын
көреміз» [М.Бұлтай].
Осыдан он төрт ғасыр ... яғни VІІ ... ... ... ... ... жаңа дін – ислам біріктірген арабтар Арабия
түбегінен кең тарихи саханаға шықты. Пайғамбардың ... ... ... олар ... ... Инд ... дейін созылып жатқан
орасан зор мемлекет құрды. Араб халифатының бір қарағанда, ... ... ... ... бірі пайда болып, бірақ елеусіз жойылып
кетіп отырған көптеген ... еш ... жоқ ... ... ... ... әрбір ел өз бетінше, бұрынғы қалпымен өмір
сүре ... еді. ... ... ... ... билікке келуімен
өзгерді. Осы кезде барлық ... ... ... ... халифаттың барлық аймақтарында ислам діні ... ... ... ... мен ... ... тілі – араб ... енгізілді. Халифаттың батыс бөлігінде – ... ... пен ... ... ол ... – бірте жергілікті халықтың ана
тіліне айналды. Сөйтіп, Аббаси халифатының ыдырауы қарсаңында, яғни ... ... ... оның орыс ... бір ... арабтандырылды.
Жаулап алушылардың өз ғана тобы аса көп ... ... ... ... ... ... тұрсын, керісінше оларды ... ... ... Оның ... араб тілінің жеңісі араб
үкіметі шараларының нәтижесінд емес, керісінше оның еркіне ... ... ... ... ... арасында ислам дінінің таралуы халифаттың
бүкіл қаржы жүйесін бұзды, үкімет мұсылман емес ... ... ... таралуын тіпті де қаламаған еді: христиандарға арабша
сөйлеуге және өз балаларын мұсылман мектептеріне ... ... ... ... ... ... көп халықтың дініне айналды.
Орталық Азияның Қиыр Шығыс аудандарының өзіне VІІІ ғасырдан бастап ... ... ... өз ... ... ... және оның негізгі жолы
бұл дәуірде сауда жолдары болған.
Түріктер ... ... ... ... ... ... Орта ... ирандық саманилер әулеті билік құрған кезден
басталды. Саманилер арабтар бастаған «дін ... ... ... әрі жалғастырып, әлі де болса ислам дініне өтпеген түріктерге қарсы
жорықтарын ... 839 – 840 ... ... ... Нух ибн ... ... ... қаланы бағандырды, сөйтіп жүзімдіктер ... ... ... тұрғызды [19]. 859 жылы оның ағасы Насыр І
Ахмед Ибн Асад Шауғарды жаулап алды. ... ... ... ... Ибн Хардадбектің: «Фарабтың бас қаласы Кедерде мұсылмандар
мен түрік – қарлұқтардың жасақтары болды», - деген ... ... ... [20]. Тек ІХ ... ... ғана, атап айтқанда, 893 жылы Талас
өңірі басып алынды [21]. Сол кезде ... ... ... ... ... ... Қадырхан өз ордасын ... ... де, ... ... ... әрекетін жүргізе береді. Қарлұқ
қағандығы дәуірінде, негізінен, Оңтүстік ... ... аз ... араб үстемдігі орнығады. Бұл қосып алынған ... ... ... ... ұраны «дін жолындағы күреске» ... ... ... ... ... ынталандырылып отырылғанын айта
кету керек. «Мәуереннаһрда басқа харадж салығы салынбаған бірде – ... ... - ... әл – ... ... ... қандай да болмасын
салықтан босатылуы – дін жолындағы күреске ынталандырудан туындаса керек.
Испиджаб, сондай – ақ, араб ... «дін үшін ... ... деп
көрсетіледі [22]. Х ғасырдың географтары онда ғазилердің (дін жолындағы
күрескерлер) өте көп болғандығын атап айтады.
Алайда, саманилердің бұл ... ... тек ... ... ғана ... және де ... алынған жерлердің өзінде
жорықтардан тәуелсіз Мәуереннаһр тұрғындары өз бетінше бейбіт қоныстануы
жүріп жатты. Бұл дәстүр соғды дәуірінде – ақ ... еді. ... ... ... ... айналғаннан кейін мұсылмандар бұрын
соғдылықтар бастаған қоныс аудару ... әрі ... ... ... төменгі ағысында үш мұсылман қаласы – Жент, Хувара
және Янгикент (арабша ал – ... ал – ... ... ... пайда
болды. Араб географтарының хабарлауы бойынша бұл қалалардың халқы
мұсылмандар еді, ... олар ... емес ... ... ... Жаңа ... ... тұрады, бірақ ол гузда ... ... қыс ... гуз ... тұрады. Оған таяу жерде Джент
пен Хора ... ол ... де ... ... ал, ... қолында», - дейді ибн Хаукаль [23]. Бұдан аталған қалалардың
саманилер жаулап ... ... емес ... ... ... қоныс аударғандардың салған қалалары екеніне
көз жеткізуге ... ... ... Талас та, бейбіт қоныстанушылар негізін салған
жаңа қоныстар да Орталық Азиядағы сауда қызметтерін кеңінен ... ... ... ... ... бірі – ... ...
Ертіске қарай сауда жолы жатты [24]. Мұсылман ... ... бірі ... ... Үш ... дала қоршап жатқан, Хорезм
ежелден – ақ көшпенділермен кең сауда – саттық байланыстарын ... ... бұл ... ... дәуірінде одан әрі кеңінен өрістетеді. Мал
шаруашылығы өнімдерінен басқа дала халқы аңшылық және ... ... ... де ... жасап отырған. Хорезм базарларында түрік
және славян, дала ... ... мен ... ... өте ... ... ... бір бөлігі Хорезм базарлары арқылы
транзиттік жолмен ары қарай – ... Азия ... ... ... ... Сырдария бойындағы қоныстарды салуға атсалысқан болуы
мүмкін, бірақ олардың негізгі қызметі ... пен ...... Еділ өзені бассейніне қарай бағытталды. Бұлғарлардың ислам дінін
басқа түркі халықтарынан бұрынырақ ... ... ... ... ... ... ... байланыстарымен түсіндіреді. Араб
авторы әл – Истахридің (ІХ ғ.) ... ... ... ... мұсылмандықты қабылдады. Олардың бәрі ғазилер. Фараб, ... ... ... ... көп. Олардың бәрі мұсылман. Ешкімге
бағынбайды», - делінген [26]. Бұл дерек Сыр ... ... ... ... – ақ мұсылман дінін қабылдағанын айқын түрде дәлелдейді.
Сонымен, саманилер дәуірінде Орталық Азия даласына исламның тарауы тек
жаулаушылық жолымен ғана ... ... ... де, ... ... ... қабылдаған соғдылықтардың бейбіт қоныс тебуі және сауда жолдары
арқылы жүргенін ... Азия ... одан арғы ... ... ... яғни Х ғасырдың аяғы – ХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... рет ... дінін мемлекеттік дін
етіп жариялады. ... ... ... ... ... ... деп жариялаған қаған Сатұқ – Боғра хан (955 – 956 жж.) болды,
ол өзіне Әбд Әл – ... ... ... есімін қабылдайды. Ал оның баласы
Боғра – хан Харун Мұса исламды мемлекеттік дінге айналдырады. Зерттеуші
С.Сыздықов ... ... ... шейх ... ... ... алынған мына бір деректі келтіреді: «Бурахан (Харун
Боғра хан) діншіл, білім сүйгіш еді. Иман – ... өзі үшін ... ылғи да: ... ... ... ... ... және
ылғи да сенің ықтиярыңды орындамақ үшін еңбек еткен Сүлеймен ұлы Харуннің
халін жақсылыққа жеткізе көр» - деп ... ... ... ылғи да
Тәңірі жіберген құлы деп ... және ... ... ... Әр жұма күні білімділеді жинайтын» [27].
Қарахандар мұсылман дінінен тек өзінің идеологиялық қаруын ғана ... ... ... ... діни бірлік негізінде тұрақтандыруды көздеді:
исламның бұл жағдайдағы қызметі қоғамда әлеуметтік ... ... ... ... сайды [28]. Қарахандар қоғамы өзінің әлеуметтік
– экономикалық дамуы Араб халифаты ... ... еді. Бұл ... ... жалпы заңдылықтарымен анықталады. Нақ осы қоғамның тарихи
дамуы, - деп жазады Т.С.Саидбаев, - ... ... ... де, бірақ
оған ұқсас болғандықтан, исламды үстем идеология ретінде қабылдауға алып
келді және оның топырағына ... ... ... ... ретінде
қызмет етті [29]. Орыс тарихшысы Н.П.Остроумовтың: «Көне арабтардың
тұрмысы мен рухани даму ... Орта Азия ... ... ... еске ... [30]. ... сөздері де осы ойымызды дәлелдей
түседі.
Сонымен бірге, қарахандардың ислам дінін мемлекеттік дін ретінде
қабылдау ... тек ... ... ... ... немесе
мемлекеттің идеологиялық қажеттіліктерімен ғана түсіндіру бұл мәселеге
біржақты қарағандық ... еді. Іс ... ... ... ... ... яғни діннің негізгі қағидалары
халықтың жүрегіне ... ... оның діни ... ... де ... діні көп ұзамай мемлекеттік дінге айналған болуы
керек. Қарахан мелекетінде исламның мемлекеттік дін статусын алуы ... ... Азия ... ... дініне айналуы үшін қолайлы
жағдайлар туғызды. Мысалы, В.В.Бартольд ... ... қол ... ... ... ... ... мәліметті келтіреді: 960
жылы ислам дінін 20000 киіз ... ... ... түріктердің бір
тайпасы қабылдады. Өкінішке қарай, бұл мәлімет тек Бағдад жылнамасында
ғана кездеседі екен, ал араб ... ... де, ... жазылған шығармаларда да мұндай мәлімет жоқ. Бізге ... ... ... ... ... бұл ... тайпасы қалай
аталғаны, олардың қай жерде өмір сүргені жөнінде ештеме айтылмайды.
Көпшілік шығыстанушы – зерттеушілер ... бір ... ... ... қараханадар өздеріне көрші түркі тайпаларына, егер олар
ислам дінін қабылдайтын ... өз ... ... еркін түрде
пайдалануға рұқсат беріп отырған [31]. Сондай – ақ Махмұт Қашқаридің
Арслан ... ... ... ... ... ... ... хан жағында 40 мың мұсылман ... ал ... ... 700 мың ... ... ... ... соған
қарамастан қарахандар жеңіске жетеді [32]. Махмұт Қашқаридің ... ... ... саны едеуір асырылып берілген болуы
мүмкін. Алайда Қарахандардың әскери жорығы ғазауат ... ... өте ... ... ... саяси және әскери табыстары Орталық Азия
территориясында исламның ... ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы мұсылман иеліктерінің шекарасы туралы
Махмұт Қашқари мәлімет береді. Шығыс Түркістанда отырықшы аудандар ... ... ...... мен ... ... солтүстік жол мен
Хотаннан Тарим өзені құятын Лобнорға ... ... ... ... ... ... біз ... байланысты мынадай мәлімет аламыз:
Усми-Тарим – Ислам жерлерінен ұйғырларға ... ... және ... ... ... ... ... аты аты» [33].
Х ғасырда исламды Сырдарияның төменгі ағысында мекен еткен оғыз
халқының бір ... ... ... ... ... ... ... өз әрекетін мұсылман қалаларын кәпірлерге (пұтқа ... ... ... ... ... бастайды. Оғыздардан шыққан
селжүк және осман әулеттерінің ислам өркениетіне қосқан үлесі жалпыға
мәлім.
1043 ... ... ... Азия ... ...... жүрген
түріктердің бір бөлігі мұсылман дінін ... ... ... ... ... ал ... Баласағұн маңында қыстайтын», -
дейді В.В.Бартольд. Бұл қыпшақ тайпалары болса керек. Олардың жаз ... ... ... көршілес жатқан. Бұлғарлардың қатарында
бұрынырақ ... ... ... ... ... ислам дінін
қабылдаған отырықшы қыпшақтар да болған еді. Бұны ... ... ... ... ... еуропалық христиан миссионерлері де көрсетеді.
Г.Рубрук ... ХІІ ... ... ... жасаған саяхаты кезінде
Еділ өңірінен өтіп бара жатып, бұлғарлар туралы: «Мұнда Мұхммедтің заңын
қай «албасты» (дьявол) әкеліп тастағанына таңым бар» - деп ... ... ... тілдес тайпалардың исламдануы біркелкі болған жоқ: Еділ
бойы «бұлғарлар мен түркештер ) Х ғасыр бойында жаңа ... өту ... ... ... және Таяу Шығыстың мұсылман орталықтарымен
тығыз байланыстар орнатылса, ал ...... ... бұл істе ... ... ... Бұған себеп болған отырықшы аудандар мен ... ... ... ... ... ... ... еді. Алайда
бұл тұжырымды біржақты қабылдауға да болмайтын сияқты. ... ... ... ... ірі ... бірі – ... ... исламдануы жөнінде тарихнамада үлкен дау – талас орын ... да бұл ... ... ... жөн ... ... тарихындағы исламның рөлін барынша төмендететін ... ... ... тарихнамасында қыпшақтар ХІІІ ғасырға ... ... тыс ... ... пікір үстем болды. Осыған байланысты
кеңес идеологтары «пантүрікшіл» ғалымдарға ортағасырлық ... ... ... ... ... үшін ... ... «Тек «пантүрікшілдер» ғана емес, сондай – ақ ... орыс ... ... да ... ... ... жетістіктерін атап
көрсеткен болатын. Атап айтқанда, ХІХ ғасырдың атақты орыс ... ... ... ... ... басым бөлігі
мұсылман дінін тұтынды» - деп жазады [34].
Батыс тарихнамасында орта ғасырлық қыпшақтар көшпелі ... ... ... ... мен ... ең ... рет ... пікір
айта отырып, егіншілікпен айналысатын аудандармен ... ... ... ... ...... отырықшылыққа өте бастады деп атап
өткен еді. Мұндай фактілерді ... мен ... ... да ... ... Жетісуда көшпенділікпен күн кешкен тргештердің, оғыздар
мен қарлұқтардың және т.б. көшпелі халықтардың ІХ – ХІ ғасырларда ... ... ... Бұл процесс түріктермен көршілес соғдылықтар
мен хорезмдіктердің елеулі түрде түріктенуіне алып келген болатын ... ... ... және ... жағынан зерттеген
Г.В.Григорьев те осындай қорытындыға келеді. Атап ... ол: ... таза ... ... ... көшпенді халықтар белгілі
дәрежеде егіншілікпен де айналысады», - деп ... [36]. VI – ... ...... ... ... білеміз,
көшпенділер егіншілікпен және аңшылықпен де айналысып ... ... ... ... ... жатақтарға айналып отырғанын
тарихтан жақсы білеміз, - деп ... ... ... ... ... «басқа жерге көшпейтіндер мен соғысқа қатыспайтындар»,
дер жазыпты. Сондай – ақ, қыпшақтар қоныстанған аймақтарда, ерте ... ... – ақ ірі – ірі ... ... ескеру керек, бұл
қалалардың халқы археологиялық деректерге сенсек, ... ... ... ислам дінінің таралуы жөніндегі мәселеге ... біз бұл ... тек ... ... ... ғана ... ...
ақ, көшпенділер мен жартылай көшпенділер ... да кең ... ... мен ... халқымен салыстырғанда Орталық Азияның
солтүстік аудандарын мекендеген қыпшақтар өз ескі нанымдарын шынында да
ұзағырақ сақтады. Алайда ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... еді. Бұл кезде батыс ... ... да ... ... ... ... ... болуы
керек, өйткені оларды орыс жылнамалары «бусурмандар» (яни мұсылмандар)
деп атайды. Исламданудың қарқыны, белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... бойы қалаларымен байланыстарына, Хорезммен
саяси қарым – қатынастарға байланысты ... ... ... исламды шонжар
өкілдері, хадар, қолбасшылар, жалпы, неғұрлым саналы, рухани ... ... ... Қожа ... ... және оның ... мектебі көшпелі
халықтар арасында ислам дінін таратудағы миссионерлік қызметін табысты
түрде жүргізіп, ... өзі ... ... ... ... ... деген атаққа ие болған еді. Иассауи исламды дәл осы көшпелі оғыз
– қыпшақ тайпалары арасында жүргізді. Оғыздар мен ... ... ... ... ... қағиданы қабылдау ислам дінін
уағыздау қызметінің шарықтау шегі ХІ – ХІІ ... ... ... ... ... және ... сопылық бірлестіктердің еңбегін жоққа саю
болар еді [37].
Қыпшақтардың ислам ... өтуі ... ... ... атап ... ... ... Селжұқ мемлекеттерінің
ықпалымен жүрген барлық жағынан мұсылмандармен шектесіп жатқан қыпшақтар
алдыңғы қатарлы өркениеттің ықпалынан тыс бола алмады. ... ... ... мен ... ... жаппай мұсылмандыққа
өткізгені және өздерінің осы дінге өткенін көрсетіп олардың жиырма мың
қойды ... ... ... ... осы ... ... ... ерте ортағасырлардағы аса жоғары дамыған мұсылман
мемлекеті – Хорезм ерекше маңызды роль атқарды. Хорезмді аль – Мукаддаси
(Х ғ.) ... ... ... ... несібесіне арзаншылық пен
құнарды жер берді, дұрыс оқи алу ... мен ... ... (оның тұрғындары білгір, ғұламалығымен ерекшеленеді, фикхті
жақсы біледі, дарынды және білімді» Жалпы, этникалық ... ... ... ... даласын бір – біріне қарсы қоюға негіз жоқ: ХІІ – ... ... ... түркілер болған еді. Хиуада (Хорезм)
мемлекеттік іс – ... ... ... ... Хорезмшах –
ануштегіндер гулямдардың (оғыз немесе қыпшақ) ұрпақтары болғаны белгілі.
ХІІІ ғасырдың қарай хорезмшахтардың ... ... ... ... ... қарсы күрескерлер ретінде даңқы
таралды. Хорезм мен Дешті ... тек – ... ... ... ... және оны қоршаған көшпелілер әлемі ретінде ғана бір
– біріне қарсы тұрды. Объективті заңдылық бойынша қыпшақтар ... ... ... сайын тартыла түсуге тиіс болды. Ал саяси жағынан
әлсіреп қалған Хорезм далалықтардың ... ... зәру ... өз ... ... ... ... – білім мен
дінді уағыздап отырды. Сөйтіп Хорезм бірте – ... ... ... ... бастады [38].
Сондай – ақ қыпшақтардың оңтүстік тобы, атап айтқанда, Сығанақ тобы
ХІІ ... – ақ ... ... деп ... ... ... бар.
ХІ – ХІІ ғасырларда қыпшақ хандары Қыран (Икран) мен Алп Дерек мұсылман
дінін қабылдап, ... ... ... ... Қадырхан және Ғайырхан
деген мұсылман есімдерін қабылдаған [39]. Алайда, қыпшақтардың арасында
орныққан исламның әрине, өз спецификалық ... де ... ... ... бұрынғы ата – баба салт – ... ... ұзақ ... ... ... еді.
Сонымен түркілер ислам дінін өз еркімен қабылдаған халықтардың ... ... ... бойынша «бұл жерде мұсылмандар исламды
қарумен ... бас ... ... үгіт – ... ... ... қол жеткізді» [40]. Бұл насихаттың нақтылы түрлері туралы
тарихи деректердің мәліметтері өте жұтаң. ... ... ... ... өмір ... ... келмейтіндей болып көргендігі жөнінде
мәліметтер бар. Атап айтқанда, халиф Хишанның (724 – 743 жж.) ... ... ... ... ұсынанда ол былай деп жауап берген дейді:
«Түріктер арасында шаштараз да, етікші де, ... де жоқ; егер ... ... мұсылмандық шарттарын орындайтын болса қалай күн
көрмекші?» [41]. Бұл жауап ханның ... ... ... ... ... оның жаңа ... саяси себептерге байланысты қабылдағысы
келемегендігінен туындаса керек, бірақ бұл сол ... ... ... Өйткені, жоғарыда айтып кеткендей түріктер бұл дәуірде тек
көшпелі мал ... ғана ... олар ... тұрып,
қолөнермен де, сауда – саттықпен де айналысқан. Сондай – ақ таза ... ... ... араб – ... ислам дінін белсенді түрде
қабылдап, осы дінді басқа халықтар арасында таратудың ең бір ... ... біз ... білеміз.
Орталық Азияның ортағасырлық қалаларындағы (Х ғасырдан бастап)
мұсылмандықтың үстем және мемлекеттік дін ретінде ... ... ... мен ... ... ... ... еді. Түркілер
жеріндегі мешіттер жөнінде Макдиси (Х ғ.): ... ... ... ... ал ... ... ... базардың ішінде орналасқан,
деп көрсетеді [42]. Орталық мешіттер ... ... ... ... ... ... да болған. Тараз бен Меркеде христиандық шіркеулер
мешітке айналдырылды. Сондай – ақ Х ... ... ... Құйрық – төбе (Оңтүстік Қазақстан) қаласынан да табылған.
Баласағұн қаласынан табылған ... пен ... ... ... ... ... ... Мешіт пен мұнара әкімшілік билік пен өкіметтің
ислам дінін қолдағанын көрсететін белгілер болып табылады.
ІХ ғасырдан бастап ... Азия ... ... ... ... ... бастайды. Археолог Б.Нұрмұханбетов 1970 жылы Арыс, Бадам
өзендерінің ... ... ... ... бұл ... алғашқы
ІХ ғасырға жататын мұсылмандық жерлеу рәсімін кездестіргенін жазады [43].
Х – ХІ ғасырларға жататын мұсылмандық жолмен жерленген ... ... ... ... ... жерленген обалар Құйрық – төбенің маңынан
табылған [44]. ХІ – ХІІІ ... ... ... ... ... ... Оңтүстігі мен Жетісуда үстемдік алады
[45]. Бұл ауданда исламның айтарлықтай дәрежеде ... ... ... ... ... да ... Мысалы, ХІ ғасырларға
жататын әйел обасынан табылған (Тараздың батыс шегі – Үңгірлісай мекені)
қола айнада: «Аллаға ... еш ... жоқ» ... жазу бар ... – ақ Тараз маңындағы тас суаттың қабырғасына араб тілінде ... жазу ... Бұл жазу ... суат 1006 – 1010 ... бір ... әйелдің жарлығымен соғылған: «Бұл суатты Әбділмәлік Құтлұқтың қызы
Фатима – хатун Аллаға жақындаудың жолымен жүру үшін және оның ... үшін ... Алла ... ата – атамның және барлық
мұсылмандардың ... ... ... ... ... архитектурада ақсүйек өкілдерінің есімін
мәңгі есте қалдыру мақсатымен оба ... ... ... ... маңызға
ие болды. Талас жазығының мазарларын ең ... ... ... ... ... М.Мендіқұлов, Л.Б.Розиналар
жатады. Кейін, 70 – ... бұл ... ... ... ... ... жалғастырды. Осы ... ... ... ... қарахандар дәуірінен қалған ...... ... ... және Айша бибі ... жан ... ... отырып, олардың ... ... ... ... ... жөнінде айтылады. Сонымен,
монғол шапқыншылығына дейінгі дәуірде Орта Азия ... ... күш ... Мұның тағы бір дәлелі – Қарахан ... ... ... жер ... ... қамтамассыз
етілді, бұл олардың жоғары материалдық жағдайын анықтады» [48]. Дәстүрлі
ислам символдаы бар ... ... [49], ... оқу ... ... ашылды.
Хғасырдың басында Хорасан мен ... ... ... ... ... ... медреселер алғаш рет, яғни Х ғасырда
мұсылман әлемінің Шығыс бөлігінде пайда болған, тек ХІ ... ... оқу ... ... ... және ... ... – Бағдадта
ашылды». ХІ – ХІІ ғасырларда Сайрамда (Испиджаб) рухани оқу орындары –
медреселер және ... – ақ ... ... ... ... ... ... тыс жерледе, атап айтқанда, Орта Азияда
басқа ислам аймақтарымен салыстырғанда мұсылмандық насихаттың ... ... ... түсіндірілетін болар», - дейді В.В.Бартольд [50].
Мұсылмандардың тауарларымен және жалпы ... ... ... ... ... ... ішінде дінінде де қабылдауға асыққан. Монғалияны
мекен еткен халықтар жайында мұсылман әдебиеті ... де ... біз ... деректеріннен 924 жылдың өзінде – ақ Монғолияда мұсылман
көпестерінің болғандығы жөнінде мәлімет алуға болады.
3. АРАБ – МҰСЫЛМАН МӘДЕНИЕТІНІҢ ... ... және араб ... ... Азия ... ... ықпал етті. Соның ішінде, ең алдымен, түркілерде отырықшылық
пен қалалардың ... ... ... тұрмыс мәдениетінің
көтерілуіне, сәулет өнерінің дамуына белгілі дәрежеде әсер етті.
Ежелден – ақ Орталық Азия ... ... өмір ... ... ... ... ... Орталық Азия халықтарындағы
отырықшылық пен көшпенділіктің арақатынасын қарастыра отырып, шаруашылық
жүргізудің бұл екі түрі ... ... ... ... ... болғанын және дамудың беталысы үнемі көшпенділіктен
отырықшылдықта жүріп ... ... – ақ ... ... ... ... дамығаны жөнінде айтады, Б.з.д. І мыңжылдықтың ортасынан
бастап Жетісуда ... ... ... ... ... ... ... та болған. Бұған дамыған үй құрылысы мен
ірі рулық қорғандардың болуы куә. ... ... ... ... ... да сақтарда тұрақты мәдени орталықтар болғанын
растайды.
Отырықшылдықтың ұлғаюы мен ... ... ... күшейе түсті. Деректерден көретініміздей, үйсіндерде орталық
бөлік – Чигуэн және төңерегінде егістіктер мен бау – ... бар ... Егін ... ... суғару жүйелері арқылы суарып отырған.
Бұл отырықшылықтың дамуының ... ... ... ... ... ... ... ғұндардың келуі, ол
кейінірек бұл аймақтың ... ... ... ал ... Батыс Түрік
қағанатының құрамына енуі VI ғасырдың ортасы мен VII ғасырдың басында
Жетісудың шаруашылық және ... ... күрт ... ... ... өмір салты басым болды, бұған материалдық ... те ... еді. Атап ... ... ... салыстырғанда мәйіттің
үстінен қойылатын ескерткіштердің саны күрт азайып кетеді, сақ – үйсін
және түрік ... ... ... да ... ... VII
ғасырдың алғашқы жартысында – ақ Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуға ... ... ... ... ... пайда болды. Олардың бірқатары
қағандардың ... ... ... ... ... соғдылықтар
салды.
Соған қарамастан, бұл дәуірде түркілер негізінен көшпенді өмір салтын
ке ше ... еді. Мұны араб – ... ... ... де ... ...... қимақ, оғыздар жөнінде оларда мекендер
бекіністер жоқ, ... ... мал ... жасалған “белбеулермен
бекітілген қабырғалы шатырларда тұрады”, - деп жазады Якуби (ІХ ғ.) Ибн
Фадлан: “Олардың үйлерін ... бір ... енді ... басқа жерден
көресің”, - дейді. ... әл - ... ... ... ... ... айта ... “Олар шатырларда тұратын көп халық”,
дейді.
Отырықшы және қалалық өмір ... ... ... ... ... ... ... дәуірімен сәйкес келеді, бұл кезең VIII
ғасырдан басталып, ХІІІ ғасырға дейін, яғни монғол ... ... ... пен ... өмір құлдырауының жаңа кезеңі ХІІІ
ғасырдың басынан басталды, дейді К.М.Байпақов. Бұл жағдай сол ... ... ... ішінде, кейінірек Орталық ... ... ... ... ... ... ... мен егіс алқаптарының
топталуымен байланысты болды. Бұдан кейін, Жетісуға келген наймандармен
күресі кезінде қалалардың қирауы мен егіс ... ... ... ... ... ... көшпелі монғол тайпалары баса –
көктеп кіріп, бұл ... ... ... айналдыру саясатын
жүргізді.
Қалалардың жаппай құлдырауының тағы бір себебі өзара қырқыс соғыстар
нәтижесінде Ұлы ... ... ... ... ... ... бұл ... ғасырда Батыс – Шығыс теңіз жолының ... ... ... ХІІІ ... ... ... жалғасты, бұл дәуірде Орталық Азияда
мал шаруашылығы басым болып, отырықшылық әлсіз дамыды, ал ... ... ... ... ... ... отырықшылық пен қалалық өмір ... шегі орта ... ІХ – ХІІ ... ... ... ... ... отырықшы өмір мен қалалық мәдениеттің қалыптасуында ислам және
Ұлы Жібек жолы арқылы мұсылман мәдениеті үлгілерінің тарауы маңызды ... ... ... өркениетінің негізінен қалалық өркениет
болғанын ешкім де жоққа шығара алмайды. Әсіресе бұл қалалық ... ... ... ... тарих ғылымының жетістіктері арабтардың көне
замандардан – ақ өркениет халық ... ... араб ... ... және жоғары дамыған өзіндік рухани және материалдық
мәдениеті болғанын дәлелдеп берді. Азия, Африка мен Еуропалық байланысқан
жеріндегі ... ... ... ... орналасып Аравия ерте
замандардан – ақ адамзат мәдениетінің бесігі ... ... ... ... ... болды, сондай – ақ Жерорта теңізі
елдердің Шығыс Африка және Үндістанмен ... ... ... Бұл
жағдайлар арабтардың әлеуметтік – экономикалық және дәрежесіне оң ... ... емес ... таңдағы ғылым дамуының жетістіктері арабтарды тек көшпенді,
тағы халықтар ретінде ұғымдардың ... ... ... ... – ақ ... ... екі типі – ... және көшпенділері
тең дәрежеде болды деп сенімді түрде жариялауға барлық негіздер ... ... ... ... Оңтүстік Полистина мен Солтүстік
Ааравияның ... ... жер ... өте ... ... күрделі
ирригициялық құрлыстар туғызуды білген. Набатей қалаларында құрылыс өнері
кең тараған, ал оның ... ... ... сияқты өзіндік
құрылыс пайда болды. Б.з.д. IV ғасырдың ... – ақ ... ... ... ашық ... ... ... Египедке сатып отырған,
одан да бұрынырақ Индия мен Египед, Италия арасындағы саудаға араласып,
қалампыр, бұрыш ... ... ... және хош ... ... ... отырған [6].
Сондай – ақ Орта Азияға келмес ... ... көне ... ...... мен ... жаулап алғанын ескеру керек, мұның өзі
арабтардың рухани және марериалдық мәдениетіне ... оң ... ... ... соңынан үнемі қалалық араб жүріп отырды, - ... [7]. ... ... ... араб ... ... дәл осы қалалық арабтар басты рольді атқарды. Арабтар әсіресе Иран
мен Түркістанда қалалық өмірдің дамуына және ... ... ... ... ... ... ... кейін қала дуалдарының тар шеңберінде
әрең сиып отырған, барынша тығыз орналасқан Орта Азия қалалары ІХ ғасырда
бұл шеңберден құтылып, қала маңы ... ... ... ... Енді ... қауіпсіздігін оның дуалдары емес, мемлекеттің кұш –
қуаты қамтамассыз ететін болды. Мұсылмандық ... ... ... және ... өзі ... тұрушы еді. Сауда алаңы қола
дуалының ішінде емес, сыртында – қола қақпасымен қатар ... ... ... ... да ... ... іс”) ... сәкес келеді.
Арабтар тұсында қала өмірі ескі шахристандардан сауда – өнеркәсіп ... қала ... елді ... ... ...... бұл ... де
бұған дейін Алдыңғы Азия елдерінде болған қала типі қалыптасты; мұндай
қаланың ерекшелігі базарлар қаланы шығысынан батысқа және ... ... қиып ... басты көшпелілердің бойында орналасатын және
осы көшелердің қиылысында қаланың басты мешіті орналасады.
Мұсылман дәуіріндегі ... Азия ... дәл ... ... араб ... ... Атап айтқанда, Макидиси (Х ғ.):
“Таразда жұма мешіті базарлар ортасында”, ... ... ... ... ... ... мешіті” қала ішінде, Шельджиде “жұма мешіті
қамал сыртында орналасқан дейді [9].
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қарқынды түрде отырықшылыққа өтуінің салдарынан ескі қалалардың
көлемі ұлғайып, жаңа елді мекендер мен ... ... ... ... айту керек. Сауран қаласы, ... ... ... ... Жент, Асанас, Баршынкент орта ағысында Сүткент,
Қаратаудың солтүстік баурайында Баладж пен Баукент ... ... ... діндерінде пайда болды.
Сондай – ақ ІХ – ХІІ ғасырларда Солтүстік – ... ... ... ... ... жаңа ... ... [10]. Егер ІХ – Х ғасырларда
бұл ... ... 20 қала ғана ... ХІ – ХІІІ ғасырдың басында олардың
саны 70 ке жетеді. Қала мәдениеті Ертіс бойы ... мен ... ... ... Араб ... әл – Идриси (ХІІ ғ.) Ертіс
жағалауын мекендеген ... 16 ... ... ... ... Осы ... Оңтүстік Сібірді мекен еткен қырғыздардың қалалары
жөнінде: “Қырғыздардың барлық қалалары Мархалға (үш күндік ... ... ... ... ірі – ірі, ... ... 4 қала бар”, ... ... ... қала мәдениеті аса қарқынды дамиды. Қалалар
– сауда, дін, ғылым, әдебиеттің орталығына айналды. Отырар қаласы, араб –
парсы жазбаларындағы Фараб, өз ... аса бай ... бар ірі ... ... Отырардағы кітапхана, ел аузындағы аңызға қарағанда,
кітабының саны ... ... ... ... соң ... орын
алған.
Қарахан дәуірде көшпелі халық көшпеліліктің үшінші кезеңіне ... ... ... ... бұл ... ... белгілері –
жартылай отырықшылдық, феодализм, мемлекеттілік, дамыған ... ... ... ... ... дәуіріндегі Оңтүстік Қазақстан қалалары тұрмысындағы ... тағы бір ... ... ... ... еді. Исламға дейінгі түркі
және сондай – ақ, ... ... ... ... және ... бұл ... дене тазалығына көңіл бөлетіндігі жөнінде араб
авторлары көрсетеді. Атап айтқанда, ибн – Фадлан: “олар (түріктер) үлкен
және кіші ... ... ... ... ... ал ... ... құлдарының ішіндегі ең ластары, дәреттен кейін тазаланбайды, ас
ішкеннен ... қол ... ... - деп ... ... дінінің тарауымен Орталық Азияны мекен еткен халықтар тән
тазалығына үйрене бастады, мұны осы ... ... ... пайда
болуынан көреміз. Отырардың Рабадын қазғанда ХІ – ХІІ ... ... ... [13]. ... екі монша қазылды. Ол ХІ ғасырда ... ... Орта ... моншалар бұдан ертерек, VIII ғасырларда салына
бастады. Үлкен ... ... (60-80) ... ... [14]. Жалпы
моншалардың бұл көптеп салынуы исламның ... ... ... ... ... ... ... діні адамның жан тазалығымен
бірге тәнінің тазалығын да талап етті. Х – ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... су ... ... мұның өзі
аймақтың мұсылман ... ... ... ... бастан кешіргенін
айғақтайды.
Орта ғасыр дәуірінде Орталық Азия қалықтарының саудаға деген қатынасы
өзгерді. Бұл ... бір ... ... саудаға қатынасымен
түсіндірілсе, екінші жағынан әр түрлі елдер арасындағы шекараларда жойып,
мұсылмандар үшін баж салығын ... ... Ұлы ... ... ... ... еш қауіпсіз, еркін түрде жүрген.
Мұсылман қоғамының бүкіл – қаймағы – Мұхаммед ... ...... ... т.б. ... ... ... бірде – бір көшпелі бәдәуи болған жоқ [5]. Ислам шынында да,
саудаға және саудагерлерге оң ... ... ... ... ... барынша дәріптеледі. Кейбір зерттеушілер саудаға деген ... ... ... ... орташа саудагерлерді экономикалық
жағынан біріктірудің құралы болуынан” деп түсіндіреді. Құран ... ... ... ... ... ... өзі саудамен айналысудың
артықшылығын көрсету үшін жасалады. Саудаға осылайша құрметпен қараған
құран, сондай – ақ, жеке ... де ... ... ... деп
бекітеді. Мұсылман құқығы мен этникасы мұсылманға лайықты өмір ... ... ... ... тәуелсіз қала тұрғындарының өмір салтын
есептеді.
VIII – IX ... ... ...... ... ... діни тұрғыдан негіздейтін бүтіндей трактаттар пайда ... ... Абу ... ... және халифтік құқық ... ... аш – ... (749 – 805) “өмір сүруге қажет қаражат
табу туралы ... атты ... ... ... ... барлық дәлелдері келтіріледі. Бұл кітап Мұхаммед
пайғамбардың “өмір сүру не үшін ... ... табу - ... ... ... деген сөздеріне сілтеме жасаудан басатадалады. Бұрын саудагер
байыған жағдайда тек шақындарының қызғанышына ... ... ... Ал ... кетсе, ұны өзінің саудамен
айналысқанда тапқан зияны деп түсінетін. Енді жаңа ... ... ... өзі сияқты мұсылмандар арасында өмір сүре отырап ол қоғам ... ... тек ... ... ... оның кәсібі енді ізгі, Құдайға
жағымды, іс деп есемтеледі. Оған қоса жаңа дін оған, әрине, егер ... ... ... ... о дүниеде жұмақтан орын алуды уәде
етті.
Орталық Азияға исламның келуімен бұл ... ... да, яғни ... ... психологиясында байқала бастайды. VII ғасырдың
басында исламды қабылдауды ұсынған түріктер ... ...... ... да, ұста да, ... де” жоқ халық, егер ... оның ... ... ... ... қалай күн көрмек деп
жауап берген еді. Алайда, VIII ғасырдың екінші жартысында – ақ ... ... ... ... оғыздар және басқа да түрік тайпаларының
арасында исламның таралғаны жөнінде жоғарыда айтып кеткен ... ... ... ... халқы арасында отырықшы өмірге қолөнер мен саудаға
деген оң көзқарас қалыптаса бастады. ... сол ... ... ... ... ... Қарахан мемлекетінің атақты идеологы Жүсіп
Баласағұнның “Құтты білік” атты дастанын оқи отырып көз жеткіземіз.
Жүсіп ... өз ... ең бір ... ... және өз ... ... бола отырып қала мәдениеті мен отырықшы өмір ... ол ... өмір тек қана ... ... ... деп түсінді. Өз еңбегінде ол егінші мен ... ... ... ... ... ... деген ойды айқын түрде
жеткізеді. Билеушіге халықтың әр түрлі топтарына қалай қарау керектігін
үйрете ... ол ... ... қарауға ашық түрде
шақырады. ... ... мен ... ... ... ... көзқарасты сіңіреді, ал көшпенділерге барынша қырағы, қауіппен
қарауға үйретеді. Жүсіп халықтың бірінші тобы ... ... ... ... пен адамгершілік жағынан басым түседі, - дейді.
Автордың бұл көзқарасын назардан тыс ... ... ... ол ... ... мал шаруашылығымен салыстырғанда қоғамдық өнердің
анағұрлым жоғарғы ... ... ... ... ... ... күш – қуатын нығайтуға тырыса отырып, Жүсіп
Баласағұни, сондай – ақ, сауданың ... ... ... ... Ол Иран
мен Қытай арасындағы сауда жолдарының торабында орналасқан (Баласағұн мен
Қашғар делодалдық керуендік ... ірі ... ... ... ... аса зор ... ... отырды) мемлекет үшін сауданың аса
маңыздылығын бар ... ... ... басты кейіпкерінің бірі -
Өгдүлміштің аузымен Баласағұни елік Күн – тоғдыға тек заң мен ... иек ... қана ... сондай – ақ биліктің мәңгі тірегі – ақша
мен алтынның ... ... ... ... және де, егер ... ... керуендеріне мықты қолдау көрсетілетін болса, алтын мен
күміс қазынаға ... ... ... ... деп ... ... бұл ойлары тек арман – қиял емеседі, іс жүзінде бұл дәуірде
Орталық Азияда сауда жанданғанын, соың ... ... ... ... ... біз деректерден білеміз.
Жалпы, ІХ ғасырдан ХІІ ғасырдың басына дейінгі дәуір Орталық Азия үшін
отырықшгылық пен ... ... пен мал ... ...... және ... құрылым шеңберінде табиғи
түрде өзара ықпалдастығының дәуірі болды. Бұл кезеңнің басты ерекшелігі –
отырықшылық аумағы үздіксіз кеңеюмен ... ... өзі ... ... ... – мал ... ... сауданың дамуымен және
этникалық біртұтастықтың қалыптасуымен байланысты еді.
ІХ – ХІІ ғасырдарда Батыс пен шығысты ... Ұлы ... ... ... ... ... енді одан көптеген жаңа тармақтары –
Сырдария, Талас, Шу, Іле ... ... ... мен ...
көшпелі халықтарға қарай жолдар тартылатын болды.
Жібек жолының Орталық Азиядағы бөлігі Газгирдтен басталып, ... одан соң ... ары ... ... ... және ... Ақсу өткелдері арқылы Ферғана жазығына, ал Адахос және ДехНуджикес
қалалары ... ... ... Осы ... сауда жолдары Енесейге,
хакастарға әр үш жыл сайын жібек керуендері барып тұрған.
Испиджабтан керуендер ... ... ... ... ... ... және Усбаникет, Кедер,Сығанақ керуен жолдары қаратаудың
солтүстік баурайындаға қалалар Балджа мен ... ол ... ... ... ... ... ... қимақтарға қарай жол
жатты. Ол Сарысуға Ұлытау бөктерлеріне және Есіл ... ... ... Х ... Іле ... арқылы керуен жолдары салынды.
Бұл жерге Шу жазығынан Қордай мен Қастек Санташ өткелдері арқылы ... еді. ... ... ... бірнеше тармақтарға ажырады.
Оңтүстік Іле жолы Есік, Шелек қалалары арқылы Кегенге, ары ... ... ... ... ... тағы бір жол ... Жақсылық
мекеніне, тамғалы – тас шатқалына, одан ары қарай Екі Өгіз және Қиялық
арқылы ... ... мен ... ... ... ... баратын.
Испиджаб, Кедер, Отырар, Янкикент, Тараз, Баласағұн, Талғар, Қиялық,
Сығанақ сияқты қалалар орталықтары болды. Испиджабта базарлар және ... ... ... Х ... араб ... “Фараб – бай аймақ, оның
басты қаласы Кедер деп ... ... ... бас ... ... -
деген мәліметтер бар [25]. Кедерді (Құйрықтөбе) археологиялық жағынан
зерттегенде сауда сәкілері – дүкендер көрсетілген.
Сырдарияның ... ... ... ... ... белгілі сауда
орталығы болды, онда Хорезм көпестерінің сауда қонысы болған.
Транзитті сауданың ең ірі ... ... ... ол ... ... түріктермен сауда жүргізу орны”, немесе “көпестер
қаласы”, - деп көрсетіледі. ... ... ... өз сауда бекінісі
болса, ал Исфахан тұрғындарының Шелжіде, Талас жазығында бекіністері
болды. Түркі халықтарында әсіресе қала мен дала ... ... зор еді. Бұл ... екі ... да ... ... Бұл ... сежұқ
деректерінің бірінде “көшпенділердің өздеріне табыс түсіретін тауарлары
мен заттары ртырықшы жұрттың пайдасын, малшылығы мен ... ... көз ... ... - деп ... ... сауда көшпелілер дүниесімен шекарааралас қалалар –
Сауран, Янкигент, Дех – Нуджикесте ... ... ... Дех – Нуджикес
арқылымал және мал шаруашылығы өнімдері Испиджабқа түсіп отырған.
Сауран оғыздарымен сауданың басты орталығы болды. Ибн Хаукал: “оғыздар
саудамен ... ... ... ... көрсетеді. Сондай – ақ ... ... ... ... ... [28].
Оазистер мен қалалардың тұрғындары дала халықтарынан мал ... ... ... ... текемет, сүт өнімдері және құлдар алып тұрған.
Кейбір қалалар көшпелілерден алынған тауарларды ... ... ... ... Әл – ... ... жоғары сапалы игерген
(былғарлары) ер ... жебе ... және ... ... ... тері ... ... Ферғана мен Испиджабтан
– түркі құлдары мен ақ маталар, қару – жарақ, ... және ... ... – ешкі ... Шельджиден – күміс, Түркістаннан бұл жерлерге
жылықы мен ... ... - деп ... [29]. ... ... жоғары бағаланды. Қимақтар жылқыларын әр түрлі қалаларға апарып
соғып отырған [30]. Түрік қойлары аса ... ... ... ... ... ... ... түсіп отырды, ол
Мәуреннаһрға ет оғыздар мен қарлұқтардан... оларға қажет мөлшерден едәуір
көп ... ... ... ... ... бірі – ... (хош иісті зат)
пен ақ терілер [32]. Және сондай – ақ ... ... Дала ... сондай – ақ металл да әкеліп ... ... ... бірі – ... Қазақстан еді. Әл – Идриси қимақтардың
темір, ... пен ... ... ... жайында айтады [33]. Өз
тауарларының орнына көшпелілер қала қала орталықтарынан киім, ... қола ... ... мен сән – салтанат бұйымдарын алып отыратын
үйлер болған [34]. Бірқатар үзілістермен ІХ ... ... ... Испиджабта теңге шығып тұрды [35]. Отырарда теңге шығарды. 1967
жылы аршылған ... ... 222 – 232 ... ... ... ... табылған. Осындай теңгелер Отырар мен ... ... ... да ... [36]. Бұл ... теңге үйі қарахандар мен
хорезмшахтар тұсында да тоқтатпаған. Сондай – ақ Фарабтан 1164 – 1173
жылдарға ... ... ... ... ол ... ... 1210 – 1211 ... дейін шығарылып тұрған. Бұған қоса 1210 ... ... ... ... ... ибн ... теңгелері белгілі.
Сонымен қатар жақында Иясыдан Хорезмшахтар мемлекетінің теңгесі табылды
[37]. Талғар қаласынан табылған ... ибн ... ... ХІ ... Орта Азия және Таяу ... ... ... кең ... ... дәлелдейді [38].
Сонымен, мұсылман дәуірінде (VIII – XIII) Орталық Азия халықтарының
тұрмыснда айтарлықтай ... ... Бұл ... ... ... артуы мен қалалық ... ... ... ... ... ... рет қоғамдық моншаның пайда
болуынан, сондай – ақ, саудаға деген оң көзқарастың ... ... ... және тауар – ақша қатынастарының өсуінен көрініс
тапты. Орталық Азия ... ... орын ... бұл ...... мәдениетінің ықпалымен байланысты болды деген қорытынды
жасауға болады.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қазақстанның ең ежелгі қаласы4 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь