Егіншілік жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау

Топырақ эрозиясы мен дефляциясы лабораториясы 1
ЕГІНШІЛІК ЖҮЙЕСІН ҚОЛДАНУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ЭРОЗИЯДАН ҚОРҒАУ 5
ЖЕРДІ МЕЛИОРАЦИЯЛАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ 10
Топырақ экологиясы 14
1959 жылы құрылғаы топырақ эрозиясы бөлімі негізінде 1990 жылы қайта ұйымдастырылды. Лабораторияны көп жылдар бойы биология ғылымының докторы, профессор Р. Жанпейісов басқарған болатыл. Соңғы жылдары лабораторияны география ғылымының докторы М. Е. Белгібаев басқаруда. Лабораторияда 12 қызметкер бар, оның 2-і аға ғылыми қызметкер, ғылым кандидаттары, 3-і кіші ғылыми қызметкер, қалғандары ғылымн-техникалық қызметкерлер.
Лаборатория бағыты — республика топырағындағы жел мен су эрозиясының кұбылыстарын зерттеп, топырақты бұл апаттаи қорғау, Топырақтың жел эрозиясы проблемасы терістік облыстарымызда тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңінен басталды. Себебі тынды жыртуға жер таңдап алу кезінде кейбір қателіктердің салдарынан құмдақ топырақтар да жыртылып кетіп, бұл аймақтарда топырақтың жел эрозиясы жаппай epic алды. Табиғаттың осы апатымен күресу үшін алдымон бұл апаттың пайда болу себептерін, таралу заңдылыктарын, опымен күресу әдістерін тәжірибе жүзінде сынау керек болды. Осы зерттеулермен шұғылдану мақсатында, институт құрамында кезінде арнайы лаборатория ашылды. Ұжым ғалымдары, ең алдымен, топырақтың жел эрозиясымен куресу жолдарын қарастырды. Ол үшін республнкамыздың тың игерген барлық облыстары топырақ-эрозиялық зерттеулермсн қамтылды. Топырақ-эрозиялық карталар жасалын, онда эрозияға шалдық-қан жер көлемінің мөлшері керсетіліп, эрозиялық ау-дандарға бөлінді. Павлодар, Қостанай облыстары кұрамында ел эрозиясына қатты ұшыраған төрт-бес шаруашылық жері топырақ-эрозиялық зерттеулермен мұқият камтылым, олардыц егжей-тегжейлі толық карталары жасалып, эрозияға қарсы күресу шараларының жобасы бекітілді. Мәселен, эрозиямен күресу шаралары Қостанай облысының «Белииский» кеңшары мен Павлодар облысының «Пресиов» шарында жүзеге асын, олардың тиімділігі осы шаруашылықта сыналды. Тәжірибе корытындысы жаксы болғандықтан, бұл шаралар топырағы эрозияға шалдыққак көптеғен шаруашылықтарда енгізіліп, тиімді нәтиже беруде.
        
        ЖОСПАРЫ
Топырақ эрозиясы мен дефляциясы лабораториясы 1
ЕГІНШІЛІК ЖҮЙЕСІН ҚОЛДАНУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТЫ ... ... ... ... ... 10
Топырақ экологиясы 14
Топырақ эрозиясы мен дефляциясы лабораториясы
1959 жылы құрылғаы топырақ эрозиясы бөлімі ... 1990 жылы ... ... көп ... бойы ... ... ... Р. Жанпейісов басқарған болатыл. Соңғы жылдары лабораторияны
география ғылымының докторы М. Е. ... ... ... ... бар, оның 2-і аға ... қызметкер, ғылым кандидаттары, 3-і кіші
ғылыми қызметкер, қалғандары ... ... ...... ... жел мен су ... ... топырақты бұл апаттаи қорғау, Топырақтың жел эрозиясы
проблемасы терістік облыстарымызда тың және ... ... ... басталды. Себебі тынды жыртуға жер таңдап алу кезінде кейбір
қателіктердің салдарынан ... ... да ... ... бұл
аймақтарда топырақтың жел эрозиясы жаппай epic ... ... ... ... үшін ... бұл ... ... болу себептерін, таралу
заңдылыктарын, опымен күресу әдістерін тәжірибе жүзінде ... ... ... зерттеулермен шұғылдану мақсатында, институт құрамында кезінде арнайы
лаборатория ашылды. Ұжым ғалымдары, ең ... ... жел ... ... қарастырды. Ол үшін республнкамыздың тың игерген барлық
облыстары топырақ-эрозиялық зерттеулермсн ... ... ... онда эрозияға шалдық-қан жер ... ... ... ... ... ... ... облыстары
кұрамында ел эрозиясына қатты ұшыраған төрт-бес шаруашылық жері топырақ-
эрозиялық зерттеулермен мұқият ... ... ... ... ... ... ... күресу шараларының жобасы бекітілді.
Мәселен, эрозиямен күресу шаралары Қостанай облысының «Белииский» кеңшары
мен Павлодар облысының ... ... ... ... олардың тиімділігі
осы шаруашылықта сыналды. Тәжірибе корытындысы жаксы ... ... ... ... ... ... ... енгізіліп,
тиімді нәтиже беруде.
Алпысыншы жылдардан бастап лаборатория ғалымдары оңтүстіктеғі таулы
аймақтарда кең ... ... су ... ... ... ... ... Ол үшін Кіші ... ... ... оң жақ орта ... ... ... ... орны ашылды. Мұнда
су эрозиясына қатысы бар әр түрлі табиғат құбылыстары көп жылдар бойы ... ... су ... ... ... ... ... Қазақстан облысының Төле би ауданындағы таулы алқапта орналасқан
Ленин атындағы кеңшарда сыпалды. Бұл тиімді ... ... ... ... тараған басқа да шаруашылыктарда енгізіліп, жақсы нәти-желер
беруде.
Топырақ құрылымы неғұрлым жақсы болса, ол ... ... ... ... ... ғалымдарының біраз жұмысы топырақтың
құрылымын қолдан жақсартумен байланысты. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... жасалған әр ... ... (ПАА, К — Ч) ... себіледі. Сонда шаңы шығып
жатқан топырақ ерітінді әрекетімен желімделіп, жаксы ... ... ... ... ... ... берілмейді. Ғалымдардың бұл ... ... ... ... ... ... ... бірлесіп
кешенді түрде жүргізілуде. Соңғы кезде ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен
қатар эрозияға кеи ұшыраған жайылымды, ... ... ... ... ... Қостанай, Солтүстік Қазакстан облыстарындағы 12
совхозда қолданылып, 300 гектардай ... ... ... сынап, жаксы
нәтижеге жеткен еді. Осы әдісті қол-даныи, кебірлі жерлерді ... ... өнім ... ... ... ... ... 7 - 10
еседей көп. Бұл жағдай ... ... ... мол резервтікі көзі екендігін
көрсетеді. Себебі аса күрделі ... ... ... ... ... жерлердіц өнімін 7-10 рет арттыруға болады. Жүргізілген
ғылыми-зерттеу жұмыстарыныц нәти-жесіне сүйене отырып, ... ... ... игеру жөнінде ирактикалық ұсыныстар жасады. Ол Қазақстан
Ресиубликасы Ауыл шаруашылығы министрлігінен ... ... ... басшылық-каалынды.
Енді республикамыздың солтүстік облыстарында ... ... ... лаборато-риялар жасағаи жобалар мен кебірлі жерлерді
игеру жұмысы жүріп ... ... ... кара ... және қызғылт-
кара қоныр топырақты алқапта-рында суарусыз, көп қаржы жүмсамай 15,6 ... ... ... ... ... ... Оныц ... мелиорациялау арқылы 1 млн агрохиминлык. мелиорациялау
арқылы 10,4 млн ... ... ... 1,0 млн.ал шалғындық шөп
егуге 3,4 млн гектар ... жер ... ... ... жыл ... шөп өнімін 8 млн тоннаға, малға
жемдік дакылдарды — арпа, сұлы, тары ... 5,5 млн ... ... береді. Бұл жағдай мал шаруашылығын еркендетуге көп септігін
тнгізбек, Ал ... ... ... ... құнарлы топырактарға бидай егіп,
одан қосымша 10 млн ... ... ... ... ... ... келемі мол кебірлі жерлерді игеру жұмыстары
жаппай басталды. Ең алдымен, игеруге жеңілірек түсетін ... ... ... ... ... кебірлі жерлерін игеру жоспарлакды.
Онда біраз жерлер казірдін өзінде игерілді. Акмола, ... ... ... мың гектар кебірлі жерлер жоғары айтылған ... ... онда мал ... ... өсірілуде. Бұл үлкен ирактикалык
көмекті алыстан емес, ... ... ... ... үшін ... ҰҒА-ның Топырақтану институты Ақмола ... ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік лаборатория
ұйымдастырды. Бұл жұмыстардың іске асуына. ... ... ... ... да ... жасап отыр.
3. Осы жоғарыда айтылған кебірлі ... ... ... ... қатар, Топырақтану институты кебірлі жерлердің
пайда ... оны ... ... ... де зерттеуде.
Жалпы кебірлі жерлерді игеру жайында ескертеріміз, ол жерлерді игеру
ісінде ғылыми негізделген әдісті мұқият ... ... ... етеді. Ал
біздің республикада, әсіресе, Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстарында кебірді
игерудің жөні осы екен деп, ... ... ... қабатын жер бетіне
шығарып жыртып, бұрын шабыидык немесе қойылым болған алқаптарды ... ... ... ... ... ... ... жерлерді тек мал
азықтық шөптер ... ... ... Ал ... ... ... ... екенін ұмытпаған жөн.
Егіншілік жүйесін қолдану және топырақты эрозиядан қорғау
Топырақтану ғылыми-зерттеу ... ... көп ... ... ... жері ... кең болғанмен,
онық жарамдысы мен ылғалмен ... ... аса көп ... ... ... ... жердің әрбір гектарын тиімді пайдалану —
бүгінгі күннің басты міндеті. Егістік жерді ... ... ... ор ... мүмкіндігінше мол өнім алу.деген сөз. Ал мол ... ... жыл ... ... дақылдарды қайталап еге бергеннен
алынбайды. Бұл үшін егіншілікке ғылыми ... ... ... ... ... ... барынша аудандастырылған дақыл
сорттарын егіп, озат агротехниканы қолдану кажет. Көп ... ... ... жаз-дық астық егілетін солтүстік аудандарында
қолданылатын егіншіліктің ... ... ... ... көрсетеді. Бұл
құрғақ аудандарда парға егілген дәнді дақылдар жыл сайын астық стілетін
танаптарға ... ... 5—7 ... артық өнім береді. Себебі
танапты бір жылдай қара пар етіп ... ... ... ... ... қоры жиналады да, микробиологиялық құбылыстардың
нәтижесінде қоректі ... ... ... ... зат» тар), ... ... жыл бойы дәнді дакылдардың дұрыс өнім беруіне ... ... ... әсіресе, топырақ құрамы жеңіл
алқаптарда жыртылған жерлердің жиі әрі ... ... ... ... ... ... азаяды, ал эрозияға қатты ұшыраған аудандарда
топырақ ... ... ... ... ... ... тигізетін осерін есептеп жеткізу қиын.
Мәселен, жел эрозиясына орташа ұшыраған бір ... ... жер 600 кг ... 36 кг ... ... 108 кг ... ... 105 кг калийді
жоғалтады. Ал су ... зар-. ... ... ... ... жердің әрбір
гектары екі тоннаға дейін жалпы, азотты, 120 кг жылжымалы ... 280 ... мен 215 кг ... ... скен. Сондықтан табиғаттыц бұл
апатына қарсы міндетті шара ... ... ... ... солтүстігіндс тың игеру жұмыстарын жаппай жүргізген ... ... жер ... ... ... ... ... жерлер жыртылып, жел эрознясына қатты үшырады. Мұндай ... ... ... 805 мың ... ... ... ... және Ақмола
облыстарында көптеген алқаптар жел эрозиясынан бұл інді. Кейін жүргізілген
түбегейлі ... ... ... ... ... ... 1,5 млн гектар егістікке жарамай, ол жсрлерге әр ... ... ... ... ... бұл ... куресуде Шортанды астық
шаруашылығы институтының академнк А. И. Бараев басқарған ... ... ... ... (2).
Ииститут ғалымдары егіншілікті топырақ эрозиясынан қорғап, ауадан
түсетін ылғалды топырақ қабатында сақтау мен арамшөптерге қарсы ... ... ... ... ... кәдімгі соқамен (плугпен) қайырмалы
етіп жырту орнына, оны арнайы соқамен қопсытса, егілген егіс ... ... үшін ... және топырақ желмен ұшпайды. Танаптарға кар
тоқтатып, ел күшін бәсендету үшін парды белдеу-белдеу етіп ... пар ... ... биік ... өсімдіктерді жолақтатып егеді.
Егіншіліктің қысқа ротациялы парлы-астықты ... ... ... үш жыл астық егіп, тертінші жылы пар ... ... ... ... ... ... облыстарда, Сібір және Алтай өлкесінің
кейбір аудандарында қолданған кезде эрозия тоқталып, ... ... өнім бере ... ... ... жүйесі Қазақстаида тың кгерумен, тыңдағы
егіншілікпен ... ... ... ... бұл ... жағдайда қолдану географиясы кең, Сібір, Орал, Еділ бойы,
Ставрополь, тіпті Украин ... де ... бұл ... ... ерекшелікте-ріие сәйкестендіріп қолдануда.
Егіншіліктің терістік ... ... ... ... ... жүйесінің кемістігі жоқ емес. Жалпы парлы-астықты
егістік жүйесін ауыспалы ... ... ... ... Бұл ... жерді органйкалық тыңайтқыштармен толықтыратын шөп танапты егіс.
Бұл жағдай мал шаруашылығын дамытуға да ... ... ... ... ... пайдалану қажет сияқты. Miнe, осы бағыттарда Қазақ ауыл шаруашылық
академиясынын ... ... ... ... ... ... М. ... жетекшілігімеи жүргізілген соңғы
жылдарғы зерттеулер жақсы нәтижелерге меңзейді.
Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы облыстарда негізгі ... ... ... ... ...... Сонымен қатар
беде—өте құнды белокты азықтық шеп. ... ... ... беделі-қызылшалы ауыспалы егістер нәтижелі егіліп келеді.
Топырақтың мелиоративтік жағдайларына, ... ... ... ... ... ... алатын орны әр түрлі (әдегге; 20%-
тен 50%-ке ... 1961 —1962 ... В. Р. ... шөп ... ... ... Н. С. Хрущев бастаған «шабуыл» басталған кезде көптеген асыра
сілтеушілікке жол беріліп, ... кеп ... оның ... ... ... да беде егістері жазықсыз жыртылып тасталды, соның
салдарынан беденің тұқымы әлі күнге дейін шөп ... ... ... ... негізгі құнды дақылдардан мол өнім алу үшін
ауыспалы егіс жүйесі тезірек қалпына келтіріліп, оның ... беде ... ... ... кажет.
Егер республикамыздың солтүстік облыстарында топырақтың жел ... ... ... ... ... су ... орын ... су эрозиясы деп аққан су күшімен топырақтың жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... жыралар мен
сай-салалардың пайда болуы сияқты табиғи ... ... ... ... суармалы егіншілік дамыған Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Оңтүстік
Қазақстан облыстарының тау баурайындағы аймақтарында етек алған. Оған ... тым ... ... ... жәпе оның ... қабаттарыпың су
эрозиясына өте берілген ұнтақ ... ... ... құралуы септігін
тигізеді.
Су эрозиясының негізінен екі түрі болады: топырақ ... ... ... ... ... ... ... суарғанда, судың мөлшерден артық
жіберіл-уінеи топырақтыц беткі қабаттары шайылады. Судың ... ... ... ... майда жыралар пайда болады, Бұл жыралар жер
жыртылған кезде eгicтің аралығы ... ... ... ... де, ... ... женді байқалмайды. Бұл жағдай жыл
сайын қанталанған ретте, топырақтың ... ... ... ... құнары төмендейді. Мұны шайылу эрозиясы деп атайды.
Ал келбеуі тігірек, кұлама беткейлерде әуелі жіңішке болып басталатын
майда жыралар судың ... ... ... тез ... ірі жыраларға,
сайларға айналады. Мұндай жайлар көбінесе су жүретін ірілі-ұсақты арықтар
бойында көп кездеседі. ... ... ... жерлерінде осындай
арықтардың табаны бірте-бірте шайылып, жер бетінен тереңдеп кетеді. ... ... ез ... ... ... ... ... болмай қалады.
Су эрозиясының бұл түрін жыралық эрозия деп атайды.
Су эрозиясымен күресудің үш түрлі жолы бар. Агротехникалық ... мол ... су ... бағытына көлденең топырақты қайырмасыз
жырту, қыста қар тоқтатып, көктемде судың ағыс ... ... үшін ... ... қалдыру, топырақ құрылымың жақсарту т. б.
Орманды-мелиоративтік жыралар: жыралар мен сайлар ... ... ... ... бойына міндетті түрде ағаштар, бұталар
отырғызу. ... ... ... ... ... ирригациялық эрозня болмас үшін арықтар мен каналдардың
табаны мен ішкі қапталын су ... ... ... ... т. б.) қаптау.
Осы шараларды ұқыпты қолданған жағдайда топырақтың су эрозпясыиа
ұшырауы жойылады. Қазақстандағы жел және су ... ... ... Р. ... мәліметі бойынша, Қазакстан жерінде 70 млн
гектардан асады, яғни республика территориясының 26%-ті ... ... 52 млн ... ... жел ... ... болса, 18 миллионнаи
астамы су эрозиясына берілген. Олардың жартысына жуығы егістікке жарамды.
Су ... бұл ... жер ... бұл ... қаиа ... ... ... 2,5 мли тоинаға жуық азот, фосфор, калийді арызып әкетеді.
Сел тасқындары да су ... бір ... ... түрі ... ... облысы жағдайында осы сел тасқындарын болдырмау үшін ... ... ... өзен ... ... ... көашілікке
белгілі. Алматы төңірегіндегі аласа таулар мен Ақсай трассасы бойындағы,
негізінен, тас басқан тау ... ... ... арқылы бау-
бақша отырғызып, қала халқынын, демалыс аймақтарына айналдырып, қала
тұрғындарын саяжай ... ... үшін ... беру өте ... болады.
Соны-мсн қатар бұл жағдай кала халкының қосалқы шаруашылығы ретінде де,
оларды азық-түлікпен, әсіресе, ... ... ... ... ... ... Дәл ... жерлер тау етектеріне орналасқан
оцтүстіктегі басқа да облыстарда кездеседі. ... ... ... ... де ... ... құптарлық мәселе.
Жыртылған егістік ліерлерді тиімді ... ... ... ауыл ... ... ... — мал шаруашылығын өркендету
үшін.респуб-ликамыздыц мол байлығы — ... ... ... ... ... де ... ... керек; Қазакстанда 180 млн гектардай
жайылым жер бар, ол бүкіл ТМД елдеріндегі жайылым жерлердің ... ... ... соншалықты мол байлық. бүгінге дейін дұрыс
пайдаланылмай отыр. Оның негізгі ... бұл ... және ... ... жайылымдар осы күнге дейін жақсы еуландырыл-май келеді.
Болашақта жер асты ... жер ... ... ... тиімді
пайдаланып, бұл кең алқапты суландыру — кезек күттірмейтін іс. ... ... ... ... сақтау қажет. Эрозпя-ныц бұл түрі
малды.бір жерге қайталай жая бергеннен, ... ... және ... беткі қабаттарының бұзылуынан пайда болады. Мұндай «тұяқ тесті»
жайылымдар республнкамызда миллиондаған гектарды алып ... ... ... шөгі ... емес, тұяғымен жейді» деуі тегін болмаса керек.
Жерді мелиорациялау мәселелері
Оңтүстік, Қазақсташнның құрғақ, күиі ыстық аудандарында егіншілікпен
шұғылдану үшін ... ... ... ... ... ... ... жоқ жерде - өмір де жоқ.Сондықтан бұл аймақта егіншілікпен айналысу ... бері ... ... ... ... ... ... бұл
елкеде суармалы еғіншілік онша дамымады, Себебі жерді көп көлемде суару ... ... Ол үшін ... ... инженерлік құрылыстар салу қажет. Ал
ол кездегі жеке мепшік, бытырацқы ... не ... не ... не ... ... ол ... егістіктер тек қолдаң қазылған шағын арықтар
арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ешқандай
көмек болмады. Патшалық Ресей мен оның жергілікті шабармандары бұл мәселеге
ешқандай ... ... ... ... ... 1909 жылы ... ... жерінде орналасқан Мырзашөл алқабын суару үшін оның ... ... ... ... керек екендігін долелдеп, Түркістан өлкесіің
бастығьшан қаржы сұраған ғалым-агроном М.М. Бушуевтің ... ... ... ғылымы әлі ез аяғына жөнді тұрған ғылым емес»
деген бұрыштама қойыпты. 1912—1913 жылдары ... ... ... мол сулы Шу ... ... ... В. А. Васильев толық зерттеп, осы
езеннің суы арқылы суарылатыи Шу бойының жерлерінің жобасын жасайды да, оны
егіншілік ... ... ... Министрліктің жерді жақсарту
бөлімінін, бастығы князь Р. И. Мосальский бұл жобаға: «Архивке. Әлде ... ... Шу ... ... кімге қажет» деп қол койыпты.
Міне, осындай көзкарастан патшалық ... ... ... шет ... ... ... ... тұр.
Қазан революциясынан кейін қандай ... ... ... ... ... және шөл ... ... кезде ғана өсетін мақта
егісінің көлемін, өиімін арттырып; шет елдерден мақта шикізатын ... ... алға ... жылы 17 мамырда Ленинніқ қолы қойылған «Түркістандағы ... 50 млн сом ... бөлу жуне бұл ... ұйымдастыру туралы»
деген декретте былай деліпген. «1) орыс тоқыма өнеркәсібін ... ... ... жөніндегі жұмыстардың жоспары бекітілсін, бұл
жоспар мы-нандай: а) Самарқан облысының Ходжент. уезіндегі Бетпақ ... мың ... ... ... ... далаға қарама-қарсы,
Сырдарияөзенінің арғы жағында Дальверзнн ... 40; мың ... ... ... ... ... кұрылыстарын қамтамасыз ету, б) Ферғана
облысының Үшқорған даласының 10 мың десятина жерін ... в) ... ... ... ... ... дақылына арнап 100 мывдай десятина
жерді босату үшін Заравшан өзеніндегі Дуплин көпірі ... су ... г) Шу ... ... 94 мың десятина жерді суландыру үшін салынатын
ирригациялық жүйелердің құрылысын аяқтау».
Бұл ирригациялық кең бағдарламаны ... ... үшін ... ... ирригациялық жұмыстар басқармасы қурылып, ... ... 50 млн сом ... бөлінді.
Бүл құжат түркімен, өзбек, тәжік, қырғыз және қа-зақ халықтарының
ғасырлар бойғы арманын іске ... үшін жер ... ... ... суарылатын жерлер көлемін молайтуға шешуі әсерін тигізді.
Энтузиаст агроном Бушуев пен инженер-ирригтор ... ... ... ... ... Ленин бұл декретке кол қойып, ақша ... ... ... ... ... асуы үшін ... шаралар қолданды. Мысалы,
1918 жылдыц тамызында Ле-шшнің қолы қойылғам ... ... ... ... Түркістан ирригациялык, жүйелерінде істейтін
жұмысшылар мен қызметкерлер баска ... ... ... ... мен қоғамдық бөлмелер тез бөлінсін» делінгеи. Ленин осы ... ... ... председателі М. С. Урицкийге телеграмма
соғып, Петроградтан Түркістанның ирригациялық баскармасына ... ... ... талап еткен. Ирригация жұмыстары Леииннің
инициативасымен қолға ... ... ... ... ... да ... жоқ. Бұл ... бойынша ауыл ... ... ... ... ... яғни ... суару мен
құрғату кең түрде жоспарланған еді.
Ленин бұдан кейінгі жылдары да жерді ... ауыл ... ... ... назар аударып отырды. 1921 ... ... ... Армения, Дағыстан және тау халықтары республнкаларының
еңбекшілеріне жазған хатында Лениннің: «Егіншілік пеи мал ... ... да ... үшім ... ... ерекше маңызды. Суару боріпен де
гөрі керек және бәрінен гөрі өлкені қайта қурады, оны ... ... ... ... ... нығайтады» деп, ирригация мәселесіне
ерекше көніл бөлген.
Ал Шу өзені бойыида игерілген жер ... ... ... ... ... есе ... ... туыскан кырғыз, казак
республикаларындағы осы өзеи суымсн суарылатын егістік 500 мың ... ... каит ... ... Таяу болашақта суға тосқауыл
жасап, қоймалар салғаннан кейін суармалы жер келемі қазіргіден ... ... өсіп келе ... халқымыздың әл-ауқатын жақсарту, күнделікті
талғам-талабын қамтамасыз ету үшіи ауыл шаруашылық дақылдарының өнімін де,
көлеміи де арттыра түсу ... ... ... ...... ... ... бір қайнар бұлағы, байлық көзі.
Сондықтан бұл саланы өркемдету әрдайым назарда болғаны жөн. ... ... ... ... ... қатты шұғылданып келеді. Таяу жылдары
еліміздін, суармалы жер көлемі үдемелеп артып, келешекте суармалы егіңшілік
дамымақ. Себебі ... ... ... ... ... ... ... жерлері түгелімен егістікке игерілген, ал қалған
егістікке жарамды жерлерді игеру үшін оларды міндетті ... ... ... ... жер көлемі қазір 2200 мың гсктардай. ... ... ... ... ... ... Қазақстан
және Қызылорда облыстарында. Болашақта осы облыстардағы мол сулы өзендер ... Шу, ... және ... ... ... суын ... ... арқылы
Оңтүстік Қазақстандағы суармалы жер көлемін 2,5 млн гектарға ... ... ... республикамыздың батысындағы Жайық өзені суландырады.
Топырақ экологиясы
Қазақстаның барлық жер көлемі 2724,9 мың км2. Жер ... ... ... ... оның ... ... ... күрт нашарлаң отыр. Жерді
дұрыс пайдаланбау ... ... ... ... ... ... ... күшейі түсуде. Соңғы мәліметгер бойынша Ресиублика
жерінің 180 млн.ға немесе 60 % ... ... ... ... 235 млн. ... жерлерді, 185 млн. ға жайылым және 34 млн. таулы аймақтарды жерді
алып жатыр.
Жоғарыда аталған 235 млн.ға ... ... 180 ... жер ... ... оның 30 ... ... эрозиясы, 60 млн.ға тұздану, 10
шш.ға химиялық және радиоактивті ... мен ... 30 ... ... ... ... байланыс, елді
мекендер алып жатыр.
Солтүстік облыстарда тың игеру науқанына байланысты және бірегей бидай
дақылын егу топырақ қарашірігінің 25-30 % жоғалтты.
Батыс ... ... ... ... ... ... 1000
ға астам жерді камтыса, топырақтың техногенді бүлінуі 2,5 млн-ғa, ал тозған
жайылым 3 млн. га ... алып ... Сол ... ... мен ... сынақ
полигоңдарының игілігіне 1,4 млн.га жер бұйырған. Оның үстіне Каспий
теңізінің көтерілуі ... осы ... ... 2,8 ... ... ... деп болжам жасалуда.
Экологиялық күйын жағдай Орталық Казақстан жерлерін де ... ... ... техногенді бүлінуі, өнеркәсіптік калдықтармен ластану, ауыр
металдардың ... ... ... және ракета-ғарыштық
қоқыстардың (Бетпақ дала) шоғырлануы тұрақты жағдайға айиалған.
Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс,
Әмудария мен ... ... су ... ... Арал, теңізінің
тартылуымен тікелей байланысты бо-лып отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда
Арал аймағының экологиясына байланысты 2 ... жер ... ... ... өңіріңдегі 3 мың га кара сексеул орманы бірдала жойылy үстінде.
Арал ... мен ... ... ... ... топырақтың химиялық улы
заттармен және радионуклидпен ... ... ... және ... ... өзгерістер, Іле
өзеніне Қапшағай су қоймасының салынып, ... ... ... ... ... ... Су деңгейінің 1,5-2,0 метрге төмсндеуі Іле атырабы
бойынша топырақтың құрғап, бүлініп, сорланып, ... ... жол ... ... ... жер жаннаты аталған Жетісу өңіріне
экологиялық апат-ты да ала ... Іле ... ит ... өтпейтін тоғай,
тораңғы орманы, Шарын ... ... сұлу ... мен каньондары
тозып, жағалаудағы шұрайлы жайылымдар құлазыған сары далаға, шөлге айиалып
бара жатыр. Ендігі жерде Іле ... 10-15 % ... ... ... бұл өңірдің табиғатын түл етеріанық..
Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жерлердің де экологиялық жағдайы
нашар. Ол жерлер республика бойынша 26610,7 мың ға. алып ... ... ... ... ... климаттың өзгеруі Қазақстаның
шөл-шөлейтті белдемдеріне әсерің тигізіп, ондағы егіс алқапттарының ... ... Бұл ... ... ... ... ... айналуы прогрессивті түрде жүруде. Оның үстіне топырақты корғаудың
агротехникалық ... қар ... ... және ... ... ... мен пестицидтерді қолданбаудан арамшөптердің
қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің шексіз ... жол ... ... төмендетті. Мәселен, 1996 жылы егістікгерге 1 млн.т.
минералдық және 33,2 ... ... ... берілсе, бұл
көрсеткіштер 1998 жылы 16 мың т. ... ... ... ... ... ... ... өзінің карашірігінің 19-22 %
жоғалтқан. Мұның өзі болашақта жер ресурстарының сапасы жақсармайтынын
аңғартады.
Топырақтың ауыр ... және ... ... ... ... ... Әсіресе, Қазақстан бойынша ірі өнеркәсіптер, кен
орындары, қазба байлықтарды өндіру, соғыс - өндірістік қалдықтарды ... ... кему ... ерекше жылдам жүруде. Республика ... ... 2,3 ... жетсе, ал 529 объектіде радио-активті
калдықтар ... ... ... ... заттар Шығыс
Қазақстан бойынша жылына 5 млн.т. жетіп ... ... ... ластану деңгейі Бетпақ дала, Балқаш өңірі, Мүғаджар, Ертіс ... ... маңы ... Іле ... ... тым жоғары.
Сырдария, Шу, Талас, Жайық өзендеріндегі жерлер қорғасын, фтор, бор,
мыс, ... және ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Солтүстік Қазақстан экономикалық ауданының жер қоры87 бет
Топырақ туралы түсінік, топырақтану ғылымы106 бет
Қазақстан топырақтарының экологиясы74 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
"шығыс Қазақстан топырақтарына сипаттама"5 бет
Егіншілік жүйелері7 бет
Егіншілік жүйесінің дамуы12 бет
Егіншілік түсінігі, жүйесі, мәдениеті12 бет
Егіншілікке азаю тыңайтқыштарын қолдану жолдары12 бет
Инновациялық топырақ өңдеу жүйесі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь