Һұндар (ғұндар)

һұндар (ғұндар)—ежелгі замандағы еліміздің батыс өңіріндегі көшпенді ұлыстың бірі. 24 тайпадан біріккен көшпенді һұндердің одағы б. ж. с. дейінгі 2-ғасырда дәуірлеп заманымыздың І-ғасырында ыдырады. Һұндар өзінің басшысы Мөте тәңіркұт тұсында төңірегіндегі толып жатқан ұлыстарды өзіне бағындырып, шығыста Лиаухы өзенінен батыста Памир тауына дейінгі, солтүстікте Байкал көлінен оңтүстікте ұлы қорғанға дейінгі ұлан-байтақ өңірге үстемдік еткен.
Тарихи деректердің дәлелдеуіне қарағанда, осы һұндердің бір бөлегі ежелгі замандағы қазақ ұлыстарымен тоғысып, қазақ халқын құрған қайнардың біріне айналған.
Үйсін ұлысы Хыши тілігінде көшіп-қонып журген кезде, іргелес көрші ұлы иозылардың шапқыншылығына ұшырап, халқы азып-тозып, һұндерге барып паналаған. Осы жаугершілікте үйсін күнбиі Нәнді би жау қолынан қаза тапқанда, оның жаңа туып, жетім қалған баласы Елжау биді һұн тәңірқұты асырап ер жеткізіп, азып-тозып һұндерге келген үйсін халқын жинап өз қолына беріп, әкесінің тағына отырғызған. Үйсіндер һұн елінде 20 жылдай тұрып, аралас-құралас өмір өткізді. һұн тайпалары мен үйсін тайпаларының тоғысуы осы кезден басталған.
Онан соң үйсін ұлысы Іле өңіріне қоныс аударып, іргелі елге айналды. Б. ж. с. дейінгі 71-жылы үйсін билеушілері хан патшалығымен тізе қоса отырып, қазіргі Баркөл ауданында һұндердің оң қанат ордасына тұтқиылдан шабуыл жасап ойсырата жеңді. Осы бір соғыста үйсін күнбиі Оңқай би һұндердің 40 мың адамын қолға түсіріп өзіне қосып алды. Бұдан кейінгі соғыстарда үйсіндер һұндердің қыруар адамын қолға түсірді. Олар үйсін ұлысына сіңісіп, олардың жан саны мен күш-қуатын молайта түсті.
Б. ж. с. дейінгі І-ғасырдың орта шенінде һұндер одағы өз ішінен оңтүстік һұн (яки шығыс һұн) және солтүстік һұн (яки батыс һұн) деп екіге бөлінді де, оңтүстік һұндер хан патшалығына бағынды, солтүстік һұндер батысқа қа-рай қоныс аударды. Осы батысқа қарай қоныс аударған солтүстік һұндер Алтай тауы мен Іле өзені алқабы, Жетісу өңірі мен Сырдария бойына келіп, бір мезгіл қазақ даласын қоныстанып, жергілікті тайпалармен араласты, осы һұндердің бір бөлегі ежелгі қазақ тайпаларымен тоғысып, оларға сіңіп кетті. Әсіресе күш-көлігі жоқ кедейлері шаршап-шалдыққан жерінде қалып.отырды.
        
        ҺҰНДАР
һұндар (ғұндар)—ежелгі замандағы еліміздің батыс өңіріндегі көшпенді
ұлыстың бірі. 24 тайпадан біріккен көшпенді һұндердің ... б. ж. ... ... ... заманымыздың І-ғасырында ыдырады. Һұндар өзінің
басшысы Мөте тәңіркұт тұсында төңірегіндегі толып ... ... ... шығыста Лиаухы өзенінен батыста Памир ... ... ... көлінен оңтүстікте ұлы қорғанға дейінгі ... ... ... ... дәлелдеуіне қарағанда, осы һұндердің бір бөлегі
ежелгі замандағы қазақ ұлыстарымен тоғысып, қазақ халқын құрған ... ... ... Хыши ... көшіп-қонып журген кезде, іргелес көрші
ұлы иозылардың шапқыншылығына ұшырап, халқы азып-тозып, ... ... Осы ... ... ... Нәнді би жау қолынан ... оның жаңа ... ... қалған баласы Елжау биді һұн ... ер ... ... ... келген үйсін халқын жинап өз қолына
беріп, әкесінің тағына отырғызған. Үйсіндер һұн елінде 20 ... ... өмір ... һұн ... мен үйсін тайпаларының тоғысуы
осы кезден басталған.
Онан соң үйсін ұлысы Іле ... ... ... іргелі елге айналды.
Б. ж. с. дейінгі 71-жылы үйсін билеушілері хан патшалығымен тізе ... ... ... ... ... оң ... ордасына тұтқиылдан
шабуыл жасап ойсырата жеңді. Осы бір соғыста үйсін ... ... ... 40 мың ... қолға түсіріп өзіне қосып алды. Бұдан кейінгі
соғыстарда үйсіндер ... ... ... ... түсірді. Олар үйсін
ұлысына сіңісіп, олардың жан саны мен күш-қуатын молайта түсті.
Б. ж. с. дейінгі ... орта ... ... ... өз ... һұн (яки ... һұн) және ... һұн (яки батыс һұн) деп екіге
бөлінді де, оңтүстік һұндер хан ... ... ... һұндер
батысқа қа-рай қоныс аударды. Осы батысқа қарай қоныс аударған солтүстік
һұндер Алтай тауы мен Іле ... ... ... ... мен ... бойына
келіп, бір мезгіл қазақ даласын ... ... ... осы ... бір ... ... қазақ тайпаларымен тоғысып,
оларға сіңіп кетті. ... ... жоқ ... ... ... Хан ... ... оңтүстік һұн шежіресінде»: «қоныс
аударған һұн тәңірқұты үйсін жеріне көшіп барды» дейді.
Жоғарыдағы деректің айтуынша, ... ... ... ... ... жеріне келген, одан соң қаңлы еліне ауып барған. Осы ... ... ... ... ... қалып қалған. Осы үйсін жерінде қалған
һұн тайпалары оңтүстік, солтүстік патшалықтары дәуірінде (5—6-ғасырларда)
дамып, 200 ... жан саны бар ... ... ... мемлекеті жайындағы алғашқы дерек «Уи патшалығы тарихы», мен
«Солтүстік патшалықтар тарихы, батыс өңір ... ... ... «Иобан мемлекеті тарауында» былай дейді: «Иобан елі ... тегінде
һұндердің солтүстік тәңірқұтының қол ... ... еді. ... ... армия генералы Душан өкшелей қуған солтүстік һұн
тәңірқұты Алтын таудан ... ... ... ... ... ... көшке
ілесе алмағандары Кұшардың солтустік жағындағы ұлан-байтақ ... ... ... ... қалған. Олар кейін келе 200 мыңнан астам халқы бар
ел болған».
Бұл ... ... 200 ... ... ... бар, ұлан-байтақ өңірге
орналасқан Иобан мемлекетінің іргесін үйсін жерінде қалған һұн ... ... ... ... орны ... ... ... батыс өңір шежіресі, Иобан мемлекеті тарауында» былай дейді: «Иобан
мемлекеті үйсіндердің батыс ... 10 мың 930 ... ... ... ... «Хан ... тарихы, батыс өңір
шежіресі, Күшар тарауында»: «Күшар елі ... ... ... Осы ... «Үйсін тарауында»: «Үйсіндер оңтүстікте
қалалық мемлекеттермен шекаралас» деп жазылған. «Ал қалалық мемлекеттер
һұндердің ... ... ... Олардың оңтүстігі мен
солтүстігінен асқар таулар қоршап тұрады», деп анықтайды.1 Осы ... бірі — ... оның ... асқар тау Тянь-Шань тауы,
«Солтүстік патшалықтар тарихы, Иобан тарауында» және осы кітаптың «Күшар
тарауында» жазылуына ... осы екі ... ... асқар тау бөліп
тұрған, бұл таудың оңтүстігінде Күшар елі, солтүстігінде Иобан елі ... мен ... ... ... тау Тянь-Щань тауы екені анық. Демек,
һұндерден қалған тайпалар іргесін қалаған Иобан елі ... ... ... осы ... ... ... ... да осы елдің құрамында
болған Ұлы жүз ... ... ... 5—7-ғасырларда Жетісу өңірінде
құрылған осы Иобан одағына кірген2. Қазақ арасында ... ... ... ... ру-тайпа аттары да ұшырайды.
«Солтүстік патшалықтар тарихы, батыс өңір ... «Хан ... ... Батыс өңір шежіресі»
2 «Қазақ совет энциклопедиясы», І-^ом, 249-бет
105 ресі, ... ... ... — өте таза ... олар ... үш
уақыт тамақтың алды-артында қолдарын жуып, ауыздарын шаюды ... деп ... ... ... тамақтың алды-артында қол жу-
ып, ауыз шаятын әдетінің ертеден келе ... ізгі салт ... ... ... ... һұндерлің бір бөлегі уйсін елінде қалады да қаңлы, алан
еліне барлды, олардың бір бөлегі ... алан ... ... 200
жылдай өмір сүріп, бірте-бірте осы тайпалармен тоғысты, бірқыдыру һұн
тайпалары осы ұлыстарға ... ... ... ауған һұндер Еділ мен Днепр өзен-дерінің аралығына барып,
табан тіреп, біраз ... ... ... соң, ... ... ... ... қауымы ыдырап, әр жерге тарап ... ... ... ... ... ... Сырдарияның төменгі жағына келіп тоқтады.
Олардың кейінгі ұрпақтары оғыз, қыпшақ, қарлық ... ... ... ... ... ... және ... тайпасын ежелгі һұндермен
байланыстырады. Арғын тай-пасының елдік аты (этнонимі) «арұғ» ... ... (һұн) ... екі сөзден құралып, «арұғ — ғұн» - ... ... ... ғұн), «ақ һұн» мағынасын білдіреді деген ... ... ... ... ұраны «ойбас» сөзін һұн батырының атымен байланыс-тырады.
«Ғылыми жағынан ерекше көзге түсетін жай — арғын ... ... ... ежелгі заманда жасаған гұн елінің атын еске түсіреді. Сол ... ... ... ... ... деуге болады... Қып-шақ елінің ұраны
—«ойбас» немесе «ойырбас». Ол ғұн-дардың атақты батырының аты. Бұл көптеген
ғалымдар-дың қыпшақтар ғұннан тараған ... ... бірі ... тиіс.2
Археологиялық қазбалардан табылған заттық мәдениет-тің куәліктері ежелгі
һұндер мен қазақтардың байланысы барлығынан ... ... ... ... С.
Доржы жаз-ған «Солтүстік һұндер» атты кітаптың І-тарауында «Сол-тұстік
һұндердің молалары» ... ... Ноян ... һұн ... ... ... бұйым-дарды, ою-өрнек кестелерді баяндайды. Бұл моладан шық-
қан ... мен ... әр ... ... ... ... «Қазақ совет энциклопедиясы», 3-том, 449-бет.
2 Бұл да сонда, І-том, 451-бет.
106
шінді геометриялық ... бар ... ... ... келіп Доржы былай
дейді: «Бұл кестелер мен өрнектер жәнё олардың ... ... ... ... ... ... ою-өрнектерді еске тұсіреді».
Қорытып айтқанда, ежелгі замандағы һұндер батысқа қоныс ... ... ... ... ... ... ... Олар бір мезгіл үйсін,
қаңлы, тағы басқа тайпаларды билеген. Солтүстік һұндер батысқа ... ... ... алан ... ... одан соң шығыс Европаға
қарай ауған. Осы кезде һұндердің бір бөлегі осы өңірлерде ... ... алан ... ... ... сіңісіп кеткен. 5-ғасырда Еділ мен
Днепр аралығындағы һұн одағы ыдырағаннан кейін, бұлардың бір ... ... ... ... ... олардың кейінгі ұрпақтары оғыз, қыпшақ,
қарлық атанып кеткен. Бұл тайпалардың бір бөлегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... қосты. Соның үшін ежелгі
һұндерді қазақ халқын құраған қайнардың бірі деуге болады.
Жоғарыда ... ... ... алан ұлыстары өзара тығыз саяси,
шаруашылық және мәдени қарым-қатынаста ... ... олар ... кешті. Кейбір тайпалар біресе ... ... ... қаңлылар
ұлысының құрамына кіріп отырды. Үйсіндер ... ... ... бағынды,
кейін келе һұндердің бір бөлегі үйсін, қаңлы, аландарға қосылып кетті. ... ... ... ... ... өз қол астына қаратқан
кездері де ... Бұл ... ... ... ... жүріп жатты. Бұл қарым-
қатынастар оларды бір-біріне жақындата берді.
Кейінгі ... ... ... ... ... ... алан ... дәуірлеген кезі — ... ... ... ... ... ... кезі болды. «Үйсіндердің, қаңлылардың,
алаңдардың және басқа тайпалардың ... сақ ... ... ... және ... түрі ... Бұл ... сақтар мәдениетінің
негізгі элемент-терін қамтып, оны ары қарай дамытты»1. Бұл ұлыстардың өз
заманындағы экономикалық ... даму ... ... еді. ... ... ... бұйым-дардағы әшекей, ою-өрнектердің
қазіргі қазақ арасында қолданылып келе ... ... ... ... ... ССР тарихы», І-том, 55-бет, Алматы, 1957
107 нің анықталуы1 қазақ халқының сол ... ... ... ... ... ... ... деректер мен жазба тарихи мәліметтер және
археологиялық, антропологиялык зерттеулер ежелгі сақ, үйсін, қаңлы, ... ... ... ... ... арғы атасы және алғашқы ұйтқысы
екендігін дәлелдейді.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Франк мемлекеті және оның құқығы19 бет
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы13 бет
Ғұн мемлекетінің этникалық және саяси тарихы туралы9 бет
Хун империясының саяси тарихы14 бет
Сақтар мен ғұндар9 бет
Сақтар мен ғұндардың әскери өнері мен мемлекеттік ұйымы: салыстырмалы талдау11 бет
Ғұндар 10 бет
Ғұндар және үйсіндер археологиясы7 бет
Ғұндар мемлекеті13 бет
Ғұндар өмірі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь