Һұндар (ғұндар)


һұндар (ғұндар)—ежелгі замандағы еліміздің батыс өңіріндегі көшпенді ұлыстың бірі. 24 тайпадан біріккен көшпенді һұндердің одағы б. ж. с. дейінгі 2-ғасырда дәуірлеп заманымыздың І-ғасырында ыдырады. Һұндар өзінің басшысы Мөте тәңіркұт тұсында төңірегіндегі толып жатқан ұлыстарды өзіне бағындырып, шығыста Лиаухы өзенінен батыста Памир тауына дейінгі, солтүстікте Байкал көлінен оңтүстікте ұлы қорғанға дейінгі ұлан-байтақ өңірге үстемдік еткен.
Тарихи деректердің дәлелдеуіне қарағанда, осы һұндердің бір бөлегі ежелгі замандағы қазақ ұлыстарымен тоғысып, қазақ халқын құрған қайнардың біріне айналған.
Үйсін ұлысы Хыши тілігінде көшіп-қонып журген кезде, іргелес көрші ұлы иозылардың шапқыншылығына ұшырап, халқы азып-тозып, һұндерге барып паналаған. Осы жаугершілікте үйсін күнбиі Нәнді би жау қолынан қаза тапқанда, оның жаңа туып, жетім қалған баласы Елжау биді һұн тәңірқұты асырап ер жеткізіп, азып-тозып һұндерге келген үйсін халқын жинап өз қолына беріп, әкесінің тағына отырғызған. Үйсіндер һұн елінде 20 жылдай тұрып, аралас-құралас өмір өткізді. һұн тайпалары мен үйсін тайпаларының тоғысуы осы кезден басталған.
Онан соң үйсін ұлысы Іле өңіріне қоныс аударып, іргелі елге айналды. Б. ж. с. дейінгі 71-жылы үйсін билеушілері хан патшалығымен тізе қоса отырып, қазіргі Баркөл ауданында һұндердің оң қанат ордасына тұтқиылдан шабуыл жасап ойсырата жеңді. Осы бір соғыста үйсін күнбиі Оңқай би һұндердің 40 мың адамын қолға түсіріп өзіне қосып алды. Бұдан кейінгі соғыстарда үйсіндер һұндердің қыруар адамын қолға түсірді. Олар үйсін ұлысына сіңісіп, олардың жан саны мен күш-қуатын молайта түсті.
Б. ж. с. дейінгі І-ғасырдың орта шенінде һұндер одағы өз ішінен оңтүстік һұн (яки шығыс һұн) және солтүстік һұн (яки батыс һұн) деп екіге бөлінді де, оңтүстік һұндер хан патшалығына бағынды, солтүстік һұндер батысқа қа-рай қоныс аударды. Осы батысқа қарай қоныс аударған солтүстік һұндер Алтай тауы мен Іле өзені алқабы, Жетісу өңірі мен Сырдария бойына келіп, бір мезгіл қазақ даласын қоныстанып, жергілікті тайпалармен араласты, осы һұндердің бір бөлегі ежелгі қазақ тайпаларымен тоғысып, оларға сіңіп кетті. Әсіресе күш-көлігі жоқ кедейлері шаршап-шалдыққан жерінде қалып.отырды.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҺҰНДАР
һұндар (ғұндар)—ежелгі замандағы еліміздің батыс өңіріндегі көшпенді
ұлыстың бірі. 24 тайпадан біріккен көшпенді һұндердің одағы б. ж. с.
дейінгі 2-ғасырда дәуірлеп заманымыздың І-ғасырында ыдырады. Һұндар өзінің
басшысы Мөте тәңіркұт тұсында төңірегіндегі толып жатқан ұлыстарды өзіне
бағындырып, шығыста Лиаухы өзенінен батыста Памир тауына дейінгі,
солтүстікте Байкал көлінен оңтүстікте ұлы қорғанға дейінгі ұлан-байтақ
өңірге үстемдік еткен.
Тарихи деректердің дәлелдеуіне қарағанда, осы һұндердің бір бөлегі
ежелгі замандағы қазақ ұлыстарымен тоғысып, қазақ халқын құрған қайнардың
біріне айналған.
Үйсін ұлысы Хыши тілігінде көшіп-қонып журген кезде, іргелес көрші
ұлы иозылардың шапқыншылығына ұшырап, халқы азып-тозып, һұндерге барып
паналаған. Осы жаугершілікте үйсін күнбиі Нәнді би жау қолынан қаза
тапқанда, оның жаңа туып, жетім қалған баласы Елжау биді һұн тәңірқұты
асырап ер жеткізіп, азып-тозып һұндерге келген үйсін халқын жинап өз қолына
беріп, әкесінің тағына отырғызған. Үйсіндер һұн елінде 20 жылдай тұрып,
аралас-құралас өмір өткізді. һұн тайпалары мен үйсін тайпаларының тоғысуы
осы кезден басталған.
Онан соң үйсін ұлысы Іле өңіріне қоныс аударып, іргелі елге айналды.
Б. ж. с. дейінгі 71-жылы үйсін билеушілері хан патшалығымен тізе қоса
отырып, қазіргі Баркөл ауданында һұндердің оң қанат ордасына тұтқиылдан
шабуыл жасап ойсырата жеңді. Осы бір соғыста үйсін күнбиі Оңқай би
һұндердің 40 мың адамын қолға түсіріп өзіне қосып алды. Бұдан кейінгі
соғыстарда үйсіндер һұндердің қыруар адамын қолға түсірді. Олар үйсін
ұлысына сіңісіп, олардың жан саны мен күш-қуатын молайта түсті.
Б. ж. с. дейінгі І-ғасырдың орта шенінде һұндер одағы өз ішінен
оңтүстік һұн (яки шығыс һұн) және солтүстік һұн (яки батыс һұн) деп екіге
бөлінді де, оңтүстік һұндер хан патшалығына бағынды, солтүстік һұндер
батысқа қа-рай қоныс аударды. Осы батысқа қарай қоныс аударған солтүстік
һұндер Алтай тауы мен Іле өзені алқабы, Жетісу өңірі мен Сырдария бойына
келіп, бір мезгіл қазақ даласын қоныстанып, жергілікті тайпалармен
араласты, осы һұндердің бір бөлегі ежелгі қазақ тайпаларымен тоғысып,
оларға сіңіп кетті. Әсіресе күш-көлігі жоқ кедейлері шаршап-шалдыққан
жерінде қалып.отырды.
Кейінгі Хан патшалығы тарихы, оңтүстік һұн шежіресінде: қоныс
аударған һұн тәңірқұты үйсін жеріне көшіп барды дейді.
Жоғарыдағы деректің айтуынша, батысқа қарай босқан һұндер алдымен
үйсін жеріне келген, одан соң қаңлы еліне ауып барған. Осы барыста
һұндердің талай тайпасы үйсін елінде қалып қалған. Осы үйсін жерінде қалған
һұн тайпалары оңтүстік, солтүстік патшалықтары дәуірінде (5—6-ғасырларда)
дамып, 200 мыңдай жан саны бар Иобан мемлекетін құрған.
Иобан мемлекеті жайындағы алғашқы дерек Уи патшалығы тарихы, мен
Солтүстік патшалықтар тарихы, батыс өңір шежіресінде кездеседі. Осы
кітаптың Иобан мемлекеті тарауында былай дейді: Иобан елі ... тегінде
һұндердің солтүстік тәңірқұтының қол астыңдағы тайпалар еді. Хан
патшалығының арбалы армия генералы Душан өкшелей қуған солтүстік һұн
тәңірқұты Алтын таудан өтіп, қаңлы еліне барған. Олардың болдырып, көшке
ілесе алмағандары Кұшардың солтустік жағындағы ұлан-байтақ (не-ше мың
шақырымдық) өңірде қалып қалған. Олар кейін келе 200 мыңнан астам халқы бар
ел болған.
Бұл тарихи фактілер 200 мыңнан астам халқы бар, ұлан-байтақ өңірге
орналасқан Иобан мемлекетінің іргесін үйсін жерінде қалған һұн тайпалары
қалағандығын анықтайды.
Иобан мемлекетінің жағырафиялық орны жөнінде Солтүстік патшалықтар
тарихы, батыс өңір шежіресі, Иобан мемлекеті тарауында былай дейді: Иобан
мемлекеті үйсіндердің батыс солтүстігінде 10 мың 930 шақырым жерде,
Күшардың солтүстігінде орналасқан. Хан патшалығының тарихы, батыс өңір
шежіресі, Күшар тарауында: Күшар елі солтүстігінде үйсіндермен
шекараласады дейді. Осы кітаптың Үйсін тарауында: Үйсіндер оңтүстікте
қалалық мемлекеттермен шекаралас деп жазылған. Ал қалалық мемлекеттер
һұндердің батысында, үйсіндердің оңтүстігінде. Олардың оңтүстігі мен
солтүстігінен асқар таулар қоршап тұрады, деп анықтайды.1 Осы қалалық
мемлекеттердің бірі — Күшар, оның солтүстігіндегі асқар тау Тянь-Шань тауы,
Солтүстік патшалықтар тарихы, Иобан тарауында және осы кітаптың Күшар
тарауында жазылуына қарағанда, осы екі елдің арасын асқар тау бөліп
тұрған, бұл таудың оңтүстігінде Күшар елі, солтүстігінде Иобан елі жасаған.
Күшар мен Иобанның арасындағы асқар тау Тянь-Щань тауы екені анық. Демек,
һұндерден қалған тайпалар іргесін қалаған Иобан елі үйсін жерінде құрылған,
бұрыннан осы еңірді мекендеген үйсін тайпалары да осы елдің құрамында
болған Ұлы жүз үйсіннің албан тайпасы 5—7-ғасырларда Жетісу өңірінде
құрылған осы Иобан одағына кірген2. Қазақ арасында адбан, абдан, адман,
атбан деген ру-тайпа аттары да ұшырайды.
Солтүстік патшалықтар тарихы, батыс өңір ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ғұндар империясы
Азиядағы хундар мемлекеті
Ғұндар
Ғұндар - көшпенді халық
Үйсін, қаңлы, ғұндар
Ғұндар өмірі
Ғұндар тарихы бойынша тарихи деректер
Ежелгі ғұндар
Ғұндар мемлекеті
Ғұндар туралы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь