«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы

Кіріспе:

«Жеті Жарғы» атауының мәні мен мағынасы.

Негізгі бөлім:

«Жеті Жарғының» . зерттелу тарихы.

Әз . Тәукенің «Жеті Жарғысы».

Жарғының негізгі өзегі.

Қорытынды:
Ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте «Жеті Жарғы» атауына қатысты әр түрлі пікірлер бар, бірақ олар ғылыми қауым тарапынан толық қолдау таба қоймаған, бір-біріне кереғар келіп жататын жорамалдауға негізделген. Бұл төңіректе әлі де даулы мәселелер көп болғандықтан мен осы атауға қатысты жасалған этимологиялық талдаулар мен түсініктердің негізгі бөлігіне ғана тоқталып кетемін.
«Жеті Жарғы» атауын алғаш рет Әз Тауке хан тұсындағы қабылданған заң ережелеріне қатысты қолданған Н. И. Гродеков. Ол ұзақ уақытқа Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Сырдария облысының әскери губернаторы қызметін атқарып, сол кезеңде қазақ әдет – ғұрып, заң ережелеріне қатысты деректерді мол жинайды.
Н. Гродеков пікірінше «Жеті жарғы» Қасым мен Есім хандардың заманындағы қазақтың ескілікті заңдарының негізінде жасалған: «Хан Тауке собрал на урочище Культобе ( в Сырдарьинской области ) семь биев, в числе которых был знаменитый бий Толе Алимбеков, и эти бии соединили старинные обычаи ханов Касыма и Ишима (Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы) в новые обычаи, называемые – «жеты жарга».
Н. Гродеков осы тақырыпқа тағы да айнала берісте соғып «Жеті Жарғыны» түзген билердің «жарғыш» атанғанын да хабарлайды. Бұл біздің пікірімізше аса мәнді дерек: «При хане Тауке собрались семь биев, «жеті жарғыш».
«Жеті Жарғы», «жарғыш» атауына қатысты әр түрлі пікір – деректердің ішінде Н. Н. Гродеков мәліметтері өзінің қисындылығымен де, толық қандылығымен де бірінші орында тұрса керек.
1. Абылай хан. Тарихи жырлар / Құраст. С. Дәуіт. – Алма – ата, 1993.
2. Абишев Х. А. Передовая русская интеллигенция Западной Сибири об обычно – правовой системе казахов / Проблемы казахского обычного права. – Алма – Ата, 1998. – С. 56 -58.
3. Артықбаев Ж. О. Жеті жарғы / Оқу құралы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2003 – 9 - 67 бет.
4. Билер сөзі. / Құраст. Т. Кәкішев. – Алматы, 1992.
5. Гавердовский Я. Обозрение киргиз – кайсацкой степи / Ленинградское отделение Института истории, отдел рукописей. – Ч. 2. - № 495 (кол. 115). – 1803.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе:
«Жеті Жарғы» атауының мәні мен мағынасы.
Негізгі бөлім:
«Жеті Жарғының» - зерттелу ...... ... ... ... өзегі.
Қорытынды:
КІРІСПЕ
"Жеті жарғы" атауының мәні мен мағынасы
Ғылыми және ... ... ... ... атауына
қатысты әр түрлі пікірлер бар, бірақ олар ... ... ... ... таба ... ... кереғар келіп ... ... Бұл ... әлі де ... мәселелер көп
болғандықтан мен осы атауға қатысты ... ... ... түсініктердің негізгі бөлігіне ғана тоқталып кетемін.
«Жеті Жарғы» атауын ... рет Әз ... хан ... заң ... ... ... Н. И. ... Ол
ұзақ уақытқа Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты ... ... ... ... ... сол ... ... – ғұрып, заң ережелеріне қатысты деректерді мол ... ... ... ... ... ... мен Есім ... қазақтың ескілікті заңдарының негізінде ... ... ... на ... ... ( в Сырдарьинской области ) семь
биев, в ... ... был ... бий Толе ... и ... ... старинные обычаи ханов Касыма и Ишима (Қасым ... ... Есім ... ескі жолы) в новые обычаи, называемые ... ... ... осы ... тағы да айнала берісте соғып
«Жеті Жарғыны» ... ... ... ... да хабарлайды.
Бұл біздің пікірімізше аса мәнді ... «При хане ... ... ... ... жарғыш».
«Жеті Жарғы», «жарғыш» атауына қатысты әр түрлі пікір ... ... Н. Н. ... ... ... қисындылығымен
де, толық қандылығымен де бірінші орында тұрса керек.
Екінші бір ... ... ... А. ... ... ... (1890) ... кездеседі: «Правда, ханом Тауки
(Тявки) учреждено было, по ... ... ... из ... как высшее судилище. Но оно ... ... при ... ... ... осы түсінікті кейіннен Л. А. Словохотов
толықтырып «народный суд ... ... ... малой Орды»
еңбегіне еңгізді. Осы еңбекте, ... ... ... рет, ... байланысты «уложение» деген сөз қолданылады: ... ... ... ... ... на ... ... обычае –
адате и тогда получившее название - «Джеты Жарга».
Л. А. ... ... ... тек ... ... ... ғана ... қоймай, толықтықты, кәмелетті,
бүтіндікті білдіретін ұғым ... ... ... ... ... (казахский - Ж. А.) означает «семь» - число у ... ... ... выражением полноты, совершенства и
авторитетности. ... – дат. ... от дзар ... или дзор ... ... объявление, публикация, обнародование, ... ... ... - «жеті жарығы» - т.е. ... ... его» ... ... ... ... ... ең бір күрделі де
қызық мәселелері ... ... А. П. ... ... ... хан заманындағы ... ... Яса) ... оның пікірінше ... ... ... ... ... бір ... нәтиже, азаматтық және қылмыстық ... ... ... «В ... ... ... «Великой Ясе» Чингис
хана и казак – киргизское обычное право, систематизированное ... тоже не ... о ... ... об ... наказании».
«Жеті жарғының» атауының мағынасы туралы А. П. Чулошкинов
пікірі Н. ... ... ... ... ... ... казак – киргизами, собрал на урочище Куль – тюбе (в ... Сыр – ... ... семь биев во ... с ... Туле ... и ... с ним составил уложение, целиком
основанное на ... ... ... - адате и тогда же
получившее ... ... - ... т.е. ... ... ғылымдарының ішінде «Жеті ... ... ... ... бірі ... Ә. Х. ... ... жарғыны» -
жеті жарғыш, ... яғни жеті ... қара ... қақ жарған билердің
билігі дегенді қолдады. ... ... Ә. Х. ... ... ... «Жеті жарғыға» арналған ... ... жеті ... ... ... жайлы жазады. «Жеті
жарғыға» кірген ережелер ... ... 1) ... ... 2) Қылмыс
заңы. 3) Әскери заң. 4) ... ... 5) ... ... ... ... 7) Құн дауы».
Әлекеңнің «Жеті жарғы» мағынасы туралы бар ... ... ... екі пікір айтуы кездейсоқ па? ... ... ... ... ... неге тең ... ... дәл жауап қайтару
оңай емес. Негізінен ... ... ... соңды қолданыста болған
заң жобаларын жүйелеп, оның ... ... ... ... ... ... ... негізделмейді.
Ғылыми әдебиетте кейде «Жеті жарғы» мағынасы байланысты ... ... де ... Оның ... себебі зерттеушілер
«жарғы» сөзінің мағынасына бойлай ... ... ... Е. ... ... көшпелі қоғамына арналған кітабында «жарғы»
сөзі «жорға» деп ... ... свод ... ... под
названием «Джеты – жарга», составленный семью ... ... ...
жорға – семью иноходцами) при хане ... және ... ... бір – ... ... ... ... - көне түрік тілінде жарлық, билік, шешім деген
мағына ... ... ... ... - (йар) – ... ... ұғымдарымен
тікелей байланысты қарастырылады.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ...... сөзімен ортақ. Мәселен моңғол тілінде «зар» -
жар, ... ... ... «Зар ... – жар, ... ... ... Сонымен қатар «Зардан» туындайтын «зарга» - дау ... ... ... дау, ... ... мағынаны береді. Ал енді
«зарға шүүх» сөзі ... ... дау ... шешім мағынасында
айтылады.
Моңғолдың ... сөзі ... ... төркіндес,
дауға, билікке қатысы бар адам ... ... ... ... ... ... ... жеті билік,
жеті ереже мағынасында қолдану көбірек кездеседі. Т. И. ... ... ... еңбегінде «В истории права ханского периода
известен ... один ... ...... ... ... – деп ... Бұл біздің түсінігімізше шартты атау,
біздің ... ... ... Әз – ... хан ... ... жетумен шектелгенін айтпады. Екіншіден дәстүрлі
әдет – ғұрып заңдарында ережелерді ... бір ... ... ... жарғы» жайлы» деп аталатын соңғы жылдардың ... ... ... С. З. ... пен Н. У. ... ... пікірімізше
«Жеті Жарғы», «Жеті Жарлық», «Жеті ... ... ... ... ... Оларға жер дауы, құн дауы, барымта, айып – жаза,
алым – салық т.б. ... деп ... ... тек ... ... ... Авторлардың пікірінше «Жеті жарғы» ... ... ... ... ... ... т.б. ... береді.
«Жеті жарғының» мән – мағынасын ... ... үшін ... ... ... ... айналысқа көбірек еңгізу міндеті
осы ... ... ... ... «Жарғы» сөзін жалпы кеңес,
өкілетті билік, заң ... орын ... ... өте ... ... ... пікірлерді әлі де тереңірек қарастыру
керек ... ... ... заң ... тарихи деректерден
ертеден жиі кездеседі, ал ... ... ... ... ... ... ... атақты саяхатшы Ибн Баттута 1333 жылы ... ...... (ол ... Хорезм Алтын ... ... ... болып ордадағы «Жарғы» қызметі туралы ... «У ... мира было ... ... кади ... ... в его приёмную и садился на место, отведенное для ... с ним ... и ... ... него садился один из
главных эмиров и с ним ... ... ... ... и ... йаргуджи (жарғышы – Ж. А.). Люди обращаются к ним ... Если дело ... к ... то по ним ... кади, а по другим делам выносят решение эти ... ... ... ... ... что их не ... в
пристрастии и они не берут ... ... ... ... ...... ... Хорезмдегі
билігі аздаған үзілістермен 1321 жылдан басталып 1368 ... ... ... Орда ... ірі ... бірі, Өзбек ханға
жақын ... ... ...... ... ... билігін
жергілікті көшпелілер дәстүрінің үлгілеріне ... ... ... ... Бұл ... ... ... аса гүлденіп тұрған
кезі, ибн Баттутаның өзі де ... ... ... бұрынғы
жағдайына қарағанда Хорезмнің көркейіп өскенін атап ... ... ... бек ... ... қызметі мемлекеттік жоғарғы сот деп
атауға келеді. Сонымен ... ... ... ірі ... ... қатыстылығы мемлекетке аса қажет шаруалардың ... ... ... ... мәне мен мағынасын түсінуге ... ... біз ... ... да жиі ... Қазақ – қалмақ
халықтарының этникалық субстраттағы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тарихын
зерттеуге көбірек қолдану ... ... ... тілінде «Жарғы» - «Зарго» деп ... және ... 6 - 8 адам ... кездеседі. Осыған байланысты Қалмақ
хандығы (Жоңғар ... ... ... (сот) кеңесіне байланысты
«найман Зарго» ... ... ... ... ... ... санды білдіреді. Біздің түсінігімізше бұл ... ... ... ... Енді ... ... ... В. М. Бакунинге ... ... на их ... – суд, ... ... при доме
ханском, и шие зайсанги (ру басылар – Ж. А.), ... ... ... из ... (ламалар – Ж. А.) по ... и по два, на ... хан ... ... всех по их ... ... больше восьми ... ... По ... ж ... ... в ... и у зеньгорских
ханов и главных владельцев, которых они ... еке ... ... великий князь.
При том суде бывает по ... ... ... ... ... ... и других служителей.
В той же кибитке Зарге ... на их ... ... и ... то есть ... и судья, а ...... то есть ... Писцы называются бичачи «(бітікші –
Ж. А.), а приставы – яргучи ... – Ж. А.). От той ... ... ... калмыцкого народа, и в оной сочиняются отправляемые
ко ... ... ... и к ... командирам
российским письма, и указы ханские к ... ... ... ... и ... – приносятся к хану для ... ... ... ... и ... ... печатью,
которая хранится у первейшего и ... его ... ... ... ... ... ... жоғары
мемлекеттік кеңес және сот деген пікірімізді ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдарға ... ... алып ... бір жолы есебінде қарастырылған
болуы ... ... XVII ... соңына Евразиядағы
геополитикалық ахуал ірі ... ... ... ... төрт
құбыласының бәрі қауіпті жауға айналып бара ... ... ... ... ... ... пайдасына шешілгенін
айтпағанның өзінде, шығыстан төнген ... ... ... ... ... ірі ... жүрегін сыздатқаны анық. Осының
нәтижесінде өмірге ... ... ... ... ең ауыр ... ... ... ел тыныштығын сақтайтын, сыртқы елдермен
қалыптасқан өзекті мәселелерді ... хан ... ... ... және ... орны ... Әуел ... хан Тәуке
ұсынысымен бұл "жарғыға" қазақ елінің ең ... ... жеті ... ... ... жарғы" атанды. Тіпті мәселе жетіде де ... ірі ... ... одан ... адам қатысуы мүмкін,
бірақ белгілі бір субэтникалық және ... ... ... ... ... адамның саны жетеу болғанға ұқсайды. ... хан ... ... хандығының құрамына енген жеті ұлыс ... ... ... ... болды десек біз ... ... ... зерттелу тарихы
"Жеті жарғының" зерттелу ... ... ... ... ... ... ... бар. Алдымен "Жеті жарғыны" ғылыми
түрде зерттеу, яғни ... ... ... әлі ... ... ала ... жоқ. Екіншіден, "Жеті жарғыны" қазақтың әдет ... ... ... ... отырып, жеке бөліп
қарастырған зерттеулер жоқ. ... ... ... ... ... бойы ... қоғамдық өмірінің реттеуші тетігі есебінде
өмір ... заң ... бөле ... ... ... де ... ... туралы алғашқы салиқалы ... ... А. ... ...... толы ... қалдырды. Кіші жүз
қазақтарының ішіндегі ... ... ру ... ... ... ... отырып А. И. Левшин: «было время,
говорят благоразумнейшие из ... ... ... ... и ... жил в ... было ... когда и у нас существовал порядок,
были законы и правосудье. Сей ... век, о ... ... со ... есть ... ... Хана их ... - деп
жазады.
Қазақ қоғамының XVIII ғ. соңы ХІХ ғ. ... ... ... хан ... ... тәртіптерінің сындарының
кете бастағаны бір ... ... ... ... жағынан Ресейге
бодандықтың тікелей нәтижесі. А. И. Левшин отаршылдық ... ... ... кері ... жаза ... оның пікірінше Әз
Тәуке заманында аздаған тәртібі ... ... ... ... ... ... безналичие не может ... но не ... ... у ... ... ... ... свобода переходить из под ... ... ... ... незаконность преступлении, очень близки
к тому понятию, которое обыкновенно ... под ... ... И. ... ... ХІХ ғ. ... ... қоғамы туралы
энциклопедиялық ... ... мен ... ... ... қоғамының ішкі өмір сүру тәртібі, заңдылықтары, мемлекет ... ... ... ... сын ... дәрежеде.
Кейіннен А. И. Левшиннің қазақ ... ... ... ат ... В. В. ... тарапынан қатал сынға ... «Да не ... по ... с ... ... ... но ... научные авторитеты, как А. И. Левшин, резко ... о ... әрі А. И. ... ... такие тирады, легко прийти к мысли, что киргизы
... ... ... Заподной Азии, воры и ... в ... ... так как не ... ... ... жизни оседлых ... ... ... - ... быть уничтоженной. Но на самом деле это не ... ... дело со ... цивилизации, противоположной культуре
оседлых народов, и ... ... на их ... и ... ... ... зрения. На правильность моего предположения ... что ... не ... на всю свою ... ... ... ... и у них ... ... значительный
прирост населения.
Я сам ... жил ... ... и имел ... в том, что у них ... не анархия, а ... ... от ... но по ... ... культурные отношения».
«Жеті жарғының» қазақ қоғамындағы қызметін, мемлекеттің ... ... ... орнын түсіну үшін ... өмір ... ... және ... ... ... ... қанығу
керек. Тарихи деректерден орталық саяси биліктің пәрмәні мен ... ... ... жете ... ... ... оның ... біріктіріп ұстап тұратын реттегіш бар, ол рулар арасындағы,
жеке адамдар ... ... ... – қатынас. Туыстық
шаруашылықты, ... ... ... т.б. ... өмірінің
салаларын бір жүйеге салады. «Жеті жарғы» осы ... ... ... құндылықтар жинағы. Оның ең басты мақсаты ... ... ... ... салу ... оның ең ... ... басты құндылықтарын анықтау. «Жеті ... ... ... көпшілік бөлігі жатқа біледі. Қазақ ортасындағы әр
дауды билер осы ... ... ... ... ... ... адамның мінезі әр түрлі болатыны сияқты «Жеті ... да ... ... жеке ... ... В. Радловтың өзіне дейінгі зерттеушілерден ең ... ол ... ... ... өмір сүру ... ... ... «В отношении же такого народа,
как киргизы, содержащего столь ... ... не ... быть и ... ... ... - деп жазады ғалым. Бұл ... ... тек ... ... не ... ... ... шектен тыс
өсіп кетуі, міне осы ... ... ... ... ... ... Хан өз қолына билікті жинап ... бұл ... ... ... сөз. Бұл ... не империя құруға, не
отырықшы елдердің ... еніп ... ... алып ... жол.
«Жеті жарғы» тәртібін В. В. ... да ... ... ... ... Оның жазбаларында «Жеті жарғыға» ... ... жоқ, ... Шоқан қазақтың заң ережелерін, жолдарын ... тым ... ... ... пікірден ешқашан айныған жоқ.
Ол бірнеше жерде «Жеті ... ... ... ... бойы ... деп жазады. Оның алдымен жазатын әдет – ... ... ... ... ауа – райы мен ... ... Осы ... жалғастырып «Понятия родства расространялись
у киргиз и в ... ... ... деп ... ... ... егер қоңырат пен арғын руының ... ... ... ... ... қырғыздары облысының» билерінен бас
тартуға құқылы.
Шоқан қазақтың әдет – ... ... шын ... ... ... тамаша салыстырмалы пікірлер айтты. Оның ... ... ... болған дәстүрлі заңдар Ресей реформаторлары ... ... ... анағұрлым адамшылыққа жақын, ал ... оқ бойы ... «Нет ... ... что тот закон
хорош для народа, который ... ему ... ... ... ... человек вырос и воспитывался, как бы закон этот ... ... ... ... ему ... понятнее и яснее
самых мудрых законодательств, взятых ... и ... ... тем, ... ... киргиз, по той же ... ... с ... на ... мы так ... ссылаться, имеет более
гуманных сторон, чем ... ... ... и ... по Русской Правде. В ... ... ... ... и ... мер, ... ... новейшие
европейские кодексы. У киргиз ... ... ... ... А законы родовые, по ... ... рода ... ... ... при родовых отношениях ... ... ... ... ... ... әдет – ғұрып заңдары ... ... ... ... ... пікір білдірген М. Красовский. ... ... ... мемлекетті күшейту ниетімен жасалғанын және
заңдардың түп ... әдет – ... ... ... жазады:
«Плодом стремления Тявки слить три казачьи орды были ... ... имя ... хана ... популярным в степи. Надобно
однако думать, что эти законы имели ... да и то ... ... для ... ... ... при ... всеми уважаемого
аксакала. Предпринятый ... труд – ... ... ... ... ... народностей было не по силам одного человека, и
хотя, в ... ... ... киргизами понятие о ... ... у них ... ... ... ... главным
образом, следы установившегося Тявкою устройства. Но так как ... пор есть ... и ... одно ... ... ... мы должны так же предпологать, что и ... ... ... ... ... ... других ханов или
постановления, освященные обычаями ... ... в союз ... ... ... ... бірі ... хан
билігін, жалпы саяси – құқықтық ... ... ... Ол хандардың билігінің шектеулі болу ... ... ... ... салады. Шын мәнінде хан билігі халықтың
билік ... ... ... ғана ... және ол ... ... бірде азайғанымен ел өзінің тәуелсіздігінен,
мемлекеттігінен ... үзді деп айту жөн ... ... қоғамы
азаматтық қоғамның үлгісі, ол қоғамның әр ... ... ... ... алдымен адам санасында, оның қоғамдық
шаруаға қатысуында ... ... ... ... ... бір ғана ... ... түсетін тұсы. Көшпелілердің ... ... ... ... ... негізгі бөлігі көзге
түспей су астында ... ... ... орай ... ... ... ... көпшілігі ол жағына мән бере
қоймаған. Сол ... М. ... ... ... ... узаконения, имевшие целью ... в ... ... не ... войти в силу, а между тем ... ... же ... сказать и оканчивалась та популярность, до которой
когда – ... ... ... ... - деп жазады.
Жоғарыда аталған зерттеушілердің бәрі де ... ... ... ... жинағы ғана емес, ... ... ... ... ... ... Кеңес екенін жақсы аңғарған. Бұл
көзқарас өкінішке орай ... ... ... ... ... ... таппай, тек ереже ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... әдет – ғұрып
заңдарымен айналысқан зерттеушілердің көпшілігі қазақ ... ... де ... ... заң ... жеке бөліп алып
қарастырады. Бұл бір ... ... еді. ... ... ... ... ... хандық дәуірі, мемлекеттілігі жөнінде
сөз қозғау саясат тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Совет кезеңінде де өз қалпынан ... ... ... ... әдет – ... ... ... оның мемлекетпен қатынасы туралы мәселені айналып өтуге
дағдыланып ... ... ... ... ... көп ... Азды – көпті
зерттеу еңбектердің ішінде Н. Г. ... 1948 ... ... ... к ... ... ерекше
көңіл аударуға тұрады. Бұл ... 40 – ... ... ... т.б.) ... ... көрсетеді және белгілі
дәрежеде тарихқа көзқарастардың ... ... ... 50 – ші ... ... арасында жүргізілген ... ... ... ... жұтатып тастады.
Әз – Тәукенің «Жеті жарғысы»
Есім ханнан ... ... ... тағы да ұзақ дағдарысқа
түскені ... ... ... 1630 - шы ... ... ... солтүстік – шығыс алқабы тұтас ... ... ... ... – ойрат аталатын қалмақтың төрт руы ... ... ... 1640 жылы ... Ұлан ... деген
жерінде бүкіл моңғолдық және ойраттық ұлы ... ашып «Их ... ... заң ... ... ... ... қалмақ
ішіндегі ішкі мәселелер, жаугершілік бірсыпыра уақытқа ... ... ... ... жұдырықтай болып кірісті. Осы кезеңде
ойрат одағына нығайтуға ... ... ... ... діні еді. Зая ... сияқты ойраттың кемеңгер ұлдары әліпби жасап, бұтханаларды
қаптатып салып, ... ... ... қым – ... ... ... билік айтып, мәмлеге келтіріп, ... ... өз ... ... рулары ойрат ... ... XVII ... ... ... Арқадағы жайлы ... жаз ... ... ... ... ... «Ата ... Арқадан,
басында қазақ ауғанда» дейтін ... ... ... ... ... басталады. 1652 жылы Қалың қалмақпен соғыста
хошоуыт ... жас ... он жеті ... ... ... хан ... Салқам Жәңгір хан қайтыс болды. ... ... ... ... ... ... – ші жылы ... Галдан Бошогту хан бастап Түркістан
өңірін шауып Сайран қаласын ... ... ... бір ... ... ... қол ... өзге елдің жемі болып кететіні анық
болған ... ... ... ... ... ... ... хан келді.
Қазақ шежіресінде «Салқам Жәңгірден кейін Әз ... ... ... өзі ... ... кісі ... «Байсалды айғырдың
үйірін ат ... ... ... ... басқарды. «Күлтөбеде
күнде кеңес» осы Әз Тәуке тұсында айтылған сөз» - деп Әз ... ... ... ... Қалмақ дәуірлеп күшейген уақытта
жаңа саясат жүргізу керек еді. Оның ... ... Әз ... ... ... орда биін ... оларға ішкі саясаттың тізгінін беру.
Евразия көшпелілерінің үштік ... ... өте ерте ... ... ... ... мығым, орнықты жүйе. Ал үш ... ... ... ... ... және оның ішкі ... билеріне тапсыру ру басыларының жауаптылығын күшейткен ... ... ... ... келе Н. И. ... «все три орды
ежегодно ... для ... ... на ... ... ... ... Сайрама)» - деп жазады. Бұл ... ... ... ... қай жерде қыстау, қалай соғысу т.б. ... ... ... ... ... ... Тәуке заманында билік құрылымы ... ... ... ... әуел ... бар ... де ... жанданып, жалпы халықтың мәслихат, жиындар жыл
сайын ... ... ... Бұл ... тек қарулы ... ғана ... ... ... Оның ... ... жарғыда»
нақты бекітілді. Оның ең биік сатысы орда ... ... ... ... отырықшы халықтың өкілдерінен, ... ... ... сияқты халықтың басшыларынан құралған ... ... ... ... ... құрамындағы қазақтың
үш биін ... ... Н. И. ... ... ... «В ... было три знатных бия, по ... из ... ... ...... из ... – Каз дауысты Казыбек, т.е. Казыбек ... ... ... из ...... ... жоғарыда келтірілген деректерді толықтыра түседі.
Оның пікірі ... ... ... ... ... ... ... өмірін белгілі бір тәртіпке келтіргендігі: ... ... ... ... и ... деятельностью.
Слабые угнетенные роды ... ... в ... ... последние
могли противостоять против сильных ... Для ... ... ... 6 биев: 1) в Старшей орде – Толе ... ... ... 2) в ... орде – ... (Каз ...... каракесек); 3) в Младшей Орде – ... ... торт ... внук ... ...... ... 4) у
кыргызов – Кокым – бия Карашорина; 5) у ... – Саск – бия; ... ... джайма и других мелких родов – имя бия не ... ... ... ... ... управлялись своими биями.
Ежегодно, осенью бии на 1 -2 ... ... у ... Тауке,
«Ханабад» на холму «Куль – ... на ... ... реки ... в ... на юг от ... В ... ... ... ... в ... «Күль – төбенің басында күнде кеңес», т.е.
«на Куль – тобе ... ... ... Эти ... носили
характер и законодательный и судебный. Законодательные ... ...... были ... на ... ... из условии общежития кочевых родов... Большая часть ... ... ... но в ... случаях, не желая брать
на себя ответственность за ... ... бии ... ... на ... собрания на Куль – Тобе».
М. Тынышпаевтың ... ... мен ... әлі ... түсуді, зерттеуді қажет етеді. «Жеті ... ... ... аты – ... ата – ... ... ішіндегі жол
тәртібі, жалпы ... ... ... ұйымдастыру ісі, жоғарғы
кеңеске ... ... оның ... т.б. мәселелер аса қызықты да,
керекті деп есептейміз.
XVII ... 80 – ... ... жарғыны» қаурыт шаруа,
қалың жауынгершіліктің ... ... ... ... ... ... ... астында қалды. Галдан ... 1681 жылы ... ... рет ... Бір жыл ... 1683, ... жылы, Бошогту Сайрамды қайта шауып, қазақтың ... ... ... ... олжамен қайтты. Сол жылы күзде Орта
Азияны (Әндіжан) тағы да ... көп елді ... ... ... бұл ... ... былай суреттелген:
«В году мыши (1684) он ... ... ... ... Чукура,
а также ходил походом на Андижиян. Когда он ... то ... ... Шили ... ... ... (Цеван) Рабдан
(Галданның немере інісі) выступив (в ... ... ... ... коровы (1685) (Бошогту) хан, ... в ... ... ... ... в плен ... ... жаугершілік 1684 жылғы Бертіс хан, ... ... би ... ... ... ... маңындағы қытай
– қыпшақтармен ... ... Әз ... ... осы кезде қалың
әскердің басында ...... ... ... ... ... Осыған байланысты 1687 – 1688 ... ... ... ханмен келіссөз жүргізіліп, Бұқар ханының ... ...... ... ... бұл ... бәрі де ... күшейту қажеттілігін аса өзекті тақырыпқа айналдырды. Бейбіт
уақытта өз ... ... ... ... ... «Күл ... ... жасап», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысында» ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі ірі мәслихаттардың бірі 1710 ... ... ... кеңесі. Қарақұм ұлытаудың батысқа қарай ... ... өте ... жер. Ол ... ... солтүстік
бұйраттары Ақсақал Барбы көліне ұштасады, су аяғы ... да ... ... ... ... т.б. даланың сан жетпейтін ... ... осы аса ... көл XVIII ... ... ... ... еді.
Қазақ аңыздарында үш жүздің игі ... ... бұл ... ... ... би сөз ... делінеді. Олардың сөзінің
арқауы мемлекеттің ... ... тон ... ... реттеу,
әскерін дайындау, сыртқы елдермен бәтуаға ... не ... ... ... мен ... ... ... салу, елдің
ымырасын бекіту. Евразия көшпелілері тарих сахынасындағы ұстем ... ... ... еді. ... қаһарын төккен ... ... ... ... ... ... артында мұз
темірге құрсанған, қару – жарағын оқтаған ... ... ... «қыл ... деп ұрандап ... ... ... ... Қытайды төменшіктетіп, тізе ... ... ... қалмаған. Сахарада көшпелілерден қалған екі ел ... ... ... ... ... ... Не өлім, не ... ... жоқ ... ... ... ... ұсынды. Батыста Ресей, ... ... ... ... ... де елші ... бейбіт
бәтуаға келу керек. Біз осы кезден бері ... ... ... мәліметтерді әр ... ... ... мәселе қазақтың өз ... ... ... ол үшін ... ұсақ ... ... ... жем қылуына
жол бермеу. ... ... жаңа ... құрылымы осы кеңесте
шешілді деп ... ... ... жүйе одан ары беки ... мәселе қазақтың орда тіккен қаласы Түркістан, ... ... ... одан әрі жалғастыратын ... ... ... ... әрі ... өз ... ... шариғат ережелерін
қатар қолданатын келісімге келді. ... бір жағы Орта ... ... ... ... қазақтың ата – бабасы жерленген
қасиетті қорым ... ... ... ... ... тұрақ
қылатын саяси ордасы.
Қарақұм кеңесінің төртінші нәтижесі ... ... ... Хан ... ... ... ... қырғыз, қарақалпақ,
ішкі ... ... ... өкіл ... олардыңда пікірін Жоғары
кеңесте ескеру құпталды. ... ... ... ... және ... тығыз қарым – қатынасқа түсуді, тек қана ... ... ... ... талап етті.
Бесінші нәтиже мемлекеттің дұрыс өмір ... ... елші ... елші ... жетерлік алып – салық ... ... ... ... көтеруге де, мәмілегерлік шығымды
жабуға да ... болу ... Ол үшін тек ... ел ... мал ... ... елде 1/20 ... мемлекет қазынасына
өткізіп отыруы ... ... ... ... сай ... ... ... ұстау. Қазақ тілі қиындыққа төзімді, жаугершілікке
бейім, ер мінезді мәрт ... ... ... ... ... ұран, бір тудың астына жинала ... ... Осы ... Әз Тәуке ұсынысымен кеңес Әбілқайыр сұлтанды «әскер ... ... «бас ... ... ... ... түрде әскер
ісіне жауапты ... ... ... ... мәселелердің ауқымы өте
кең болғандығын жоғарыдағы ... өзі де ... ... ... ... билігіне, заңына «Жеті жарғыны» ... ... ... ... Ел ... ... қатысқан кеңесті күнде ... оңай ... жыл өмір ... бұл ... және ... ... ... хан өлген соң – ақ (1715 ж.) ... ... ... ғасырдың 20 – шы ... ... ... ... ... ... ... шұбырынды, Алқакөл сұлама» аталатын ... ... ... ... ... тұсына кетті. Шежіре
бойынша Ұлы жүз ... ... орта жүз - ... ... Кіші жүз – ... ... заман туды. ... ... ... тайпалары ғана қалып, жан – жағынан қоршаған қызыл ... ... ... «и те они, ... (қазақтар) получали от
вышепоказанных себе (от зюнгорских калмык, от ... ... ... от ... ... от ... ... крайния
разорения не по их хотению, но их ... ... ... их ... и ... и с пренуждени себя ... - деп осы 30 – шы ... ауыр ... ... ... қарасақ «жаудан, жұттан басын алып ... ... ... ... ... ... болып, табандары таздың басындай
жалтырап қалады екен. ... алқа ... ... ... ... ... алып ... жатады екен, ... ... ... ... жеп қоя ма деп. ... Әнет ... төбе басында
қалғандығы, Он жеті ұлды Тілеуімбеттің ... ... ... Сол ... ... ұмытасың». М. Ж. Көпейұлының жазуына
қарағанда Арқаға ... ... ... ... ғана ... ... заманда қазақтың төре әулетін Абылай
сияқты кемеңгер сұлтан ... ... ... ... құрау үшін, қазақ
жұртына ие болу үшін атқа ... ... ... Абылайга арналған
толғауларының ішінде:
Ей, Абылай, Абылай!
Сені мен көргенде
Тұрымтайдай ұл ... жүр ... ... ... тұр едің,
Сен қай жерде жүріп жетістің?
Үйсін Төле ... ... құл ... ... ... ... ... тұғыр үстінде,
Ақ сұңқар құстай түледің
Дәулет құсы қонды басыңа,
Қыдыр келді ... ... ... ... биледің,
Алмаған жуады қоймадың, -
деп бір жағынан алты таққа Абылайды ... ... Төле ... ... жоқ ... ... ... тумайтынын, түйе
аунаған жерде түк қалатынын ... ... ... жыл ... ... ... ... қазақтың есін жинай бастаған
уақытта 1731 жылдар, осы меже ... ... ... ... ... деректерінен қазақ елінің аласапыран
дүниеде ... ... ... аман ... ... ... ... жарғы»,
«Қарақұм кеңесі» сияқты жиындарда ел тізгініне ие ... ... ... ... ... Елді 30 – 50 – ші ... қым –
қуыт қатерлі өткелдерінен бастап жүрген ... ... ... ... ... ... ерлерді көреміз. Олай ... ... ... ... жарғы» заңдастырған ... ... ... ... аман алып ... басты кепілі болғаны
анықталды. Бір қарағанда Әз ... ... ... ... ... ауыр ... алып ... басқа жол болмағанын, ... ... соны ... ала ... ... ... ... өзегі
1. «Жарғы» қазақ арамында кең тараған, ... ... ... («Жаза», «Жарғы», ... ... ... «Есім ханның ескі жолы») ... ... ... ... ... арғы ... ... алатын қазақ елінің,
бірлігін, туыстығын сақтап қалуды көздейді. ... ... ... бітім сөз қазақтың арасын ашпай
«жарасуға», ... ... ... «Жарғы» ел басшылығына ұсынылатын хан, ұлыс сүлтаны,
билердің жеке ... ... ... ... етеді.
4. «Жарғы» қазақ арасындағы билік, ... ... ... ... етілуін талап етеді. Бидің айтқан
шешімін кейінге ... ел ... ... ... ... ... бойынша екі жақ алдына келіп ... ... ... ... сөзі заң ... Би ... ... адам ел ортасынан
аласталады, не ... ... ... ... ... қылмысқа қатысты шешімдердің
алдымен ...... ... – көз» ережесі мен
шешілуін талап ... ... ... уақытта ғана
«құн» мен «айыпты» ... ... ... ... ... азаматтары, қаружарағымен
жорық аты, сайлы ... ... тең ... ... – қатынас тек туыстық ... ... ... қазақ ішінде неке мен отбасы құндылықтарын
мүлтіксіз сақталуы ... ... ... ... ... әйелін алып қашу т.б. ... ... ... деп ... «Жарғы» меншікте, әркімнің еңбекпен тапқан мал мүлкіне
қарсы жасалған қылмыстың қай түрі ...... өте ... жазалауын талап етеді.
10. «Жарғы» діннен ... ... тіл ... ... ... ... ... – баласынан, мал мүлкінен
айыруды, өлім жазасын беруді қуаттайды. ... - ... ... ... ... ... ... бөлек жерлеуді талап ... ... Әз ... ... жарғысы» қандай мемлекеттік
маңызы зор заңдар жинағын жинақтағанын ... ... куә ... Осы ... ... қазақ елінің сол замандағы ең ... әділ заңы ... де ... Бұл ... ... болғаны сол
заманның адамдарының ... ... ... ... ... Осы «Жеті жарғы» - «Есім ханның ескі ... ... ... жолының» негізін қалтырып, тек ... ... ... ... ... ... оны
оданда күшейте түсті.
«Жеті жарғының» негізі, ... яғни ... ... ... Оны ... ... бойы зерттеп ... бәрі сол ... сай ... деген пікірде.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Абылай хан. ... ... / ... С. ... – Алма –
ата, 1993.
2. Абишев Х. А. Передовая русская интеллигенция ... об ...... ... казахов /
Проблемы казахского обычного ... – Алма – ... – С. 56 ... ... Ж. О. Жеті ... / Оқу ...... әдебиеті, 2003 – 9 - 67 бет.
4. Билер сөзі. / Құраст. Т. Кәкішев. – Алматы, 1992.
5. ... Я. ... ...... ... ... отделение Института истории, ... – Ч. 2. - № 495 (кол. 115). – 1803.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың көне ел билеу заңы – «Жеті жарғы»28 бет
“Жеті жарғы” – дәстүрлі мемлекет және құқық ескерткіші41 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
Тарихи әдебиеттердегі «қазақ» этнонимының тарихы18 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
«Алматы газ тармағы» жшс-нің жарғылық капиталын қалыптастыру мен есебін ұйымдастыру18 бет
«Қазақстан Республикасының Судьялар одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің жарғысы7 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Аудиттің мәні мен мағынасы44 бет
Банк өнімдерінің қызметтері және мәні мен мағынасы65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь