Ирактағы ішкі саяси жағдай

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 1991.2003 ЖЖ ИРАКТАҒЫ ІШКІ САЯСИ ЖАҒДАЙ

1.1 Ирактың аймақтық үстемдікке ұмтылысы және «Шөлдегі дауыл» операциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.2 Саддам Хусейннің диктаторлық режимінің репрессиялық саясаты ... ... ... .14
1.3 Күрдтердің саяси құқықтары үшің ұлт.азаттық күресі ... ... ... ... ... ... ... ... ..20


2 2003.2009 ЖЖ САДДАМ ХУСЕЙН БИЛІГІНЕН КЕЙІНГІ ИРАКТАҒЫ ДЕМОКРАТИЯЛАНДЫРУ ҮРДІСІ

2.1 АҚШ бастаған халықаралық коалицияның Ирактағы әскери операциясы және оның нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.2 Көрші елдердің Ирактағы саяси жағдайға қатысты ұстанымы ... ... ... ... ... .35
2.3 Ирактағы жаңа үкіметтің елдегі қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етудегі жаңа міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі заманда әлемде халықаралық қарым-қатынастардың барлық жүйесі, сондай-ақ мемлекетаралық байланыстарға және мемлекет ішіндегі құрылымдарға қатысты халықаралық құқықтық қағидалары мен ережелері тез және сапалы өзгерістерді басынан өткізуде. Халықаралық өмірдің басты мақсаты – бейбітшілікті нығайту және жалпыға бірдей қауіпсіздікті қамтамасыз ету болып табылады. Оған жетудің бірден-бір жолы – ол барлық халықтар өзінің тағдырын өзі шешу туралы егеменді құқығын жүзеге асырғанда ғана қол жеткізуге болады.
Мемлекет пайда болғаннан бастап өзінің тәуелсіздігін сақтау және сыртқы агрессияға жол бермеу арқылы ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Халықаралық қатынастарда өзара тәуелділік пен өзара әсер етудің нығаюы кезінде, немесе басқаша айтқанда, жаһандану жағдайында мемлекетаралық байланыстардың бір-біріне тәуелділігінің өсуі аймақтық және халықаралық қауіпсіздік мәселесін бірінші орынға шығарады.
Халықаралық қатынастардың басымдық жүйесінде Таяу Шығыс, оның ішінде Ирак елеулі орын алып, бұл бағыттағы жұмыс өзіндік ерекшеліктер мен өзгешеліктерді назарға алуды талап етеді. Біріншіден, мұнайдың бай қорын игеру Ирактың экономикасына ортақ шикізаттық сипатын ғана емес, оның сыртқы саяси бағытын да белгілеп береді. Екіншіден, Ирактан басқа Таяу Шығыс елдерінің ішкі және сыртқы саясатына Исламның ықпалы өте зор. Үшіншіден, күрделі әрі шешімін бірнеше жылдардан бері таба алмай келе жатқан иран-ирак соғысы.
Осы тұрғыдан қарастырғанда, жер шарының түрлі аймақтарындағы жанжалдардың ішіндегі өзінің драмалығы, қарқындылығы әрі ұзақ мерзімділігімен аймақтық және халықаралық қауіпсіздікке қатер төндіріп отырған Таяу Шығыстағы ирак-американ соғыстарының тоқтамауы халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызуда [1].
Халықаралық қатынастар жүйесінде Таяу Шығыстағы Ирактың болашағы, әсіресе иран-ирак соғысының аяқталуы алдағы уақытта алатын орны өте маңызды және өзекті болып отыр. Өйткені, аймақтағы бейбіт реттеу үрдісінің алғышарттары дүние жүзінің, оның ішінде Орталық Азия аймағының тұрақтылығына да ықпал ететіні сөзсіз.
Бұл жанжалды реттеуде ірі державалардың көпжылдық иран-ирак соғысына демеуші ретінде ара түсуі нәтижесіз болып, олардың шамалары жетпей келеді. Иран-ирак соғысы барысында Ирак пен оның көршілері арасындағы қақтығыстарды тоқтату мақсатында қаншама бейбіт реттеу жөнінде бастамалар ұсынылған болатын. Қарап отырсақ, БҰҰ Бас Ассамблеясының белгілі қарарлары осы күрделі мәселелерді біржолата шешу мақсатында қабылданған еді. Осылайша, жанжалдардың реттелуі «территория – қауіпсіздік – бейбітшілік» үшбұрышы шеңберінде шешілуі тиіс. Бұл мәселені мүдделі тараптар жан-жақты қарастыруға тырысады.Таяу Шығысты, әсіресе соның ішінде Иракты Еуропа ертеден өзінің қауіпсіздік, саяси және экономикалық мүдделеріне жауап беретін территория деп есептейді. Сондықтан, осы аймақта бейбітшілік орнату Еуропалық Одаққа өте тиімді. Сондай-ақ, Американың осы аймақтағы және халықаралық қатынастардағы гегемондық саясаты Еуропалық Одақты ирак-американ мәселелерінде белсенді араласуға мәжбүр етеді. Алайда, еуропалықтардың бұл іс-әрекеттері қаншалықты нәтижелі болуы бірнеше жағдайларға тәуелді болып келеді. Біріншіден, АҚШ еуропалықтарды аталмыш аймақтағы мәселелерден шеттетуге барынша тырысады. Екіншіден, Ирактағы кез-келген іс-қимыл АҚШ келісімінсіз жүргізілмейді де, оған американдықтар мүмкіндік бермейді. Үшінші себеп – Еуропалық Одақтың өз ішінде сыртқы саясат туралы нақты біртұтас ұстанымы әлі қалыптасып үлгерген жоқ.
1. Маркарян Р.В. Зона Персидского залива: Проблемы, перспективы. М., 1986.
2. Олимпиев А. Ю. Ближний и Средний Восток: актуальные проблемы международных отношений. М.: Юнити-Дана, 2004. с.239
3. Резолюция 1483 (2003), принятая Советом Безопасности ООН 22 мая 2003 г. // Иракский кризис и становление нового порядка. М., 2004. С. 131-140.
4. Закон об управлении Государством Ирак на переходный период от 08.03.2004. http: // www.oerfre.unibe.ch/law/
5. Пояснения к оговоркам, вытянутым группой членов Управляющего совета 8 марта 2004 г. к Закону о государственном управлении Ирака на переходный период. Багдад. 09.03.2004. ВСИРИ (на араб.яз.).
6. Конституция Ирака. Текст Конституции опубликован в «The New York Times» 15.10.2005
7. Новая стратегия США при Ираке. 2007 г.
8. Мгои Ш.Х. Курдский фактор // Курдский вопрос на рубеже тысячелетий. М., 2004. С. 21.
9. Южный Курдистан сегодня. М., 1997.
10. Aharonot. The Israelis Trained Kurds in Iraq – http://kurdistanobserver.serverhttp.com/Dec/2-12-05
11. Выступление К.Харрази на 15-й международной конференции по Персидскому заливу (Тегеран, 1-2 марта 2005 г.) – см.: Вартанян А.М. Указ. соч., с. 114, 120.
12. Nakash Yizhak. The Shi`is of Iraq. Prinston, New Jersey. 1994. P. 279.
13. Халид Саид Шорш. Успехи и проблемы правительства Иракского Курдистана // Южный Курдистан сегодня. С. 53.
14. Бабакр Хошави. Экономическая программа Курдистана. www/Kurdistan.ru.30.04.2006.
15. Phebe Marr. The Modern History of Iraq. London, 1985. P. 236-237.
16. Tripp Charles. A History of Iraq. P.256.
17. Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке // Конфликты на Востоке: Этнические и конфессиональные: Учебное пособие / Под ред. А.Д.Воскресенского. М., 2008. С.126-256.
18. Вартанян А.М. Иран и американский план «Большого Ближнего Востока» - в сб.: Ближний Восток и современность. М., 2005, №26, с. 113-114.
19. Дипломатиялық жаршысы. 05.05.2003.
20. Аш-Шарк аль-Аусат. 19.02.2005.
21. Аз-Заман. 21.05.2006.
22. Время новостей. 2006. № 74.
23. Независимая газета/www./Regions.ru/22.05.2006.
24. Ислам: Справочник. М., 2006.
25. Аль-Усбуа. 19.02.2005
26. Ясин Н. Государство и религиозные авторитеты в Ираке // Ал-хаят.1999.8 мая.
27. Примаков Е.М. Конфеденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами. М.: ИИК “Российская газета”, 2006. –с. 384
28. Примаков Е.М. Анатомия ближневосточного конфликта. – М.:Мысль, 1978. – с. 37
29. Львов В.В. Современная политическая элита Ирака // Политическая элита Ближнего Востока. М., 2000
30. Степанова Н.В. Южный Курдистан на пороге ХХІ века // Курдская проблема: международный аспект (Учебное пособие). М., 2001.
31. Жигалина О.И. О деятельности радикально-исламских группировок в Юго-Восточном Курдистане – в сб.: Ислам и общественное развитое в начале XX века. М., ИВ РАН и Крафт+, 2005, с. 454.
32. Сидоров Д. Эксперты дали США 20 лет на избавление от нефтяной зависимости, http://www.opec.ru
33. Трофимов В. Шииты Ирака после падения режима С.Хусейна // Вестник аналитики. 2004. № 4 (18). С. 114.
34. Модестов С. Проблемы нормализации обстановки в послевоенном Ираке. С. 345-346.
35. Лазарев М.С. Южный Курдистан в истории и политике // Южный Курдистан сегодня. М., 1997. С. 6;
36. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. –Алматы: Атамұра, 2003. – 240 б.
37. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 2005
38. Қ.К.Тоқаев. Жаһандану жағдайындағы Қазақстанның сыртқы саясаты. - Алматы: Атамұра, 2002. 256 б.
39. Қ.Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. Алматы., 2002. 568 б.
40. Речь министра иностранных дел РК Касымжомарта Токаева на 59-ой сессии Генеральной Ассамблеи ООН. 24 сентября 2004 г. // Дипломатический курьер. ІІІ-ІҮ квартал 2004. с.129
41. Кожахметов К.К. Страны Ближнего и Среднего Востока в современных международных отношениях// Вестник КазНУ 2005. 12 декабрь.
42. Жүніс Қ.Ә. Мұнайды экспортқа шығаратын елдер ұйымы (МЭШЕҰ) және араб елдерінің мұнай саясаты. –Алматы: ТОО «Издательство LEM», 2006. – 198 б.
43. Кальвокоресси Питер. Мировая политика. Книга 1,2. М., 2000.
44. Бзежинский З.Б. Глобальное господство или глобальное лидерство /Пер. С англ. – М.: Международные отношения, 2005. –288 с.
45. Международная солидарность с борьбой арабских народов: за справедливый мир на Ближнем Востоке 1967 – 1988 гг. /Авт.: Несук Н.Д., Полюк С.П., Ксендзык Н.Н. и др./ АН УССР, Ин. соц-экон. проб.заруб.стран. – Киев, 1989. – с. 209
46. В.Валошин «Восток дело тонкое». Континент 5-18 декабрь 2001 г.
47. Восток/Запад. Региональные политсистемы и региональные проблемы международных отношений. М., 2002
48. Лев Баусин. Спецслужбы мира на Ближнем Востоке. –М.: «Информейшн групп» и «Олме-Пресс», 2001 – 415с.
49. Democratic Party of Iranian Kurdistan Condemns the Immature Statements of Mahmoud Ahmadinejad - http://www.pdk-iran.org/english/press/
50. Ниязматов Ш.А. Ирано-иракский конфликт: Исторический очерк. М., 1989.
51. C.Хусейн. Моя профессия – король. – М.: 1995. C. 162-163
52. Independent Electoral Comission of Iraq/www./Ieciraq.org/English/
53. Курдская проблема: Международный аспект. М., 2001.
54. Петров Н.Я. Шиитский фундаментализм и политика экспорта исламской революции. М., 1990.
55. Геноцид в Иракском Курдистане. М., 2003. С. 6.
56. Документы из архивов. // Международная жизнь. 1998 с. 83-97
57. Сажин В.И. Убийство лидера иракских шиитов нанесло удар по процессу стабилизации обстановки в Ираке. Аналитические записки. Иракский кризис. М., 2004. С. 212-213.
58. Шмелева Т.А. Курдский фактор в кризисной ситуации вокруг Ирака // Аналитические записки. С. 210.
59. It is a Crucial Time for the Kurds of Iraq - http://kurdistanobserver.serverhttp.com/july/14-07-05
60. Barzani Denies Presence of Israelis in Iraqi Kurdistan - http://kurdistanobserver.serverhttp.com/Dec/4-12-05
61. Current Situation in Iraq Kurdistan - http://www.pdk-iran.org/english/articles/Current
62. Белый дом публикует общую стратегию по Ираку - http://kurdistan.ru/1/12/05-4.htm
63. Юрченко В.П. О положении в иракской оппозиции // Аналитические записки: Иракский кризис. М., 2004. С. 204-206.
64. Financial Times. 15.10.2005.
65. Сатановский Е. Большая игра - ХХІ век // Международная жизнь. 2006
66. www.bbc.news/2003/
67. Кирпиченко В. В ожидании войны//Азия и Африка сегодня. 2003 №7
68. Б.Масуд. Курдистан стоит на море нефти // Время новостей. 2003 г.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...................................................................
...................................................3
1 1991-2003 ЖЖ ИРАКТАҒЫ ІШКІ САЯСИ ЖАҒДАЙ
1.1 Ирактың аймақтық үстемдікке ... және ... ... ... ... ... режимінің репрессиялық
саясаты.............14
1.3 Күрдтердің саяси құқықтары үшің ұлт-азаттық
күресі..................................20
2 2003-2009 ЖЖ САДДАМ ХУСЕЙН БИЛІГІНЕН ... ... ... АҚШ ... ... коалицияның Ирактағы әскери операциясы
және оның
нәтижесі..................................................................
.................................27
2.2 Көрші елдердің Ирактағы саяси жағдайға қатысты
ұстанымы.....................35
2.3 ... жаңа ... ... ... пен ... ... жаңа
міндеттері................................................................
.............................42
ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................
.......................................50
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ....................................................54
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі заманда әлемде халықаралық қарым-
қатынастардың барлық ... ... ... ... ... ішіндегі құрылымдарға қатысты халықаралық құқықтық қағидалары
мен ережелері тез және сапалы өзгерістерді басынан өткізуде. Халықаралық
өмірдің басты ...... ... және ... ... қамтамасыз ету болып табылады. Оған жетудің бірден-бір жолы
– ол барлық халықтар өзінің тағдырын өзі шешу ... ... ... ... ғана қол ... ... ... болғаннан бастап өзінің тәуелсіздігін сақтау және
сыртқы агрессияға жол бермеу ... ... ... ... Халықаралық қатынастарда өзара тәуелділік пен өзара әсер етудің
нығаюы ... ... ... ... жаһандану жағдайында
мемлекетаралық байланыстардың бір-біріне ... өсуі ... ... ... ... ... ... шығарады.
Халықаралық қатынастардың басымдық жүйесінде Таяу Шығыс, оның ішінде
Ирак елеулі орын алып, бұл бағыттағы ... ... ... ... назарға алуды талап етеді. Біріншіден, мұнайдың бай қорын
игеру ... ... ... ... ... ғана емес, оның
сыртқы саяси бағытын да белгілеп береді. Екіншіден, ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясатына ... ... өте ... ... әрі ... ... ... бері таба алмай келе
жатқан иран-ирак соғысы.
Осы тұрғыдан қарастырғанда, жер ... ... ... ішіндегі өзінің драмалығы, қарқындылығы әрі ұзақ
мерзімділігімен аймақтық және ... ... ... төндіріп
отырған Таяу Шығыстағы ирак-американ соғыстарының тоқтамауы халықаралық
қауымдастықтың алаңдаушылығын ... ... ... ... Таяу ... Ирактың болашағы,
әсіресе иран-ирак соғысының аяқталуы алдағы уақытта алатын орны өте
маңызды және ... ... ... ... аймақтағы бейбіт реттеу
үрдісінің алғышарттары дүние жүзінің, оның ішінде ... Азия ... да ... ... сөзсіз.
Бұл жанжалды реттеуде ірі державалардың көпжылдық иран-ирак соғысына
демеуші ретінде ара ... ... ... ... шамалары жетпей
келеді. Иран-ирак соғысы барысында Ирак пен оның көршілері арасындағы
қақтығыстарды тоқтату мақсатында ... ... ... ... бастамалар
ұсынылған болатын. Қарап отырсақ, БҰҰ Бас Ассамблеясының белгілі
қарарлары осы ... ... ... шешу ... ... ... жанжалдардың реттелуі «территория – қауіпсіздік –
бейбітшілік» ... ... ... ... Бұл ... ... жан-жақты қарастыруға тырысады.Таяу Шығысты, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... және экономикалық
мүдделеріне жауап беретін территория деп есептейді. Сондықтан, осы
аймақта ... ... ... ... өте ... Сондай-ақ,
Американың осы аймақтағы және ... ... ... ... ... ... мәселелерінде белсенді араласуға
мәжбүр етеді. Алайда, еуропалықтардың бұл ... ... ... бірнеше жағдайларға тәуелді болып келеді. Біріншіден, АҚШ
еуропалықтарды аталмыш аймақтағы мәселелерден шеттетуге ... ... ... ... ... АҚШ келісімінсіз жүргізілмейді
де, оған американдықтар мүмкіндік бермейді. Үшінші себеп – ... өз ... ... саясат туралы нақты біртұтас ұстанымы әлі
қалыптасып үлгерген жоқ.
Ирактағы жанжалдарды ... ... БҰҰ, ЕО, АҚШ және РФ ... күштердің қолдауы өте қажет ... тұр. ... ... назарға ала отырып, еліміз бейбіт үрдіс жөніндегі БҰҰның
қарарларын толығымен қолдайды.
Аталған проблематика тек ... ... ... ғана ... ... ... ... аймақтық
қауіпсіздік мәселелерін зерттеу арқылы ... ... ... және ... саясатын жүргізу ісінде тәжірибе жинақтауға
болады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... және ... демократия орнатудағы
қазіргі орнын жүйелі түрде зерттеу осы жұмыстың негізгі мақсаты болып
табылады.
Аталмыш мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... аймақтық үстемдікке ұмтылысы және ... ... ... ... ... ... ... саясаты;
• Күрдтердің саяси құқықтары үшің ұлт-азаттық күресі;
• АҚШ бастаған халықаралық ... ... ... және оның ... ... ... Ирактағы саяси жағдайға қатысты ұстанымы;
• Ирактағы жаңа үкіметтің елдегі қауіпсіздік пен тұрақтылықты
қамтамасыз ... жаңа ... ... ... ... 1991 жылғы Ирактың Кувейтке
шабуылына шолу жасаудан ... ... ... ... мен ... ... ... саясатын толық зерттейді. Сонымен қатар, Ирак пен
АҚШ ... ... ... ... ... үрдісінің пайда болуы мен
бүгінгі Ирактағы күрделі жағдайды қамтиды ... ... ... ... ... ... сәйкес
бітіру жұмысында пайдаланылған деректер шеңбері кең ... ... ... ... бөліп қарастырғанды жөн санадық.
Деректердің бірінші тобын Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы
мен Қауіпсіздік Кеңесінің белгілі қарарлары мен ... ... ... ... отырып, Ирак пен көрші елдер арасындағы қақтығыстар ... ... ... ... ... ... ... қатысты ұстанымдары көрсетілген деректердің бұл тобы ... ... ... [3-5]. Мұнда Ирактың қазіргі сыртқы саясатының
негізгі бағыттары мен аспектілері, сондай-ақ Ирак пен ... ... ... және ... ... дамуы мен
ынтымақтастығы қарастырылған. Аталған құжаттарды қарастыра ... ... ... ... ... мүмкіндік туады.
Деректердің екінші тобын Ирактағы мемлекеттік саяси құрылымды
қалыптастыруға байланысты құқықтық нормативтік ... ... ... ... ... ... Ирактың жаңа конституциясының
мәтіні берілген. Конституцияны талдай отырып, елдегі ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, АҚШ-тың
Ирактағы саяси жағдайға қатысты ... жаңа ... ... ... келесі тобына күрдтердің автономиялық мемлекет ретінде
қалыптасуға бағытталған стратегиялық ... ... ... партиясы мен Күрдстан патриоттық одағын құру және олардың
іс-әрекеттерін ... ... ... ... құрылтай
құжаттары жатады [8-10]. Бұл құжаттарда Ирактың солтүстігіндегі Күрдстан
автономиялық ауданының ... және ... ... ... ... бірге, күрдтердің саяси құқықтары үшін жүргізген ұлт-азаттық
күресі жан-жақты қарастырылған. Аталған деректерді зерттеу арқылы ... ... ... тигізер әсерін толығымен талқылап
қарастыруға болады.
Деректердің төртінші тобын Ирактағы саяси ахуалға тікелей ... ... ... ... ... ... саясатшылар мен
қайраткерлердің осы аймақтағы мәселеге қатысты ұстанымдары мен саясатын
айқындайтын баяндамалары мен ... ... Олар араб [11-14], ... және Еуропа [17-18] елдері өкілдерінің ресми жиындарда немесе
белгілі бір оқиғаға байланысты айтқан ... мен ... ... алтыншы тобына тақырыпқа байланысты мерзімді баспасөз
беттерінде ... ... ... мен ... ... ... ... жаршысы» [19], т.б. газеттер мен журналдардың
әр түрлі жинақтары ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді
ашуға және басты мақсатын жүйелі түрде зерттеуге толық мүмкіндік береді.
Ирактағы аймақтық қауіпсіздік мәселесіне байланысты зерттеулер Қазақстан
тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... ... жазыла бастады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қарастырылып отырған мәселе шетелдік,
ресейлік және отандық зерттеушілердің ... ... ... ... тарихнама. Н.Ясин [26] мен Е.М.Примаковтың ... Ирак ... ... және экономикалық дамуына,
оның сыртқы саясатының эволюциясына талдау жасалады. Сонымен қатар, ... [29], ... [30], ... [31], ... ... [33], С.Модестов [34] және М.С.Лазаревтің [35] ... ... ... ... ... сыртқы саясатының негізгі
бағыттары мен АҚШ-тың Таяу Шығыс аймағына қатысты ұстанымы айқындалады.
Ресейлік зерттеушілердің еңбектерін қарастыру ... Таяу ... мен Ирак ... қарама-қайшылықтардың шығу себептері және оның
салдары жайында ақпараттар жинауға ... ... ... ... демократияландыру саясаты мен аймақтық ... ... ... ... ... ... зерттеушілер Ирактың
қазіргі заманғы тарихын, оның басқа мемлекеттермен, халықаралық ұйымдар
және ... ... ... ... ... ... ... белсенді түрде қолға ... мен Ирак ... ... ... ... тобын Қазақстан Республикасы мемлекет ... мен ... ... ... ... ... Бұл ... қатарына бірінші кезекте Н.Ә.Назарбаевтың
еңбектерін жатқызуға болады [36-37]. Мұнда ... ... ... талдау жасалып, біздің ... ... ... ... ... ... ... белгілі
бір тұжырымдар жасалады.
Осы орайда Қ.К.Тоқаевтың еңбектері айрықша орын алады [38-40]. Мұнда
мемлекетіміздің жүргізіп отырған көп ... ... ... ... ... ... ... толығымен талдау жасалып,
сипаттама беріледі. Сонымен ... ... ... ... кейінгі кезеңдегі Қазақстан-Ирак қарым-қатынастарының ... ... ... ... ... Таяу Шығыс мемлекеттерінің
жекелеген тарихын зерттеп жүрген К.Қ.Қожахметов өзінің еңбегінде осы
аймақтың өзекті мәселелеріне ерекше ден ... [41]. Ол - ... рет араб ... ... ... ... тарихи мәселелерін
зерттеген ғалым. Отандық зерттеушілер қатарына Қ.Ә. Жүністің жұмысын
ерекше атап ... ... ... ... ... кездері мерзімді баспасөз беттерінде
Ирактың сыртқы саясатының әртүрлі ... ... және ... оған ... ... туралы мақалалар көлемі ұлғая түсті. Мысалы,
К.Питер[43] мен З.Б.Бзежинскийдің [44] жұмыстары жатады. Осы деректерді
пайдалана отырып, Ирактың Таяу ... ... рөлі мен ... ... ... ықпалы жайында мағлұмат аламыз.
Мәселені тереңірек талдау мақсатында Н.Д.Несук, Полюк, Н.Н.Ксендзык
[45] пен В.Валошиннің [46] еңбектері пайдаланылды. ... ... өз ... ... қалуға деген ұмтылысын сипаттайтын және
көрші елдермен саяси-экономикалық ... ... ... жинақталды.
Бітіру жұмысының әдістемелік негізі. Жұмысты жазу барысында
халықаралық қатынастар ... ... ... ... ... отырып, тарихи-салыстырмалы талдау, статистикалық
талдау, контент ... мен ... ... ... ... ... ... құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімінен ... ... – 56 ... 1991-2003 ЖЖ ИРАКТАҒЫ ІШКІ САЯСИ ЖАҒДАЙ
1.1 Ирактың аймақтық үстемдікке ... және ... ... 17 қаңтарда АҚШ, Ұлыбритания және басқа ... ... ... ... ... бастады. Ең алғаш рет
нағыз соғыс жағдайында қанатты ракеталар қолданылды. Оны ... ... ... ... АҚШ, Ұлыбритания мен Сауд Аравиясының
ұшқыштар, бомбалаушылар және ... ... ... ... жою ... ... жүктелді. 17 қаңтарда Ирак ең алғашқы соққысын Тель-
Авив пен Хайфаға кеңестік «Скад» ракетасы арқылы берді. Ол Сауд ... ... ... ... ... ... АҚШ ... 28 әскер қайтыс болды.
Одақтастар авиациясының әскери ұшуды ұлғайтуымен қатар ... ... ... құрбандар саны арта түсті. Мұны АҚШ
«жалғаспалы шығындар» деп ... ... ... ... ... ... насихатшыл мақсатта қолдана отырып, бейбіт кувейттіктерді
Ирактың маңызды әскери және өндірістік обьектілерінде тірі қалқан ... ... ... ... ж 24 ... одақтастар құрама жерүсті, әуе және теңіздік
шабуылға көшті. Ирак ... ... ... 100 ... ... 26 ... Ирак Кувейттен өз күштерін алып кеткенімен, бірақ ... осы ... ... барлық қарарларының шарттарын қабылдаудан бас
тартты. 1991 ж 27 ақпанда ... ... ... ... ... құшақ жая қарсы алды. 2 наурызда БҰҰ Қауіпсіздік
Кеңесі бейбітшілік шарттарын бекітетін қарар ... Осы ... Ирак ... ... қимылдарды тоқтатуға, Кувейтті
аннексиялаудың күшін ... ... ... және ... қаруларын
тапсыруға, тұтқындағы шетелдіктерді бостандыққа шығаруға және Кувейтті
басып алу нәтижесінде келтірілген материалдық шығындар мен ... ... ... ... ... күні ... ... әскери базасында
американдықтармен болған кездесу барысында Ирак басшылығы ... ... ... бұл ... ... Хусейн қатысқан жоқ.
1998 ж желтоқсанда АҚШ пен Ұлыбритания Иракта үш күндік бомбалау
операциясын өткізді. ... БҰҰ ... ... мен ... ... ... себеп болды. Бағдад әскери инспекторлардың президент
сарайына кіруіне қарсы ... ... ... бас ... ... Ирак БҰҰ инспекторларын АҚШ пен Израильдің пайдасына қызмет етеді
деп ... ... ... ... ... қызметке ақпарат таратқаны
мәлім болды. Желтоқсанның ортасына таман Unscom басшысы Ричард ... ... ... ... ... деп ... Нәтижесінде
Бағдадтағы БҰҰ қызметкерлері шығарылып, әскери операция басталды. Ирак
территориясындағы 100-деген обьектілер ракеталық-бомбалық атыстың астында
қалды. Операцияның мақсаты ... ... ... жою ... жасау
саясатының «мүмкіндігін азайту» болды. Обьектілердің қатарына ирактық
құпия полицияның штаб-пәтері мен элиталық Республикалық ... ... мен ... ... ... кәсіпорын кірді. Ирак үкіметінің
вице-премьері Тарик Азиз осы операция ... 62 ... ... ... 180 ... ... мәлімдеді [18, 113-114 б].
Қазіргі уақытта АҚШ Парсы шығанағында 14 ... ... мен 14 ... ... шоғырландырып, Иракпен болуы мүмкін әскери операцияға
дайындық жүргізуде. Сонымен ... АҚШ ... ... басталуын күтіп
отыр. Ең маңыздысы, Америка соғыс кезінде бүкіл әлем БАҚ-тарын шулатқан
тактикалық ядролық қаруды қолдана алады ма? ... бұл ... ... ... ... ... таратқан жоқ. Соған қарамастан, «News
Day» газеті ядролық қаруды қолдану жөніндегі ақпаратты «Ақ үй» мен жоғары
органдар ... ... ... отырып жеткізді. Басқа
американдық басылым «гибридтік ... ... ... Бұл жаңа ... ... ... ... шыққан диктаторға сынап көргісі
келеді. Егер Саддам Хусейн Израиль немесе аймақтағы басқа елдерге ... ... ... ... ... болса, онда Иракқа
қарсы жаппай қырып-жою қаруы жауап ретінде қолданылады.
Американдық ... ... ... ... ... ... мәслихатынан кейін баспасөз арқылы Саддамға қарсы психологиялық
соғыс жүргізудің мәні енді ... ... ... АҚШ үшін ең
маңыздысы Хусейннің ... ... ... әлемдік қауымдастықтың
АҚШтың саясатына деген көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ешқандай тактикалық
нәтиже әкелген жоқ. Бірақ кейінгі басқыншылық бастамалар, яғни іргелес
жатқан елдердің территориясында радиациялық бұлттың орнауы ядролық ... ... ... ... ... ... неге әкелетінін
американдық стратегтер жақсы біледі. Соған байланысты, қазір ... ... ... ... ... ... тек ... Ал Түркия Инжирликте американдық әскери ... ... бас ... Сондықтан, АҚШ қазір ... ... ... ... ... бастарын қатыруда. Егер американдықтар бұл
шектеуді бұзуға дайын болса, онда бұл американдық шабуыл бола ... ... ... ... ... БҰҰ
арнайы комиссиясының (УИНСКОМ) төрағасы Ричард Батлердің Ирактағы жаппай
қырып-жою қаруларын жою ... ... ... ... ... ... тоқтатуы келесі оқиғалар жалғасының заңдық
алғышарттарына айналды. АҚШтың БҰҰдағы өкілі Билл ... ... соң ... ... бейресми отырысында быллай деді:
«Ирактың бізге деген ... – бұл ... Ол ... ... ... ... БҰҰ ... топтары мен
халықаралық қауымдастықтың талаптарына менсінбей қарап отыр».
Батлер Американың сыртқы саяси бағдарламасын жариялау арқылы ... ... ... ... ... ... барлық
әрекеттері Вашингтон басшылығымен ұйымдастырылған. Мүмкін, басқа жағынан
алғанда, Батлер тек өз ... ... ... Ал ... ... ... ары қарай жалғастырған шығар.
Ирактың премьер-министрі Тарик Азиздің мәлімдеуінше, УИНСКОМ БҰҰ
Қауіпсіздік Кеңесінің рұқсатынсыз Иракқа келіп, ондағы ... ... ... ... жүр. Олар ... ... ... Иракта ойларына не келсе, соны жасағысы келеді. ... ... ... ... санкциялар режимін шексіз мерзімге
ұзартуға ұсыныс білдіруі тікелей себепші болды [48, 415 ... ... ... бір ... акциясы – оның «қырғи қабақ соғыстан
кейінгі» сыртқы стратегиясының күрделі мәселесі. Сонымен, АҚШтың алдында
үлкен міндеттер тұр: ... әлем ... рөлі ... Оның әр түрлі
саяси бағыттағы бұрынғы одақтастарымен қарым-қатынасы қандай дәрежеде?
Егер АҚШ «рұқсат етілген ... ... ... онда ... ... ... ... бұзылады.
Таяу Шығыс - геосаяси, геостратегиялық және экономикалық тұрғылардан
аса маңызды ... ... ... ... ... ... ... басты қайнар көзі болып табылады. Жаппай қырып жоятын
қарудың таралу қаупі, халықаралық лаңкестіктің қаупі, ... ... ... мемлекеттердің бар болуы, палестина-израильдік
қақтығыстың ... ... ... Таяу ... ... ... ... жарылыс болуы қаупі ең жоғары мүмкін нүктесіне
айналдырды.
Таяу ... ... одан әрі ... ... ... ... ... Әрине, соңғы кезде емес, бастапқы ... ... ... Таяу ... ... ... көмірсутек ресурстардың экспортына қауіп төндіреді. Аймақтан
мұнайды импорттаушылардың ... ... ... ... Таяу ... ... ... түрде шешуге деген
ұмтылыстарын ... ... ... ... ... және саяси
өзгертулерді жүзеге асыру қажеттілігі қазіргі таңда аймақтың дағдарыстық
жағдайдан шығудың басты шарты ... ... ... қатар,
бүгінгі күнге дейін-ақ аймақты реформалау ... ... ... ... Таяу ... ... парадокстері (айрықша белгілері). ХХ
ғасырдың соңғы ширегінде әлемнің ондаған елдері басқару түрі ... ... ... көшуді жүзеге асырды. Демократияның
жаһандық кеңею үрдістерімен қамтылмаған әлемнің бірден-бір аймағы Таяу
Шығыс болып табылады. ХХ ... ... ... ... ... ... босағаннан кейін де елдер әлі де ... ... ... ... және ... кеңістіктерін қалыптастыра алмауда.
Жалпылама соңғы екі онжылдық аймақтық тарихи өзгеруінің ... ... оның ... саны ... 300 миллион адамды
құрайды.
Қазіргі таңда әлем державалараның ... және Таяу ... ... ... көбісі экономикалық және саяси
өзгерістерді жүзеге асыру қажеттілігін аймақтың ... ... ... ... шарты деп қарастыруда. Сонымен қатар, «Үлкен Таяу
Шығыс» аймағын демократияландыру ... ... ... ... ең ... ... АҚШ ... табылады.
АҚШ бастамасының жағрафиялық жүзеге асырылу аумағы Таяу Шығыстың ... ... араб ... ... қатар Иран, Түркия, Израильді
қамтиды, Пакистан мен Ауғанстанға дейінгі аймақ.
Сөзсіз, Таяу Шығысты реформалау ... ... ... қауіптері мен мәселелеріне жауап ретінде болуы ... ... ең ... орында емес, көңіл энергетикалық қауіпсіздікке де
бөлінеді, себебі ... ... ... ... ... ... ... қауіп төндіруде. Батыс мамандар ... ... ... ... ... ... ... 74,8% иемденуі Батыс үшін басты қауіптердің бірі болып
табылады. Болашақта олар мұнай ... 70% ... ... ... ... әсер ... басты тәсілі экономикалық санкцияларды
енгізу болады. Американдық мамандардың біреуісі атап өткендей Вашингтонда
өзінің энергетикалық қауіпсіздігінің мәселесін шешу үшін 20 жылы ... ... ... ... жақсартуымыз керек. Ол үшін
араб-израиль қақтығысының шешімін табу ... араб ... ... ... ... ... де сәтті күрес
жүргізе білу керек» [49].
Таң қалдыратын ... ... Таяу ... ... ... ... ... деген талпыныстары қазіргі таңда аймақта
ахуалды одан әрі тұрақсыздандырушы себептердің бірі ... ... ... ... деген талпыныстары Үлкен Таяу Шығыс
елдерінде АҚШ-қа жағымсыз тәртіптерді ... мен ... ... ... ... ... ... қатар, айта кетер жайт, қазіргі таңда академиялық және ... ... ... ... ... назар аударылатын негіздердің
ауысуы байқалуда. Демократия басқарудың ең жақсы түрі болып табыла ... ... ... ... ... ... мына сұраққа ауысып кетті,
шетелде демократияны тарату үрдісіне мемлекеттердің және бейүкіметтік
ұйымдардың қосылуы міндет пе, егер иә ... онда ... ... ... ... даму ... ішкі және ... әсер ... ... анықтау мәселесі Таяу Шығыс үшін ... ... Таяу ... ... ... ... Әсіресе
тұрақсыз және қауіпті аймақтар мен территорияларды ... ... ... ... ... ең жарқын көрінісі Үлкен
Таяу Шығыс аймағындағы жағдайдың даму үлгісінде ... Бұл ... ... ... ... ... бөлуін және мүдделілігін
тудыруда. Бұл кең-байтақ, халқының саны көп және табиғи ... ... өте көп ... ... жинақталған, олар адамзаттың
жаһандық мәселелеріне ... ... ... қару ... ... пен ... энергоресурстарға деген әлемдік
сұраныстың ... және т.б. ... ... жағдайдың одан әрі
күрделенуі бүкіл әлемдегі қалыптасқан ахуалды тұрақсыздандыруы мүмкін.
Жалпы ... ... Таяу ... ... ... таңда жаһандық
қауіпсіздіктің мәселелері мен қауіптердің ... ... көзі ... мамандардың пайымдауы бойынша қазіргі қалыптасқан жағдайдың
негізгі себебі – «әлем өркениеттерінің ең алдыңғы қатарлылардың бірі ... ... ... ... алда ... және оны өзіне
іліктіріп тартқан ол өзінің қазіргі жағдайында бүгінгі әлемнің ... ... ... жүр және ... ... ... ... зерттеушілері тобының айтуы бойынша мәселенің түп тамыры
демократияның жоқтығында, себебі бостандықтың жетіспеушілігі ... ... және ... ... бара ... ... дамудың ең ауыртпалықты
түсіруші көріністердің бірі болып есептелінеді. Алайда, барлық мамандар
бір ғана көзқараста ортақ, яғни бұл ... ... ... ... ... ... ... қалуда, және бүгінгі күні дағдарыстық жағдайда болып
табылады. Ислам және ... ... пен ... ... ... ... құқықтық емес тұрғыда болуына қарамастан, осы
аймақтың мұсылмандық мемлекеттеріндегі дағдарыс осы қауіптердің ... мен ... ... ... ... ... ... «Одан әрі қауіпсіз әлем: біздің ортақ жауапкершілігіміз»
атты қауіптер, мәселелер мен өзгерістер бойынша жоғары ... ... ... ... ... ... үшін қажетті
шарттар – үміт үзу, кемсіту, жоқтық, саяси азаптау, экстремизм мен адам
құқықтарының бұзылуы; сонымен қатар оның тағы да ... ... асуы ... ... – аймақтық қақтығыстар мен шетелдік жаулап алушылық;
мемлекеттің құқық тәртіптілігін қамтамасыз етуге деген қабілеттілігінің
әлсіздігінен ол ... ... ... ... ... ... ... Таяу Шығыс аймағында бір деңгейде бар екендігін мойындау
қажет.
Саддам Хусейнге елде билік пен ... ... ... ... қызмет еткен Баас партиясының құрылымын жоюға АҚШ бар күш-
жігерін салды. ... ... 19 ... ... араб ... ... мен егемендігін насихаттаған араб социалистік қайта ... мүше ... ... Баас ... ... ... ... бағындырғысы келді. Себебі партия Саддам үшін билікке жетуге
көмектескен бірден-бір жол ... Ол 79 жылы ... ... ... ... ... және ... алу әдісімен Иракты тиімді бақылай
алды. Сондықтан АҚШ Ирактағы басқару жүйесін өзгертуді ең алдымен ... ... ... ... ... ... Томми Фрэнкс араб социалистік
қайта жаңару партиясының қызметіне тыйым ... Ал ... ... Пол Бремер Баас партиясының құрамындағы 30 мың адамды биліктің
жаңа органдарына жұмысқа ... ... ... ... ... қабылдауынан соң көп өтпей-ақ елдің солтүстігі мен оңтүстігінде
қозғалыстар басталды. Ирактың ... ... ... ... ... ... ... Хусейннің режиміне қарсы көшелерде
бұқаралық ереуілдер ұйымдастырды. Ал ... ... ... ... ... ұмтылды. Олардың қарамағындағы ең ірі қала Сүлейман
болды. Күрдтер бір апта бойы ... қала ... ... ... ... ... бақылауда ұстады. Американдықтардың қолдауына сенген
көтерілісшілердің үміті ақталған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... басып кірді. АҚШтың мәліметтеріне
сәйкес, бұқаралық қырып-жоюдың нәтижесінде 30-60 мың адам қайтыс ... Ирак ... ... және биологиялық барлық жаппай қырып-жою
қаруларын жоймайынша, оған қатысты экономикалық санкциялар сақталады
деген шарт қойылды. ... ... ... ... ... ... ма?» деген мәселені нақты анықтау мақсатында БҰҰның лорд ... ... ... Иракқа (Unscom) келді.
1991 ж БҰҰ алғаш рет Иракққа гуманитарлық жеткізілім үшін мұнайдың
аз мөлшерін айырбастауға рұқсат ... ... ... ... бұл ... ж ... дейін қабылдамай қойды. Бұл кезде келісімде көрсетілген
қаржының соммасы 2 млрдқа жеткен болатын. Бағдарламаның ... ... ... ... ... қорын алуға мүмкіндік беру еді.
Азық-түліктің алғашқы жеткізілімі елге тек 1997 ж наурызда келді.
1998 ж осы бағдарламаның үйлестірушісі Денис Халлидей санкциядан ... ... ... ... деп, өз ... бас тартты. Оның
ізбасары Ханс фон Шпонек те ... ... ... ... ... ЮНИСЕФтің мәліметтеріне сүйенетін болсақ, 1999 ж
Ирактағы балалар ... ... 1991 ж ... екі ... 1999 ж Ирак ... ... ... квота толығымен
жойылса да, бірақ тыйым салған қару түрлерін ... ... ... ... мен өнімдерді елге тасымалдауға қатысты қатаң
шектеулер сақталып ... [42, 198 ... ... Хусейннің диктаторлық режимінің репрессиялық саясаты
Иракқа қарсы соғыстың шиеленісті ... ... ... ... бірі елді ... деген үміт болды. ... ... соң елде ... ... орын алды? 1920-1921 жж
британдық әскери әкімшілікке қарсы халық көтерілісінің ... ... ... ... Осы ... ... шегі ... жағына өтуіне алып келді. Ал 1958 ж мемлекеттік төңкеріс
болып, ... ... ... Бірақ елде бейбітшілік орнаған жоқ.
Үнемі көтерілістер болып жатты. Ол сырттан бақылағанда ... ... мен араб ... ... ... ... Алайда басты рөлді этникалық қақтығыстар алды. 1963 ж Баас
партиясы ұлттық бағыттағы ... ... ... ... Қасымға
қарсы бүлік шығарды. 1968 ж бастап елде тыныштық орнай бастады. Сол кезде
Абд эль-Рахман Ареф президенттік биліктен ... ж ... ... ... ... қан ... болған жоқ. Елде
құқықтық қауіпсіздік жүйесі болмады. Адамдар өз отбасыларын ... ... және діни ... ... ... ... құра
бастады. Мұнда негізінен көп санды клубтар маңызды рөл атқарды. ... ... ... ... бағытта дамыды. Хусейн билігі тұсында
әрбір отбасының кемінде бір ... Баас ... ... болуы шарт
еді. Дегенмен, Саддам режимі қоғамның жағдайын өте нашарлатып жіберді.
Күнделікті өмірде арнайы ... ... зор ... ... елді
демократияландыруға болады ма? Қазіргі кезде араб әлемінде демократияға
деген қажеттілік бар [51].
Ал, ... ... ... ... көп бөлігін шииттер құрайды.
Егер елде ... ұзақ ... ... ... ... ұқсас үкімет
құрылса, жақсы болар еді. Егер Иракта ... ... ол ... ... үшін үлгі бола ала ма? Ирак ... ... ... үшін маңызды ел болып
келген. Мысалы, 70 жылдары өзге елдер Ирактағыдай ... ... ... ... ... болатын. Ирактың мұнай арқылы халықтың әл-
ауқатын арттыруға мүмкіншілігі мол. ... елде ... ... ... беру ісі ... ... қойылған. Халықтың өмір сүру көрсеткіші орташа
деңгейде. Жоғары білімді адамдар саны басқа ... ... ... Баас ... өзінің сопылық бағыты арқылы кейбір
артықшылықтарға ие болып ... ... ... ... ... ... де ... Тұрғындар арасында Саддамға дейін Ирактың ұлы
тарихы бар деген көзқарас ... ... ... ... бұл ... ... бұл біздің мұнайымыз деген ұлттық сезімде.
Бірақ бұл Баас ... ... ... ... Партияның ұраны бойынша
тек қана ұлы араб ұлты өмір ... ... атты ... ... Хусейннің соңғы 12 жылда
берген алғашқы сұқбаты жарияланды [25, 3 б]. Мұнда кез-келген елдегі
арабтардың қауіпсіздігіне ... ... ... көптеген мәліметтер
жарияланбай отыр. Саддамның Иракқа қатысты ... мен ... ... ... ... ... Ирак араб көшбасшыларынан
олардың қабілеті жететін мүмкіндік пен көмекті ғана сұрайды. Иракқа әрбір
мемлекеттің ұстанымы мен мүмкіншіліктері белгілі. ... ... ... ... ... жеке ... және ... басшының
көзқарасына байланысты болып келеді. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы уақыт өтісімен едәуір
жақсара түсуде. Араб елдерінің осы ... ... ... ... Бұл ... ирактықтарды аса қатты қызықтыра бермейді.
Америка аймақта басым рөлге ие болуы үшін тек Иракқа ғана ... ... ... қатар басқа да араб елдеріне өзінің әскери
күштерін бағыттай бастайды. АҚШ-тың ... ... әрі ... ... мүддесі өте жоғары. Бұл жағдай израильдік мемлекет пен
әлемдік сионизм үшін ... ... ... ... ... не ... етіп ... Америка бүкіл ... ... ... ... ... және ... ... қалған күшті режимді жойғысы келеді. Суданның оңтүстігінде не
болып жатыр? – ... ... ... солтүстік бөлігінен
ажыратып алуға ұмтылып жатыр. Осылайша, олар Египеттің ішкі ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде,
Алжирдегі, Сомалидегі және Палестинадағы ирактық ағайындарға зиян келеді.
Мұның бәрі - араб халқына қарсы ... ... ... ... Ирак Американы несімен қызықтырады? ... Таяу ... ... ... ... ... Олар бұл саясатын
алдымен Ирактан бастайды, кейін ... ... да араб ... ... ... ... бұл шара Дамаск пен Тегеранға қарай
жылжиды. АҚШ американдық өкілдер басқаратын бірнеше ұсақ және ... ... ... осы арқылы әрбір мемлекетті Израильден үлкен
емес ел ретінде қалыптастыруға ... Ал, ... ... мақсат –
араб мұнайын американдықтардың бақылауында ұстау.
Американың осындай ... ... ... ... ... ... жоспар бойынша, Израиль жақын арада үлкен империяға
айналуы керек. Ирак мәселесі – оның американдық ... жете ... ... ... ... ... ... баршаға мәлім. Қазіргі
таңда Иракта болып жатқан жағдайлар ертең басқа елдердің де басына ... Ал, ... мен ... үшін ... ... шамалы.
«Бөліп ал да, билей бер!» жоспары Сауд Аравиясы мен Парсы ... ... ма әлде бұл ... ... ... ма деген сұрақ көптен
бері қызығушылық туғызуда. Ұсақ эмираттар мен корольдіктердің моделі Таяу
Шығыс аймағында кеңінен таралуы мүмкін. ... ... ... ... ... ірі ... американдықтардың мүддесіне сай келуі
үшін бірнеше кіші ... ... ... ... ... мен ... ... барлық мұнай қорларына билік етеді.
Жақында Солтүстік Корея ядролық қару ... ... ... ... ... Америка әкімшілігі тарапынан Солтүстік Кореяға қатысты
ешқандай мәлімет ... жоқ. ... Ирак БҰҰ ... ... ... жоқ екенін жариялады. Бірақ, сонда да Америка
Иракқа қарсы шабуыл жасауға дайындалу ... Мұны ... ... ... себебі қарапайым: Солтүстік Кореяда мұнай қоры жоқ. Сонымен
қатар, ... ... ... емес және ... шекаралас
жатқан жоқ.
Барлық араб елдері ирак мәселесін қолдамайды деген ... Бұл ... ... теориясының дағдарысқа ұшырағанын
байқауға болады. Ирак және ... үшін ... ... да ... ... ... созған араб елдері жоқ емес. Қазір тек Ирак ... ... ... ... жоқ. Сонымен бірге, Танжирден Бағдадқа дейінгі
бүкіл араб ... ... ... тұр. Ирак ... ... – бұл ... қанымен жазылған бір халықтың тағдыры. Араб халқы ешқашан
жеңілмейді. Бейбітшілікті қолдап қарсылық көрсету ереуілдеріне ... ... ... ... ... ... бола ... Олар
Вашингтондағы соғысқа құмар сионистердің оңшыл жақтаушыларына қарсы шығып
отыр.
Жалпы «Америка Ирактан не талап етіп ... ... ... ... сын ... ... ... Америка аймақта басым рөлге ие
болуы үшін және ... ... ... үшін ... ... ... етуде. Америка Иракта панарабизмнің кең ... ... ... ... Араб ... Лигасын ыдыратуға қашаннан
мүдделі болып жүр. АҚШ біріккен ... ... ... ... ... байланысты Вашингтон және Лондонмен келісімшарт ... ... ... қатты толғандырады.ирак халқы ... ... ... немесе моральдік жағынан қылмыс жасап
жүргенін ... ... ... ... ... мен ... екенін жасырғанымен, одан ешқандай пайда жоқ.
Соңғы уақытта Саддам Хусейннің бұйрығымен Ирактық саяси тұтқындарды
бостандыққа ... ... ... ... ... орай ... ... ирак халқына деген үміті зор. Иракта Америкаға қарағанда адам
құқығы ... ... ... ... ... ... ХХІ ғасырдағы
дағдарыстың 1991 жылғы дағдарыстан бірнеше ерекшеліктері бар. 1991 жылдан
бері елдегі жағдай біршама өзгерді. Оған әрине Саддамның ... ... ... ... Саясат дегеніміз – бұл әр түрлі тәжірибелер сыналатын
ғылым. Саясаткер өзінің және өзгенің жеке тәжірибелерінен ... ... ... ... ... Адам ... кездесетін кез-келген
қателік әрбір адамның қателігі болып есептелмейді. Иракқа қатысты
мәселеде араб ... ... ... ... орын ... ... мағынасын түсіну Иракты жеңіске жетелейді.
Сонымен қатар, Ирак үшін ... ... күрд ... ... уақыт жеткен сияқты. Ирак ... ... ... ... бере ... ... басты мақсаты – Ирак берген
автономиялық билік болды. Егер Америка мен ... ... өз ... онда Ирак ... ... ... ... жасайтын еді [53].
Иранмен соғыс ... ... ... ... зор ... 8 ... созылған әскери қимылдар елдің ... ... ... ... ... ... қарыздарды жабуға мүмкіндігі болмай,
керісінше өндірісті қалпына ... үшін ... ... ... ... ... Осындай шиеленіскен жағдайда Саддам Хусейн өзінің режиміне қауіп
төндіретін ... ... ... ... ... ... соғыс барысында пайда болған әлеуметтік және экономикалық мәселелерді
қысқа мерзім ішінде шешу мақсатында соғыста өз ... ... ... көмек сұрады.
Алайда, ешқандай ел Ирактың ірі сомадағы қарызын кешірген жоқ.
Саддам араб ... ... рет ... ... ... ... ... болмады. 1990 ж шілдеде Ирак көршісі ... оған ... ... ... ... Себебі, Кувейт ... ... ... кен ... заңсыз түрде мұнай өндірген
болатын. Сонымен қатар, Кувейт біраз уақыттан бері мұнай өндіру үшін ОПЕК
бекіткен квотаны ... ... ... ... төмендеуіне ықпал
етті [32].
Бұл жағдай Ирактың ... ... ... пайданың белгілі бір
бөлігінен айрылуына алып келді. Бірақ, «Кувейт Ирак территориясында мұнай
өндіреді» деген нақты куә болмады. Оның ... ... жағы Ирак ... ... (2,4 ... доллар) төлеуге асықпады. Керісінше, Ирак
жағының талаптарын жұмсарту мақсатында келіссөздер ... ... ... ... ... ... 1990 ж ... ирак әскері
Кувейтке басып кіріп, толығымен жаулап алды. 8 тамызда елдің аннексиясы
туралы жарияланып, ... ... ... ... ... ... болды. Кувейтке қарсы басқыншылық әлемдік қауымдастықтың
наразылығын тудырды. Иракқа ... ... БҰҰ ... ... коалиция құрылды. Коалицияда басты рөлді АҚШ ойнап, ... ... ... мүше ... мен ... араб ... қолдады. Қуатты
әскери топтарды Үнді мұхиты мен Парсы шығанағына шоғырландырған АҚШ ... ... 1991 ж 17 ... мен 28 ... ... ирак ... Кувейтті азат етті.
Саддам Хусейннің 1990 ж «Баас» партиясының ұлттық ... ... ... ... ... жаппай көтерілісін туғызды.
Елдің оңтүстігіндегі шииттер мен солтүстігіндегі ... ... ... 18 ... 15-ін өз ... ... ... көтерілістерді Республикалық гвардияның бөлігін пайдалана ... ... ... ... ... ... ... мен қасиетті жерлерге соққы берді. Көтерілістер басып тасталған
соң Кербелада болған батыс журналисттерінің ... бұл ... ... соғыс кезінде герман авиациясының Лондонды бомбалау оқиғасын
еске түсірді. Көтерілісті басу кезінде әскерлер мұсылман-шииттерді жаппай
өлтіріп, оппозициялық өкілдерді алаңда атты ... ... ... Бағдад енді күрдтерге қарсы шабуыл жасай
бастады. Авиация ... ... ... мен жолдарды бомбалады. Бұл
провинцияларда НАТО әскерлерінің басшылығымен күрд үкіметі құрылып, ол
«Азат Күрдстан» деп аталды. Саддам өз ... ... ... пен Күрдстан аудандарында репрессиялық ... ... ... ... ... ... салынған экономикалық
және әскери санкциялар алынған жоқ. «Мұндай қатаң экономикалық санкциялар
Ирак өзінің ядролық, химиялық және биологиялық жаппай қырып-жою ... ... ... ... шарт ... ... ... қырып-жою
қаруларын өндіру мен сақтауды бақылау үшін халықаралық ұйымның өкілдері
жіберілді.
Санкциялық режим 1996 ж БҰҰ бақылауы ... Ирак ... ... ... алу үшін ... «Мұнайды азық-түлік өніміне
айырбастау» бағдарламасы қабылданған соң ... ... ... бұл
бағдарлама БҰҰ әкімшілігі үшін де, Саддам Хусейннің өзі үшін де нағыз
жемқорлықтың қайнар көзіне ... ... ... ... өзінің
«жеке басына табынушылық» саясатын қалыптастыра бастады. Оны ... ... ... ... ... Бағдад әуежайында ел президентінің портреті
ілініп, қала вокзалдарының бетон бағаналарында боямен «Бізбен ... ... пен ... ... ... деп ... болатын. Саддам
Хусейн ежелгі Вавилонды қайта құру ... ... ... ... ... ... ... берді. Осы бұйрық негізінде Навуходоносор патшаның
ежелгі сарайы қайта ... ... ... кірпіште «Саддам» деп
жазылды. Саддам Хусейн кезіндегі көптеген сарайдың кірпіштерінде ... ... ... ... кезінде құрылған» деген сегіз жұлдызды әшекей
қойылды. 1991 ж елде Ирактың жаңа туы қабылданды. Оған ... өз ... ... деп жазды. Сонымен қатар, мемлекеттік туда «Баас»
партиясының ұранына айналған үш ...... ... және ... Бұл ту жаңа Ирак ... ... (2004 ж дейін) қолданылды.
Саддам Хусейннің басқаруы ... ... ... мемлекеттік
мекемелерінде президентке арналған ескерткіштер мен ... ... Ең ... ... ... 1989 ж 12 ... ... ашылды.
Бағдад көшелерінде, кез-келген ғимараттар мен мекемелерде, тіпті дүкендер
мен қонақүйлерде Саддамға арналған ескерткіштерді ... ... ... портреті әр түрлі формада жасалынды: ... ол ... ... ... ... ... гидроэлектр станция мен
зауытта жұмысшы, қолына винтовка ұстаған жауынгер, шаруа киіміндегі
көшпенді ... ... ... ... ... сол ... ... киім
киіп түскен үлкен портреттері ілініп тұратын. Кілтке арналған әшекей мен
түйреуіштерде, ойын ... мен қол ... ... портреті пайда
бола бастады. Саддам Хусейннің ғажайып ерлігі мен батырлығы ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде
мешітте тұрған Саддамның бейнесі тұрды. Намаз уақыты басталғанда Құран
оқу ... ... ... Ал 1998 ж ... ... туған күні
сайын жаңа мешіт ашылатын болды. Ирактың бұқаралық ақпарат құралдары
Саддамды «ұлттың ... ... пен ... ... ... ... ... Көптеген видеокадрларда халықтың президент
қолын сүйген сюжеттері берілді. Оқушылар президент ... ... ... ... бірінші бетінде Саддамның портреті бейнеленіп, көсемді
мақтайтын өлеңдер жазылды.
Газет беттерінде жарияланған мақалалар мен ... ... ... ... оны насихаттаумен аяқталатын. Саддам
Хусейннің ... ... ... ... мен ... ... Саддам
Хусейн атындағы халықаралық әуежай, Саддам атындағы алаң, Саддам Хусейн
атындағы көпір, «Саддам-сити» атындағы Бағдадтағы ... ... ... ... ... Саддам өнер орталығы, Саддам
атындағы бөген, президенттің туған күніне ... «28 ... ... ... ... ... болғандықтан, өзінің арнайы телефоны болды. Ол
арқылы азаматтар президентпен ақылдасып, өзінің өтініштерін білдіре алады
[55].
«Адамзатқа қарсы қылмыскер» ретінде ... 1990 ... ... кіруде айыптады. Ирак Кувейтке шабуыл жасау арқылы Иранмен соғыс
кезінде жұмсалған ... ... ... ... ... соң ... құлдырауы сол кездегі мұнай бағасының төмендеп кетуімен
тығыз байланысты (мұнайдың 1 ... 19 ... ... 11 ... ... кетті). Саддам өзінің басқыншылық саясатын кейінірек былай
түсіндірді: «Мен Кувейттің Сауд Аравиясымен келісе отырып, АҚШтың ... ... ... ... ... шыдап тұра алмадым. Кувейттен
мұнай өндіру үшін қарыз сұрағанымызда, олар ... ... ... біз
бере алмаймыз деді». Осындай «экономикалық агрессияға» Ирак жеке ... ... ... берді. 1990 ж тамыз айында ирак әскерлері Кувейттің
шекарасынан өтіп, ел астанасы Эль-Кувейтті басып алды. ... ... аз ... ... ... ... қарсыласа алмай, ирактықтарға
тез берілді.
БҰҰ Қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... бірнеше қарар қабылдады. Нәтижесінде халықаралық
коалиция құрылды. Ал Пентагон ... ... ... Шварцкопф
басқаратын әскери операцияның жоспарын ұсынды. 1990 ж қарашада дағдарысты
реттеу бойынша дипломатиялық қатынастар толығымен үзілді. БҰҰ ... ... ... ... Кувейттен шығару үшін арнайы мерзім
тағайындап, оны орындау жолында ... ... ... қолдануға
ерік берді [56, 83-97 б].
1.3 Күрдтердің саяси құқықтары үшің ұлт-азаттық күресі
Ирактағы күрдтер 60 ... бері ... ... ... үшін
табанды күрес жүргізіп келе жатыр. Олардың басты мақсаты – араб мемлекеті
шеңберінде автономия құру болатын. 2003 ж ... елге ... енуі ... ... ... ... ұялатты. Күрдтер
американдықтар арқылы осы мәселені шешеміз ... ... ... іс-
әрекетін үнемі қолдап отырды. Алайда олардың үміті зая ... ... ... ... ... болмағанымен, бірақ олардың құқықтары
мен бостандықтары біршама шектеліп отырды. XX ғасырдың 90 жылдары мен ... ... ... ... солтүстігіндегі нағыз күрдтік
автономияның заңдық қалыптасуындағы маңызды кезеңге айналды.
1991 ж қаңтарда Ирактың ... ... ... ... режимі
Ирактық Күрдстанның көптеген бөлігіне әскери жағдай енгізіп, ... ... ... ... ... басып отырды. Орталық
билік бұл ауданды «арабтық белдеу» деп ... ол ... ... Түркия және
Сирияның күрдтері кірмеуі үшін оқшаулап тастады. Ирактың солтүстігінде
шекаралық аймақта тұратын мыңдаған күрдтердің отбасылары ... ... ... ... ... ... ... 1991 ж қаңтарда
басталған ирак-кувейт соғысы нәтижесінде ирактық күрд көшбасшыларының
бірі Дж.Талабани: «...Бұл ... ... ... ... ... ... ... болатын.
1991 ж наурызда елдегі мемлекеттік және әскери бытыраңқылықты,
сондай-ақ, ... ... ... ... ... пайдалана
білген күрдтер Ирактың солтүстігінде толықтай бақылау орнатуға ... Оның ... ... ... және ... ... кіреді.
Сонымен қатар, стратегиялық маңызы бар Киркук қаласын біраз ... ... ... ... ... ... Кеңесінің Кувейтке
қарсы соғыс салдарын реттеу және тоқтату ... ... ... ... жағдайды бірте-бірте қалпына келтіре бастады. Алдымен
елдің оңтүстік аудандарындағы ... ... ... ... ... ... солтүстік күрдтерге қарсы операцияға бағыттады
[57].
Ирак авиациясы күрд отбасыларын бомбалады. Қозғалыстарды қатаң түрде
басу барысында көтерілісшілердің көпшілігі қайтыс болса, ал ... ... ... қолайсыз таулы аудандары мен көрші Иран және
Түркияға қашып кетті. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... солтүстік аудандарында жүргізген жазалау операцияларына қарсы
ешқандай шаралар қолданған жоқ. Күрд ... ... ... ... Дж.Бушқа көмек сұрап жазған өтініш хаттары
жауапсыз қалды. Дж.Талабани Вашингтонда ... ... ... ... «...егер Иракта демократиялық режим орнайтын болса, ... ... ... ... өмір сүретін болады» . Сонымен
қатар, Ирактың солтүстік аудандарындағы экономика мен ... ... ... ... ... ... көптеген шығынға
ұшырай бастады. Нәтижесінде бұл жағдай гуманитарлық күйреу ... ... ... ... мәселе 1991 ж 5 сәуірде БҰҰның Қауіпсіздік
Кеңесінің № 688 қарарына сәйкес қарастырылды. ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл аймақтан ирактық
үкіметтік әскерлер толығымен шығарылып, оның үстімен ирактық авиацияның
ұшуына тыйым салынды. ... ... мен ... ... орталық
органдары өкілдерінің жұмысы қатаң тексерілді. «Бұл күрдтік кіші мемлекет
құрудың ресми түріне ұқсады, - деп жазды американдық ... ... ... ... Еуропа мен Американың күштерімен қорғалатын мұндай
аймақтың құрылуы халықаралық күштер арқылы күрдтерді ... ... ... [58].
Күрдтік автономиялық ауданға бағытталған гуманитарлық көмек халықты
екілік блокада нәтижесінде пайда болған азық-түлік тапшылығынан құтқарып,
медикаменттермен қамтамасыз етіп отырды. Бірінші ... елге ... ... ... ... ал екінші блокада бағдадтық режим
арқылы күрдтерге салынған санкцияға байланысты болды. Ирактық Күрдстанда
«Күрдстан – нағыз автономия» атты ұран ... бола ... Бұл ... ... жаңа ... құрылымын қалыптастыру болатын. 1992 ж 19 мамырда
Ирактық Күрдстанның Ұлттық кеңесінің (парламент) алғашқы сайлауы өтті.
Ондағы ... екі ... ... ұйымдар өзара тең бөлісіп алды:
М.Барзани басқаратын Күрдстан Демократиялық ... мен ... ... ... ... 1992 ж ... ... ауданның коалициялық үкіметі құрылды.
Осылайша, тарихта алғаш рет ирактық күрдтердің тағдыры өз ... 1992 ж ... ... ... парламент заң қабылдады. Ол бойынша
күрдтер мәселесі Ирак мемлекетінің федеративтік ... ... ... ... Бұл – күрд ... ... күрделі ішкі
саяси мәселеге бағытталған нағыз маңызды іс-әрекеті болды. ... ... ... ... басты мақсаты деп есептеді. 1993 ж
көктемде ирактық динар құнсызданып, Ирактық Күрдстанның ... зор зиян ... ... ... бұл ... өз ... тырысты: БҰҰға және оның Қауіпсіздік Кеңесінің ... ... – АҚШ, ... мен ... ... ... ... өз кезегінде
Иракқа қарсы экономикалық санкцияларды жоюға немесе ... ... ... [59].
Алайда батыстық саяси шеңберде басқаша пікір ... ... ... ... ... ... ... қарағанда
әлдеқайда маңызды деп санады. 1993 ... ... ... ... ... Иран мен ... босқынға айналуға мәжбүрлейді
немесе С.Хусейннің режиміне қарсы қарсыластар қатарын толықтыра түседі.
Күрдтік автономиялық ауданның ... ... және оның ... ... ... ... өздерінің ұлттық құқықтары үшін күресуші
күрдтерге ерекше дем ... ... ... ... ... Түркия, Иран
және Сирияның билік басшыларының күрдтерге қарсы ассимиляция саясаты
ықпал етті. ... ... ... ... ... ... ... Түріктердің ресми тұлғалары ирактық күрдтерге қысым көрсетуде.
2005 ж шілдеде Брюссельде ... ... ... атты ... ... СІМ Абдулла Гюльдің мәлімдеуі бойынша, XX
ғасырдың соңғы ... ... ... ... бәрі солтүстік
Ирактан шығып отыр. Ирактағы күрдтердің автономиясына қарсылық ретінде
Түркия С.Эрчен ... ... ... майданын» құрды. Оның
басты мақсаты мұнайға бай Киркук қаласын күрдтердің шабуылынан ... ... ... ... қатаң саясат күрдтердің ызасын
туғызуда. ... ... ... күрд Дж.Талабани былай деп
мәлімдеді: ... ... ... ... ... база ретінде
пайдалануға ешкімнің құқығы жоқ. Біз... Түркиямен жоғары деңгейдегі
байланыстарды ... 1995 ж ... АҚШ ... ... ... ... өзара алауыздықты тоқтатуға шақырды. Ақ Үй М.Барзани мен
Дж.Талабанидың Күрдтік автономиялық ... ... ... қаласын
қарусыздандыру және уақытша әкімшілік құру жөніндегі бейбіт ұсыныстарына
қолдау көрсететінін хабарлады [60].
1995 ж ... ... ... ... ... ... Күрдстан Демократиялық партиясы мен Дж.Талабани
басшылығындағы Күрдстан патриоттық одағы ... ... ... өтті. Алайда, Эрбильді қарусыздандыру мен кеден салығы жайындағы
мәселелер өз ... ... Сол ... Талабани түрік билігінен
М.Барзани басқаратын Күрдстан Демократиялық партиясына қару тасымалдауды
тоқтатуды ... ... 1996 ж ... ... ... ... ... жақсара бастады. Оған Түркияның премьер-министрі М.Ильмазтың
Түркиядағы күрдтер мәселесін саяси құралдар арқылы шешу жайлы мәлімдемесі
себеп ... ... ... ... ... Дж.Талабани
басқаратын Күрдстан патриоттық одағын Иранмен ... ... ... ... ... ... исламдық революциясының
Жоғары кеңесінің ирандық бағыттағы қағидалары едәуір күшейе бастады.
1995 ж қыркүйекте Ирактың исламдық ... ... ... ... патриоттық одағы арасында Саддам Хусейн режиміне қарсы күрес
жөніндегі іс-әрекеттерді үйлестіру ... ... ... Сонымен
қатар, Күрдстан патриоттық одағы күрдтік исламисттермен және ішінара
Ирактық Күрдстанның ислам бірлігі ... ... ... ... ... одағының қолдауымен Ирактың солтүстігінде Тегеранға
қарсы ирандық күрдтерге әскери операциялар арқылы соққы берді. Операция
соңында ирандықтар ... ... ... ... патриоттық
одағына қалдырды. БҰҰ арқылы Ирактық Күрдстанды «қауіпсіз аймақ» ... қол ... АҚШ осы ... ... мәселесіне қатысты
өз мойнына ешқандай қосымша міндеттемелер алған жоқ.
Сондай-ақ, американдықтар Күрдстан Демократиялық партиясы ... ... ... ... қарулы қақтығыстардан және Саддам
Хусейн әскерлерінің жекелей жазалау операцияларынан ... ... ... ... АҚШ тек Ирактың оңтүстігіндегі әскери ... ... және ... ... ... дейін кеңейтумен ғана
шектелді. Сол кезде, Барзанидың жауынгерлері сәтті әскери операциялар
жүргізе отырып, Талабани отрядтарын иран-ирак ... ... ... қарай ығыстырды. Нәтижесінде, Күрдстан патриоттық одағының
«иелігіне» айналған Сүлейманияны басып алды.
Өзінің жеңісі ... ... ... ... құра ... Барзани (М.Барзанидың немересі) вице-премьер болып тағайындалды.
Жаңа күрд ... ... алты ... өкілдері кірді: Күрдстан
Демократиялық партиясы, Күрдстанның ислам қозғалысы, Күрд коммунистік
партиясы, ... ... және ... ислам одағы және т.б.
Алайда бұл жағдай ұзаққа созылмады. 1996 ж қазан айында ... ... ... ... ... алды. Сонымен бірге, бұрын айрылып
қалған территориялардың ... ... ... ... АҚШ, ... басқа да мүдделі елдер мен халықаралық ұйымдардың ... ж ... ... ... ... Күрдстан Демократиялық
партиясы мен Дж.Талабани басқаратын ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізілді. Нәтижесінде
екіжақты келісімге қол қойылды[61].
Бұл – Ирактық Күрдстанның ... ... ... ... ... және ... ... пен табысты
экономикалық дамуға қол жеткізуіне бағытталған біріккен іс-әрекеттер
бағдарламасы ... ... ... ... жасау үшін арнайы
топтар құрылып, оның құрамына күрдтер, түркмандар, ассириялықтар, БҰҰ,
АҚШ, Англия және ... ... ... ... Хусейннің режиміне
қарсы қуатты оппозиция құруға мүдделі АҚШ пен оның одақтастары күрдтер
арасындағы бөліністің алдын ... ... ... күш ... ж қаңтарда Күрдстан Демократиялық партиясы мен Күрдстан
патриоттық ... ... ... ... қол ... сол ... ... Вашингтонда М.Барзани мен Дж.Талабанидың жеке кездесуі
өтті. Нәтижесінде екі партияның ... ... ... ауданының
уақытша әкімшілігін құруға және 1999 ж ... ... ... ... ... ... өткізуге келісті. Сондай-ақ,
күрдтер арасында қақтығыстарды болдырмау шаралары да ... және ... ... ... ... ... ... бірге елде «федералдық негізде» күрдтердің саяси және
гуманитарлық құқықтарына кепілдік беру ... 18. Екі ... ... ... Иракты ықпал ету аймақтарына бөлу
туралы соңғы шешім ... әсер ... ... ... ... Күрдстан патриоттық одағы 1992 ж Күрдстан автономиялық ... ... ... ... Күрдстанның демократиялық партиясы парламенттің біріккен
отырысын алдымен Эрбилде, ... ... ... бірауыздан келісті.
Біріккен отырысқа алғашқы үш айда Күрдстан демократиялық партиясының
өкілі, ал кейінгі екі айда ... ... ... өкілі төрағалық
етеді. Партия басшылары алдағы жарты жылдан кейін 1999 ж парламент ... соң ... ... ... ... ... ... 1998 ж
Күрдстан демократиялық партиясы мен Күрдстан патриоттық одағы арасындағы
келісімге ... мен ... ... өкілеттілігін шектемейтін
және биліктің орталық органдар жұмысына күрд ... ... ... ... ... құрылымы туралы ереже бекітілді.
Күрдстан демократиялық партиясы мен ... ... ... ... ... аяқталған соң, екі партия арасында сенімділік пен
конструкциялық диалогтың атмосферасын ... ... үшін ұзақ ... ... ... ... арадағы келіспеушіліктерді жоюдың басқа
баламасы болмағандықтан, бірте-бірте өзара түсінушілікке келе бастады.
Тек ... күш ... ғана ... ... ... мен ... әсіресе Түркиядан келетін қатерге қарсы тұру ... ... АҚШ пен оның ... ... мен Дж.Талабаниға
олардың Ирактық Күрдстанның тұрақтылығын сақтауға ... ... ... және ішкі ... жою мен біріктіру ... ... және ... да ... ... дайын екендіктерін
білдірді. Осыған байланысты АҚШ әкімшілігі күрдтерді тек қана ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар Иран, Сирия
және Түркияның басқару топтарына қарсы ... ... ... ... ... ... өзінің «Кеңейтілген Таяу Шығыс аймағын»
құру жоспарын жасады [62].
Сонымен, Ирактың ... ... ... ... ... мен инфрақұрылымын қалпына ... ... беру және ... бағдарламаларды орындау ісінде елеулі
оң өзгерістер орын ала ... 1998 ж ... ... ... сәйкес, 1999 ж шілде айында парламентік және ... ... ... ... жүйе қарқынды түрде дами
бастады. ... ... ... ауданында бас-аяғы 36 партия
тіркелген.
Сонымен қатар, азаматтық қоғамның басқа да ... ... ... Сөз және ... ... ... және діни ... етек алды. Күрдстан парламентінің отырыс залынан ұлттық-діни азшылық
өкілдеріне де орын берілді. Олар мәдени автономия ... ... ... жеке мектептері ашылып, онда өз ана тілінде білім алуға жағдай
жасалынды. Бірақ, араб тілін ... ... деп ... ... ... және ... ... одан арғы оң
өзгерістерге БҰҰның Иракқа ... ... ... ... ... ... түрткі болды. Бұл бағдарлама Иракқа қойылған
халықаралық экономикалық санкциялар ... ... Оның ... 1996 ж ... ... ... сатудан түскен пайдасының 13%-ы ... ... яғни ... ... ... инфрақұрылымы
мен өндірістік базасын (жолдар, көпірлер, жер суландыратын және электр-
энергетикалық жүйелер, өнеркәсіп кәсіпорындары) қалпына келтіруге ... ... ... болды. Жергілікті билікте әлеуметтік мәселелерді
шешу мүмкіндігі пайда болды. ... ... ... ... ... ... назар денсаулық сақтау мен білім беру жүйесіне
аударылып, колледждер мен ауылдық мектептер ... ... ... осы ... ... ... ауданындағы әлеуметтік шиеленісті
төмендетуге және ішкі саяси жағдайды тұрақтандыруға септігін тигізді.
Ирактық Күрдстанның аймақтық ... ... ... ауданын
гүлденген аймаққа айналдыруды ұйғарып отыр. Мұндай ұйғарымдар неге
сүйеніп жасалып отыр? Ең ... ... ... ... ... ... зор мұнай кен орындары орналасқан. ОПЕКтің
мәліметтері бойынша, ... ... ... 45 ... ... ирак мұнайының жалпы көлемінің 39%-н құрайды ... ... және ... ... ... ... туралы мәлімет
коммерциялық құпия болғандықтан жарияланбайды) [41, 33 б].
Газдың жалпы қоры 100 ... ... ... ... ... ... ... жағдайын жасай алады. Алдағы көз жетерлік уақытта мұнай
өндіру мен оны өңдеу Күрдстанның экономикалық мамандануы болып табылады.
Жан-жағынан алып қарағанда,мұнайдың бағасы ... ... ... ... ... ол автономиядағы тұрақты ... ... ... Ал, егер ... ... ... өңдейтін зауыттарда
мұнайды өндіретін мүмкіндік болса, онда мұндай түсімдердің бірнеше есе
артуы ... ... ... ... басқа да салаларын дамыту ... ... жиі ... ... ... да кезек келіп қалар. Бірақ,
соғыс пен ... ... әлі ... ... жоқ. ... ... ... ішінде басты назар ... ... ... ... тар ... көп көңіл бөлу, әсіресе мұнай өндіру
мен оны экологиялық нормативтерді сақтай отырып қайта өңдеу.
Егер осы бағытта тынбай ... ... ... онда ... ... тұрмысы маңызды түрде жақсарады және кейбір болжамдарға
сәйкес азаматтардың ... ... ... ... алуға шамалары жететін
болады. Сонда елде бірнеше көлік жинайтын зауыттар құру туралы мәселе
туындайды. ... ... үй ... ... жедел түрде
ұлғайтуға қол жеткізіледі. Сонымен қатар, құрылыс материалдарының жаңа
зауыттары қазірден бастап құрылып жатыр.
Мұның барлығы – ... ... ... ... алдына
қойған басты мақсаты – ұлттық экономиканың параметрлерін сапалы түрде
өзгерту және шаруашылықтың қазіргі заманға сай ... ... ... ... ... экономикасы мен әлеуметтік өміріндегі
өзгерістерді ... ... ... ... күрделі әрі шешімі жоқ
көптеген міндеттер тұр. ... ең ... ... ... ... ... жүйесі мен оның Бағдадпен өзара қарым-
қатынасы болып отыр. ... ... ... ... ... мен ... ... одағының әлеуметтік-
экономикалық жағынан өзара келісімге келуінен кейін АҚШ пен ... ... ... ... ... ... ... әлі
белгісіз. Ирактық Күрдстандағы мұнай өндіру және мұнай өңдеу салаларын
басымдықпен дамыту жоспарлары Ирактың көршілері – Иран мен ... бір үрей ... ... ... ... ... ... күрдтер
өздерінің тәуелсіз мемлекеттерін құру жолында кез-келген мүмкіндіктерді
пайдаланады. Ал, бұл ... өз ... ... Иран және ... 20 млн. ... ... тәуелсіздік ұранымен арандатады.
2003 ж сәуір айында АҚШ пен ... ... ... ... Хусейн билігі құлатылған соң, халықаралық санкциялар мен
Ирактың соғыстан кейінгі құрылымына ... ... ... ... ... №1483 (2003 ж 22 ... және №1511 ... (2003
ж 16 қазан) қабылданды. Осы жағдайдан кейін күрдтер Күрдстан автономиялық
ауданының кең ... ... және ... ... ... кірісері анық. Сондай-ақ, жаңа ... ... ... күрд автономиясын заңды түрде рәсімдеуге қатысты өздерінің
жоспарларын ... ... ... [3, 131-140 ... ж қабылданған Ирактың уақытша конституциясының 84-бетінде былай
делінген: «Күрдстанның ұлттық ассамблеясы күрд ... ... ... заңға түзетулер енгізе алады. Тек бір ғана ескерту
бар, яғни бұл ... ... ... ... ... ... және қаржы саясаты, ұлттық ... пен ... ... ... мәселелерге қатысы болмауы тиіс».
Келесі жылдары ирактық күрдтерге заң шығарушы және атқарушы ... ... ... ... ... қол жеткізуі
(Ирактың президенті болып Дж.Талабани сайланды) және ... ... ... ... ... биліктің біріккен аймақтық
және жергілікті органдарын құруы қажет. Сонымен қатар, өздерінің ұлттық
қарулы күштерін (пешмерга ... ... мен ... ... керек.
Осыған қарап күрд автономиясының сыртқы саяси қатынасындағы барлық
жағдай бір қалыпты деп ... ... жоқ. ... ... ... ... бір елге немесе топқа, соның ішінде әсіресе АҚШ пен ... ... ... ... конъюнктуралық өзгерістерге бейім
келеді. Сол ... күрд ... мен КСРО ... ... ... дәстүрлі байланыстардың әлсірегенін байқауға болады. Бұл
күрдтерге де, Күрдстандағы Ресей ... да ... кері ... ... Күрдстанда қалыптасқан қазіргі кездегі халықаралық
тәртіпті бірыңғай деп айтуға келеді.
Бүгінгі Ирактағы жағдайды ... ... күрд ... күрд ... құруға қолайлы деп бағалайды. Сол кезде
Ирактағы «күрд революциясы» Таяу Шығыстағы ... ... ... қол ... тағы да бір дәлелдеді. Бірінші кезекте, күрд
халқы мен ... да ... ... елдер үшін бұл оқиғаның тарихи
маңызы өте зор ... ... ЖЖ ... ХУСЕЙН БИЛІГІНЕН КЕЙІНГІ ИРАКТАҒЫ
ДЕМОКРАТИЯЛАНДЫРУ ҮРДІСІ
2.1 АҚШ бастаған халықаралық коалицияның Ирактағы әскери
операциясы және оның нәтижесі
«Шөлдегі түлкі» операциясы ... соң көп ... ... ... Иракқа қайта оралуына жол бермейміз деді. ... ... ... құрамын өзгертуге ұсыныс жасады. 1999 ж маусымда
Unscom басшысы Ричард Батлер өз қызметінен босатылды. Арадан 6 ай ... ... Unmovic ... ... ... ұйым ... ... Бағдад қарсылық көрсетті. Иракта әскери инспекторлардың ... ... ... жұмысына оң ықпал етеді деп топшылады.
2000 ж қарашада АҚШ ... ... кіші ... ... Ол ... ... бастап Иракқа қарсы қатаң саясат жүргізетінін ашық айтты.
Дж.Буш Б.Клинтон ... ... ... ... ... Оның ... Ирак ұлттық конгресі ... ... ... тойтарыс бергісі келді.
2002 ж басында АҚШ әкімшілігі Иракқа қатысты саясаттың басты мақсаты
«билікті ауыстыру» екенін жариялады. 2003 ж ... АҚШ ... ... операция бастады. Саддам Хусейн жасырынуға ... ... ... ж 14 ... ол ... қаласы Тикритте ұсталып, қамауға алынды.
2003 ж 20 ... АҚШ ... ... ... АҚШ басшылығындағы
коалицияның құрамында Ұлыбритания да болды. Оның басты мақсаты – ... ... ... жою. Сол ... 1 ... ... ... бұл операция сәтті аяқталыпты. Химиялық қару табылған жоқ.
Алайда Иракты шетелдік әскери күштермен басып алу үрдісі әлі күнге ... ... ... ... Хусейн режимінің Усама бен Ладен ... ... ұйым ... ... тұрақты байланысы
болмаған. Мұндай қорытындыға Пентагонның тапсырысы бойынша «Саддам және
лаңкестік» деген баяндаманың авторлары ... ... Ол үшін ... 600 мың ... ... ... 2007 ж соңында әскери
зерттеулер институтының зерттеу орталығы арқылы дайындалған. Оны жасауға
АҚШтың қарулы ... ... ... ... ... ... басталуына 11 қыркүйектегі теракт себеп болғанымен, Нью-Йорк пен
Вашингтонда ... ... ... ... жоқ. Ақ ... ... Ирактың бұрынғы диктаторын былай сипаттайды: ол 2004 ж дейін
Усама бен Ладеннің көмекшісі болған.
2003 ж ... ... 2 ... ... АҚШ президенті
Дж.Буштың жариялауынша, Ирак лаңкестерді, соның ішінде ... ... ... ... ... отырған. Сондықтан, Саддам кезіндегі
Ирак әлемдік қауіпсіздікке ... ... ... ... ... ... режим негізінен Таяу Шығыстағы лаңкестік топтармен
тығыз байланыста ... деп ... ... Саддамның негізгі
жоспарындағы басты «дұшпандары» - шииттер, ... мен ... ... Бұдан басқа, ирактың арнайы қызметі өз территорияларында басқа
араб мемлекеттерінен келген келімсектерді үйретіп отырған.
АҚШ Конгресінің ... ... ... келе мынадай
қорытындыға келді: «Аль-Каида» мен Саддам ... ... ... 2001 ж 11 ... ... ... ... Иракта
әрекет етпеген. Ал, бүгінгі уақытта ирактық «Аль-Каида» қазіргі ... ... ... ... кең ... әрі ... ... айналды.
Ирактық «Аль-Каида» сунниттер мен шииттер арасындағы соғысты тұтандыруға
зор үлес қосты. Усама бен Ладеннің өзі ... ... ... ... ... Нәтижесінде лаңкестік тарихында алғаш рет мешіттер мен
діни объектілерге шабуыл жасалынды.
2006 ж ... ... ... ... ... азат ... ... атты баяндама жасап, онда Саддам Хусейннің қарулы
күштерді ұйымдастырғаны, халықаралық жағдайға баға ... мен 2003 ... ... ... ... басқарғаны жайында толық жазған. Кейін
белгілі болғандай, Саддам өз әскерлерінің қуатына ... баға ... ... деп мүлдем ойламаған. Кез-келген шара бомбалау ... ... ... ... ... ... ... президенті Дж.Буштың пікірінше Иракқа өзгерістер қажет. ... ... ... шарт. Иордания королі Абдулламен келіссөздер
жүргізер алдында Буш ... ... ... ... ... Буш Ирак ... «өз халқын улайтын, көршілеріне қауіп
төндіретін және жаппай қырып-жою қаруын жасайтын» адам деп ... ... ... бойынша, Иракқа қатысты бекітілген әкімшілік өз
мақсаттарына жету барысында барлық мүмкін болған ... ... оны ... асырады. Ал Иордания королінің ойынша, Иракқа жасалған
әскери шабуыл АҚШтың маңызды ... ... ... ... да ... Америкамен келіспейтіндіктерін ашық айта алмай
отыр. Иракпен ... ... ... ... ... әсер ... қатар, АҚШ сенатының сыртқы саясат жөніндегі ... ... ... ... ... ... пікірталас өткізіліп жатыр.
Комитет төрағасы Джозеф Байден Саддам Хусейн сөзсіз қауіп төндіріп ... ... ... қарулары толығымен жойылуы керек деп
мәлімдеді. БҰҰ инспекторлар ... ... ... Ричард Батлер өз
сөзінде Иракта әлі күнге ... ... ... ... жасау
бағдарламасы жалғасуда деді. Ол Ирактың жақын арада ... ... ... ... тілге тиек етті. Сарапшылардың пікіріне сүйенсек, егер
Саддам режимі құлаған соң АҚШ пен оның одақтастары елді қайта құру ... ... ... ... ... белсенді рөл атқармаса, онда
міндетті түрде халық арасында тәртіпсіздік ... ... ... АҚШ ... деспоттық режимнен хаосқа ауысуына
жол бере алмайды. Керісінше, ... ... ... ... қарсы
болып, елге қарулану бойынша халықаралық инспекторларды жіберу үшін
Иракты мәжбүрлеу керек деп ұсыныс ... ... ... ... ... ол АҚШ ... территориясын Иракқа қарсы соққы беретін база
ретінде пайдалана алмайды деп атап өтті. Түркия ... ... те ... ... ... акцияның қажеті жоқ екеніне Американы
сендіргісі келеді. ... ... ... ... әскери операция
Түркиядан көмек сұрап, Инжирликті ... ... ... ретінде
пайдалануды өтінген болатын.
2007 жылы 11 қаңтарда Дж.Буштың жариялаған «АҚШтың Ирактағы ... ... ... ... пен ... ... ... элементтеріне себеп болды. Конгресстегі көпшілік
демократтардың көшбасшылары әкімшілік қарсы іс-әрекетке ... ... ... Нэнси Пелоси демократтардың осы ... ... ... ... ... қаңтар айынынң соңында Бағдадқа
барып қайтты. Кейін Өкілдер палатасы ... ... ... ... ... қабылданды. Алайда, Сенатта демократтардың қарарының жобасы
қабылданбады. Бір дауыс жетпей қалды.
Осыған қарағанда, демократтар мен республикандықтар ... ... ... ... ортада консенсусқа келу мүмкін емес ... ... ... ... ... түсуде. Джордж
Буштың сөзіне сүйенетін болсақ, ол республикандықтар арқылы өзінің
қарсыластарына шешуші ... ... ... Мысалы, патриотизм, Америка
үшін мақтаныш, лаңкестікпен күрес, т.б. Буш осылайша ... ... ... Бұл ... ... ... ... бөлігі өзіне
қарсы болған халқына деген алғашқы жолдауы болатын. «Қазіргі таңда Иракта
біздің әскерлеріміз әртүрлі іс-қимылдар ... Оның ... ... ... ... ... анықтау және біздің қауіпсіздігімізді сақтау».
Президент Буш өзінің Ирактағы лаңкестікпен ... ... ойын ... ... ... Ол қауіп-қатер «Ирак АҚШтағы ... ... ... етеді» деп анықтады.
Американдық президенттің мұндай көзқарасы 2001 жылы 11 ... ... бес жыл жыл ... орай Солт-Лейк-Ситиде өткізілген
кездесуде жылы қабылданды. Сол кезде Буш: «Ирактағы жеңіліс тек қана Таяу
Шығыстағы одақтастарымызға қауіп ... ... ... ... ... ... американдықтарға да қауіп төндіреді. Сондықтан, ... ... ... ... ... 2 жыл ... 12 ... біріккен әрі демократиялық Ирак құруға өз дауыстарын берген
болатын. 2005 жылы өткен сайлаулар өте маңызды ... ... ... ... ... мұндай постулаты демократиялық негізде
Иракты құрудағы Ақ Үйдің қол жеткізген үлкен жетістігі болып тұр. ... ... ... ... ... ... ... құрбан болған
жоқ. Бірақ, Ирактағы демократияға қарсы болғандар ... ... ... ... Бұл жерде басқа мәселе қарастырылған еді:
Ақ Үй Ирактың бұрынғы ... ... ... мемлекет құру
курсын сақтайды. АҚШтағы «ғылыми орталықтармен» қабылданған Иракты 3 жеке
аймақтарға бөлу идеясы Буш әкімшілігінің көңілінен шықпай ... ... жылы ... ... ... орын ... Ирактағы, әсіресе
Бағдаттағы күш көрсетулер ирактықтардың саяси табысы мен жетістіктерін
көрсетті. ... ... мен ... көтерілісшілер үшін
ирактықтардың демократиялық бағытқа көшуі үлкен қауіп төндіреді.
Президенттің бұл ... ... 2 ... бар. Біріншісі, Ақ Үйдің
Ирактағы дұрыс курсы демократияның қарсыластары мен ... ... ... Ал, екіншісі: АҚШ пен ирак халқының қарсыластарының қатарына
«Аль-Каида» ұйымының лаңкестері мен кез-келген көтерілісшілер жатады.
Мысалы, Саддам ... ... ... кейбір сунниттерді айтуға
болады. Бұдан шығатын қорытынды түсінікті: ... ... ... ... ... мүмкін емес және жасай алмайды. «Егер қандай-
да бір қателіктер жасалынса, оның ... ... ... біз ... ... стратегиямызды толығымен өзгертуіміз қажет.
Біз өзара пікірталас жүргізе отырып мынадай қорытындыға ... ... қол ... ... ... да ... жоқ. Бәрі ... – жолдаудың қорытынды сөзі. Онда негізгі үш қағида ... ... ... ... ... ... ... жауап береді. Қоғамдағы жағдайды сарапқа сала отырып, Буш «жаңа
стратегияны» қолдану үшін өз ... ... ... ... ... – оның тәубаға келуі емес, керісінше, көшбасшының қиыншылықтарды
жеңуде қолданған саяси ... ... бір ... ... ... жоқ) ... ... екінші жағынан эмоционалды (өткен
іске деген өкініш ... ... ... ... ... ... ... өзгерту шарт. Бұл ... идея ... ... ... өзгертілуі – бұл оны жасаушылардың қателігі ... ... ... жағдайды өзгерту үшін амалсыздан жасалған
қадам. Үшінші постулат: Буш азаматтарды ... ... ... шындыққа тіке қарауға шақырады. Осылайша ... ... тән ... мен ... ... ... халықтың сенімінен
шығуды көздейді.
Болған оқиғалардан шығатын бір қорытынды мынау: Иракта болған кез-
келген келеңсіз жағдай АҚШ үшін де ... ... ... ... салдары да түсінікті: радикал-экстремистер исламнан күш алып,
өз әрекеттерін еркін түрде жүзеге асыра бастайды. Елде бей-берекеттілік
құру және өз ... мен ... ... ... ... мақсатында
олар аймақтағы режимге ықпал етеді. Сонымен қатар, Иран ... ... алға ... ... ... ... ... сенімді
баспана тауып, сол жерде американдықтарға қарсы шабуылдарды жоспарлайды.
Осыдан байқағанымыздай, АҚШтың Ирактағы ... ... ... ... үшін өте маңызды екені көрінеді. Бұған АҚШтың мұнай
саласындағы ... ... ... тұрғысынан қарауды ұмытпаған дұрыс.
АҚШтың Ирактағы сәтсіздіктері лаңкестердің американдықтарға қарсы ... әрі ... ... ... ... ету ... ... Бағдат аймағы жатады. Себебі, дінаралық қақтығыстардың 80%-ға
жуығы Бағдат аймағында орын алады екен. Бұл жағдай Бағдад ... ... ... ... ... билікке деген
көзқарасын өзгертіп, сенімін азайтады. Жолдаудың мәні түсінікті: зорлық-
зомбылық күшеюде; сонымен ... ... ... күресудің
қажеттілігі туындап тұр. Міне, нағыз жоспар: Бағдад аймағын белгілі бір
тәртіпке келтіру керек. Сонда ғана Ирактың ... ... ... ... ... айтқанда, бұл - мәселені шешуге көмектесетін жақсы
тәсіл.
Мұнда Буш әкімшілігінің Иракқа қатысты нақты жоспары ... ... ... ... жағдайға бақылау орнату
туралы идея жасалуда. «Біздің Бағдадтағы жағдайды ... ... ... екі ... ... ... аспай қалған
болатын: лаңкестерден тазартылған астананың шеткі территориясында АҚШ
әскерлері жеткілікті дәрежеде орналасқан жоқ және Ирак ... ... ... ... ... басқа, әкелінген күштердің іс-әрекеттеріне
шектен тыс ... ... [17, 126-256 ... ... жағдайды тәртіпке келтірудегі қабілетсіздікке деген
президент Дж.Буштың берген ... ... ... не үшін ... ... ... себебін түсінуге болады. АҚШ әскерлерінің Ирактағы
іс-әрекеттеріне әлем жақсы баға берген жоқ. Олардың жұмысын Пентагон
«шектен тыс ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлер жағдайға байланысты әрекет етуі керек.
Бұл үлкен шешімділікті талап етеді. Соғыстың аты – ... ... ... өлімі жиі кездеседі. Бұл соғысты ... ... ... ... ... қатысты Буштың жаңа жоспарын Ирактағы
жағдайды қалпына ... ... ... ... ... қарастыруға
болады. Бұл Нури Ел Маликидің үкіметіне көрсеткен соңғы ... ... ... жұмысты өз қолына алып, саяси үрдістердің дамуына үлкен
үлес қосады.
Буш өзінің мәлімдемесі арқылы Бағдадтағы ... ... ... яғни ... ... қамтамасыз етудегі АҚШтың міндеті
кейбір жағдайда өзін құрбан ету және ирактық ... ... ... ... көрсету. «Егер ирак ... ... ... онда ол американ халқының ғана емсе, ... ... ... да қолдауынан айрылады. ... ... ... ... Ақ Үй ... ... ... әскері 2007 жылдың қараша
айына дейін елдегі бүкіл 18 провинцияны өзінің бақылауына алуы шарт.
2003 жылы 19 наурызда Президент Джордж Буш ... ... ... бастау туралы бұйрық берді. Экспедициялық ... ... ... басқарды. 2003 жылы 20 наурызда жергілікті уақыт бойынша
сағат 05:33-те Бағдадта ... ... орын ... ... 45 ... президент Дж.Буш тікелей эфир арқылы сөз сөйледі: «Қымбатты
отандастар! Менің бұйрығым ... ... ... әскери объектілерге
соққы беруді бастады. Оның негізгі мақсаты – Саддам Хусейннің соғыс ашуға
деген ... жою. Бұл - кең ... және ... ... ... басы ... ... әлі 35 мемлекет қолдау ... Таяу ... ... ... ... АҚШ ... ... әлем сендердің
қолдарыңда. Жәбір көрген халықтың үмітін ақтап, олардың сенімінен шығу -
тек сендерге ... ... ... ... ... көп ... батыл да ержүрек екендіктеріңе көзі жеткізеді. Калифорнияның
көлеміндей территорияда орналасқан кампания өз ... ... ... Біз ... ... үшін күресеміз. Біз
басқаларға да азаттық әпереміз. Әрине, біз жеңіске ... ... ... ... ... ... Хусейн «Аль-Джазира» арнасы арқылы
өзінің отандастарына былай деді: «Бізге жеңіске жету құқығы берілген.
Соғыс ... тек ... ... Ал, ... ... ... басып кіруі –
бұл Иракқа және бүкіл әлемге қарсы жасалған қылмыстық іс-әрекет. ... оның ... мен ... орындарын қорғау және сақтап қалу –
барлық адамдардың басты міндеті мен ... Ирак ... ... ... ... ... ... - біздің ұлттың туы, ал
біздің дұшпандарымыз жойылады. Себебі, біздің ... ... ... ... Біз ... сүйеміз және Ирак жеңіске жетеді.
Иракпен бірге барлық адамзат жеңеді. Ал, зұлымдық өз қаруына өзі ... ... ... қарсы бағытталған американдық-сионистік одақ
күйреуге ұшырайды. Бізді қолддайтын ... ... ... және ... ... ... ... Ирак жасасын, Палестина жасасын!!!» [21].
Жалпы, АҚШтың ... ... ... ... ... және ... ... бомбалаумен басталды. Шабуыл басталардан бірнеше апта
бұрын Саддам Хусейннің бұйрығымен ел 4 әскери округке бөлінді: Солтүстік
(Киркук пен ... ... ... ...... ... ... басты соққысы бағытталған аудан) және ... ... ... ... 2003 жылы 27-28 ... болған
шөлдегі күшті дауыл американдық әскерлердің қимылына тосқауыл қойды. Сол
уақытта ... ... ... ... пен Куфа қалаларында соғыс жүргізіп
жатқан болатын. Әсіресе, Куфа қаласына шоғырланған ирактық ... ... ... ... ... соң, ... әскерлер солтүстікке Кербелаға
қарай жылжи бастады. Ал, оңтүстіктегі британдық моторландырылған бригада
Иракта ... ... ... ... иеленетін Басра қаласына қарай бет
алды. 27 наурызда қаланың батыс бөлігінде танк ... ... ... ... ... әскерлер 14 танктен айрылып қалды. 6 ... ... ... ... ... кірді. Осы кезде танк кіре
алмайтын орталық билікке парашюттік ... ... ... 9 ... ... дивизияның бірінші бөлімі солтүстікке қарай
американдықтардың мүддесіне сай келетін Аль-Амар ауылына жылжыды. Кербела
қаласында ирактықтар американдық әскерлерге ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... күштердің көшбасшысына
айналған бірінші американдық моторландырылған дивизия Самава қаласын
басып алған соң, ... ... ... ... ... бөліп
тастады. Сол кезде теңіз әскерінің бірінші ... ... ... және ... ... ... жаулап алды. Бұл Ирактың
шығыс жақтан келетін қарсы шабуылына тосқауыл жасады. Нәтижесінде
коалициялық ... ... ... ... ... ... ... тиімді жол ашылды. Осылайша ... ... ... ... 100 шақырым жерге дейін жақындады. ... жаяу ... ... Ирак ... ... ... ... одақтық
бөлімше болды. 3 сәуірде
АҚШ-тың теңіз әскерінің бірінші дивизиясы Хусейн атындағы әуежайға
басып кірді. Ал, 12 ... Кут ... ... ... әскерінің таңдаулы
бөлімшелері жылжи бастады. Сәуір айының соңында американдықтар қалған
қалаларды толығымен өз ... ... 1 ... ... ... ... жасады. Гарнизон саны НАТО-ға мүше елдермен және басқа
да мемлекеттермен толықтырылды [18, 113-114 б] ... ... соң үш ... ... ... ... ... батыстан, оңтүстіктен және оңтүстік-шығыстан кірді. Бастапқы
жоспарлар ... ... ... ирактық әскерлерді қаланың
ортасына ығыстыру және ... ... беру ... ... негізгі бөлімі оңтүстік аудандарда басып тасталған соң, АҚШ
бұл жоспардан бас тартты. 9 ... ... ... ... ... ... ... етті. Егер осы талап орындалмаса, онда
Бағдадқа қарсы ірі масштабты шабуыл ... ... Ирак ... әрі ... ... бас ... Сол күні ... әскерлер
қаланы жаулап алды. 10-11 сәуірде Ирактың ірі қалалары – Киркук пен Мосул
да американдықтардың ... ... 1 ... ... әскери
қимылдардың аяқталғаны жайында жариялады. ... ... ... ... ... қақтығыстар жалғаса берді.
Саддам Хусейнге наразы болған тұрғындар коалициялық әскерлерді жылы
қарсы алды. Хусейн өзінің көмекшілерімен бірге жасырынды. Бағдадты жаулап
алу ... ... ... ... ... ірі ... ... үшін бір-біріне іс жүзінде соғыс жариялай бастады. Генерал Фрэнкс
басып алушы күштердің бас қолбасшысы ... ... ... өз ... Ол ... ... қызметінен босаған соң, Defense Week ... ... ... ирак ... ... ... деген қауесетті растады.
Аз шығын жұмсаған коалициялық күштер бар-жоғы 21 күннің ... ірі ... ... бақылау орнатты. Тек бірнеше жерде ғана
қарсылыққа ұшырады. Ескі ... ... ... ... ... ... сай американдық және ... ... ... ... ... ... рөлді авиация ойнады. АҚШтың ұшақтары ирак
аспанында үстемдік ... ... ... ... тезірек еніп,
барынша аз шығын жұмсауға ... ... Ирак ... ... орын ... Басқарушы топ кейде
қашып кетсе, кейде қарсыластар жағына сатылып кетіп отырды. Жеке құрамның
басым бөлігі коалициялық күштерге жақындау мақсатында өз ... ... ... жиі ... ... ... қарсылықсыз жау
жағына берілді. Осылайша, сан жағынан бір жарым есе басым ирак ... жоғы үш ... ... ... ... ... ... 6370 адам
қайтыс болды. Ал, коалициялық күштер тарапынан болған құрбандар саны ... ... ж 20 ... бен 1 ... ... ... біріккен күштері мен
антиирактық коалиция Иракқа қарсы бағытталған әскери операция жүргізді.
Ресми Вашингтон ... ... ... ... «Шок и ... деп
атаған болатын. Кейіннен бұл операция «Иракты азат ету» деген атауға ... Ал, ... ... осы ... «Харб аль-Хавасим», яғни «шешуші
соғыс» деп атау берді. Иракқа қарсы шабуыл жасаудың ... ... ... ... ... ... соның ішінде «Аль-Каида»
қозғалысымен тығыз байланысы бар деген сылтауды алды. Сондай-ақ, ЦРУдың
«Иракта жаппай ... ... мол қоры бар» ... ... ... одан әрі ... ... бұл жалған ақпарат кейіннен дәлелденген жоқ. Ирактағы
басқару билігінің ауысуы туралы алғаш рет 2002 жылы 6 ... ... ... Колин Пауэлл мәлімдеген болатын. 2002 жылы 12
қыркүйекте АҚШ ... ... Буш БҰҰ Бас ... ... Хусейн
тарапынан төніп тұрған «маңызды қауіп» жайында сөз ... ... егер ... ... ... ... ... орындамайтын
болса, онда әскери акция болмай қалмайды.
2.2 Көрші елдердің Ирактағы саяси жағдайға қатысты ұстанымы
Коалициялық күштердің 2003 жылы Иракқа ... ... – АҚШ пен ... ... ... ... ... акциясы. Себебі, Иракта
жаппай қырып-жою қарулары бар деген болжам еді. Ал, ... ... ... ... ... Саддам Хусейннің тоталитарлық режимін
толығымен жою болатын. Ал, АҚШ жақтастары өздерінің ... ... ... Ирак ... атты халықаралық лаңкестік
ұйыммен байланысты деп ... ... ... ... ... табылған жоқ. Кейбір пікірлерге қарағанда, мұндағы АҚШтың басты
мүддесі ирак мұнайына толық ... ... ... 2003 жылы 9 ... коалиция Бағдадты түгел жаулап алды. Кампания 43 күнге ... ... ... Осы ... кіру ... ... ... ирак соғысына
жалғасты. Иракқа басып кірер алдында АҚШ өзінің ресми ұстанымын ... Ирак БҰҰ ... ... 1441 ... ... ... отыр және жаппай қырып-жою қаруларын жасаумен
айналысады. Сондықтан, ... ... ... ... ... пен ... осы ... БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде дауысқа
салуды жоспарлағанымен, бұған ... ... және ... қарсылық
білдірді. Олар Иракқа қарсы күш ... ... ... кез-келген
қарарға вето жариялайтындықтарын білдірді. Осы жағдайды ескермеген
Америка ... ... 2003 жылы 20 ... таңертең Иракқа қарсы
бұрыннан жоспарлап жүрген әскери операциясын бастап жіберді. АҚШ пен оның
одақтастарының Парсы шығанағына орналастырған әскерлерінің саны 207 ... Оның ... 145 мың ... ... ... Ал, ... 62 мың ... құрады. Жаяу әскерлер қатарына 3 механикаландырылған
дивизия, 2 бригада және 18 әуе ... ... ... ... ... ... күш ... 300 мың әскер мен 1700 бронотехника
қосылды. Авиациялық топтың құрамына 10 ... ... ... ... ... ... 430 ұшақ ... Көпұлтты күштер қызмет
атқаратын «Жетілдірілген Хок», ... және ... атты ... ... ... ... ... Түркияның оңтүстік-шығыс
бөлігінде - 3, Израиль мен Иорданияда - 10, Кувейт пен Сауд Аравиясында –
20 шақты зениттік зымырандық жүйелер мен кешендер бой ... ... ... соғыстар бұрынғыларға қарағанда әлдеқайда қысқа
мерзімді және қантөгісті болып жатыр. Мысалы, 1991 жылы ... ... ... пен 2003 ... ... ... ... болсақ,
әскери қимылдар барысында қарсы тұрушы армияның ... ... ... мерзім ішінде жау әскерінің үстінен жеңіске қол жеткізу
салдарын көре аламыз. 1990 жылы 2 ... ... ... Кувейтке басып
кіріп, оны толығымен жаулап алды. 1991 жылдың қаңтар ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Ал, ақпан айында құрлықтағы әскерлер өз операциясын жалғастырды. 2003
жылы ирактық және американдық ... ... 12 жыл ... өзара
соғысқан командирлер басқарды.
Алайда, армияның құрамы қатты өзгеріске ... ... ... ... ... ... for
Strategic Studies) бағалауы бойынша, 2003 жылғы ирактық армияның үлгісі
1991 жылғы армиямен ... ... ... ... екен.
Парсы шығанағындағы соғыс кезінде антиирактық ... ... ... ... 40%-дай бөлігін жойды. Өз әскерінің жауынгерлік
қабілетін ... ... ... ... ... келмеді. Халықаралық
санкциялар С.Хусейнге қазіргі заманға сай қаруларды алуға ... ... ... ... ... Таяу ... аймағы
бойынша ең ірі болып саналатын ирак ... саны 50%-ға ... ... ... жөніндегі Агенттігінің (US Arms Control
and Disarmament Agency) бағалауы бойынша, 1991 жылы ирактық ... ... ... 70% ... көп жұмсалған. Нәтижесінде, ирактың
әскери авиациясы 2003 жылы ... ... ... ... ... ... және британдық әскерлер қазіргі заманға сай әскери
техникамен толығымен жарақталды. 2003 жылы АҚШтың әскери ... ... ... мен ... 68%-ы жоғары дәлдіктегі
қарулар болатын. Сондықтан, АҚШ пен Ұлыбритания 1991 жылмен салыстырғанда
бомба мен ... аз ... яғни 1991 жылы – 227 мың ... ал 2003
жылы – олардың саны 29,9 мың ... ... ... ... ... Егер 1991 ... ... 43
күнге созылған болса, 2003 жылы 26 күнде белгілі болды. 1991 жылғы ... ... ... 20-26 ... ... деректер бойынша 100
мың адам) қайтыс болды. 2003 жылы ... ... ... ... күштер
шамамен 200 мың адамға сенім артқанымен, олардың 60 мыңы ... ... ат ... жоқ. Олар іс ... ... ... екі
аптасында басып алынған еді. Әскери қимылдардың белсенді кезінде ирактық
қарулы күштердің шығыны осыдан 12 жыл бұрын болған соғыспен салыстырғанда
екі есе аз ... Ең көп ... ...... ... және
Басра гарнизондары болатын.
Саддам Хусейннің туған қаласы болып ... ... ... үшін
болған күрес аз қарсыласумен өтті. Осы ... ... ... ... 200-300 ... құрайды. Ирактықтар ең көп шығынды
артиллериялық оттан (шамамен 40-60%-ы) алды. 1991 жылы АҚШ 286 ... ... ... ... 148 солдат пен офицер жау қолынан қаза
тапты. Ирактық «Скад» зымыранының ... ... АҚШ ... ... 1 ... ... 28 ... айрылды. 2003 жылы
американдық және британдық әскерлердің шығыны 1991 ... ... ... болды.
АҚШ Қорғаныс министрлігінің/Department of Defense/ мәліметі бойынша,
АҚШтың ... ... 284 ... ... Оның 229-ы атыс ... ... Ал, ... бақытсыз жағдайлар, жол апаттары, аурудан, т.б.
оқиғалардың салдарынан қайтыс ... ... ... ... 1,7 мың ... мен ... ... болды. Ал,
Ұлыбританияның Қорғаныс министрлігінің/UK Ministry of Defense ... ... ... ... 51 британдық әскер қайтыс болды. Бұдан
басқа, 1 ... ... ... қаза ... 2003 жылы ... 225 мың ... және 45 мың ... әскердің ішінен 114
солдат пен офицер ... мерт ... ... соң АҚШ ... ... ... 1 мамырда белсенді әскери қимылдардың аяқталғаны жайында ... ... ... АҚШ ... ... 1,2 мың ... ... түрде айтқанда, әрбір қайтыс болған американдық
солдатқа 2-3 жаралы солдаттан келеді [2, 239 ... ... ... өлімі әлемде түсініспеушілік туғызды:
оны қан алғыштың құрбанына айналған ... ... ... ... ... ... бұрынғы ирактық диктатордың кінәсін мойындағанымен,
өлім жазасына мүлдем қарсы болып отыр. Ал, Саддамның өліміне қайғырған
ресейлік саясаткерлер ол ... ... мен күрд ... ... ... ... ... қолға алысымен, 20 шақты
үкімет және партия жетекшілерін алаңда ашық түрде өлтіруге бұйрық берді.
Ирактық ... ... ... ... саны 15 ... ... Одағы кезінде Саддамның мұндай қылмыстарын оңай кешіретін. Себебі,
Саддам АҚШ пен Израильдің және ... ... ... ... ... болды. Бір сөзбен айтқанда, КСРОға мұндай саясаткерді
қолдау қажет еді. Ирак компартиясының орталық комитетінің бас ... Мұса 2003 ж ... ... ... ... берген сұқбатында
былай деген болатын: «1980 ж біздің партия Саддам ... ... ... ... ... болатын. Бірақ, Кеңес Одағы Саддамды
империализмге қарсы күресуші деп үнемі қолдап отырды. Бұл - әрі ... ... ... ... ... өзі ... қателік! Ресей демократия
және сталинизм кезеңінің қылмыстары жайында айта отырып, ең қатаң
диктатураны қолдады».
1980 ж 17 ... ... ... ... ... ... формадағы Саддам Иранмен болған келісімшартты жыртып тастады. ... ел ... ... ... білдірді. Саддам осылайша өзінің
бұрыннан келе жатқан ... ... ... Мақсаты – Иракты сөзсіз
аймақтық супер державаға айналдыру. Бұл оқиға территория мен ресурстар
үшін болған басқыншылық ... ... ... ... ... ... келе жатқан дау-жанжал соғысқа ұлттық-діни сипат берді. Тегеран
мен Бағдад арасындағы өшпенділік ұзақ тарихқа ие: ... ... ... ... ... ... ... Иранмен болған соғыс 8 жылға ... ... ... ... жапа ... ... ... иран-
ирак соғысы кезінде 300 мың ирандық пен шамамен 120 мың ирактық ... Ал ... ... саны ... да көп ... мүмкін. Барлық
мұнайдан түскен қаржы Иранмен болған соғысқа жұмсалды. Сегіз жылдық соғыс
Ирактың сыртқы ... адам ... ... ... ... елдің
қаржылық жағдайын көрші Кувейттің есебінен қалпына келтіргісі ... ... ... Иранмен соғыс кезінде Кувейт ... 18 ... ... ... ... ... ... санасында тек бір ой ... ... ... ... ... жақсы... Саддамның Иранмен
соғысы сәтсіздікке ұшырады. Сириямен де ... ... ... ... ... ... келетін. Сондықтан, Саддамның көзі әрі
кішкентай, әрі қорғанышсыз мұнайға бай Кувейтке түсті. Ирак президентінің
ойынша, Кувейт үшін ешкім араға түспейді. Бірақ, ... ... ... Саддам өз билігі тұсында 3 соғыс жүргізді. Иранмен болған
алғашқы соғыс 8 жылға созылды. ... 10 ... адам ... ... ... екінші соғыс та талқандалып, кемсітумен
аяқталды. Негізінде жеңілген ... ... ... ... ал ... нағыз жеңімпаз көсем ретінде қолпаштады. Саддамды биліктен
кетіруге тек үшінші соғыс әсер ... үшін ... елде ... ... ... елге ... ... қалды? Себебі қарапайым. Иракта ... ... ... ... аппарат, мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлері мен
әскери билеуші топтар ерекше артықшылықтарға ие болып, өздерінің амандығы
сүйікті көсеміне байланысты екенін ұқты. ... өз ... ... ... сезімін оята білді. Саддам 1980 ж ... ... және 1989 ж ... ... ... ... ... төндіргенде, ирактықтар оны үнемі қолдап қуаттап отырды. Саддам
ирактықтар жүрегінде мақтаныш ұялатып, оларды ... ... ... ең
жақсы арабтар екендігіне сендірді.
Еуропалықтар үшін ерсі болған құбылыстың бәрі Орталық Шығыста
әдеттегі нәрседей қабылданады. ... ... ... ашық түрде
халықты алдағанымен, ешкім оны әшкерелеп, жауапкершілікке тартпайды.
Алдау – ... ... ... ... ... олар ... адамы - көшпенділердің көзімен қарайды. Ал, басшыға бас иіп бағыну -
оларға тән қасиет. 2003 ж ... ... ... ... соң ... болған
адамдардың жаппай жерленген жері табылды. Бағдад ... ... жас ... ... мәйіттері әшкереленді.
Бұдан басқа, Саддамның осындай құйтырқы іс-әрекеттері ... ... 2004 ж ... айында Ирактың солтүстігіндегі Мосул қаласына
жақын орналасқан Хатра ауылында қолына ойыншық ұстаған жас ... ... ... моласы табылды. Ал, 1989 ж Саддам ... ... ... ... ... ... нәтижесінде 100 мың адам
қаза тапты. Халаджба ... ... ... газ ... 5 мың ... болды.
Революциялық басқару кеңесінің төрағасы, Араб қайта құру ... ... ... бас ... Ирак ... маршал
Саддам Хусейн өзінің барлық қылмыстарында нағыз сұранысқа ие тұлға болды,
қысқаша айтқанда ислам әлеміндегі нағыз танымал саясаткерге айналды. Араб
мемлекеттерінде одан да ... әрі ... ... мен ... ... ... ешқайсысы Саддам сияқты ... ... ... ... АҚШ және ... ... жеңілмейтін тұлға
ретінде есептеп, оны мақтан тұтады. Дәлелдерге сүйенетін болсақ, ... ... ... бойы ... өзі ... ... ... Саддамның
риясыз табынушылары оның қызметін ғажайып мансап ретінде бағалайды.
Сондай-ақ, кейбір адамдар ... ... өлім ... ... ... Олардың ойынша, Саддам кезінде елде тұрақтылық орнап, ешқандай
лаңкестік болмаған...Иә, Саддам Хусейннің билігі кезінде елде мемлекетті
тұншықтырған тоталитарлық режимнің ... ... Ал, ... ... мен шииттер арасында соғыс болып жатыр. Артықшылық жағдайға
үйреніп қалған сунниттер американдықтарға шабуыл жасауда. Олар Буштан ... алып ... ... ... сол ... көп ... ... Саддам режимі құлағаннан кейін халық жақсы өзгерістер күтіп,
елде тәртіпсіздік орын алды. Бұрынғы бағынушылық жағдайға үйреніп қалған
ирактықтар ... ... ісін ... ... олар ... жасап бергенін күтеді.
Бір нәрсені ұмытпау керек: диктатура құлаған соң ирак ... ... өзі ... ... ... болды. Олар Саддам кезінде қол
жеткізбеген жетістіктерге жетті. Мысалы, шииттер өз дәстүрлерін ... ... ... Ал, барлық ирактықтар дауыс беруге және өз ... ... ... ... ... ... ... әскерлердің өз
территориясынан кетуін де талап ете алады. Егер ирактықтар өз өмірлерін
өздері жасай ... ... ... ... ... ... алады? [23]
Ирактың экс-президенті Саддам Хусейнді өлім жазасына кесу мемлекетті
бірнеше бөліктерге бөлуі ... ... ... ... жаңа ... ... болуына алып келеді деді Думаның халықаралық істер
бойынша комитетінің ... ... Оның ... өлім ... тек қана АҚШ мүдделі болып отыр. Үкімнің күшіне енуі ... ... ... ... ұлғайтып, нәтижесінде кейбір
мемлекеттер Ирактан өз әскерлерін шығаруға шешім қабылдауы мүмкін. Бұдан
басқа, Ирактың экс-басшысының өлімі ... ... ... ... ... мен ... ... қақтығыстарды тұтандырады.
Оның ойынша, бұл іс-әрекеттің нәтижесінде ешқандай жақсы жетістіктерге
қол жеткізілмейді. Саддамның өлімі басқа ... ... ... мұны ... ... ... деп ... Оның үстіне,
Еуропалық Одақ елдері де өлім жазасына қарсы шығып отыр. Мұның бәрі – ... Таяу ... ... ... ... ... ... Ирактың
біртұтастығы ыдырап, құлауы мүмкін. Жалпы, мұндай ауыр жазаны халықаралық
лаңкестерге қатысты қолдану қажет.
Ал, Саддам Хусейн – ол ... ... Оған өмір бойы бас ... жазасын белгілеудің өзі жеткілікті. Халықаралық қауымдастық ... ... өлім ... ... ... оны ... ... мүмкін болған шараларды қолдануы шарт. ... ... ... ... ... қолданылатын өлім жазасының
орындалуы тек қана Иракта емес, сонымен қатар бүкіл Таяу ... ... ... ... алып келетінін түсінулері керек. Ресми түрде
Иран Саддам ... ... ... соң ... ... ... ... мемлекет үкіметінде мойындаған аймақтағы ең алғашқы ел
еді. Бір жарым жыл ... ... ... қатынастарының
интенсификациясы жолында көп істер атқарды. ... ... ... ... ... соның арқасында екі ел арасындағы экономикалық
қатынастар белсенді бола түсті.
Осылайша бір бағыты ... ... ... Басра-Шаламче-Хорремшехр желісі бойлап, екі теміржол
тармағын салуға келісім жасалды. 2004 жылдың соңынан бастап ... ... ... ... ... ... ... Иранның Абадан
портына күніне 4000 баррель шикізат жеткізіп отырады. Ирактың Сулеймания
провинциясында Иранның коммерциялық және экспорттық банктері ашылды. ... ... ... ... өсіп ... ... кейбір жерлерде екі
есе өсіп кетті.
Дегенмен Иранның Иракқа ықпалы бұл ресми іс-шаралармен шектеліп
қалмады. Иран ... ... ... зор ... тапқан Иран
революциялық жолын насихаттаушы Хомейнидің жақтасы Муктада ас-Садр Ирак
шииттеріне қолдау көрсетті. Муктада ... ... ... ... ... ... десе, мен оларды біздің жауымыз деймін» дейді.
Бұл Тегеран саясатымен толық сәйкес ... ... ... аль-Лейси: «Шииттердің Ирактағы
көтерілісінің басында көрші шииттік Иран тұруы ... ... ... АҚШ ... Иран ... орналасуы ұнамайды». Шетелдік
сарапшылардың ойынша, ас-Садрдың шииттік бағыттағы қарулы көтерілістерде
белсенді түрде ... оның Ирак ... бір ... орнын иеленгісі
келетініне байланысты.
Ал Тегеран оны жаңа Иранның билік ... ... ... Иран ... ... мақсатындағы құралы ретінде ғана пайдаланады.
Сонымен қатар, ас-Садр арқылы АҚШ-қа белгі ... ... ... ... ... Ирак ... орнын ауыстырып болмайтын ойыншы кім
екенін ... ... Ирак ... ... ... ... бар.
Тәжірибелі ойыншыға тән қасиет ретінде Тегеран АҚШ-Ирак ... ... ... ойын ... отыр. 2004 жылдың ортасынан ... ... ... ... мен АҚШ әскерлері ... АҚШ ... ... ... мақсаттарына жету жолын
қиындатады. Американдық дипломатияның Иракта жасалған қателіктерін Таяу
және Орта Шығыстағы ... ... яғни ... Иран ... емес еді. ... мен Ирак шииттері арасында жарылған
көпірді Иран шииттері қалпына келтіре алады. [33, 114 б]
2004 жылы 8 ... БҰҰ ... ... ... ... ісін
жергілікті билікке беру туралы АҚШ ұсынған жоспарды мақұлдайтын ... ... ұзақ ... ... ... арқылы қабылданды.
Нәтижесінде қабылданған қарарға Ирактың Уақытша үкіметінің қауіпсіздік
мәселесіне ... ... ... ... ... ... Ирактың толығымен егеменді және тәуелсіз Уақытша үкіметі ... ... ... ... ... ... пен басқару
өкілеттілігін өз мойнына алады. Осы қарар бойынша Ирактың тәуелсіздігі
мен егемендігі, ... мен ... ... ... ... ирак ... ... түрде өз-өзін саяси анықтау және
елдің табиғи ресурстарына бақылау орнату құқығын тағы да бір растады.
Халықаралық ... ... ... ... Иракқа көршілес
мемлекеттердің және халықаралық ұйымдардың қажеттілігін сезіне отырып,
Ирак ... ... ... ету мен елді ... ... ... Осы қарардың жүзеге асуы Таяу шығыс ... ... ... аса зор үлес ... Ирактағы жаңа үкіметтің елдегі қауіпсіздік пен тұрақтылықты
қамтамасыз етудегі жаңа міндеттері
Осыдан төрт жыл бұрын американдық ... ... азат ... қарсы алған мыңдаған ирактықтар бүгінде өз ... ... ... ... 2003 ж 9 ... Иракта соғыс аяқталып, Саддам
Хусейн режимі құлады. Халық өмірінде көптен күткен бетбұрыс орын ... жаңа ... ... ... деп ... Мемлекетті диктатурадан азат
етуші американдықтар Иракты қайтадан бай және қуатты елге ... ... ... ... өз өмірлері мен болашағына үлкен сеніммен қарады.
Сол кезді бастан ... Ирак ... ... ... билігі кезінде
елде тыныштық болды. Алда өлім туралы қорқыныш болмайтын. Ал қазір өз
үйіңнің қабырғасы сені ... ... ... ... ... бойынша,
соғыс аяқталғалы бері Иракта 60 мыңнан астам кінәсіз адам қайтыс болды.
Кейбір тәуелсіз зерттеулерге ... қаза ... саны ... ... екен. Соғысқа дейін Иракты ішкі және сыртқы қауіптен
қорғайтын қуатты армия болды. ... ... ... шекараны заңсыз бұзып
өтпейтін. Бағдад пен басқа қала көшелерінде ешкім ашық түрде қару ... Ал ... Ирак ... ... лаңкестердің қызметі үшін ашық
алаңға айналды. Елде 140 мың американдық басқыншы әскерлердің ... ... ... ... ... ... ... лаңкестер
әлемнің түкпір-түкпірінен осында ағылуда. ...... ... азат ... бері 4 ... ... болған жалғыз
өзекті мәселе емес. Сонымен қатар, жемқорлық та аса зор жылдамдықпен даму
үстінде. ... ... ... ... ... ... ... өтіп алады да, сонда тып-тыныш өмір сүреді. Ұлттың ... ... ... ... жемқорлықты өршітіп отыр.
Жемқорлықпен күрес жөніндегі Ирак қомиссиясының мәліметтері бойынша,
соңғы үш жыл ... ел ... 8 ... ... ... ... Соңғы
кездері 2 млрд. доллар электрмен жабдықтау жүйесін дамыту ... осы ... ... ... ... ... ... болатын еді. Қазіргі таңда электр қуаты ... ... ... кезеңмен салыстырғанда сирек беріледі. Ал ... ... ... олардың жағдайы тіпті нашар. Бұрын мұнай барлау бойынша
әлемде екінші орын алатын Ирак енді оны шетелден тасымалдауда. Бензин мен
керосиннің ... он есе ... ... ... ... ... құлауы елді қатты
өзгеріске ұшыратты. Американдықтар Ирак жерін иеленіп, ... ... ... Ойланбастан кез-келген адамды өлтіруі мүмкін. Нәтижесінде
мыңдаған кінәсіз адамдар жапа шекті. Соғысқа дейін елде конфессияаралық
ала ауыздық болмаған еді. Ал ... ... ... кейде жүздеген адам
дінаралық жауыздықтың құрбанына ... ... ... ... ... діни ... ... сұрамайтын еді. Қазір елдегі шииттер
мен сунниттердің қарым-қатынасы тым шиеленісіп, Бағдадтың бір ауданынан
екінші ауданына өтудің өзі ... әрі ... ... ... ... ... соң 4 жыл ішінде елге Ирак зиялы ... ... ... ... мен қабілеті арқылы Иракты қайта жандандыруға
болатын еді. Алайда мұның орнына миллиондаған ... ... ... ... басқасына көшіп жүр. Соңғы 4 жылда конфессияаралық ала ... ... ... мақсатында 1,5 млн. Ирак азаматтары елді
тастап кетті. Ал 2 млн. адам өз ... ... ... ... ... 9 ... Ирак үшін ... алу мен соғыстың аяқталуы емес,
керісінше соғыстан да қорқынышты жаңа қауіптердің ... ... ... Ирак ... ... ... өмір сүріп жатыр: басқыншылар соғысы,
жаулап алу соғысы, лаңкестер соғысы, қарулы милициялар соғысы, ... өмір сүру үшін ... ... ... ... соң 4 ... ішінде тек АҚШ саяси және әскери
жағынан жеңіліп қана қоймай, сондай-ақ елдің ... ... ... сәтсіздікке ұшырады. 10 млрд. доллар бекерге желге ұшып, оны кейбір
компаниялар жымқырып кетті. Демократтар бөлінген қаржыны тиімді ... заң ... ... Буш ... бұл ... ... ... даму бойынша АҚШ агенттігі Ирак экономикасын
қалпына келтіруде қол жеткізген жетістіктер жайында күнделікті ... АҚШ ... ... мен онымен ынтымақтасушы ұйымдар осы
жағдайды насихаттаудан жалығар емес. Жақында Иракқа ... 3,5 ... 10,5 ... ... ... хабарланды. Кейбір тәуелсіз есеп
берулер бұл ... ... ... деп ... ... ... сумен жабдықтау және канализация жұмыстары
бойынша 64 жоба ... ... ал 185 жоба ... ... ... тұр.
Алайда, бюджетті бақылау жөніндегі бас басқарма (АҚШ Конгресінің
үкіметтік бағдарламалардың аудитімен айналысатын ... бұл ... деп ... ... ... құру ... айналысатын американдық
ұйымдар өз істерін жетік меңгермеуіне және біліксіздігіне ... рет ... ... «150 медициналық орталықтың құрылысы» деген
атпен жасалынған бағдарлама толығымен сәтсіз аяқталды. 2 жыл ішінде бар-
жоғы ... 6 ... ... ... жобаны жүзеге асыруға жауапты
ұйым өз жоспарында ... ... 20-ға ... ... ... ... тестілеуден өткізілмек түгілі тізімге де алынбаған.
Аудиторлар тексергенде, олардың жартысы жарамсыз болып, ... Ол ... әлі ... дейін қоймада керексіз боп жатыр.
Ауыл шаруашылығын ... ... ... ... Ирактағы
американдық бағдарламалардың тек бір бөлшегі ғана. 2003 ж ... ... ... режимін құлатқанда, көптеген ирактықтар бұған қатты риза
болған еді. Олар Америка Иракқа тәуелсіздік әперіп, өз ... ... ... ... деп ... ... орын ... оқиғалар тек
жаман бағытқа қарай жылжи бастады.
Американың Иракты басып алу үрдісі ұзақ уақытқа ... ... ... ісі ... баяу ... Басқыншылық билік американдық
компаниялармен тиімді шарт ... ... ... алға ... ... ... ... жетіспей, гуманитарлық жағдай одан әрі нашарлай
түсті. ... ... ... ... ... кеңінен тарай
бастады. Алғашында ирактықтар Америкаға сеніп, көп нәрседен айрылып
қалды. Басқыншылық билік пен ... ... ... ... салыстыратын
болсақ, елді одақтастар күші арқылы жаппай бомбалаудың нәтижесінде барлық
инфрақұрылым бұзылды: көпірлер, ... ... ... зауыттар. Бірақ, Саддам кезінде бұзылған ... ... ... ... ... келтірілген болатын. Елдің барлық инженерлері мен
физик-ядролық мамандары көпірді ... ... ... 3 айдың
ішінде телефон жүйесі іске ... ... ... ... Саддам Хусейн үкіметі тұсында атқарылған ... ... ... алғашқы іс-шаралар Иракты дамыту қорының есебінен жасалынды. Ол
мұнай экспортының есебінен қаржыландырылды. Басында бұл қор ... ... ... 14 ... ішінде қордан бөлінген 21 млрд.
доллардың 18 млрд. доллары нақты мақсаттарға жұмсалған. ... ... ... ... ... ... 2004 ж 29 ... Ирактың уақытша үкіметіне осы қорды бақылау үшін рұқсат ... ... ... ... ... ұшақ арқылы 5 млрд. доллар ұсақ купюра
жеткізілді. Оны халыққа кәмпит сияқты таратып берді. ... бәрі ... ... ... жатты. Иракта ешқандай анықтамасыз таратылған ең
көп қаржы соммасы – 8,8 млрд. доллар болды. Уақытша коалициялық әкімшілік
оны ... ... ... ... БҰҰ ... ... комитеті басқарған KPMG пен Ernst&Young компаниясының
аудиторлары толық тексеруден ... ... 2004 ж ... ... ... ... ... бірге жасаған
шарттың бұзылғаны жөнінде жүздеген фактілер ... ... ... ... өз қызметінің барысы туралы ... ... 2004 ж I ... ... KPMG ... аудит 185 млн.
долларға 37 шарт жасалынғанымен, ... 111 ... ... ... [42, 198 ... да ... ... айтуынша, Kellogg, Brown & ... ... ... ... ... ... туралы жалған
ақпарат таратып, өтірік шарт жасаған және АҚШтың федералдық заңдарына
қайшы іс-әрекеттерді жүзеге ... ... ... ... бұл ... ... да ... жасалып, қызметі одан әрі
кеңейе түскен. Қайта құру жобасының ... ... ... ... жария болды. Соның ең маңыздысы – Бағдадтың оңтүстігінде «Аль-
Хилла» ауруханасын жөндеуге қатысты шартың ... Онда шарт ... 4 лифт ... қажет болды. Жобаға жауапты американдық ... жол ... ... жоба ... ... аспай қалған.
Ирактың өтпелі парламенті бір ауыздан Конституцияның жаңа ... үшін жаңа ... ... дауыс берді. Конституциялық комитетке
осы жұмысты аяқтау үшін 1 апта мерзім берілді. «Конституцияны ... ... көп ... Бірақ, бұл тарихи жоба әлі де болса
көптеген өзгертулер мен толықтыруларды ... ... - деді ... ... ... ... барысында басты назар
федерализм, діннің рөлі және әйел ... ... ... ... ... мемлекеттік хатшысы Кондолиза Раистың айтуынша, барлық
ирак ... ...... ... мен ... конституциялық
үрдіске белсене ат салысты: «Ирактықтар жаңа ... ... ... маңызды нәрсе заң мен болашақты жасау деп біледі. Қазіргі кезде Иракта
демократияландыру кезеңі өтуде. Жаңа ... ... ... ... құжат болып табылады. Біздің ойымызша, ирактықтар осы
жылдың соңында тұрақты үкіметті сайлау үрдісіне дайын ... - ... ... ... ... ... жасауға қатысушы
ирактықтар шын мәнінде нағыз «ирактық ... ... ... ... туралы осыдан бірнеше жыл бұрын ауыз ашудың өзі
қорқынышты болатын. Себебі, елді 30 жыл бойы ... ... ... енді ғана ... жетістіктерге қол жеткізді. Президент Буш
келіссөздер үрдісіне қатысушылардың ... ... мен ... ... арқылы шешудегі ұмтылыстарын өте ... ... ... ... осы іске барынша күш салуы ... ... ... зор ... ... саналады. Мысалы, күрделі де
өзекті мәселелерді пікірсайыстар, келіссөздер мен келісімге келу ... ... ... мәселесі бойынша бірнеше дауыс ... ... ... ... ... ... ... халықтың 66%-ы
қатысты. Негізгі заң күшіне енуі үшін Ирактағы 18 провинцияның ... ... ... басым көпшілігі оны қолдауы қажет еді. Ел
үкіметі мен халықаралық ... ... ... елде күнде әр түрлі
жарылыстар орын алып, ондаған адам қаза тапты. Осыған ... ... ... ... ... жәшіктердің жанында сығылыс болмау
үшін қауіпсіздіктің ең қатал шаралары қолданыла бастады. Дауыс беру ... ... ... пен ... ... орын алған жеке шабуылдар
тоқтатылды. Ешкім маңызды жарақат алған жоқ.
Ең басты ... ... 4 ... ... ... ... ... мәселесі болды. Суннит өкілдері соңғы
кезеңге дейін Конституцияны қолдаудан бас тартты. Олардың ... ... ... ... үшке ... мүмкін: шииттік, сунниттік
және күрдтік. Келісімге келу мақсатында құжатқа ... ... ... ... ... ... қоры ... оңтүстік және
солтүстік аудандар елдің шекарасынан тыс қалмайды деп сендірді. Сондай-
ақ, суннит қауымы өкілдерінің сайлауға ... ... ... ... ... ... басшылары өздерінің діндестерін
Конституция «жоқ» деуге үндеді. Сонымен қатар, елдің оңтүстігінде тұратын
шииттер мен солтүстігіндегі күрдтер ... ... ие ... ... ... ... керек. Күрдтерге қатысты айтар болсақ, елдің
солтүстік аудандарында ... ... тілі араб ... ... ... ... Ирактың федеративті құрылымда қайта құрылуы –
бұл толық егемендікке жасалған маңызды қадам [29, 166 ... ... ... аяқталуына мүлде кепілдік бере алмайды.
Себебі, әрбір қауым өкілдері өз мақсаттары үшін күресті ... ... АҚШ, ... және ... ... ... ... қалуына келісімдерін бермейді. Оған қоса, «Аль-
Каида» ұйымының өкілдері ... ... ... ... ... беретіндіктерін мәлімдеді. Нәтижесінде халықаралық
жағдай өзгеруі мүмкін. Конституция қабылданған соң коалиция өз әскерлерін
елден әкетуге уәде берген болатын. Ең алғаш 2004 наурызда ... ... жаңа ... Йенс Столтенбергтің хабарлауынша,
норвегиялықтар елден өз әскерлерін әкетуді бастады. Мұндай мүмкіндікті
Чехия, Венгрия, ... ... мен ... ... да ... ... нәтижелері 18 қазанда сейсенбі күні мәлім болады.
Ал, келесі күні Бағдадта Саддам Хусейнге байланысты сот үрдісі басталады.
Сол кезде ... ... ... ... ... ... ... келіссөздер кезеңі аяқталды.
Конституцияны ... ... ... ... өкілінің хабарлауынша,
құжаттың соңғы мәтініне ешқандай түзетулер енгізілмеді. Құжаттың 5 млн.
данасы жасалып, халыққа ... ... ... 28 ... арқылы қабылданды. Оның құрамындағы басым бөлікті шииттер мен
күрдтер иеленеді. ... ... ... қол ... бас ... ... басып шығаруға жіберу керек болатын. Осы мақсатпен
сунниттік көшбасшылар ... ... ... ... «егер
құжаттың мәтініне қажетті түзетулер ... ... ... ... ... береміз» деп қоқан-лоққы көрсетті. Ал, ... ... ... үшін ... 18 облысының үшеуінде
орналасқан сайлаушылардың 2/3 ... оған ... ... ... ... 4 ... ... ие. Егер желтоқсан айында ирактықтар
Конституцияны қабылдамайтын болса, онда бұл мәселемен жаңа ... ... ... ... ... ... Ирактың
уақытша басқарушы кеңесі елдің негізгі заңын қабылдауға бір ауыздан дауыс
берді. Кейін жаңа Конституцияға қол қою рәсімі болды. Бұл шараға ... ... ... мен АҚШтың Ирактағы уақытша әкімшілігінің
мүшелері қатысты. Алғашқы сөзді басқарушы кеңестің ... ... Бахр ... Ол ... ... күн даңқты ирак халқының тарихын
анықтайтын маңызды кезең» деп атады. Соңынан президент пен ... ... қол ... шықты.
Алдын уақытша Конституция екі рет қабылданбай тасталған ... ... пен ... ... лаңкестік әрекеттерге байланысты
болса, ал екіншісі күрдтерге артықша өкілеттілік беретін заң ... ... ... ... ... ... ... пікір таластар жүргізілді. Шииттердің басым бөлігі
Конституцияны қабылдау мәселесін қызу ... ... ... ... осы ... қол ... келісті. Уақытша Конституцияда Ирактың
мемлекеттік құрылымының тек жалпы ... ғана ... ... да
күрделі мәселелерді шешуді органға жүктеді. Ал, орган жалпы сайлау
нәтижесінде құрылады. Бұл 2005 ж ... ... [26, 45 ... ... заң ... ... аймақтық органдарының сайлауы
өтеді. Бақылаушылар бұл оқиға қазіргі ... ... ... ... деп, оған ерекше мән беріп ... ... беру күні ... ... ... ... ... сағат
белгіленіп, шекаралар мен халықаралық әуежайлар жабылады және қалада
автокөлік қозғалысына тыйым ... ... бұл ... көп ... Ең алдымен, мұсылман-сунниттер бұл істе ерекше ... ... Олар 2005 ж ... ... ... болатын.
AFP мәліметі бойынша, Анбар провинциясында сол кезде тек 4 мың ... ... ... ... Ол ... 1%-ын да ... ... провинцияларда орынның көпшілік бөлігін шииттер мен ... ... ... соң ... заң шығару органдарындағы
күштер қатынасы елеулі ... ... ... ... ... бар.
Сунниттердің бар үміті - Бағдадтың солтүстік-шығысында орналасқан Дияла
провинциясы мен ... ... ... ... ... ... ... «Аль-Каиданың» соңғы тірегі болып ... ... ... ... арасында бақталастық күтілуде. Жекелей алғанда, премьер-
министр Нури аль-Маликидің танымал «Дауа» партиясы жоғары ... ... ... тұр. Ирактың жоғары исламдық кеңесі елдің
оңтүстігіндегі бес шииттік провинцияның ... ... ... тәуелсіз кандидат ретінде шииттік имам Муктаданың жақтастары да
қатысады. Оның «Махди» атты армиясы американдықтармен де, үкіметпен ... ... бойы ... ... ... уақытша үкіметі 30 маусымда ел басқару ісін қолына алып,
елді жалпы сайлауға ... ... ... Сондай-ақ, биліктің тұрақты
органдарын құрудың қажеттілігі туындады. Бірақ, осы уақытқа дейін уақытша
үкіметтің ... ... жоқ. ... ... ... ... ... өмірлік аспектілерге бақылау орнатқан басқыншы
әкімшіліктің функциялары әлі күнге ... ... ... отыр. Ирактық
уақытша үкіметтің құрамын жариялар алдында молда Құраннан үзінді ... ... ... ... ел ғана ... ... делінген
болатын. Ирактың Денсаулық сақтау министрі Аладин Альван бұл ... атап ... Елді ... ... ... нақты стратегиясы
мен болашағын анықтау өте маңызды. Біз өзімізге қойылған жауапкершілікті
сезіне білуіміз керек. Бұл – оңай міндет емес.
Құрамында 32 ... бар жаңа ... ... кезеңмен берілуі АҚШ-
пен тағайындалған Ирактың танымал емес басқарушы ... ... күні ... ... ... ... айында уақытша үкімет мың
адамнан тұратын Ұлттық Ассамблеяны шақыруы керек болды. Ассамблеяның
құрамы ... ... ... ... ... және әлеуметтік әр
түрлілігін көрсетуі қажет. Өз кезегінде, ассамблея кеңесті 100 адамнан
тағайындауы қажет. Оның негізгі ... – жаңа ... ... жасау,
заңдық нормалардың орындалуына бақылау орнату және бюджетті ... ... осы ... 31 ... ... жалпы сайлауды өткізуге негіз
қалады. Жаңа өтпелі үкіметті қолдаған БҰҰның ... ... ... ... ... мүшелері оларды ешкім сайламағанын естен
шығармаулары қажет. Бұл жағдай біздің еліміздегі қиын ... ... ... ... үкіметтің жұмыс тәртібін барынша ыңғайлы
етіп жасап алған дұрыс [31, 454 б].
Бақылаушылардың пікірінше, жаңа ... ... ... ... және ... бірқатар өкілеттіліктер беретін әскери
билікпен келіссөздер жүргізу болып табылады. Күн тәртібіндегі ең өзекті
мәселе – ... ... ... бойынша, 30 маусымнан кейін Иракта
150 мыңдай американдық және британдық әскери қызметкерлер қалуы мүмкін.
Коалиция әскерлері ... ... осы ... жаңа ... ... бақылау жасайтыны әлі белгісіз болып отыр. Сәрсенбі күні
Бағдадта хабарлағандай, жаңа тағайындалған Сыртқы Істер министрі Хошияр
Зебари осы ... ... ... ... ... ... Алда тұрған ... ...... ... ... Коалициялық әкімшілік өкілдерінің сөзіне
сүйенетін болсақ, шамамен 160 американдықтар 30 маусымнан соң ... ... ... ... ... ... департамент «Ирактық
министрлер кеңесшілердің құзыретін өздері анықтайды» деп ... ... ... ... қарсы шыға қоюына сыншылар күмән
келтіруде. ... ... ... ... ... қаржы көздері
АҚШ пен басқа да шетелдік мемлекеттерден түсіп отырады. Коалициялық
биліктің бақылауында тұрған ... ... ... ... ... ... айналып отыр. Өйткені, қолға түскен ... ... ... шықты. Осы мәселеге қатысты уақытша үкіметтің
қандай шешім қабылдайтыны әзірше беймәлім.
Кез-келген ... жаңа ... АҚШ ... кең ... қол ... ... Бұлай болмаған жағдайда жаңа
үкіметтің ирактықтар алдында беделі жоғалады. Қорыта айтқанда, басқарушы
кеңес пен ... ... ... осы жылғы қызметі ирактық тұрғындардың
тарапынан жылы ... жоқ. ... ... деңгейі төмендеп
кетті. Биліктің барлық саласындағы жемқорлық одан әрі дами ... ... үшін ... ... қаржы игі мақсаттарға жұмсалмай, керісінше
жоғарыдағылар арасында ... ... Егер ... ... ... ... осындай сарынмен қызмет атқаратын болса, онда
көпшіліктің сенімінен айрылады. ... ... ... ... ... ... сайлауға дайын еместігін көрсетті. Бұл Ирактағы
дамудың негізгі кезеңіне айналды. Сарапшылар «Сайлау мерзімін кейінге
шегеру ... ... ... ... ... деп ... ... ұлттық жиналысының сайлауы мен Чечняда өткен президент сайлауын
салыстырғанда екеуінде көптеген айырмашылықтар бар ... ... ... ... ... әлдеқайда идеалды демократиялық процедура болып
табылады. Билік басындағылар сайлау алдындағы үрдісті қамтамасыз ... ... ... ... Олар сайлау мерзімін барынша
кері ... ... Осы ... 19 ... өткен Кербела мен
Неджефтегі терактілер соңғы айлар ішінде болған ең қантөгісті қақтығыстар
болып есептелінді. Осы ... 6 ... ... ... ... ... ирактық қарулану бойынша ресми комиссия
өзінің қорытынды баяндамасын жариялады.
2003 жылы коалиция әскерлері Иракқа басып кіргенде, елде ... ... ... қару ... ... ... мен жаппай қырып-жою құралдарының ... ... ... отыр. Неджефте қайтадан жаңа ... орын ... ... ... ... ... кейде басылса, кейде қайтадан
жаңарып отырды. Осы жолы американдық ... ... ... ... ... ... ... Муктаду аль-Садраның көзқарасын
бейтараптауға дайындалған болатын. Тамыз ... ... ... ... енуін бірден-бір қолдаған әрі оны Вашингтонда
азат ирак халқының болашақ басшысы ретінде қарастырған Ахмад ... ... ... Бұл соққы Муктаду аль-Садраның армиясымен берілген жоқ.
Керісінше, Саддам Хусейнге қатысты трибуналды басқару ... ... ... ... сот осындай шешім қабылдады. Шілде айында елдің егемендік
алғанына қарамастан Иракта қайтадан тәртіпсіздік орын ала ... ... мен оның ... ... терактілер мен атыстар тек
американдықтарға ғана емес, сонымен қатар басқыншылармен ынтымақтастыққа
түскен ирактықтарға да ... шыға ... [34, 345-346 ... ... ... мен әлемдегі екі қарсылас жүйенің
тайталасының аяқталуынан ... ... ... ... ... әрі көпжақты халықаралық жүйе жедел түрде ... ... ... Таяу ... ... ... орын ... 1990 ж бастап
Ирак халықаралық деңгейде өзінің саясатымен ерекшелене бастады.
«Тынымсыз ислам әлемінің» ... ... ... Ирак
территориясында (З.Бжезинскийдің айтуы бойынша) ... ... ... ... қажеті жоқ. Себебі, АҚШ даусыз Таяу ... ... ... бірі ... ... оның ... ... деп айтуға келмейді. Вашингтонға ашық түрде қарсы тұратын
тәртіптегі кейбір ... ... ... ... мен ... ... дайындап
берген шеңберден тыс өзінің саясатын жүргізгісі келетін (Сирия) елдердің
саясаты американдық басшылар ... ... рет ... ... ... [44, 288 ... ... соңы мен ХХІ ғасырдың ... ... ... басты нәтижесі ретінде қарқынды дамушы елдер пайда болды. Бұл
жағдай Вашингтондық стратегтердің аса аландаушылығын тудырмай ... ... ... мен ... ... ... келе ... күш
орталықтары, сонымен қатар ядролық және ракеталық қарулары бар ... осал емес ... ... ... АҚШ-тың Таяу Шығыс аймағында
өзінің позициясы мен әскери базасын ... ... ... ... ... кезеңіне тән қарама-қайшылық идеологиясынан
босады. АҚШ пен Еуропа елдерінің саяси шеңберінде күннен-күнге Ирактың
айналасындағы елдермен құрылымдық қатынастар ... ... ... ... ... ... елдерінің Еуразия континентіндегі
өзара байланыстаындың теңгерімді аймақтық құрылымын құру ... ... ... Ирактағы аймақтық қауіпсіздік мәселелері
әлемдік дамудың ... ... ... бірі ... ... ... өз ... жоғалтқан жоқ. Ал, лаңкестік,
экстремизм және есірткі саудасы сияқты құбылыстармен ... ... ... ... Еуропа үрдістерінің ерекшеліктері тұрақтылық,
қоқан-лоққы ... мен ... ... ... ... іс-
әрекеттерге өз қызығушылығын белсенді ұсынатын Иракты ілгерілету үшін ... ... ... өз ... ... ... ішкі ... жаһандану
жағдайына бейімдеуі де маңызды факторлардың бірі болып ... ... АҚШ ... ... серіктестері үшін ортақ талаптары –
толық тең құқылықты, өзара байланысты, ... ... ... ... ... бірлесе талдауды, қатерлер мен қоқан-лоққыларға
қарсы күресуді, шешімдерді бірлесе ... мен оны ... ... ... ... қандай да бір мәселелер бойынша ұйымға қатысушы
елдердің алуандылығы мен ұстанымына қатысты «құрылымдық белгісіздік» жоқ,
керісінше, өзінің ... ... ... мен ... ... ... әрбір мемлекеттің іргелі мүдделеріне жауап беретін
жоғары ... пен ... ... ... ... ... ... мемлекетінің қалыптасуы мен егемендігін бекітуі
аумақтық тұтастық кезеңін ауыртпалықсыз көтерді. Ол ішкі ... ... ... ... ел ... ... және Еуропа
континентінің практикалық міндеттерін шешуде, дін, ... ... ... ... ... ... халықаралық құқықтың
негізгі нормаларын, өзара тиімділік қағидаларын ... ... мен ... ерекшеліктерді мойындау мен құрметтеуде сенімді
серіктес бола алады [17, 200 б].
Ирактың ... ... пен ... ... ... оң ... отырып, Еуропадағы геосаяси
жағдай жалпы әлемде пайда болатын елеулі ішкі ... ... мен ... бір ... ... байланысты түрлі мақсат
бойынша кездейсоқ дамуға шалдыққан.
Шын ... дәл ... мен ... бола ... Ирак ... қарсы шараларын Еуропалық стандарттармен сәйкестендіру,
түзетулер енгізу мен ... ... ... ие ... қатар, күштерді жекелеген экономикалық салаларға үйлестіру барлық
мүдделі жақтардың экономикасын сауықтыру ... ... ... ... қауымдастық Иракты, ең алдымен оның саяси, әлеуметтік
тәртіп, ұлтаралық ... шешу ... ... ... құру ... ... арқылы тартады. Ирак үшін Еуропаның әлемде
бағдар ұстану тәжірибесі, ... ... ... ... тарапынан қатысусыз және келісімінсіз әлемдік қоғамдастық
қабылдамау жағдайы қағидалық маңызға ие.
Еуропалық тұрақты экономикалық үлгілер мен ... ... ... ... инновациялық даму тәжірибесі, аймақтық экономикалық және
саяси даму – ... де ... ... қауіпсіздігі үшін елеулі
маңызға ие. Қоғамдық бірігу тұрғысынан алғанда, әлеуметтік оптимизм мен
тиімді әлеуметтік тұтастықты ... ... ... ... ... ... ... ие. Адамдық өлшемдер ...... ... ... ... ... ... ағарту мәдениеті мен
іскери этика құрылымдарын атауға болады.
Өз кезегінде, Ирак әлемдегі геосаяси жүйеде ... ... ... тудырады: Еуропаға Иракпен қарым-қатынас орнату
мүмкіндігіне ие болудың ... зор. ... ... ... ... ... ахуал саяси-экономикалық және қауіпсіздік
қырларын барынша тереңінен қарастыруға бейім.
Таяу шығыс аймағы үшін Ирактың ядролық ... ... ... ... ... ... толеранттылық, ең бастысы,
экономикалық тұрақтылық елі ретіндегі мәртебесі басты маңызға ие. Аталған
басымдықтар ... ... ... иран-ирак соғысынан кейінгі және
Парсы шығанағы аймағына қарасты ... араб ... ... ... және ... мен Азия арасындағы дәнекер ретінде
қабылдауға жақсы себеп бола алады [27, 384 ... ... елді ... Ирак ... мен ирактық үкіметтің
ішкі саясатында ғана ... ... ... ... ... ... пен ... сақтауға деген ұмтылысын білдіреді.
Ирак қазіргі кезеңде ұлттық мүдделерге негізделген өзінің сыртқы
саясатындағы басты ... қол ... ... ... ... ... ұйымдар қызметінде тиімді және орталық рөл атқаруда. ... ... ... Орта ... және Африка елдерімен , сондай-ақ
Еуропа елдері және АҚШ-пен өзара тиімді іс-қимылдарды үйлестіре ... ... ... ... оң ... беру ... табылады.
Сондай-ақ, Ирак Республикасы Азияға да өз есігін ашады, Тәуелсіз
Мемлекеттер ... және ... ... ... дамыта отырып, Латын Америкасы елдерімен экономикалық
және саяси қарым-қатынастар орнату жолдарын ... Осы ... ішкі және ... ... ... ... түседі.
Ирак республикасы саяси және дипломатиялық деңгейлерде Араб елдері
Одағының маңыздылығына үлкен мән бере ... ... ... ... ... тұрғысынан аймақтық және халықаралық қауіпсіздік
пен тұрақтылыққа бейбіт келіссөздер арқылы қол жеткізуге, ... ... ... әділ әрі ... ... тәртіпті
қалыптастыруға, халықаралық қатынастардың демократиялық негіздерін
орнықтыру мен өз ұстанымдарын ... ... ... ... ... ... Хусейннің басшылығымен
жасалған Ирактың сыртқы саяси қадамдары әлемдік қауымдастықтың ... ... Таяу ... әділ де ... ... ... Араб-
Израиль шиеленісін бейбіт реттеуіне, аймақта ядролық қарулануды ... ... ... ... ... ... ... ету мақсатында
ел президенті С.Хусейн Таяу Шығыс аймағында бейбіт өмірге қол ... ... араб ... ... мен ... назарға алды. Егер Израиль өзіне алған міндеттемелерінен ... ... ... кейінге қалдырса, ол бейбіт үрдістің ... ... ... ... ... Араб мемлекеттерінің
табиғи ресурстары, аумақтық тұтастығы мен тәуелсіздігіне төнетін қауіп
алдында араб ұлттық қауіпсіздігін нығайту ... ... ... көрсетеді.
Президент С.Хусейн біріккен экономикалық-әлеуметтік стратегиялар
мен іс қимылдардың жоспарын жүзеге асыруға және дамытуға бар күшін ... араб ... ... ... ілгерілетуіне ықпал етті.
Бұл қазіргі әлемдік экономикалық жағдайда өзге ... ... ... ... Ирак ... ... елдерімен саяси-
экономикалық қарым- қатынастар орнатуға тырысады. Ирак пен бірқатар ... ... ... ... ... ... ... өркендеуіне және экономикалық реформаларға өз ықпалын
тигізіп отыр.
Ирак пен ... ... ... ... бірқатар мәселелерге қатысты
бірнеше келісмдерге қол қойылған. Ең маңызды жобалардың ішінде Ирак ... ... ... біріктіру, Ирактың мұнайы мен табиғи газын Араб
елдеріне экспортқа шығару және Араб ... ... ... ... ... жобаларды айтуға болады.
Таяу Шығыста әділ де тұрақты бейбітшілік орнату –С.Хусейн мен оның
үкіметінің үлкен мән беріп ... ... ... ... Ирак ... рөлін арттыру жолында аянбай еңбек етуде, бұл рөлді Таяу ... ... ... ... ... Ирак пен ... Одақ
арасында он екі жылға арналған еркін экономикалық аймағын құру жөнінде
жоспарлар жасалуда. Мұндай аймақ құрылған ... өнім ... ... кең ... жол ... ... қатар, Ирак
кәсіпорындарын шикізатпен және қондырғылармен ... ... , ... ... ... мен ... ... Сондай-ақ,
Ирак пен Еуропа Одағы лаңкестікке және ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресті,
орта және жоғары ... беру ... , ... ... құралдарын
дамыту, ғарыш айлағын бірлесе игеруге қатысты мәселелерде ... ... Ирак ТМД ... ... ... ... тығыз байланыстар жасауды ... ... ... Қазақстан өзінің сыртқы саясатының негізгі
бағыттарының бірі ретінде Иракпен стратегиялық қарым-қатынасты ... ... ... ... ... Р.В. Зона Персидского залива: Проблемы, перспективы. М.,
1986.
2. Олимпиев А. Ю. Ближний и Средний Восток: актуальные проблемы
международных отношений. М.: ... 2004. ... ... 1483 (2003), ... ... ... ООН 22 мая ... // Иракский кризис и становление нового порядка. М., 2004. С. 131-
140.
4. Закон об управлении Государством Ирак на ... ... ... http: // ... ... к оговоркам, вытянутым группой членов Управляющего совета
8 ... 2004 г. к ... о ... ... ... ... период. Багдад. 09.03.2004. ВСИРИ (на араб.яз.).
6. Конституция Ирака. Текст Конституции опубликован в «The New York
Times» 15.10.2005
7. Новая стратегия США при ... 2007 ... Мгои Ш.Х. ... ... // ... вопрос на рубеже тысячелетий.
М., 2004. С. 21.
9. Южный Курдистан сегодня. М., 1997.
10. Aharonot. The Israelis Trained Kurds in Iraq ... ... ... на 15-й ... ... ... заливу (Тегеран, 1-2 марта 2005 г.) – см.: Вартанян А.М.
Указ. соч., с. 114, 120.
12. Nakash Yizhak. The Shi`is of Iraq. ... New Jersey. 1994. ... ... Саид ... ... и проблемы правительства Иракского
Курдистана // Южный Курдистан сегодня. С. 53.
14. ... ... ... программа Курдистана.
www/Kurdistan.ru.30.04.2006.
15. Phebe Marr. The Modern History of Iraq. London, 1985. P. ... Tripp Charles. A History of Iraq. ... ... и ... ... в ... // ... Востоке: Этнические и конфессиональные: Учебное пособие / Под
ред. А.Д.Воскресенского. М., 2008. С.126-256.
18. Вартанян А.М. Иран и американский план ... ... ... -
в сб.: ... Восток и современность. М., 2005, №26, с. 113-114.
19. Дипломатиялық жаршысы. 05.05.2003.
20. Аш-Шарк аль-Аусат. 19.02.2005.
21. Аз-Заман. 21.05.2006.
22. Время ... 2006. № ... ... ... ... ... М., ... Аль-Усбуа. 19.02.2005
26. Ясин Н. Государство и религиозные авторитеты в Ираке // ... ... ... Е.М. ... ... ... на сцене и за
кулисами. М.: ИИК “Российская газета”, 2006. –с. ... ... Е.М. ... ближневосточного конфликта. – М.:Мысль, 1978.
– с. 37
29. Львов В.В. Современная политическая элита Ирака // Политическая
элита Ближнего ... М., ... ... Н.В. Южный Курдистан на пороге ХХІ века // Курдская
проблема: международный аспект (Учебное пособие). М., 2001.
31. Жигалина О.И. О деятельности радикально-исламских ... в ... ... – в сб.: ... и общественное развитое в начале
XX века. М., ИВ РАН и Крафт+, 2005, с. 454.
32. Сидоров Д. ... дали США 20 лет на ... от ... ... ... В. ... Ирака после падения режима С.Хусейна // Вестник
аналитики. 2004. № 4 (18). С. ... ... С. ... нормализации обстановки в послевоенном Ираке.
С. 345-346.
35. Лазарев М.С. ... ... в ... и ... // ... Курдистан
сегодня. М., 1997. С. 6;
36. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. –Алматы: Атамұра, 2003. – 240 б.
37. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Қ.К.Тоқаев. Жаһандану жағдайындағы Қазақстанның сыртқы саясаты. -
Алматы: Атамұра, 2002. 256 б.
39. Қ.Тоқаев. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. Алматы., 2002. 568
б.
40. Речь ... ... дел РК ... ... на ... ... Ассамблеи ООН. 24 сентября 2004 г. //
Дипломатический ... ... ... 2004. ... ... К.К. ... Ближнего и Среднего Востока в современных
международных отношениях// Вестник КазНУ 2005. 12 декабрь.
42. Жүніс Қ.Ә. Мұнайды экспортқа ... ... ... ... және ... мұнай саясаты. –Алматы: ТОО «Издательство LEM», 2006. –
198 б.
43. Кальвокоресси Питер. Мировая политика. Книга 1,2. М., 2000.
44. Бзежинский З.Б. Глобальное ... или ... ... /Пер.
С англ. – М.: Международные отношения, 2005. –288 с.
45. Международная солидарность с ... ... ... ... мир на ... ... 1967 – 1988 гг. ... Несук
Н.Д., Полюк С.П., Ксендзык Н.Н. и др./ АН ... Ин. ...... 1989. – с. ... В.Валошин «Восток дело тонкое». Континент 5-18 декабрь 2001 г.
47. Восток/Запад. Региональные политсистемы и региональные проблемы
международных отношений. М., 2002
48. Лев Баусин. ... мира на ... ... –М.: ... и ... 2001 – 415с.
49. Democratic Party of Iranian Kurdistan Condemns the Immature
Statements of Mahmoud Ahmadinejad - http://www.pdk-
iran.org/english/press/
50. Ниязматов Ш.А. Ирано-иракский ... ... ... ... ... Моя ... – король. – М.: 1995. C. 162-163
52. Independent Electoral ... of ... ... проблема: Международный аспект. М., 2001.
54. Петров Н.Я. Шиитский фундаментализм и ... ... ... М., ... Геноцид в Иракском Курдистане. М., 2003. С. 6.
56. Документы из архивов. // Международная жизнь. 1998 с. 83-97
57. ... В.И. ... ... ... ... ... удар по ... обстановки в Ираке. Аналитические записки. Иракский
кризис. М., 2004. С. 212-213.
58. ... Т.А. ... ... в ... ... ... Ирака //
Аналитические записки. С. 210.
59. It is a Crucial Time for the Kurds of Iraq ... Barzani Denies Presence of Israelis in Iraqi ... ... Current ... in Iraq ... - ... ... дом публикует общую стратегию по Ираку -
http://kurdistan.ru/1/12/05-4.htm
63. Юрченко В.П. О ... в ... ... // ... ... ... М., 2004. С. ... Financial Times. 15.10.2005.
65. Сатановский Е. Большая игра - ХХІ век // Международная жизнь. 2006
66. ... ... В. В ... ... и ... сегодня. 2003 №7
68. Б.Масуд. Курдистан стоит на море нефти // Время ... 2003 г.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтық дағдарыс синдромы немесе араб дауылы6 бет
Адастырушы діни ағымдар8 бет
Америка Ирак дағдарысы 4 бет
Ирак4 бет
Ирак бюджет жүйесі9 бет
Соғыстан кейінгі ирак жағдайы42 бет
Қазақстан дипломатиясының кезеңдері. Ирак Республикасы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь