Ұлттық сәндік қолөнері тоқыма бұйымдарының түрлері

Кіріспе.
1.бөлім.Ұлттық сәндік қолөнері тоқыма бұйымдарының түрлері.
1.1. Қолданбалы қол өнердің, түскиіз шеберлері.
1.2. Киіз үйдің ішкі жабдығындағы түскиіздің алатын орыны.
1.3. Қазақтың қолөнерінде түскиізді кестелеп тоқудың жалпы сипаттамасы.
11.бөлім. Түскиізді кестелеп тоқу технологиясының әдіс.тәсілдері.
2.1. Түстің мағыналық сипаты.
2.2. Түскиізге түсетін ою.өрнектің класификациясы.
2.3. Түскиізді кестелеп тоқу технологиясы.
2.4. Мектеп оқушыларының үйірме жұмыстарында түскиіз кестелеп тоқуды меңгерту.
Қортынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Көрсетілген суреттер
Зерттеу жұмысының көкейкестілігі.Ұлттық дәстүрді тиімді дамыта
отырып қазіргі заман талаптарына сәйкес, ұлттағдыры,оның келешегі, ұрпаққа деген салт дәстүрді үлгі?өнеге ете отырып қазіргі уақытта ұлттық үрдісті дамыту, үлттың сезімді патриоттық рухта тәрбиелеуге шақырады.
Ұлтымыздың болашағын, келешегін көркейту үшін халқымыздың тарихын, оның мәдени мұратын қадірлеп дәстүрін жалғастыруға септігін тигізу. Қазақстанның дамуының стратегиалық 2030 бағдарламасында " Ұлттық мәдениетпен өнер негізінде жан-жақты эстетикалық тәрбие беру сұлулыққа тазалыққа үйрету адамзат қоғамда бұрын соңды жасалған мәдени мұраны жүйелі меңгеруге жалпы әлемдік рухани құнды игіліктерді бағалай білуге тәрбиелеу" жақтары қарастырылады. Ұлттық мәдениет пен өнер негізінде жан-жақты эстетикалық тәрбие беру, сұлулыққа, тазалыққа тәрбиелеу, үйрету болып саналады. Бүгінгі керегі ғылым мен техниканың өркендегең заманында ұлттық ерекшеліктерімізді, сый-сиапаттарымызды жоғары дәрежеде көрсете білуіміз керек.
Ұлттық салт-дәстүрлеріміздің келешек ұрпаққа сақталып қалуы болашағымыздың жарқын болып, атадан балаға мирас болып қалатын дүниелерді көреміз.Ұлт тағдыры, ұлт мэдениеті, болашақ ұрпақтың қазіргі бет белгісі тек қана еңбектенудің нэтижесінде болады. Болашақ ұрпаққа ғасырлар бойы келе жатқан қазақ халқының ұлттық дәстүрлерің насихаттау арқылы біз ұлттың өрлеу, өнеге болатын дәстүрлеріне жол ашамыз.Эстетикалық тәрбие беру арқылы туған жерді, елді, халықты сүйуге отанға деген махаббатты ойластырамыз. Дэстүрлік жалғасын тапқан ұрпақ тәрбиесінің басты міндеті. Заман ағымына орай оқушыларға еңбек сабағында экономикалық,экологиялық, эстетикалық білім беру басты міндет болып табылады. Еңбекке баулу оқушылардың еңбекке деген құлшынысын арттыра түсіп, ойлау қабілетін арттырады, ұқыптылыққа үйретеді.
Қасиманов Садық. Қәзақ халқының қол өнері - Алматы
"Қазақстан", 1995ж
1. Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство - Том I,
Алма-Ата "Өнер", 1986ж
3. Арғынбаев Халел. Қазақ халқының қол өнері - Аламты "Өнер", 1987ж
4. С.Төленбаев, М.Өмірбекова. Қазақтың ою-өрнектерінің жасалу
жолдары - Алматы "Қанағат ЛТД", 1993ж
5. Б. Байжігітов. Өнер тарихы мен теориясы. ТОО "Универсал фото" -
Алматы, 2000ж
6. Энциклопедия. Вышивка шелковыми лентами - Москва "АСТ-
ПРЕСС", 2001ж
7. Ақайқызы 3. Ою-өрнек ой айтар. - Алматы: Рауан, 1996ж.
8. Акайңызы 3. Сырмақ // Казақстан әйелдері. 1997ж.
9. Аманжолов К, Рахметов К. Түркі халықтарының тарихы. -
Алматы: "Білім", 1997ж. -
10. Арғынбаев Х.А. Казақ халқының қолөнері: Ғылыми- зерттеу
еңбек. - Алматы, 1987ж
11. Арутюков С.А, Народы и кулътуры. Развитие и взаимо-
действие.- М.: Наука, 1989ж.
12. Арынов Т. Киіз үй // Жұлдыз. 1993ж.
13. Әбдігапарова Т. Оюлы текеметті ойдыр әже // Ана тілі. -
1994ж.
14. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах., обитавших в
Средней Азии в древние времена, т. 1, М-Л.} 1950. - 381 с.

15. Вайнштейн С.И. Проблемы истории жилища степных
кочевников Евразии//Сов. Этнография. - 1976. -N4. -С.45.
16. Востроө В.В. Казахи Джаныбекского района Западно -
Казахстанской области // ТИИАЭ АН КазССР. - т.З. -
1956.
17. Востров В.В. Некоторые вопросы этнографии казахов Кзыл-
Ординской области // ТИИАЭ АН КазССР, Алма-Ата, 1963ж.
18. Востров В. В., Захйроеа И. В. Казахское народное жилище. -
Алма - Ата: Наука, 1990ж. ,
19. Востров В.В., Кауанова Х.А Материалъная кулътура. казахского народа на современном этапе. Алма-Ата, 1972ж.
20. Востров В. Д; Захарова И.В. Казахское народное жилище.
Алма-Ата: Наука, 1986ж.
21. Жанибеков У. Кулътура казахского ремесла. - Алм.а-Ата,
1982ж.
22. Жәнібеков Ә. Уақыт керуені. - Алматы: Жазушы, 1992.
1926ж.
23. Ибраева К. Казахский орнамент. - Алма-Ата: Өнер, 1994ж.
        
        Жоспар.
Кіріспе.
1-бөлім.Ұлттық сәндік қолөнері тоқыма бұйымдарының түрлері.
1. Қолданбалы қол өнердің, түскиіз шеберлері.
2. Киіз үйдің ішкі жабдығындағы түскиіздің ... ... ... ... ... ... тоқудың жалпы сипаттамасы.
11-бөлім. Түскиізді кестелеп тоқу технологиясының әдіс-тәсілдері.
1. Түстің мағыналық сипаты.
2. Түскиізге түсетін ою-өрнектің класификациясы.
3. ... ... тоқу ... ... ... ... ... түскиіз кестелеп тоқуды
меңгерту.
Қортынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Көрсетілген суреттер
Кіріспе.
Зерттеу жұмысының көкейкестілігі.Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ұлттағдыры,оның келешегі, ұрпаққа
деген салт дәстүрді үлгі?өнеге ете отырып қазіргі уақытта ... ... ... сезімді патриоттық рухта тәрбиелеуге шақырады.
Ұлтымыздың болашағын, келешегін көркейту үшін халқымыздың ... ... ... ... дәстүрін жалғастыруға септігін тигізу. Қазақстанның
дамуының стратегиалық 2030 ... " ... ... ... жан-жақты эстетикалық тәрбие беру сұлулыққа тазалыққа үйрету
адамзат қоғамда бұрын соңды жасалған мәдени мұраны жүйелі ... ... ... ... ... ... білуге тәрбиелеу" жақтары
қарастырылады. Ұлттық мәдениет пен өнер негізінде жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... саналады. Бүгінгі
керегі ғылым мен техниканың өркендегең заманында ұлттық ерекшеліктерімізді,
сый-сиапаттарымызды жоғары ... ... ... ... ... келешек ұрпаққа сақталып қалуы болашағымыздың
жарқын болып, атадан балаға мирас болып қалатын дүниелерді ... ұлт ... ... ... ... бет белгісі тек қана
еңбектенудің нэтижесінде болады. Болашақ ұрпаққа ғасырлар бойы келе ... ... ... ... насихаттау арқылы біз ұлттың өрлеу, өнеге
болатын дәстүрлеріне жол ... ... беру ... ... жерді,
елді, халықты сүйуге отанға деген махаббатты ойластырамыз. Дэстүрлік
жалғасын тапқан ... ... ... ... ... ... ... еңбек сабағында экономикалық,экологиялық, эстетикалық білім беру
басты міндет болып ... ... ... ... ... деген
құлшынысын арттыра түсіп, ойлау қабілетін арттырады, ұқыптылыққа үйретеді.
Сұлулыққа, эстетикалық талғамдарға үйретеді. Халқымыздың асыл қазыларының
бірі қолөнерді дамыту, оның шығу ... мен ... ... ... ... ... ... халықтық педагогика әдіс-
тәсілдеріне ... ... ... ... ... ... Түркі
халықтарының ішіндегі қазақ халқының салт-дәстүрі ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Болашақ қазақ
елінің ұрпақтарын еңбек сабағында қалай тэрбиелейміз. Ол үшін ... ... ... ... ... еліне тек қана жақсы,
мейірімді, ... ... ... асыл ... қол ... шығу тарихы мен жасалу жолдары
жөнінде көптеген ... ... ... ... Д.Жәнібеков,
Ә.Тәжімұратов, А.Арғымбаев5 Қ.К.Болатбаев т.б. педагогика ... ... ... де орын ... ... ... -- ... оқушылардың еңбекке деген ынтасын
жетілдірудегі, ойлау қабілеттерін арттырудағы орасан зор ... ... ... ... ... оқушылардың шығармашылық еңбегін дамыту,
еңбек дағдысын баланың сіңіру оны өмір ... ... ... өнерте деген сүйіспен-шілігін қалыптастыру, жастарды
шеберлікке үйрету мақсатына байланысты, жоғарғы сынып оқушыларына ұлттық
өнер тақырыбы туындап отыр. Сонымен ... ... ... ... тағы ... ... ... де сабақ барысында кеңінен қолдануға
болады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Сәндік қолөнерінен жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық рухта тәрбиелеу. Қазақ мәдениетінің өте
жоғарғы эстетикасының талаптарына сай келетінін көрсете білу.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... баулу арқылыы халқымыздың мәдениетін көтеруге, сыйлауға оқыту.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... теориялық және тәжірибелік негіздеріне меңгерту. Еңбек сабағында
түскиізді тігуге оқушылардың икемділігі мен дағдысын ... ... ... Оқушылардың ұлттық киімге деген көзқарасы және оны ... ... ... ... түсу ... ... тігуде қолданылатын ою-өрнек ... ... ... ... Әр бір ... қай ... қандай жағдайда
қойылатынын ескере отырып, ... ... мән беру ... ... ... ... бұйымдарының түрлері.
1. Қолданбалы қол өнерiнің, түскиіз шеберлері.
Сонау жазу-сызу шыға қоймаған ерте заманда адам өз ойын ... ... ойып ... ... отырған. Қазіргі қолөнер саласында "сүйек ою
өнері", "ағаш ою ... ... ... сол ерте ... қалыптасқан ұғымдар.
Бір кезде тасқа, ағашқа, сүйекке түсірілген ою ... ... ... ... т. б. ... ... бастады. Ол белгі таңбалар арқылы
адамдар белгілі бір ұғым түсініктерді аңғарып отырған.
Әрине, ... ... ... ... принциптері бар. Жалпы,
қазақ қолөнерінің шеберлері өлшеп, ... екі ... тең ... ... Шеберлер бірнеше элементті пайдаланса да белгілі бір ою-
өрнектің композициясында ... ... ... берік сақталып
келген. Өрнек атауларын түгел қамтып, ... ... жеке атау ... ... Әр оюшы өзі ... ою-өрнегіне өз атауын қояды. Сол ою-
өрнектің пайда болу тарихын оюшыдан ... ... ... ... ... өздері көріп, көңілдеріне ұнағандарын
не қағазға, не жарғақ теріге, не матаға түсіріп, ойып алатын. Үлгі қиюмен
көп ... ... ... ... өз ... жаңа түр, жаңа
буын қосып, оны түрлендіріп отырды. Кездің жауын ... ... ... ... халык, шеберлері өлі де көп. Солардың бірі мұғалім С.
Рахым ақсақалдың оюлары бірнеше рет одақтық ... ... ... ... ... ... шығып жатқан халық шығармашылғы ... ... ... ... ... өрнектердің бір тамашасы олардың
көпшілігі архитектуралық құрылыстарды ажарлауға, ке-рамика мен ағаш, мүйіз,
сүйек ... ... ... Оның ... ... әсем
өрнектерді қазіргі кезде Алматы көшелеріндегі үйлердің қабырғаларының
көбінен кездестіруге болады.
Әзірбаева ... – 1911 жылы ... ол ... өнер ... «Түскиіз»
фабрикасының шебері. Арғы атасы Жарас, Абдолла қазіргі Орал облысындағы
Ордаға,тіпті бүкіл Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... әрі үйші, әрі ер қанаты арғымаққа салатын ... әсем ... ... әрі ... ою-өрнек нұсқасын, ұлттық ... ... ... еткен, бесаспап ісмер болған. «Түскиіз» фабрикасын
ұйымдастырушылардың біріг ... ... ... жоқ, ... ... ұлы ... Жарас пен Абдолланың өнерін бойына дарытқан Сәлима
Әзірбаева ... де әке ... ... ... ... отыр. Енді
міне, Сәлима апайдың өзінің де ... ... оның ... сызу ... үйре-
ніп жүрген Шолпан Жұмағұлова, Гүлшара Нүркеева, Әкия ... ... ... ... ... ма! Оның ою-өрнек үлгілері қуанышқа ... ... ... мен ... өмірге пайдалану орны бар.
Бірі көкорай шалғынды, нулы өзен-көлдерді бейнелесе, бірі ... ... ... көз ... ... ... кездесе бермейтін сазды сұлу
бояуларына құштар етеді, кейбірлерм өскен ... ... ... ... ... сүйіндіре көрсетіп, нәзік сезіміңді
еріксіз қозғайды. Бұлар қағаз бетіне түсіп, әлі ... ... ... ... ... ... ... айшықты тізбектері.
Москваның архитектуралық институтынан білім алған Сәлима ... ... ... мәнерлеп, әшекейлеуші болып істеді де,
астанамыздағы «Түскиіз» фабрикасы ашылған жылдан бері ... ... ... ... ... ... ... ою-өрнек үлгілерін іздестіріп, оған кең
өріс ашты. Оның кең өрістілігі — бұйымдардың қайталанбас өрнек-оюларының
үлгі ерекшеліпнде ғана ... ... ... ... ... ... ... толы, кішігірім музей дерлік шағын бөл-медегі әшекейлі
бұйымдарды аударыстырып жүріп, олардың фотокөшірмесін, бір топ хаттар мен
құттьқтаулар ... ... ... Оның бір ... ... өнеріңіз
мені қатты таңдандырды, Халықтың игі ... ... ... беруінізге
тілектеспін. Совет Одағының Батыры, СССР-дің космонавт-ұшқышы ... ... Бұл ... шын ... ... ... Азербай-жаннан, Қырғызстан мен Түркменстаннан да келген.
«Ою—халқымыздың ұлттық өнерінің жер-жерге ерте кезден көбірек ... бір ... Ол ... ... өнерімен терезесі теңг қатар
дамыған. Әлі де болса соның барлық үлгілерін толық ... ... ... ... деп айту ... ... ши ... басқұр тоқу әлі
де өндірістік негізде кең ... ... жоқ, ... ... ... ... ... жеткілікті. Не көп, жібек көп. Ал соның көзін
тауып, кәдеге жаратсақ жұрт алғысына бөленер едік»—дейді.
Ұлттық ... ... ... ... ... бұл жұмыстар
негізінде машинаның атқаруына жүктелгенімен, өрнек үлгісін сызу, біріне-
бірі ұқсамайтын әсем ... ... ... ... ... ою-
өрнекшілердің еншісі болып отыр. Алдағы ... да оның ... ... мол ... саласындағы еңбегі жемісті болуына, шәкірттерінің
қатары молайып, бақытты заманымызға сән берерлік игі істері ... ... ... Ғани ... ... ... ... сырмақ сияқты
заттарға арнап, таза қазақ мәнерімен 400-ден астам мүйіз өрнегін жасады. Ол
өзі өрнек жасаумен қатар ... ... ... ... ... ... ... келеді. Қазіргі кезде Ғ. Иляев, I. ... ... ... ... мүшелері. Сол сияқты жамбылдық ... ... Қ. ... семейлік Ысқақова, павлодарлык, Т.
Болатова, шығысқазақстандық А. Молдаханова, С. Рүстемовалардың оюлары мен
кесте өрнектері ... өте ... ... ... ... ... шеберлерінің еңбектерінің нәтижесінде халқымыздың ... ... ... ... күндерге жетіп жалғасын табуда.
Халық шеберлері өздерінің күнделікті ... ... ... ... болған. Сол заттарды әсемдейміз дей отырып өздерінің дүниетанымын,
ұғым-түсінігін, талғам-танымын, наным-сенімін жөне шеберлік мүмкіндіктерін
әйгілеп қалдырған. ... бөрі де ... ... қарағанда тарихи мөні
бар аса құнды айғақ болып отыр.
1.2. Киіз ... ішкі ... ... ... ... — арнайы басылған ең жақсы киізден жасалады. Оған әрі тығыз, әрі
жұқа ақ жүннен басылған фетр ... киіз ... ... ... см) орта ... ені ... см, ... 300—450 см болу керек.
Түскиізді безендіріп әшекейлеу үшін ... ... ... ... т. ... әр ... ... үлгісі пайдаланылып, неше түрлі етіп қиылып
алынған ою-өрнектер тігіледі.
Қазаң қонақжай халық болғандықтан арнаулы бір ... ... үйі ... ... ... да күнделікті қолданылып жүргендей емес, өте ... ... ... ... ... ... ілініп, төрге
оюлы текемет төселеді. Оюлы ... ... ... ... айшықты өрнекпен
өрнектеліп, әр түсті шашақпен өте әсем безендірілуімен ерекшеленетін ... ... ең бір ... ... ... осы ... дейін түскиізді матадан оюлап тігу
дәстүрі сақталып келеді. Ал Батыс ... ... ... шықкан
түскиіздің орта шеніндегі жасыл мақпал үстіне қызыл шұғадан ойылып ... ... ... Оюы ... ... тәрізді иіріліп келгенмен
кейде дөңгеленген теңгені елестетеді. Бұл ... ... ... ... ғана тәң ... ... ... сары жіппен жиектеп кестелеп тіккен.
Бұл жасыл түске салынған қызыл мәнерді одан ... аша ... ... жағы мен ... ... етіп көк мақпал ұстаған. Оған да қатарлап
ортаңғы үлгіге қарағанда уақтау, сол тектес қызыл шұғадан ою ... ... ... ... ... ... байқалмайды, қайта тұтастық сезіледі.
Ол іскердің жасыл, сары, қызыл бояуларды үйлестіре білуінің, ақ пен ... ... басу ... ... ... киіз ... ... ретінде сән берер жиһаз болғанмен, қыстыгүні оны
керегеден суьқ кірмес үшін де пайдаланған. Сондықтан оны да ... ... ... ... ... ... өрнек түсіреді. Осы сияқты
сәндеп ... ... ... жеткізіп жасалған түскиіздер айшықтау
мәнерінің өзгешелігімен ерекשּе назар аударады.
3. . ... ... ... ... ... ... сипаттамасы.
Қазақ қолөнерінің бірі – кесте.Қазақтар небір көне ... ... ... ... ... ... аяқ» кестелері мәлім.
Қазақтардың кестелеу өнерімен түскиізді, ... ... ... ... жапқышты, жастықты (жастықтың көзі), төсек кергіштерді кестелейді,
Бұл кестелі заттарға көбінесе гүл кесте, шаршы кесте, дөңгелек кесте, ... ... ... аң, қүс ... ... бұйымдар да
кездеседі. Дін иелері аң, құс суретін салуға болмайды деп ырымдайды (жол
алады деп). ... ... ... бізі ... Оны: ... ... ... біз" дейді. Ілмек бізі қатты тебен, жуан темірден ... біз ... қол ... ... ... ... ... "қиықша кесте"
сияқты түрлері бар. Кестені ағаштан, темірден жасалған кергішке ... Біз ... ... ... ... ... ... кестені «тышқан із» дейді. Жастық жапқыш ақ ... ... ... төгіледі. Кергіш кесте инемен тігіліп, шеттерін тесьма,
лента сияқгы заттармен көмкереді. Шалу ... ... ... ... ... салады. Казақ кестесінің екі үлгісі сақталған, Мұнда
"біз кесте", және "қол кесте". Біз кестені ... ... ... ... ... әртүрлі жіптермен арнайы жасалған "біздермен" тесе тігуді
айтады. Бізді ұсталар істейді. Қол кестені арнайы дайындалған ... ... ... ... Түскиізге әртүрлі оюлар салынады. Олар ... ... ою», ... ою», ... мүйіз ою» т.б. Бұл кестелерде:
«қиықша», «таңдай», «қызыл кесте», бастырғылар және ... ... ... ... оюлар кестеленеді. Әртүрлі аң құс, жан-жануар, табиғат көркі,
гүл бәйшешектер бейнеленеді. Қол кестелер жастық жапқыш, жүк жапқыш, төсек
аяқ, бет ... ... Әр ... ... ... шетін
«шытыралап», «шырыштап» бастыра тігеді. Қазақ халқы тігін тігу нәтижесіде
үйге салынатын әртүрлі сырмақ, текеметтерді де өздері тігіп, ... ... ақ, қара ... ... ... жұқа ... ... әртүрлі оюлар
бейнесінде «ойыстырып» қиюластырьш тігеді. Кдзақ халқының дәстүрінде киім -
кешек пен төсек ... ... ... пен ... ... мен
сауыққойлардың (салдардың) бас киімі, белбеуі, киімнің жең - ... ... әр ... жамылғыштар мен кежімдер және басқа да осы сияқты жол-
жорық, үй-іші муліктері кесте ... жиі ... ... ... ... ... күні ... дейін сақталып келеді. Бізбен,
машинамен және инемен көркемдеп тігілген кестені "әшекейлеп ... ... ... кезде Қазақстанда әр түрлі сөн үлгілеріндегі және ... ... ... ... ... әр түрлі ұлттық дәстүрдегі заттарды
әшекейлеуге қолданылса, Монғолия, Қытай қазақтарында да киім-кешек, ... үй ... ... өз ... ... ... ... мұхиты халық «адам өнерімен әсем, ақ жүнімен
әсем» дей келіп, «кестені көңіл сызады, қол ... көз ... ... ... өнері осы айтылғандай нағыз «халықтық, алуан ... көп ... ... тігу үшін ... біз (қатты, тебен, жуан темірлерден
жасалады), ине қолданады. Кестені ағаштан, темірден жасалған кергішке ... Біз ... ... ... ... ... ... төсек
алашаларына тігеді. «Қол кестені» инемен тігеді. Кергішке бұлды салып,
жапқыш ақ ... ... ... арасында оюлы кесте, гүл кесте, жапырақ
кесте, шаршы кесте, дөңгелек кесте, тышқан із кесте, шырыш. кесте т.б. ... ... ... жиі ... ... ... кестелеудің төрт
түрін қолданады. Олар біз кесте, ... ... ... ... дейді.
Біз кестенің шым кесте және әредік кесте деп ... екі түрі ... ... ... ... төрт ... ... кергіш ағашқа керілген
материалдың бетіне ... ... ... ... ... ... ... кестеленеді.
"Шым кесте" деп, тігілетін материалдың ашық жерін қалдырмай немесе ашық
орында өте аз қалдырып, ... ... ... ... ... кестеде материалдың әр жері ... ... ... Шым ... түскиіз, сандыққап, макпал шапан, орамалдың алақаны,
жастық жапқыш, т.б. сияқты заттарға тігіледі. Әредік кестесі тақия, балақ,
оңір, жаға, етекке және кең ... ... ... ... ... ... ... немесе бөлек тігіліп қондырылады.
Инемен тігілген кестені материалды керіп, ... ... ... ... ... тігіп кестелейді. Ол үшін5 кесте салынатын матаға әуелі
өрнек түсіріп алады да, сол ... ізі мен ... ... ... ... ... кең болғаны жөн,
Айқас (крестеп) тігу де инемен тігілетін кестенің ең көп ... ... ... ... ... ... етіп, .бір жіптің үстінен екінші
жіпті крест түрінде айқастыра бастырып отырады, Бұл қазір кесте тігудің ... түрі деп ... жүр. ... ... ... ... ине, жуан ине,
бәсең инеэ жіңішке ине қодданылады. Тебен инемен түйенің жабуы, ... ... ... ... ... ... Жуан инемен сырмақтың
жиегін, үйдің киіздерін, киіз байпақтарды тігеді, Жіңішке инемен ... ... жұқа ... оларға салынатын кестелерді тігеді.
Осыларға керекті жуан, жіңішке жіптерді де халық шеберлері ... ... ... ... қол тігістері өзінің тігілу әдісі мен ... ... ... ... де ... әрқайсысы өз атауларымен аталады.
Мәселен: алтындап тігу, қату, айқас тігіс, қусыру; батырып тігу, маржан
тігіс; бедерлеп тігу, сыру; бүгіс ... ... ... ... «тышқан із»;
жөрмеу, шалып тігу; көктеу, шанша тігу т.б. ... ... бар. ... сыру ... түскиіз тіккенде алақұрт, сағат бау, шытыра, су тарту,
ирек түсіру, кереге көз ... ... ... ... ... ... ... талап-талғаммен істелген
бұйымдарды зерттеудің, олардың нүсқаларын ... ... ... ... ... үшін ... маңызы зор, Өйткені, ұлтты ұлт ететін шешуші
факторлар тіл, ... ... ... ғана біз ... ... ... қосыла аламыз. Ал мөдениет жеке-дара өмір сүрмейді. Қоғамдағы
саяси, экономикалық, діни, ... ... бәрі ... ... ... байланыста қарастырыла бастады. Ал бұл этникалық
мөселелер мен қарама-қайшылықтар біздің мемлекетімізге де тән.
Мәдениетке тек ... ... ... ... Олай ... ... түрлерін мектептегі еңбек, салт-дәстүр сабақтарына кеңінен
енгізіп, жас жеткіншектерге үйрету қажет.
ІІ бөлім. Түскигізді ... тоқу ... ... ... ... ... кесте түсін таңдағанда екі бағытты ұстанған. Біріншісі - ... оның ... өңін ашып ... Бұл үшін ... түсі ... түсіне қарсы, яғни контрастта болады. Сол ... ... ... қара ою, қызыл матаға жасыл жапсырма жапсыру содан қалған. Мұндай
тәсіл ... ... ... өңін ашу үшін ... Олар ... қарсы
түс болғандықтан да бір-бірінің ажарын ашады. Екінші тәсіл - тектес түрлер
арқылы кесте тігу. Қызылдың немесе ... және ... ... ... ... ... түстері арқылы сол бояудың бүкіл әлемін көзге
елестетуге ... ... ... ... ... үшін ... ... түсті одан сайын жеңілдете немесе тереңдете түседі. Дұрыс ретін
таба білсе тектес ... ... ... түстердің үйлесімін құру
мүмкін.
Қазақ ою-өрнектеріндегі басты ... түрі - көк түс. ... бұл ... ... ... бар. Ол -Көк ... Құдай. Қазіргі
кездің өзінде қазақ «көкке қара» деп аспанды айтады. Көк - ... ... ... ... «Лұғатында» кездесетін таңсық сөздің бірі «көк» («түп»,
«тек», «ататек»). Бұл сөз сол өскі ... ... әлі ... ... қазақ
тілінде ұшырасады. Бұрын қариялар біреуге ренжігенде «көгі жаман неме» де
ұрсатын. Болмаса М.Қашқари жазғандай ... ... ... ... кегі ... «көгінде ешнәрсе болған ба?» деп ... ... ... - ... ... түрі. Ал, «көк соққыр» -
«Құдайдан, ... ... ... ... Осы ... байланысты
көк түстің рәміздік мазмұны ерекше сапаға ие деп айтамыз, оны ... ... көк түс ... үшін ... ... ... ... «көк» -
жайлау. Себебі қазақта бұрын «жасыл - жайлау» дегеннің ... «көк ... ... ... ... ... ... шығар», немесе «көктеп жатыр» дейді. Әжелеріміз де осы
күнге дейін жасыл түсті бұйымдарды «көк» деп атайды. ... ... ... ... ... хопи тайпасының тілінде «жасыл» дегөн
сөз бар екен де, ... ... ... жоқ ... ... олар көк ... айырмай айтады. Жалпы алғанда, қалыптасқан тұрақты ... ол ... оның бояу ... қатысты болсын немесе кеңістік пен
уақытқа байланысты халық ұғымында қалыптасқан. Қызыл - ... ... ... Көне ... тілінде «қызыл» - оңтүстікті, ... ... ... ... ... - ... білдіреді. От та, күн де
қазақтар үшін киелі. Қазақтың ... ... сөзі де ... мөн ... ғана білдіріп қоймайды. Оның мағынасы байырғы, көне, ескі, мәңгі
түсініктеріне сәйкес ... ... қара - ... ... берекенің белгісі.
Ақ түс - қасиетті түс. Ол қуанышты хабардың, бақыттың, тазалықтың
белгісі. Сары түс, ... ... ... деп ... ... ... пен кектемнің белгісі аталған. Себебі жасыл өсімдік үлгілес ою-
өрнекке жиі қолданылған.
Сонымен ... түс ... ... ... ... ... өз
рөлі, айтар ойы болған.
Ою-өрнек халықтық мифопоэтикалық дүниетаныммен, қалыптасқан сана-
сезіммен ... ... ... да оның ... ... ... ... тыс жатыр.
2.2Түскиізге түсетін ою-өрнектің класификациясы.
Ою-өрнек ертеден келе ... ... ... ... мазмұнды
ою-өрнектер жасау дәрежесіне көтеруге ... өнер ... ... өнер ... ... бұтағындай гүлдеп, жемістене береді. Ою-
өрнектермен танысып, олардың дүние танымы, өз қоршаған орта және ... ... ... ... ... ... отырады.
Өнердің басқа да түрлері секілді, ою-өрнектің де ... ... ... бұл ... қазақ халқының ою-өрнөктерінің төркіні деуге
болады. Өйткені барлық жаңа буындар осының негізінде жасалып, тек ... ... ... қошқар, арқар мүйіз, бұғы мүйіз, қырық мүйіз, қос
мүйіз, сыңар мүйіз, ынық ... ... ... төртқұлақ, түйе табан, сыңар
өкше, қос алқа, құс қанаты, қаз табан т.б. ою-өрнектердің негізгі арқауы.
Осы элементтерден ... ... ... ... оюларының мазмұны
мал өсіру мен аңшылықты, жер-су, көшіп-қону көріністерін, ... ... әр ... ... ... ... аңғартады және бәрінде де
мүйіз оюы үнемі араласып отырады. Әрбір оюшы ою-өрнек жасап, оған ат беріп,
оны тұрмыста ... ... ... ... ... ең ... ең көп түрі және әр ... мәнер жасауда жиі қолданылатыны "мүйіз"
тектес ою-өрнектер. Ғалымдардың анықтауынша, ол ежелгі өрнек, ... ... мал ... мен ... өмір салты бейнеленген.
Мүйіз тектес ою-өрнектер кейде өте ұсақ, кейде өте ірі ... ... ... ... ... ... ... мүйіз ұқсату сияқты нәзік істерге
қолданылса, ірісі түскиіз, кілем, алаша, терме алаша, текемет, ... ... ... киім-кешек, құрылысқа қолданылады.
Халық шеберлері мүйіз өрнегінен сан қилы мәнерлермен ... ... ... ... ... ... да, ... әдемі де мазмұнды компазиция жасайды. "Мүйіз"
тектес ... ... ... ... барлығы бұл
өрнектердің негізі қойдың, арқардың, ешкінің, сиырдың, бұланның, бұғының,
қодастың, еліктің ... ... ... деп ... жаңа ою-өрнектерін тұрмыс тіршілігіне, өз дәуіріндегі заман
ағымына қарай лайықтап отырған. Мысалы, ... көне ... ... ... ... сол ... ... әрі берік болу жағын
қарастырған.
Оның үстіне әрбір жануар мен заттың өз ... ... ... ... ... ... мен ... колориты
мен ритмі, сондай-ақ оған арналған философиялық мәні де байқалады.
Компазиция дегеніміз латынның ... бір ... ... ... ... сөзі,
Өрнек үшін симметрияның да маңызы зор. Оның екі жағының бірдей болуы -
симметрия ... ... кез ... ... ... ... түрлерінің бір-бірімен үндесіп, жарасым табуын колорит дейді. Колорит
көп бояулы ою-өрнектерде жиі кездеседі.
Ою-өрнекте бір элементтің қайталанып отыруын ритм-ырғақ ... ... ... қайталанып отыруы - ритм.
2.3. Түскиізді ... тоқу ... ... қол ... ... ... ... мен мәнеріне қарай
бірнеше түрге бөлінеді де оладың әрқайсысы өз ... ... қол ... ... ... тігістердің бірнеше түрлеріне
ԅрнайы тоқталып өтейік.
Біз ... ... ... ішінде көп қолданылады. Өйткені, біз
кесте тәсілімен түскені әшекей бүртіктері өзіне бірден назар аудартады.
Біз ... ... үшін ... ... негізгі матаның астынан астар
ретінде ... ... ... ... мата ... ... ... кестенің бедерін бормен, түсіріп қояды. Мата
міндетті түрде кергішке керіледі. Содан соң алғашқы ... ... ... ... түсірудің өзінің бірнеше түрі бар.
1. Өрнек бойымен тік тігістер жүргізу. Оны бүкіл ... ... ... етіп ... ... ... іші гүл, ... жапырақ және басқа суреттер
түрінде толтырылып, олар 1-3 қатар нәзікжелілермен шектеледі.
2. Біз кесте оған дейінгі жапсырманы әдіптеп тұрады.
3. Біз ... оған ... ... ... ... өрнекті
шетінен әдіптейді.
Біз кестенің өрнегін қолмен түсіргенде жүн, жібек және мата жіптердің
шүйкені пайданылады. Ал ... біз ... ... тек ... жібек
жіп немесе алтын және күміс шарық жіптер
қолданылады.
Біз кестенің өрнек салудың басқа тәсілдерінде елене ... ... бар. ... ... ... ... ... болуы міндетті.
Кейде алтын, күміс немесе басқа түрлі-түсті жіптен төгілген біз кесте
басқа тәсілмен салынған өрнектің астында ... да ... Ол ... ... асыру үшін пайданылады.
Тығыз көстенің өрнегі жатық және өте үйлесімді болып тұрады. Тығыз
кестелеудің ... мата ... ... басқа кестелермен бірдей.
Өрнек түсетін матаның астынан тағы қосымша желімделетін мата ... ... ... соң ... ... ... және ... өте ерте
еркін тұруы үшін керек.
Мата кергішке қатты керіледі. Тығыз ... үшін ... ... ... Жіптердің бір-бірінің өзін ала немесе қабатталып кестеленуі
өрнектің бедерін ྫྷолайтады, бүртік түрінде ... ... ... кестенің ерекшелігі - ол көп түсті ... бере ... ... ... ... ... ... үшн осы тығыз кестжің мүмкіндігі
мол.
Сыртқы көзге көрінуі, қонымдылығы жағынан ... ... ... ... ең ... ... ... (торлы тоқыма) – безендірудің ең салтанаттыларының бірі. Бұл өте
көркем және нәзік кесте түрі болып табылады. Торлы тоқыманы тек ... ... Оған ... ... қойылған. Көбінесе жібек, сондай-ақ
алтын және күміс жіптер пайданылады. Кейде ... ... ... ... үшін оған ... ... ... матаны астар етіп те жасайды. Мұндай
жағдайда матаның бергі жағындағы торлы тоқыманың өзі де, ар ... мата да ... ... ... деп тігілетін материалдың ашық жерін қалдырмай немесе ашық
орынды өте аз қалдырып, тұтас кестелеген ... ... ... ... - тұс киіз, сандыққап, мақпал ... ... ... ... ... ... ... басқа да көптеген заттарға төгіледі
немесе бөлек материалға төгіп қондырылады. ... ... ... ... ... етекке және кең қоныш етіктердің бұрыш-бұрышы, перделердің
шеттері сияқты заттарға ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі әшекейленіп, бөлек-бөлек
өрнексалынады.
Батырып ... Бұл ... ... ... ... ... заттарға ғана
қолданылады. Оның үстіңгі өң жағы өте жиі шаншылып, ал ... жібі ... алыс ... ... ... жіпті сіңіріп отырып тігіледі. Шебер
неғұрлым жіптің өң бетте көрінбей тұруын ... ... ... ... жағынан қарапайым, жерден тігістер. Бұзау
тігіс екі жапсарды қосатын тігіс. Бұл әдіспен көбінесе қалың ... ... ... ... тігеді. "Бұзау тіс" тігісі заттың шетін кезек
түйреп алып, жапсардан өткізіп отыру арқылы ... ... ... ... ... ... кенерлерін бекітуге қолданады. Бұл тігіс
матаның шетін бекітіп, соның ізімен қайта жөрмеу арқылы орындалады.
Бүгіс тігісі әр ... ... қос ... бүре ... ... ... басын қалыпқа салып ұлтарақшаға жапсырғанда, бір
заттың шетін жинай тіккенде қолданылады. Бүрме тігістер көбінесе екі ... ... ... әрбір шаншымы сиректеу келеді де, жіптің бүре
тартылуымен жиырыла тігіледі. Бүрмелердің ... ... ... ... ... ... - көбінесе су таситын қарын, мес, матадан кенептен ... ыдыс ... ... ... ... ... ... бүге
тіккенде қолданылады. Ондай заттардың қусырындысын, шеттерін сол ... ... ... отырып жөрмеп тігеді. Сондай шет бүктесін
тігісі ескен сияқты болып өз-өзіне кіріге ... ... ... ... екі ... ... жапсарластырып тігу. Бұл
тігісті екі кенеренің шеттерін бірдей етіп беттестіре, қос жапсардың қырын
баса орай тігеді. Осы орай ... ... ... не ... ... ... ... қосып, өзара қымқыра ширатып барып жөрмеуден тігістің әр түрлі
атаулары шыққан. Олар: жай ... жиі ... ... ... Жай жөрмеу
арқылы киіз байпақты, киізден тігілетін аяққапты, ... екі ... қап, ... ... ... ... Жиі жермеуден саба,
торсық сияқты тері ыдыстарды тігеді. Ал ... ... ... ... ... әдіптердің шетін жинау, жұқа ... ... ... ... ... атқарылады.
Жара тігіс - киіздерді құрастырғанда, мәсіні табандағанда, ... ... ... ... киіз байпақтың қонышын, табанын
қусырғанда, кейбір тері тігістерінде кездеседі. Мұнда құрастырылатын екі
заттың ... не ... не ... бір жақ ... ғана ... сол шеттің ортасынан жара шығарып отырады. Жара тігіс өбістіріп
тігудің бір түрі.
Қабырға тігіс қол ... ... тігу ... бір ... ... ... ... тігілген" ұзын сызықтар арқылы өндірме,
бастырма, қабырға өрнектері тігіледі. Қабырға тігісі екі сызықтың арасымен
немесе ... ... ... ... бір ... үнемі біркелкі
етіп көлденең орай шаншып отыру әдісі арқылы тігіледі. Кейде осы ... екі ... ... жігін баса тігеді.
Қайып тігу әрі беріктік, әрі әдемілік үшін қолданылады. Бұл тігістің
бет жағы ... ... ... тігісі тәрізді тігіліп түседі. Сондықтан
қаю киімдердің етек-жеңін, жағасын, тақияны, кимешек-жаулықтарды, аяқ
киімдердің күшіндерін, кебістің ... ... ... Қайып тігу
әдісінде астына шаншып алған инені ілгері шаншып үстіне шығарған соң, оны
шегіндіре әкеліп манағы шанышқан ізбен ... ... ... де, ... ... үстіне шығарады. Осылай орындалған тігістің бет жағында
жіпсіз бос аралық қалмайды.
Өбістіру, әсіресе киізді, түйе ... ... ... былғарыны
жалғастырып тігуде қолданылатын әдіс. Мұнда екі шет ... ... ... ... жалғанады. Мұндайда «бұзау тіс», жара тігу, жөрмеу
тігістерінің бірі қолданылады.
«Таңдай» тігіс- бұл да ... тігу ... ... әдіс. Оны
үш сызықтың үстімен, үнемі қиғаш шаншып тігілетін «қос ... ... ... ... ... ... ... шеттерін өрнектеген.
Тон, шалбар, тымақ сияқты теріден тігілген киімдерді тігуде тебе тігу
тәсілі ... ... ... ... тепшуге ұқсас. Бірақ тепшу
сияқты түйреп алып тігуге келмейтін тұтқыр материалдарды сол ... ... ... он қолдағы инені екі саусақпен әрлі-берлі өткершелеп отырады.
Тігіс жібі тепшуге қарағанда жиірек түседі.
Тепшу де ең көп қолданылатын тігістің ... Мұны ... мен ... жұқа ... ... ... ... материалдың қалың-жұқалына,
ширақтылығына қарай ине 3-4 рет түйреп алып бір-ақ тартады.
«Тышқан із» тігісі үш ... ... не ... ... ... ... ... инені төмеңгі сызықтан жоғары көтеріп, үстіңгі
сызықтан шаншып матаның астына түсіреді. Бұл кезде сол қолдың ... ... ... ... ... ... іркінді ілмек жасайды да инені босаңдау
тартады. Ине үшінші шаншымында орталық сызық бойымен екі ... ... ... ... ... ... шығады. Инені келесі кезекте тартқанда
ілмек ортасында сопақтау үш бұрыш жасалады. Тігіс осылайша ... ... ... біз ... ... ... қос ... болып түседі.
Шалып тігуде шанышқан иненің сабақталған жібін сол қолдың ... ... ... да, ... ... ... әлгі ... ілмек арасынан
шығарып тартады. Келесі жолы ине әлгі шыққан ізімен қайта түсіп, ... ... ... ... қазақтың әр алуан әдістерімен, неше түрлі мәні қол тегістерінің
көптеген түрлерінің ... ... ... ... көп ... ... бай мәнер тиімді әдістермен тұрмыстықжиьаздарды, алтын, күміс,
маржан, меруерт сияқты көрікті заттарды тігіп кестелеуге де болады.
Айқас (кресттеп) тігуде инемен ... ... ең көп ... ... өрнек ізімен біркелкі төрт бұрышты етіп, бір жіптің үстінен екінші
жіпті крест түрінде айқастыра бастырып отырады. Бұл ... ... ... ... түрі деп танылып жүр.
Тесіп торлап тігуде өрнектелетін материалды өрнек мәнеріне қарай ... да, оны ... және ... ... ... ... отырып шалу арқылы
түрлі өрнек салады. Тесік аралығын кереге көздеу әдісінде кестенің тесік
аралығында жіптерін өрмелеп ... тоқу түрі де ... ... ... ... ... көбінесе жастық тысының беті, жастық жапқыштар,
төсек жапқыштар, гүл қойғыш төсеніштер, ... мен ... ... ... ... қоятын маталар кестеленеді.
Ал кестені бедерлеп тіккенде кестеленген материалда әр ... ... ... ... ... тігу ... ... әуелі үлгі
бойынша сызылып алынған өрнектердің үстіне мақта, мата қиындылары, қағаз,
картон салынып, ... ... сол ... ... ... ... ... матаның бетіндегі өрнектер бұдырланып бедерленеді. Бедерлеп
тігу әдісіне де өрнектің мәнері мен ... ... ... ... ... қолданылады. Бедерлеп тіккен кестені көп жуа беруге болмайды. ... ... шаң ... киім ... тазалайды. Көптеген шеберлер
бедердің астына қағаз, картон салмай, маталардың қиықтарын, мақта, ... ... ... жүр. Оны ... суға салып жуса да бүлінбейді.
Кестелеп тігу ісіндегі әдемілік пен ... ... ... ... түрлерінің бірі көпіртіп тігу.
Көпіртіп тігу кестесі де әзірленген өрнек үлгісінің ізімен тігіледі.
Мұнда ... ... ... ... жіп ... ... ... жібі бірнеше түсті болуы мүмкін. Бедерлеп тігу әдісімен
алма, жүзім, қарақат, бүлдірген, ... ... ... ... ... ... ... кестеленген бұйымдар жуыла да, үтіктеле
де береді, бірақ үтіктелген соң оны қағып, ... ... ... ... мәнеріне қарай тізіліп алынған әр ... ... ... ... тігуді маржандап кестелеу дейді. Мұндай
әдістер тақия, сәукеле, өңір, қол дорба сияқты бір қияр киім мен ... ... ғана ... ... тігу ... ... тән. Бұл үшін көбінесе
барқыт, лүніш, атлас, қырмызы сияқты бағалы материалдар пайданылады. Мүндай
тігістерге, әсіресе, ... ... ... ... және ... ... ... көбіне бедерлі, бедерсіз басып тігу әдісін қолданады.
Алтындап тігу ... ... ... де ... ... ... тігу Орта Азия ... бәріне тән өнер. Онымен атағы
шыққан әйгілі кестешілер ғана айналысқан.
Үлттық ою-өрнегі мен ... тігу ісі ... ... ... ... инемен көркемдеп тігудің екеуі де халық арасына кең тарағанын ұмытпаған
жөн. Әйтседе түстері бірыңғай тұтас, ақ, көк, қара, ... ... ... ... ... әдемі бұйымдар жасаудың ең тиімді және жылдам әдісі
- ... ... ... ... ... үлкенді-кішілі маталарға тігіле
береді.
Кестелеп тігуді ... ... ... Осы ... тігін
машиналарының барлығынды да кестелеп тігуге арналған жеке табандары ... бар. ... ... ... ... оған ... қол иненің, машина инесінің ... ... ... шебер өзі
таңдайды. Бізбен, қол инемен немесе машинамен ... ... ... мен ... не ... не бос ... ... жиі тігудің де мәні зор.
Инемен басып, айқастырып, ... ... ... тігу ... кестелеу де
көбіне алдын-ала сызып салынған өрнек негізінде орындалады. Айқаспен тігу
үшін матаның бетін ұсақ торкөздерге бөліп, ... ... ... ... ... тоқылу торкөздерін байқай отырып тіккен дұрыс. Сондай әрбір
түскен жіп айқасы біркелкі шығады.
Ақын Абай:
"Өткірдіңжүзі,
Кестеніңбізі,
Өрнегін ... сала ... ... ... ... ала ... ... кейбір детальдарын өнерінің қасиетіне теңестіре айтады.
Осындағы "Кестенің бізі" кәдімгі қазақ шеберлерінің пайдаланған ... ... ... бізі ... қазақ халқының тарихында ертеректен кележатқаны белгілі. Бірақ,
бір ... сол ... ... ... ... тарихта
қалмағандығы. Халқымыздың сонау мәдени өміріне ой жүгіртіп көрсек, он
саусағынан өнер ... ... ... ... әсем бұйымдар таңғажайып
шежіре болып шертіледі. Олардың көбінің аттары ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпактар өміріне
өнегелі үлгі, әсемдіке баулитын өнер салтанатына айналуда.
Қазақ ... ... ... ... ... және ... ... ел өмірімен, архитектурасымен тығыз байланысты. Казақ өз
тұрмысына керек заттардың бәрін ... ... ... Ел ... ұсталық, зергерлік, қырнаушылық, өрімшілік, көншілік (тері илеу),
тігіншілік, етікшілік т.б. қолөнер кәсіптері болған.
Мал ... ... ... ... ... бұршақ, жүген, қүрық,
бүғалық, түсамыс, өре, шідер, кісен, қада, ер - ... да ... ... ... ... ... кестешілік және оюшылық ... ... ... ... саздан қүмыра, ыдыс -аяқтар, мүйізден,
сүйектен, мал мен аң ... ... ... ... ... ... шаң қобыз сияқты музыка аспаптарың жасады.
Түрлі-түсті киіздерді өзара оюластыру, ою бастырып сыру, ... ... ... ... уық ... жабу т.б. ... ... Шеберлік өнердің аса әсем және құнарлы түрінің бірі ... ... ... қыздары мен келіншектері тігеді. ... ... әйел ... киім-кешек? бас киімдер барлығы колдың
шеберлігінің нәтижесі.
Қазіргі кезде Казақстанның жер-жерлерінен, арнайы шеберханалар, жастарды
қолөнер игеруге баулу үшін ... ... ... көптен ашылуда.
Қазақставда да жер-жерде шағын ... ... Бұл ... ... ... - ... ... өнерін дамыту, насихаттау.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қасиманов Садық. Қәзақ халқының қол ... - ... ... Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство - Том I,
Алма-Ата "Өнер", 1986ж
3. ... ... ... халқының қол өнері - Аламты "Өнер", 1987ж
4. С.Төленбаев, М.Өмірбекова. Қазақтың ою-өрнектерінің жасалу
жолдары - ... ... ЛТД", ... Б. ... Өнер тарихы мен теориясы. ТОО "Универсал фото" -
Алматы, 2000ж
6. Энциклопедия. Вышивка шелковыми ... - ... ... ... ... 3. ... ой ... - Алматы: Рауан, 1996ж.
8. Акайңызы 3. Сырмақ // ... ... ... ... К, ... К. ... ... тарихы. -
Алматы: "Білім", 1997ж. -
10. Арғынбаев Х.А. Казақ халқының қолөнері: Ғылыми- зерттеу
еңбек. - Алматы, 1987ж
11. ... С.А, ... и ... ... и ... М.: Наука, 1989ж.
12. Арынов Т. Киіз үй // Жұлдыз. 1993ж.
13. Әбдігапарова Т. Оюлы текеметті ойдыр әже // Ана ... ... ... Н.Я. ... ... о народах., обитавших в
Средней Азии в древние ... т. 1, М-Л.} 1950. - 381 ... ... С.И. ... истории жилища степных
кочевников Евразии//Сов. Этнография. - 1976. -N4. -С.45.
16. Востроө В.В. ... ... ... Западно -
Казахстанской области // ТИИАЭ АН КазССР. - т.З. -
1956.
17. ... В.В. ... ... этнографии казахов Кзыл-
Ординской области // ТИИАЭ АН КазССР, Алма-Ата, 1963ж.
18. Востров В. В., Захйроеа И. В. ... ... ... ... - Ата: Наука, 1990ж. ... ... В.В., ... Х.А ... ... народа на современном этапе. Алма-Ата, 1972ж.
20. Востров В. Д; ... И.В. ... ... ... ... ... Жанибеков У. Кулътура казахского ремесла. - Алм.а-Ата,
1982ж.
22. Жәнібеков Ә. ... ... - ... ... ... ... К. Казахский орнамент. - Алма-Ата: Өнер, 1994ж.
Қазақтың ою-өрнек түрлері.
Сабақтың мақсаты: Оқушыларды ою-өрнек түрлерімен таныстыру. Әр түрлі
бұйымдарды ... өз ... ... білуге үйрету. Ою-өрнек салу
арқылы қолды жаттықтырып оқушылардың шеберлігін ұштау.
Сабақтың көрнекілігі: Ою-өрнек түрлері ... ... ... ... ... бұйымдары, фотосуреттер.
Сабақтың барысы: Сурет салуды жетік үйрену үшін тек ... ... мен ... ... ғана білу жеткіліксіз. Ол үшш талмай ою-
өрнек әлементтерін салып, күннен-күнге тәжірибе жинақтап, еңбектеніп ... ... ... ғана шеберлік іс-әрекет артып, ойла-ған мақсатқа жетуге
болады.
Ою-өрнек өнері ғасырлар бойы ... ... ... ... жеке ... келеді. Үй ішінің тұрмысына қажетті заттарды, ұлттық киімдерді,
бұйымдарды әшекейлеудегі негізгі мәнерлі өнер ... - ... ... ... ... салумен қатар оларға бояу түстерін қолданудың да өзіндік түрлі
мағыналары бар. Мысалы: ақ түс - ... ... ... түс ... ... ... түс - көктемнің, жастықтың; қызыл түс -
күннің, оттың; сары түс - даналықтың, білімділіктің; көк түс - ... ... ... ... сөзі ... ... мәнін толығымен аша алмайды, оның заңдылықтары
тек өнерде ғана емес, табиғатта, ғылымда, техникада ... ... ... кең ... ... болады. Жалпы, өрнек атауының мағынасына
қарай мынадай топтарға жіктеуге болар еді.
1. Ай, күн, ... ... – көк ... ... ... "ай", "айшық", "жұлдызша", "күн нұры", "күн көзі", "күн
сөулесі", ... ... күн", "ай - таң", ... "ай - ... ... ... "аққан жүлдыз", "үркер" секілді өрнектер жатады.
2.Малға, малдың денесіне, ізіне байланысты өрнектер. Бұл оюдың негізін
"қошқар мүйіз" өрнегі қалайды.
"Атауыз", ... ... ... ... ... табан", "аша
түяң", "түйе мойьш", "қабырға", ... ... ... ... "қырық
мүйіз", "қос мүйіз", "сыңар мұйіз", "сыңарөкше", "таңдай", "тіс".
3, Аңға байланысты өрнектер:
"Бәріқұлақ", "түлкібас", "беріккөз", "итемшек", "ит-табан", "итқұйрық",
4. Құрт-құмырсқаларға ... ... ... ... "құмырсқа", "жы-
ланбауыр", "көбелек", "шыбынқанат", "тышқан із".
5.Құстарға байланысты өрнектер:
"Құсқанат", "қазтабан", "қазмойын", "құсмойын", "құстұмсық", "құсжолы",
"қарға тұяқ", "самұрық" және т.б.
6.Өсімдік ... ... "үш, бес, ... ... он екі ... ... ... "терісбұтақ", "селеубас", "райхангүл", "гүл", ... ... ... ... ... "табақ", "үркегүл"
және т.б.
7.Қару-құралдарға байланысты өрнектер;
"Балта", "ебелек", "алтыбасар", ... "он екі ... ... ... ... "төрт таспа", "үш таспа", "түйме", "безгек", "нөр",
"ожау", "қармақ", "қайнар", "желі", "йық" жане т.б.
В.Геометриялық ... ... ... "омыртқа", "ирек", "тарад", "қаңқа", ... және т.б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
Тоқу өнері. Ою-өрнек26 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
Бала бақшадағы бейнелеу өнер сабақтарында сәндік өнерді оқытудың маңызы25 бет
Бейнелеу өнерінің 5-6 сынып оқушылар арасындағы сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру әдістемесі32 бет
Жібек – жануар тегінен шыққан тоқыма талшығы20 бет
Костюм - халықтың сәндік өнерінің бір бөлігі23 бет
Костюмнің халықтық сәндік өнерде алатын орны18 бет
Маталар, тоқыма және бейматалар ассортименттері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь