Бастауыш сыныптағы оқушының психикалық дамуының ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Бөлім. Бастауыш сыныптағы оқушының психикалық дамуының ерекшеліктері.

1.1.Бастауыш сыныптағы оқушының жеке дамуының негізгі кезеңі ... ... ... ... ..7
1.2.Эмоциялар . баланың жеке тұлға ретінде дамуының негізгі кезеңі ... ... ... .11

2 Бөлім. Бастаушы сыныптағы оқушысындағы эмоционалдық жағдайының көрініс табу ерекшеліктері

2.2 Эмоционалдық жағдай . психологиядағы зерттеу пәні ретінде ... ... ... ... ...20
2.2.Төмендегі сыныптағы оқушының эмоционалдық жағдайы ... ... ... ... ... ... ...30

3 Бөлім Оқушылардың эмоционалдық жағдайының сипаттамасы

3.1.Оқушылардың эмоционалдық жағдай деңгейінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... .41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
Зерттеудің актуальдылығы. Елдегі әлеуметтік – экономикалық өзгерістерімен байланысты балаларды оқыту жөнінде өте маңызды мәселелер туындап жатыр.
Қазіргі кезде төменгі сыныпта оқитын балаларда оқу мәселесіне байланысты әр түрлі эмоционалдық жағдайлар көрініс тауып отырады. Осындай жағдайлардың бірі қобалжушылық болып табылады.
Балалардың жағымсыз эмоционалдық жағдайы, олардың бірі уайымшылдық жағдайы болып табылады.
Уайымшылдық қаболжушылық сезімін тудырады, кейіннен ол баланың психикалық дамуының орталық буыны болып қалыптасады. Осы даму жолында баланың қажеттіліктері көрініс табады – оның талпынысы, тілектері, ниеттері және де олардың өзара күрделі байланысы мен олардың қанағаттандыру арақатынасы болып табылады. Сонымен қобалжушылық баланың қажеттілігі мен талпынысына және де оқуының жемісті болуына да әсер етеді. Қобалжушылық әрқашан да балалар педагогикалық психологиясының зерттеу пәні болып келген.
ХХ ғасырдың басынан шетелдік және отандық психологияда бірқатар теріс эмоционалдық жағдайлар, ашу – ыза, агрессия, айыптылық сезімі, қобалжушылық, психикалық ыңғайсыздық, стресс және дистресс секілді жағдайларды зерттеу мәселелері актуальды болып табылады.
Қобалжушылық жағдайды зерттеушілер өте көп болды, олардың қатарында З.Е.Фрейд және К.Корни, Г.С.Салливан, Э.Э.Фромм болды. Сонымен қатар С.Кьеркегор, Л.Г.Сэразон, Х.Хекхаузен, И.Сарасан, К.Э.Изар, Е.Д.Спилбергер, Э.Гельгорн және басқа да зерттеушілер зерттеді.
Қобалжушылық мәселесіне гумманистік бағыттың психологтары да бет аударды – К.Роджерс, А.Маслоу және т.б. Қобалжушылық жаңаша түрде болса да орыс нейрофизиологтарының еңбектерінде де қарастырылды, И.М.Сеченовтың, И.П.Павловтың және В.М.Бехтеревтің еңбектерінде кездеседі.
Жалпы психологияда эмоционалдық жағдай мәселесі Б.Г.Анатьевтің, Л.С.Выготскийдің, П.Я.Гальпериннің, В.К.Вилюнастың, А.Н.Леонтьевтің, А.С.Рубинштейннің және басқалардың еңбектерінде эмоционалдық жағдайлардың базалық теориялық негіздері қарастырылады.
Қазақстанда төменгі сынып оқушыларындағы қобалжушылық деңгейін зерттеумен орыс тілінде оқыту М.В.Кузубова (1999), М.С.Искакова (2001) айналысқан, олар сөйлеуі бұзылған балалардың қобалжушылығын зерттеген. Қазақстанда төменгі сынып оқушыларындағы қобалжушылық деңгейін орыс тілінде оқыту арқылы зерттеген, М.В.Кузубова (1999), ал сөйлеуі бұзылған балалардың қобалжушылығын зерттеген М.С.Искакова (2001) болып табылады.
Қобалжушылық, тұрақты білім ретінде адамның Мен – концепциясымен, «Қатысты - Мен», астамшылдық, өзіндік бақылаушылық қызметке кедергі жасаушы, өзінің уайымдарына көңіл аударумен тығыз байланыста болып келеді. Қобалжушылықтың ерекше сипаттамасы болып, оның белгісіздігі мен қауіп алдында көмексіздігі болып табылады.
1. Абрамова Г.С. «Жас ерекшелік психологиясы» Студенттерге арнлаған көмекші оқулық. -4- бөлім, стереотип. М: Баспа орталығы «Академия», 1999. – 678 б.
2. Астапов В.М. Үйрей жағдайын зерттеуге функционалдық жағы. – Психологиялық жағы. – Психологиялық журнал, 1992 – 13 томдық, №5. – 111 б.
3. Березин Ф.Б. «Адамның психикалық және психофизиологиялық бейімделуі». – Л. Ғылым, 1988 – 13 – 21 б.
4. Бектерев В.М. Соматикалық ммимиканың рефлексі ретіндегі эмоциялар туралы. – Кітапта.: Жүйке жүйесінің физиологиясы мен рефлексологиясында жаңалықтар. – М.: Л., 1929 ж.
5. Божавич Л.И. «Балалық шақтағы қалыптасу мен жеке тұлға. –М.: «Провесщение». 1968 – 464 б.
6. Бреслов Г.М. «Балалық шақтағы жеке тұлғаның қалыптасуының эмоционалды ерекшеліктері: Норма және ауытқулар». – М.: Педагогика. 1990 - 140 б.
7. Бютнер К. «Агресивті балалармен өмір сүру. (Неміс тілінен аударылған) – М.: Педагогика 1990 ж – 140 б.
8. Василюк Ф.Е. «Уайымдау психологиясы». Критикалық ситуациялардың талдау сөйлемдері. – М.: Мәскеу университетінің баспасы, 1984 – 200 б.
9. Валюнас В.К. «Эмоционалды құбылыстардың психологиясы». – М.: М.Ұ.У. баспа., 1976 – 143 б.
10. Жас ерекшелік және педагогикалық психологиясы. М.В. Гамезоның және т.б. ред. астында, - М.: Просвещение, 1984 – 256 б.
11. Выготский Л.С. «Педагогикалық психология». В.В. Давыдов ред., 1984 – 256 б.
12. Выготский Л.С. «Жоғарғы психологиялық функциялардың дамуы». – М.: Педагогика, 1960 – 598 б.
13. Гуревич К.М. «Оқушылардың жекелік – психологиялық ерекшеліктері» - М.: 1987 24-31 б. (Төменгі сыныптағы жас ерекшелік)
14. Гуревич П.С. «Психология». Оқу құралы. – білім, 1999 – 304 б.
15. Дерабин В.С. Сезімдер, құмарлықтар, эмоциялар. (В.М. Смирнов пен А.И. Грохочева ред. – Л.: Ғылым, 1974 – 257 б.
16. Балалық шақтағы психология: Хрестоматия Н.Л. Белопольсакая құрастырған. – 2 – ші баспа., - М.: «Когито – Орталық» 2001 – 351 б.
17. Захаров А.И. «Балалардағы күндізгі және түнгі қорқыныштар». – СПБ.: СОЮЗ. 2000 – 448 б.
18. Захаров А.И. «Балалардағы қорқынышты қалай жеңу керек». – М.: Педагогика, 1986 112 б. (Педагогика ата – аналарға)
19. Изард К.Э. «Эмоция психологиясы» (ағылшын аудармасы). СПБ.: Питер, 2000 464 б.
20. Изард К.Э. «Адамның эмоциясы» (ағылшын аудармасы) – М.: Мәскеу университетінің баспасы, 1980 313 – 320, 330 – 334 б. («Психология шеберлері»)
21. Исаев Д.Н. «Педиатор тәжірибесіндегі психопрофилактика». – Л.: Медицина, 1984 275 б.
22. Искакова М.С. Өзін бағалаудың дамуының, тартылыс дамуының, мотивациялық схеманың салыстырмалы сипаттамасы. Писхология Ғылым кондидаты дисс. Автореферат. – Алматы: 2001 26 б.
23. Кордуэлл М. «Психология» А – А анықтамасы К.С. Ткаченко аудармасы – М.: ФИАРПРЕСС. 1999 448 б.
24. Кузубова М.В. «Жеке тұлғалық қобалжушылықтың көру механизмдеріне байланысты әртүрлі факторлардың әсері. Писхология Ғылым кондидаты дисс. Автореферат. – Алматы: 1999 23 б.
25. Кузьмин В.П. «Жүйелік бағыттың психологиялық негізі». – Психологиялық журнал, 1982 - №3
26. Кюркегер С. Қорқыныш пен қорқу (лат тіл ауд) – Республика, 1993 143 – 147 б. 156 – 161 б.
27. Лазурский Р. Стерсс теориясы мен психологиялқ зерттеулер: - Стресс кітабында – Л., 1970 257 б.
28. Левитов Д.Н. «Адамның психологиялық жағдайы туралы. – М.: 1964 29 б.
29. Левитов Д.Н. «Үрейдің , дүрбелең жағдаййдың психикалық күйі». – Психология сұрақтары, 1966 - №1
30. Лейтес Н.С. «Ақыл ой қааблеттерімен жас кезеңі». – М.: 1971 11 – 45 б., 133 – 162 б.
31. Лук А.Н. «Эмоциялармен жеке тұлға». – М.: блім. 1982 – 176 б.
32. Балалар әлемі: Төменгі сынып оқушысы. А.Г. Хрикова ред. – М.: Педагогика 1981 – 400 б.
33. Морган У.П., К.А. Эминсон. Ситуативті үрей және әрекеттің нәтижелілігі». Психология сұрақтары. №3 1990 – 155 б.
34. Морозов М.Ф. «Төменгі сынып оқушысының оқудағы қызыығушылықтарының дамуымен туындауы». – «АПНРСФСР» , 1955 295 б.
35. Мухина В.С. «Жас ерекшелік психологиясы балалықтың, ер жеткендік феноменологиясы: ЖОО студ. Арн.Оқулық. – М.: Баспа орталығы «Академия», 1955 – 295 б.
36. Наенко Н.И. «Психикалық беймаздық» - М.: ММУ, 1976 – 112 б.
37. Немов Р.С. «Психология» ЖОО арналған оқу құралы. – 1 кітап: Психоологияның жалпы негіздері: 2000 – 608 б.
38. Немов Р.С. «Психология». ЖОО арналған оқу құралы. 3 кітап , 4 баспа: - М.: Владорс мем. Баспа 2 кітап. Психологиялық білім. 2000 608 б.
39. Немич т.б. «Жүйелік - психикалық дүрбелеңдік жағдайы». Л.:Ленинград, 1983 – 167 б.
40. Никифоров А.С. «Өміріміздегі эмоциялар». М.: «қазіргі Ресей», 1974 272 б.
41. Никифоров А.С. «Адамның бақылаушылығы». Л.: 1989 94 б.
42. Жалпы психология пед. Инст. Студ. Арналған оқу құралы. О – 28 А.В. Петровкий, А.В. Брушлинкий, В.П. Зинченко және т.б.: - М.: Просвещение, 1986 464 б.
43. Балалар психологиясының очерктері. Божович Л.И. ред. және Монтьтің ред. Арошевский М.: АПНРСФСР баспасы, 1950 – 346 б.
44. Петровский А.М. Арошевский М.Г. Психология ЖОО студенттеріне арналған оқулық. М.: - Академия, 2000 512 б.
45. Прихожен А.М. Балалар мен жеткіншектердің қобалжушылығы: психология табиғаты мен жас ерекшелік динамикасы. – М.: МПСИ: Воронеж: НПО «Модек» баспасы 156 - 164 б.
46. Психологиялық сөздік. А.В.Петровкий, М.Г. Арашевский. – М.: Политиздат, 1990 994 б.
47. Рогов Е.И. Білімдегі практикалық психологияның қолданбалы кітабы, - Владос, 1996 53 – 29 б.
48. Рубинштейн С.Л. Жалпы психология негіздер. СПБ. Питер, 200 – 720 б.
49. Рыбалко Е.Ф. Жас ерекшеелік және дифференциялды психолгия: Оқу құралы. – Л.: ЛМУ, 1990 – 256 б.
50. Симинов П.В. Бейне теориясымен эмоцияның психофизиологиясы. – М.: 1970.
51. Симинов П.В. Эмоционалды жағдайдың классификация – сөйлеу, эмоциялар, жеке тұлға кітабы. Л.: 1978
52. Столяренко Л.Д. Психология негіздері. – Ростов Н/Д.: «Феникс» баспасы. 1997 736 б.
53. Спорттағы стресс және үрей: Халықаралық ғылыми статьялардың жиынтығы. Ю.Л. Ханин құрастырған. – М.: Физкультура және спорт, 1983 288 б.
54. Үрей және қобалжушылық. В.М. Астапов. – СПБ.: Питер. 2001 – 256 б.
55. Фрейд З. Психоанализге кіріспе. Фрейд туралы очерктер авторлары Ф.Биссин және М.Арошевский. – М.: Ғылым, 1989 250 – 263 б.
56. Фрейд З. Қорқыныш.- М.: 1927
57. Хекхаузен Х. Мотивация және әрекет. Неміс ауудармасы В.М. Величковский аудармасы. – М.: Педагогика, 1986 244 – 250 б.
58. Эксперементальды психология. Поль Фресс және Жан Пиаже құрастырған. – М.: Прогресс 1957 64 – 70 б.
59. Тереңдетілген психологияның энциклопедиясы. 1 том: З.Ферейд өмірі, жұмысы, мұрасы. А. Боговиков ред. – М.: ЗАОМГ Менеджмет, 1988 520 – 532 б.
60. Психологиялық тестер энциклопедиясы, жеке тұлға, мотивация, қажеттілік. – М.: ООО «АСТ баспасы», 1997 300 б.
61. Якобсон М.П. Оқушының эмоционалды өмірі. – М.: Просвещение, 1966 – 291 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
1 Бөлім. Бастауыш сыныптағы оқушының психикалық дамуының ерекшеліктері.
1.1.Бастауыш сыныптағы оқушының жеке ... ...... жеке ... ретінде дамуының негізгі
кезеңі.............11
2 Бөлім. Бастаушы сыныптағы оқушысындағы эмоционалдық жағдайының
көрініс табу ерекшеліктері
2. Эмоционалдық ...... ... ... ... оқушының эмоционалдық
жағдайы...........................30
3 Бөлім Оқушылардың эмоционалдық жағдайының ... ... ... ... ... ... Елдегі әлеуметтік – ... ... ... ... ... өте маңызды мәселелер
туындап жатыр.
Қазіргі ... ... ... оқитын балаларда оқу мәселесіне
байланысты әр түрлі эмоционалдық жағдайлар ... ... ... Осындай
жағдайлардың бірі қобалжушылық болып табылады.
Балалардың жағымсыз эмоционалдық жағдайы, олардың бірі ... ... ... қаболжушылық сезімін тудырады, кейіннен ол ... ... ... ... ... ... Осы даму жолында
баланың қажеттіліктері көрініс табады – оның талпынысы, тілектері, ниеттері
және де олардың ... ... ... мен ... ... ... табылады. Сонымен қобалжушылық баланың қажеттілігі мен
талпынысына және де оқуының жемісті болуына да әсер ... ... да ... ... психологиясының зерттеу пәні болып келген.
ХХ ғасырдың басынан шетелдік және отандық психологияда бірқатар теріс
эмоционалдық жағдайлар, ашу – ыза, ... ... ... психикалық ыңғайсыздық, стресс және дистресс ... ... ... актуальды болып табылады.
Қобалжушылық жағдайды зерттеушілер өте көп болды, олардың ... және ... ... Э.Э.Фромм болды. Сонымен қатар
С.Кьеркегор, Л.Г.Сэразон, Х.Хекхаузен, ... ... ... және ... да ... ... мәселесіне гумманистік бағыттың психологтары да бет
аударды – К.Роджерс, А.Маслоу және т.б. ... ... ... ... ... нейрофизиологтарының еңбектерінде де қарастырылды, И.М.Сеченовтың,
И.П.Павловтың және В.М.Бехтеревтің еңбектерінде кездеседі.
Жалпы психологияда эмоционалдық ... ... ... П.Я.Гальпериннің, В.К.Вилюнастың, ... және ... ... ... ... теориялық негіздері қарастырылады.
Қазақстанда төменгі сынып оқушыларындағы ... ... орыс ... ... ... (1999), М.С.Искакова (2001)
айналысқан, олар сөйлеуі бұзылған ... ... ... ... сынып оқушыларындағы қобалжушылық деңгейін орыс тілінде
оқыту арқылы зерттеген, М.В.Кузубова (1999), ал ... ... ... ... М.С.Искакова (2001) болып табылады.
Қобалжушылық, тұрақты білім ретінде адамның Мен – концепциясымен,
«Қатысты - ... ... ... ... ... кедергі
жасаушы, өзінің уайымдарына көңіл аударумен тығыз байланыста болып келеді.
Қобалжушылықтың ... ... ... оның ... мен ... ... ... табылады.
Қобалжушылық – жеке ның өзіндік өміріне қажет деп ... ... ... ... көрініс табады.
Қобалжушылық – жосықсыз болып табылады, өйткені сыртқы әлемнен бөлек,
«Мен» қабылдауы ... ... ... ... соққы береді.
Ауыр клиникалық ... ... ... ... ... де
байланысты болып келеді.
Әр түрлі жас кезеңдегі балалардың қобалжушылығы зерттелуде, бірақ
Қазақстанның төменгі сынып оқушылары ... яғни ... ... ... оқитын оқушылар санының артуымен байланысты оқу ісіне қатысты
эмоционалды көріністерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Сонымен, Қазақстанда осы деңгей дамуындағы психологиялық зерттеулердің
таңдалуына қажеттілік туындап отыр және де қазақ тілінде оқитын ... лық ... ... ... ... ... аудармасы мен оған бейімделу қалыптасуда.
Зерттеу обьектісі – қазақ тілінде оқитын төменгі сынып оқушыларындағы
қобалжушылық деңгейінің эмоционалдық ... пәні – ... ... табу ... және ... ... төменгі сынып оқушыларының оқу ісімен байланыстылығы.
Зерттеудің мақсаты – ... ... ... төртінші сынып
оқушыларындағы эмоцияның жеке лық және реактивті қобалжушылық ... табу ... ... ... ... пәні мен ... ... гипоттезаны негіздеді: Төменгі
сынып оқушыларының эмоционалдық көрсеткіштері, жеке білімділік және іскерлі
үлгерушілікке байланысты бола отырып, оқушының тұрақты мінез – ... ... ... ... ... ... анализ жүргізу, эмоция мәселелеріне, жеке басқа,
жағдайға байланысты қобалжушылыққа, ... ... ... ... ... ... ... тоқтау.
2. 4 сынып оқушыларының жекелік және жағдайға байланысты
қобалжушылықтарының эмоциялық ... ... 4 ... ... ...... адаптациялық
әдістемесін жүргізу.
4. Жекелік және жағдайға байланысты қобалжушылықты анықтап, оның
оқыту және тәрбие факторларымен байланыстылығын көрсету.
Жетектеуші ой: балалардың ... ...... ... ... ... іскерлікпен байланыса отырып оқыту ... әсер ... ... ... ... ... ... жағы отандық психологтар ... ... ... ... П.К.Анохин және т.б. есімімен
байланысты. Олар қобалжушылықтың өзіндік күші бар, оның ... ... ... бір формасы бар деген. Ал жаңашыл шетелдік психологтар
Э.Гельгорн, К.Хорни, Ч.Д.Спилбергер, ... ... және ... ... ... ... ол шарасыздықты
анықталмағандықты білдіреді. Ішкі ... ... ... ... процестің дамуына әсер етеді.
Зерттеудің қайнар көздері – психологтар, ... ... ... жөніндегі еңбектері, басылымдар,
журналдар, авторефераттар.
Зерттеу әдістері: қобалжушылықтың ... ... ...... әдістемесі бойынша психологиялық эксперимент.
Бақылау, әңгіме, анкеталау, математикалық және ... ... ... ... ... ... ... психологиялық, педагогикалық, медициналық әдебиеттер
зерттелді. Қобалжушылық ... ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін принциптер ... ... ... этап бойынша бағдарлама құрылып жалпы мектеп базасында зерттеу
процедурасы құрылды, әдістемелер талқыланды.
3 этапта ... ... ... анализделініп,
жүйелендіріліп, жалпыланып орындалды.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы мен ... ... ... ... қобалжушылық деңгейі оқыту барысы мен оқу іскерлігінің
жетістігімен байланысуымен ерекшеленеді.
Зерттеудің ... ... ... ... арқылы балалардың эмоционалдық құрылымын қалыптастыруға және
балалар ... ... жаңа ... және педагогикалық
қолайлы жолдарын, принциптерін табуға болады.
Қорғауға келесі мәселелер ... ... ... оқушыларында қобалжушылық түріндегі эмоциялық
көріністер байқалады. Ол ... ... ... ... және жеке ның ... тепе – тең ... анықтау;
2. Қобалжушылық іскерліктің дамуына, мінез – құлық мотивтеріне және
іскерлік қорытындыларын ... ... ... ... ... ... эмоционалдық жағдай. Ол мінез –
құлыққа жеке ның ... әсер ете ... ... ... ... әсер ете ... ... психогендік
ауруларға әкеп соқтырады.
Нәтижелердің анықтылығы және дәлелділігі.
Зерттеу Шымкент қаласының № 26 ... ... ... ... 4 ... оқушыларына жүргізіледі. Эскпериментте 73 оқушы қатысты.
Апробациялық зерттеу ... М. ... ... ОҚМУ 2008 ... ... ... ішілік конференциясында және психология
кафедрасының мәжілісінде қаралды.
Жұмыс ... ... ... ... 3 ... ... ... тізімінен және қосымшлардан тұрады. Текстте
кестелер мен таблицалар қолданылған.
1.Бөлім. ... ... ... ... даму ... Бастауш мектеп жасындағы жеке лық қалыптасу.
«Төменгі мектеп жасындағы жеке лық ... ... ... ... ... кезде де психологияның пәні болып ... ... ... баланың жеке лық ерекшеліктерін М.Ф.Морозов, С.Л. ... ... С.Л. ... Д.Б.Эльконин, Е.А. Шестаков, Л.И. Божович және
т.б. қарастырды.
Мектеп өмірінің бастапқы кезеңін 6 – 7 ... 10 – 11 ... (І – ІV ... ... ... Төмендегі мектеп жасында балалар
дамуында маңызды даму резевтері көп.
Оқыту барысында сынып балаларында жасына сай және орта ... ... ... ... ... ... (13)
Бірақ, баланың жеке болып қалыптасуы әр түрлі жолдармен жүреді.
Біріншіден оның ... ... ... ... ... оның ... педагогикалық әсеріне байланысты. Кішкентай оқушылар көбінесе ... ... ... ... ... ... оқу әрекеті жетекші ... ... ... үшін ... ... ... көп орын алады, олар баланың ... ... ... ... ... ... ... (34) эксперименттік зерттеулері бойынша, 1сынып
оқушыларын интелектуалды белсенділікті, ойлы ынталылықты көп қажет ететін
білім ... ... ... ... ... ... ... қызықтырады. Балалар, оларды ойландыра түсетін жаңа – жаңа
материалды қарастырғанды ... ... ... сөйлем, сөз, ойландыратын
тапсырмаларды құрауға берсе сол ... ... ... ... ынтасы қиын күрделі тапсырмалар орындауға бағытталған.
М.Ф. Морозовтың зерттеулерін жалпылай отырып, оның эксперименттері
және бақылауларын ... ... ... ... ... ... ... оқу
жұмыстары мен бәріне зор ықылас танытады, бірақ соның ішінде ... ... ... көп ынталанатынын, ойландыратынын және оларға
жаңа білім беретінін ... ІІІ – ІV ... ... көбінесе
фактілерді түсіндіру, олардың қарым – қатынасының себептік құрылымдары оқу
барысында нақты заңдылықтар қызықтырады.
Төменгі сыныптың соңында балаларды жеке ... ... ... ... оқушыларда бұл тұрақты қызығушылық тудырады.
Егер төменгі сынып ... ... ... онда ... ... ... қатынас жаман жағына өзгереді. Бұл өзгеріс шамамен 3 – ... ... ... ... ... ... ... және функциясы
әбден жетіледі – ес логикалық түрде, зейін ерекше тұрақты, интелектуалды
операциялар абстрактты және ... ... ... ... ... және күшті қажеттілік болып табылады.
ІІІ – ІV сыныптарда мінез – құлықтың және іс - ... ... ... ... әлсірей бастайды. І – ІІ сынып оқушыларының
қажеттіліктері мен талпыныстары, ... ... жаңа ... ... Дегенмен ІІІ – ІV сыныптарда ... бұл ... өз ... ... ... қажетті сезімін тудыратын бастапқы
кездегі жаңа және ... ... ... ... және ... деген жағымды қатынасын төмендететін
тағы бір себеп бар. Ол мұғалімдер мен ... ... ... – құлықты қалыптастыруды міндет етіп қоймауы.
Орыс педагогтарының арасында дағдыға ерекше ... ... Ол ... ... ...... ... қарастырумен
қатар, оны мінездің ерекше компоненті деп есептеді. Мысалы С.Л.Рубинштейн
былай ... ... бір ... ... ... ол ... адамгершілігіне әсер етіп, оның мінез – құлқынан орын алып,
дағдыға айналады. Дағдыға айнала отырып, ол ... ... ... ... ... ... ... еріксіз көндіру арқылы
емес жаттығу арқылы, жағымды мотивтерді қолдану арқылы ... ... ... ... ... ... анықталды. Егер ересек
адам баланың өзіндік белсенділігін жұмылдыра алса, онда осы іс - ... және ... ... ... ... ... ... мінез
– құлықты меңгерумен қорытындыланады.
1. Ол ... ... ... сай ... ... ... – құлықпен қорытылады.
2. Балада сапа формасы мінез – құлыққа сай жаттығу процесін жүргізу
кезіңде орындалады.
3. Меңгерілген мінез – ... ... мына ... ... ... бала сол ... – құлыққа үйренсе, екіншіден – егер осыны өзі
іштей қаласа.
4. Балада тұрақты құлықтық – ... сапа ... ... ... мінез – құлық сферасында (өрісінде) ... ... ... ... ... біріншіден, бұл мінез - құлықтың сапасы
қажеттілігімен сәйкес келсе; екіншіден, бұл мінез – ... ол үшін ... ... ... болса тұрақты болады.
Төменгі мектеп жасында баланың еріксіз мінез – құлық сферасында көп
өзгеріс болады. Мектепке бару ... жаңа ... ... оның мінез –
құлық және іскерілік сферасы едеуір даму жолын өткізеді.
Л.С. Выгодский айтуынша ... ... және ... ... ... ... ... бала дамуында ерекше болып
табылады және бала дамуындағы психикалық процестер мен ... ... ... бала еркінің даму негізі оның ересектер ... ... ... ... сол мақсатты өзі де қоя білуі, өз мінез
– құлқын, іскерлігін басқара алушылығына ... ... ... өту оның ...... ... ғана ... танымдық, психикалық процестерін қалыптастырады.
Білімді меңгерудегі мінез – ... еркі ... ... зерттеу
жүргізген Д.Б.Элконин және оның қызметкерлері. Олар былай ... ... ... іс – ... ... ... ... тиіс,
екіншіден оқушылар өзін - өзі ... ... ... ... оқу ... бастапқы кезде есте сақтау ерікті және әдемі
түрде жүргізіледі. Ол басқа ... ... ... ... түрін қалайды.
Төмендегі мектеп жасындағы балалар өздерінің ойлау процесін нашар
басқарады. (43) Олар ... ... ... тез ... ... Өз
ойларын соңына дейін жеткізе алмайды.
Л.С. Выгодский мен оның оқушыларының сансыз ... ... ... ... ... ... ... процесі мен функциялары
сыртай жанама түрге ие болды. Бұл психикалық процестерді саналы ... үшін ... сол ... ... ... ... керек.
Сондықтан төменгі сынып оқушылары естіген нәрселерін артынша қайталап, ... ... ... ... Бұл ... ... баланың сүйеніп ойларын
ұйымдастыратын сыртқы әдіс болып тұр (30).
Сонымен төменгі жастағы ... ... ... ... ... ... еріксіз іс - әрекетінің арқасында ... ... ... ... ... бар ... ... іскерлікке айналады: есте
сақтау – ойында қалу – ... ... ...... ...... әрекетіне т.б. Бұл өзгерістерді қорытындылай келе мынаны
көрсету керек, бұл ... ... ... ... егер оқу
барысы жеткілікті түрде дұрыс ұйымдастырылған ... ... ... – ІV ... ... ... толық қалыптасқан болады. Бұл
жастағы баланың дамуына оқу барысындағы еңбек әрекетіндегі жоғарғы табыстар
ерекше әсер етеді.
Бұндай мотивацияның жоғарылауы, баланың одан әрі ... екі ... ... ... ... ... тұрақты жекелік ... – ол ... ... ... жетуге ұмтылады; екіншіден бұл
баланың басқа да қабілетінің тез ... әсер ... ... жету ... екі жекелік құрылым әсер етеді: өзін - ... және ... ... ... оқушыларында өзіндік бағалаудың үш түрі ... ... және ... бағалау балалар, белсенді, сергек, тапқыр, ... ... Олар ... өз ... ... қызығушылықпен қарап өз
бетінше табуға тырысады. Өз мүмкіншілігіне сай тапсырмаларды ... - өзі ... ... төмен балалар өте ... ... бәрі ... ... оқушыларының өзін - өзі ... ... ... ... ... кейін жеке лық іс - әрекетке
әсер етіп, жекелік қасиеттердің қалыптасуына әсер етеді.
Төменгі сынып оқушыларының өзін - өзі ... ... ... ... ... ... ... білініп
тұрады.
Өзін - өзі бағалаушылығы жоғары балалар өз мүмкіншіліктерін жоғары
бағалайды. Олар өздерінің шамасы келмейтін тапсырмаларды ... ... ... ... ... - ... ... балалардың сипаттамасы.
Төменгі мектеп жасында нақты жағдайлы өзін - өзі бағалаушылықтан
(өзінің ... ... ... ... ... ... ... өзін - өзі бағалаушылығы, қабілеті мен іс - әрекетінің
үлгісі ретінде болжанады.
Қыздардың өзін - өзі бағалаушылығы. ІІІ сыныпта да, ІV ... ... ... ... Бұл қыздардың тәртіп әрекетінің (орындаушылық,
талпыныстылық) мектеп талаптарына сай келуімен түсіндіріледі.
Төменгі ... ... өзін ... ... ... – қатынасы кезінде қалыптасады және коррекцияланады. Әдетте бұл
баланың өз ... ... ... анықтайды, өйткені олар өзін
бағалаушылығы белсенді адекватты ... ... ... ... ... балаларға қарама – қарсы пікір білдіреді. (10)
Баланың топтағы немесе коллективтегі тартымдылық ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар оның топтағы,
жүйедегі құрдастарымен қарым – ... да ... сай ... жас ... (І - ІV ... баланың жеке мінез
– құлқының қалыптасып, бекітілетін кезеңі ретінде қарауға болады.
Төменгі ... ... ... бір – ... ... ... ... болады. Бұл кезеңдерде балалардың коллективтік
байланыстары, ... ... бір – ... деген талаптары,
бағалаушылықтары ... ... жеке лық ... ... ... деген шарттары қалыптасады, жаңа өнегелі
сезімдері және қажеттіліктері пайда ... оқу ... ... ... ... ұмтылушылығын тудырады.
Негізінде балалық қатынасқа жататын әрекет біртіндеп оқу әрекетіне
айнала бастайды: ... ... ... және ... ... ... сынып балаларында жекелік қоғамдық бағыттаушылық, басқа
балаларды сынып жұмыстарымен қызықтырушылық пайда болады.
Бастапқыда төменгі ... ... ... бағытталушылығы, оның
құрдастарының ортасына ұмтылуымен, бір істі ... ... ... ... ісін ... ... Бұл арқылы төменгі сынып
оқушыларының еліктегіштігі көзге түседі.
Бірақ бұл бағыттаушылық уақыт өте келе жаңа дамыған формаға ие ... ... ... бір бүтіннің бір бөлігі ретінде сезіне бастайды.
Е.А.Шестакованың зерттеулері бойынша І және ІІ сынып оқушыларына мұғалімнің
бүкіл сынып ... ... ... ... екені анықталады. Дегенмен,
бұл ІІІ - ІV сынып оқушыларына бұл басқаша әсер ... олар ... ... ... Бұл кезде балалар арасында ... ... ...... туындайды. ІІІ - ІV сыныптарда
оқушылар жолдастарының әрекеттерін ... ... ... ... ... ... пайда болған қоғамдық бағыттаушылық
арқасында, олар белсенді түрде топтағы өз орнын ... өз ... ... ... ... ... оқушының бұл талпыныстарын қанағаттандыру үшін, ол топтың
пікірімен санасуы, сол топтағы қабылданған қағидалар мен ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың өнегелі
сезімдерінің қалыптасуын білдіреді.
Төменгі мектеп жасындағы басты жаңашылдықтар, осы ... ... жаңа жас ... дамуына, орта мектептік жасқа өтуіне қажетті ... ... ... ... ... ... жасындағы танымдық өрісінің дамуы,
балада шындыққа ... жаңа ... ... ... ... ... ауысуы.
Ал, екіншіден, баланың қажеттіліктерінің аффекті деңгейінің жаңадан
құрылуы, ... ... ... ... және ... ... басқаруы.
Үшіншіден, баланың мінезінің негізін қалайтын, ...... ... формаларының қалыптасуы.
Соңында, бұл төменгі мектеп жасындағы оқушының қоғамға бағыттала
дамуы, өз ... ... ... ... ... өз
орнын таба білуі, солардың қойған қулық ... ... ... Эмоция баланың жекелік дамуындағы негізгі этап ретінде.
Эмоция сөзі, латынның еmovere, ... ... ... ... ... өте бұл ... ... шамамен өзгерген, қазір эмоция ... ... ... ... ортадан шығатын) және эндогендік (өзіндік
органдардан ұлпалардан шығатын) сигналдарға жауап ... ... ... ... ... айқын физиологиялық өзгерістерді алып жүретін,
сезімдер реакциясының жалпыламасы. (15,31,37,42,18 ... ... ... ... ... ... заттары мен
құбылысын көрсетпейді, сол заттар мен ... адам ... ... ... ... таным процесінің формасы болса да, ол санамызда,
сол зат ... ... ... ... – ой ...... объективті (әділ) өмір сүретін құбылыс.
Бұның диапазоны мен формалары өте кең. Қауныш және ... ... ... ашу және ... ... және ... үрей және
түңілу – осының бәрі әртүрлі эмоциялық күйлер.
Эмоция – мотивация мен әуестенушілік, талаптанушылық ... ... ... ... ... байланысты. Элементарлы эмоциялар
адамға ерте ... ... ... тән. ... ең ... дүниеге жылап
келуін эмоционалдық өмірінің ең алғашқы басқышы деп есептеуге болады. Әрбір
адамның ... ... ... және бір мөлшерде жұмбақ. И.Канттың
ұсыныстарына қарай эмоцияны «стеникалық» ... ... - ... ... ... ... қамсыздандыратын, астеникалық
(а жалғауы қарсылықты білдіреді) – ... ... ... ... ... босаңсытатын, мақсатқа жету жолында қиындықты
жеңуге кедергі келтіретін, етіп бөлуге болады. Осы классификацияны отандық
ғалымдарда мойындайды.
Стеникалық эмоцияға, қуаныш, ашу, ыза ... ...... ... ... және астеникалық эмоциялар адамның саналы бағалауына қарай
жағымды және жағымсыз ... ... ... көп ... ... ... күй, құштарлық және аффект деп білдіреді.
Көңіл–күй – бұл қатты білінбейтін, тұрақты эмоционалды қалып. Көңіл ... ... ... ... қобалжулы немесе жабырқаңқы, салтанатты немесе
көңілді болуы мүмкін. Бұл ... ...... фоны ... – күшті және терең ұзақ мерзімді эмоциялық қалып. Құштарлық
адамның ойы мен әрекетінің бағытын басқара ... ... ... ... – бұл ... ... эмоцияның қарқынды жарқ ететін ашу,
ыза, шаттық үрей т.б. көрінетін, ... ... ... ... түйсік секілді – шындықты бейнелеу формасы.
Сондықтан адамның уайымсыздануы, басқада психикалық әрекет секілді,
тәуелсіз, және ... ... И.П. ... көрсетуі бойынша үлкен мен сыңары жарты шарлары
қабығының «қайнар күші» болып есептеледі.
П.К.Анохин 4 негізгі факторды көрсетті, олар эмоцияның ... ... ұзақ ... «ұю ... ... ... ... болады, артынша аурудың дамуына әкеп соғады.
1 . Берілген жүйке клеткаларының қозуының биологиялық оптимумына
(жақсы жағдайлар ... және ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейін «құлыптау» немесе оның ұзақ уақытқа созылуы,
2. ... және ... тыс ... ... элементтерін, жүйке
құрылысына одан әрі немесе кең көлемді енгізе;
3. Қан ... ... ... ... ... ... жүйке элементтерін «қамшылауға» әкелді, және ... ағым ... ... ... ... ... ауыстырады.
4. Қоршаған орта факторларының бас ми сығарларына әсер ету ... асты ... ... ... және ... кеңіген
сигналдармен байланысты қалыптасады. Осы кезіңнен ... ... ... ... бұзылған, психологиядық комплекске айналады.
П.К. Анохин пікірінше адамға жағымды эмоцияналды сфера қалпын туғызу
үшін «жағымсыз эмоция тудыратын стимулдарды ... ... ... ... мен эмоция арасына жағымсыз эмоцияны болдырмауға ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік жұмысқа да
кіреді, эмоция мәдениетін қалыптастырады.
Қалыпты өсіп, келе жатқан нәресте өте эмоцияналды. Ол үшін ... ... ... аз ... оған ... ... ... және
маңызды болып тұрады. Ересектер тарапынан көп көңіл ... оған ... ... ... ... ... әсер етуі мүмкін. Нәресте
жанұядағы психологиялық жағдайды ықыласпен қабылдайды, қоршаған ... ... тез ... ... ... ... ... Ол қайғыға
ортақтаса біледі, және жаны аши ... ... өте келе ... ... қолдап, нәрестенің осал, нәзік, таза, мөлдір эмоцияналдық
өмірінің құламауына ... ... ... бір ... мен, ... егер ... бір ... алып
кетеді, қорқыту, ұрып шошыну эмоцияналды сферасының құрылуына ... ... ... ... ... өзіне деген сенімсіздікті, қорқақтығы,
қараңғыдан, жалғыздықтан қорқуды қалыптастырады.
Біздің эмоцияналдық қалпымыз аз өмір сүретін, жұмыс істейтін, ... дем ... ... және ... ... ... да
байланысты.
И.Гете былай жазды: «Түстер адамның жанына әсер етеді: олар ... ... және ойды ... ... ... да, ... да,
мұнайта да алады»
Сонымен, эмоция – біздің әрқайсысымызға тән жақсы, жаман психологиялық
реакция тудыратын, біздің ... және ... ... және
рахаттануымыз. Эмоция бізді жаңашылдыққа, көңіл ... ... ... ... ... ... ... біздің психологиялық іскерлігіміздің, біздің «меніміздің» бір
бөлігін құрайды. Оның сипаттамасы ... орта ... ... ... ... мен байланыстылығы бізге көбінесе біліне бермейді.
Мидың бөліктері мен ми жарты шарларының арасындағы кең екі ... ... мен ... ... ... ... (40)
Эмоциональдық қалып вегетативті жүйке жүйесі және ішкі секреция
біздерінің функциясының ... ... ... қозу ... ... ішкі ... өзгерісі ұзақ мерзімге созылса, оның қорытындысы ішкі ... ... ... әкеп ... ... ... Көбінесе
жағымсыз эмоциялар ауруға әкеп соғады, жағымдысы, қанағаттану мен рахатқа
бөлеп, еңбекте табыс ... ... ... Л.С. Выгодский көптеген шетелдік
және отандық психологтардың еңбектерін анализдей ... ... ... орта ... ... ... бар екенін айтты. Ол
эмоцияны былай түсінді: «Эмоция қиын қыстау ... ... ... оның
қорытынды нәтижесі, әрекет деп түсіну керек»
Эмоцияналды сферада адамдар арасында ерекше анық жекелік өзгешеліктер
байқалады.Оның жеке лық ерекшеліктері, ... оның ... ... ... мен сезімде жарық көрінеді.
Жеке ның эмоцияналды сферасындағы негізгі өзгешеліктер: оның адамилық
сезімдеріне, оның басқа объекттерге бағытталуына байланысты. Адам ... ... ... кезінде оның дүниетанымдық, идеялогиялық,
сонымен қатар өмірге деген, ... ... ... көрінеді.
Жеке ның эмоцияналдық түр ерекшелігі былай көрінеді:
1) жоғары немесе әлсіз эмоционалдық қозу;
2) жоғары немесе төмен эмоцияналдық ... қозу мен ... ... ... темпераментін
сипаттайды. Бірден тұтанып және тез басылатын, сонымен қатар сезімі бірдей
жанбайтын, бірақ ... соң, тез ... ... бар. Одан ... ... және ... ... және оның тереңділігіне қарай
бөлуге болады.
Эмоцияның дамуы, бүтіндей жеке ның дамуымен үздіксіз байланысты.
Адамның даму кезінде көрінетін эмоция мен ... ... ары ... әсер ... ... өздігінен дамымайды. Оларды өзіндік даму тарихы
болмайды: жеке ... ... ... көзқарасы өзгеріп, іскерлігі
қалыптасса, бұл ... әсер етіп ... ... ... ... ... ... эмоциядан эмоция дамымайды. Белгілі бір кезең кезіндегі сезімдер
болып өткен кезеңдегі сезімдер, ... ... ... ... ... ... сезімдер ескі, әлсіреген сезімнің орнына келеді. ... ... бір ... ... орнына жаңасы келген кезде, ... ... ... де ... ... Бірақ сезімнің бір кезеңнен
екіншісіне өтуі жеке тулғаның бүкіл дамуымен ... ... ... ... ... ... нәрселердің мазмұнын
сиппатайды, «суреттейді». Эмоцияның ... ... ... ... – оның ... ... шешу ... қажетті қажеттіліктерді
қанағаттандыру үшін негізгі пастулатынан орын алуы – ... ... бұл факт ... ... ... танымдық
процестерге спецификалық қатынасының жағдайын бейнелейді.
Екіншіден, ол жетерліктей анық; ... ... ... тұрақтылықпен туындап отырады.
С.Л. Рубинштейн психикалық ... ... ... ... ... ... психикалық процестер – бұл тек танымдық
емес, ... ... ... ...... процестер: Олар
құбылыс туралы білімді ғана білдірмей, оған деген қатынасты білдіреді; Онда
тек құбылыс көрініп қана ... ... ... оның ... мен ... ... ... Бұл өзіне екі бір – ... ...... ...... және ... ... және
«аффективтілік» осының ішінде біреу басымырақ көрінеді» (1957 ж. 264 бет)
Сонымен «шын эмоцияда» «аффективті» ... бар ... ... ... ... бір сәті және бір ... деп көрсетуге болады,
және бұл бөлік көрсетуді С.А. Рубинштейн міндетті деп есептейді (1946 ... ... ... ... ... ... ... эмоцияналдық құбылыс өзіне үнемі екі ... бір ... ... ... ... ал ... ... эмоцияналдық қобалжушылықты.
Эмоцияналды әсерленушіліктің туындауы, басқа эмоционалды
әсерленушіліктің туындау ... б.т., ... егер ... ... көрінсе, олар бірге туындай отырып, адам санасында араласады (адам
қатты қуанып ... оның ... күйі ... ... ... (9).
Егер мотивке ешқандай кедергісіз жетсек, әсіресе ... ... қол ... – біз ... ал күтпеген кедергілер кездесе – біз
жағдайға ... ... ... ... ... ... ... эмоцияның табысқа жетуге керісінше болуы
жағдайда байланысты туындайтын көрсетеді.
Макк Дауголлдың көрсетуінше осы секілді кез – ... ... ... ... ... ...... эмоциясын
әмбебаптылығынан туындап отырады және де ... ... ... ... ... – ақ, ... ... пайдалы
заттарға бағытап, ағзадан зияндығын шығаруға бағыттайтын сол эмоцияларда
тәуелдігі, қайталауны – оның ... ... ... ... ... (1964) ... ... теориясы» эмоциянның
сәтті – сәтсіз болуын әсерленушіліктің физиологиялық механизмнің пайда
болуымен ... ... ... ... ... бағытталушылық ерекше
физиологиялық біліммен қамтамасыз етіледі.
Эмоцияның сәттілігі мен сәтсіздігі ... ... ... ... және осы – ... ... және алынған – сәйкестене
пайда болған екі әрекеттен күтілген эффект пайда болғандықтан сигналдайды.
Мак ... ... П.К. ... концепциясындағы теоретикалық жағдай,
эмоциялық сәтсіздік пен сәттілік әрекетін жалпы түрде сипаттайды.
ІІІ - ІV ... ... ... оқушылармен, мектеп табылдырығын енді
аттайын деп жатқан баланың психикалық түр ... ... ... ... ... сынып оқушысының эмоционалдық өмірінің сипаттамасы
еріксіз ұқсастау болды. Бірақ ... ... ... ... сынып оқушысы мен сынып «бітірушісінің» эмоциялық айырмашылығының
ең нақтыларын анықтауға болады. (32)
сынып ... бір ... ... мектеп талаптарын орындауға тиіс,
соның нәтижесіне сай мұғалім баға қояды, сынып ... ... ... ... ие болады. Осының барлығы балаға ... ... ... мақтаудан туындайтын қуаныш,
қайғыру, өзіне көңіл ... ... ... ... уайымдауы және т.б. тапсырманы орындау кезіндегі сәтсіздік
кейбір балаларда ... ... ... деген, мақтау естіген жолдастарына
ықылассыздықты тудырады, мұғалім мен сыныпқа қиянат ... ... ... бұл ... ұзақ ... ... және бала ... қолдауын
қажет етсе, бұл әдетте оның сыныпта немесе үйдегі лайықты орынға ие ... ... ... ... ... ... әсер етеді.
Бұл жағдайда бұндай тапсырмалар, әсерленушіліктін, толқудың өзіне деген
сенімсіздіктің, табысқа жету жолындағы қуаныштың, тапсырманы орындау одан
әрі қалай ... ... ... ... ... оқушысының жазбаша бақылау жұмысы және ауызша сауалнама
кезіндегі әсерленушілігі, оның сәттілік пен ... ... ... білдіреді.
Әсіресе бірінші сынып оқушыларына бөлектеу құбылыстар ... ... ... Төменгі сынып оқушыларының эмоционалды қимыл әрекеттері, олар
спектакль көріп отырған кезде айқындау байқалады: бұл ... оның ... ... ... ... сәтсіздік кезіндегі бірге
қайғыруы, табыс кезіндегі қуануы;
Қозғалғыштың, әртүрлі жесттер, қорқыныштан ... ... ... ... ... ... ... ерекше әсер етіп, оның
эмоционалды құбылыстары қалыптасады. Бұл сол сәттердегі, оның ... жаңа ... ... ол өз эмоцияларын ұстамды көрсете
алады – ... ... ... ... ... көре
алмаушылық, ұстамсыздық сезімдері, ескерту естуіне алып ... ... ... ... ... ... дамиды: мысалы оның ызасы мен
тіркендігіштігі моторлық ... (ол ... ... ... Ашу мен ұялушылық қобалжушылықтары көбірек, дегенмен қоршаған
ортаға жұмбақтау байқалатыны айқын.
Сөйлеу мен ... ... ... ... ... ... мен ... сыныптағылар жанашырлықтың деңгейінің
арасында айырмашылық байқалады. Сондай – ақ эмоциясы анық байқалған ... ... 4-7 ... ... өз ызасын дұрыс бағалайды, бірақ қорқыныш
мен шошынуды 9 – 10 жастағылар ... ... ... ... ... және ... адамның эмоциясының жеке бөліктерін қабылдау
кезінде айтарлықтай қателіктер жіберді.
Алғашқы мектеп жасында балада ... ... ... ...
жолдастық сезім, сыныпқа деген жауапкершілік, ортасына деген жанашырлық,
біреудің әділетсіздігіін дұрыстамаушылық. Бұндай ... ... ... – егер ... эмоциясына бір қойған нормалары есіне түссе, ол сол
әсерленушіліктің ... ... ... мінез – құлық сияқты төменгі
сынып оқушыларының ... ... орын ... ... ... ... ... формада болады.
Күштірек әрекетшіл болып, әртүрлі іс - әрекет мотивтері кезінде дұрыс
әсерленушілік негізінде жатады ... ... ... ... ... ... дейінгі жастағы балалар секілді
қабаған иттер, бұқадан, тышқаннан, жыланнан қатты қорқады, ... ... ... ... ... оларға қорқуына жаңа себеп пайда болады.
Оған коллективтің және ... ...... ... ол туралы
пікірлері өте маңызды болады. Осыған байланысты бала бірқатар қорқыныштарға
ие болады: ол басқаларға күлкілі қорқақ, ... ... ... ... ... эмоцияналды өмірі жетерліктей әртүрлі. Мұндағы толқу,
спорттық ойынмен байланысты жолдастарымен қатынас, қуаныш пен ренішпен
байланысты, әдептілік ... орта ... ақ – ... керісінше әділетсіздігімен байланысты.
сынып оқушысы адам мінез – құлқындағы құлықтық шарттарды түсінеді.
Ауру адамға көмектесу, қарт ... ... ... ... аяушылық
білдіру, басқаларға ойыншығын немесе кітабын беру.
Мектептегі әртүрлі шеңбердегі ... ... ... ... ... сезімнің жақсы қалыптасуына қамтамасыз етеді.
Оқу процесі кезінде баланың сезім мазмұны өзгеріп, одан әрі ... ... ... Мектепке келумен қатар оның эмоциясы ... ойын ... оқу ... мен оның ... ... мен ... бағанының қатынасы, қоршаған ортаның өзіне
қатынасын анықтай бастайды.
Н.Л. Лейтес және П.М. Якобсонның ... 7 ... бала ... қорқыныш, шошынуын жиі дұрыс қабылдай алмай қалады. ... ... ... мен ... ... ... ... көріністеріне
еліктеумен сипатталады. Кейде қарым – қатынастың жағымды немесе жағымсыз
стилі балаға еліктеу арқылы ... – ІІІ ... ... ... ... ұстамдылық байқалады.
Бала күнделікті ... ... сай, ... ... сынып
коллективіне сай өз сезімін басқара алуы керек. ... ... ... ... ... ... бірінші сынып оқушыларына тән,
соңынан олар сөздікпен аусады.
ІІІ сыныпта мәнерлеп сөйлеу дамиды, интонация өзгереді.
І ... ... ... ... ... ... ... өзінің
ықыласынсыз, шарттарға бағынуына тура келеді, сонымен бірге бұл оның ... әсер ... ... ... ... ... күйі жарқын ширақ,
қуанышты. Бұл – эмоцияналды өмірдің осы жасқа тән нормасы.
Л.С. Славинаның зерттеулері бойынша кейбір оқушыларда осы жас ... ... ... ... ... зерттеу мәлімет бойынша,
бұл баланың өз қажеттіліктерін қанағаттандырумен сипатталады. Мысалы: жаңа
коллективте ... ... ... ... ие болу, жекелік қасиеттерін,
мүмкіншіліктерін көрсете алу, құрдастары тарапынан жақсы қарым - ... болу ... ... «Осы ... бәрі – деп ... ...
шамасы жоқтығы туралы ой болады өткір аффективі ... ... күй ... ашушаңдық, эмоцияналдық тұрақсыздық, адекватты емес,
күшті қарсы эмоционалды реакциялары кезінде көрінеді.
Үлгерушілігі нашар ... ... ... ... кейбір
эмоцияналды ерекшеліктер көрсетілді. Эмоцияналдық тұрақтылығы тән оқушылар,
оқуға деген ... ... ... ... бейім.
Үлгерімі төмен қобалжулығы жоғары деңгейде сезімталдығы көтеріңкі және
ұстамсыз балаларда көп жағдайда мұғалімге және ... ... ... ... Бұндай оқушылардың мінез – құлықтары көбіне ... ... ... жоғары сезімдері бара – бара терең, негізделген бола ... ... ... ... өнегелік сезімін сезінуі оның дос таңдауында көрінеді.
Ол досты кездейсоқ сыртқы жағдайына байланысты таңдамайды, (қатар ... үйге ... ... ... ... ... ... жақын
тартуына қарап таңдайды.
Оның бұл сананы ажырата ... ... онда тағы бiр ... ... ... ... ... әрекетшiлдiгi оның ... ... оқу, ... ойын әрекетiндегi әсер етуiне
байланысты оқушыларда жанашырлық сезiмi пайда ... ... ... әдiстердiң әсер етуi арқылы қалыптасады, соның iшiнде қолдаудың
маңызы зор.
Жанашырлық – бұл ... бiр ... ... ... басқалармен бiрге көру, сол адамға деген қатынасты бiлдiредi.
Жанашырлықтың дамуы өзiне ... ... ... 1-ден қайғысына ортақтасу (жан ашу, басқа адамның ... ... ... (сол адамның қайғысына көңiл ... ... ... да бала елiктеу арқылы үйренедi.
Елiктеу оның iс-әрекетi мен сезiмiн көшiрiп алу арқылы iске
асады.
Сезiмге елiктеу физиологиялық және ... ... ... ... қатар, коллективизм сезiмi де дамиды. ... ... ... ... ... артта қалушыларға
көмектесуге деген сезiмiн оятады.
сынып оқушысының құлықтық ... 3 даму ... ... ... ... балаларға тұрақтылық және әрекетшiлдiк, нақтылық,
жауапкершiлiк, қайрымдылық және кеңпейiлдiлiк тән.
Құлықтық сезiмi ... ... осы ... ... ... ... ... ғана.
Бұндай сезiмдерi төмен балалар, зерттеу ... ... ... оқу ... ... бұл сапалар құрдастарымен қатынас кезiнде
сирек көрiнедi.
Сезiмiн тәрбиелеу кезiнде ... ... ... ... ... ... керек. Сондықтан балада жеке лық құлықтық тәжiрибе
қалыптастыру үшiн мұғалiмнiң жүйеленген жұмысы ... ... ... ... тәжiрибесiн толықтырады және кеңейтедi.
Баланың жекелiк дамуының негiзгi этапы – эмоциялар – бұл ... тән ... және ... ... ... реакцияларымыз,
бұл бiздiң қобалжуымыз және ... ... ... ... ... бiздi ... өмiрге деген көзқарасымызды
қолдауға, қоршаған ортаға деген қатынасымызды орнатуға көмектеседi. ... ... бiр ... ... Оның ... сыртқы орта
әсерлерiмен, сигналдарымен, сонымен қатар ойлаумен темперамент ... Бұл ... ... ... ... ... ... эмоционалдық қалпымыз бiз өмiр сүретiн, жұмыс iстейтiн, еңбек
ететiн, дем ... ... және бiздi ... заттарға да
байланысты.
2 Бөлiм. Бастауыш мектеп оқушысы қобалжулығының негiзгi ... ... ... ... пәнi ... адам ... өмiрiндегi - өте кең тараған және әртүрлi реңi
бар, оны түсiндiруге тырысу да өте қиын.
Бұл психикалық қалыпты түсiндiруде ... ... ... бар. Олар көп ... ... ... ... отырып
түсiндiрiледi. Бiрақ үрей және қорқыныш сөздерiне анық және нақты анықтама
беру мүмкiн ... ... ... ... ... жағдайлар жекелiк
әсерленушiлiктi түсiндiрген кезде көп ... Оны ... ... ... анықтама беру қиын.
Ешқандай психологиялық мәселе қобалжулық ... ... мен ... ... ... жоқ. Егер 1927 жылы ... осы ... 3 ... ... 1960ж – 222, ал 1995 ж – 600-н
өткiздi.
Отандық ... ... ... ... пен 1990 жылдар аралығын қамтиды.
Көптеген жүргiзiлген зерттеулерге қарасақ бұл терминмен
аталатын зат, анық және ... ... бiр ... ие ... ... ... психиатрияда сияқты, қобалжушылықтың ... ол ... ... көп.
Бұл “қобалжушылық” терминiнiң көп ... ... ... оны ... ... әкеп ... ... факторлар арқылы туындайтын гепотетикалық “уақыт
аралық ауыспалы” және уақытша психикалық қалып;
Бұл әлеуметтiк қажеттiлiктер фрустрациясы; жеке iшкi ... ... ... ... және құрылымы; және мотивациялық
конфликт;
Бұдан басқа бұл ... ... да ... ... ... ... шиеленiседi.
Шынында бүгiнгi таңда психологияда, ... ... ... ... ... қарағанда сұрақтар көп.
Дегенмен қазiргi кезде ... ... ... ... ... ... Бұл осы мәселенi зерттеуге ... ... ... зерттеу кезiндегi қиындықтарға ... ... бұл ... ... ... ... ... жаңа арнаға бұруда.
Қобалжулық түсiнiгi психология тарихында, ең бiрiншi жеке ның
даму теориясымен тығыз байланысты. Ең алғаш рет ... ... З. ... және оның ... шәкiрттерi, сонымен қатар Э.Хромм,
К. Корни, Г. С. Салливан және т.б. да қобалжушылықты жеке ның ... дедi. ... олар оның ... ... ... ... ... себептерден көрдi.
“Психикалық қалып” психологияның тамырлы, тума түсiнiктерiне ... ... ... оған ... ... ... өзiне тән анықтама беру
қиын.
“Психикалық қалып” тәжiрибелi котегориялық мiнезге ие ... ... ... ең ... ... бiрi ... ... қалып мәселелерiн зерттеу, адам ... ... ... ... ашу жолымен толықтырылады. (28,39)
Дарвин мен Джеймстың үлесiне сыртқы психикалық қалыпты ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Джеймс
пiкiрiнше, психологиялық қалып психология ғылымының ... пәнi ... ... ... үрей, қорқыныш қалыптарын зерттеуде, ХХ
ғасырдың бiрiншi жартысында орыс ... ... ... ... ... және оның ... ... эмоционалды қалып
феноменологиялық түсiндiрiлумен қатар, оны зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Психикалық қалыптың
жалпы проблематикасын ... ... ... ... ... психоаналитикалық, психосоматикалық және т.б. бағыттар
қарастырылады.
ХХ ... ... ... ... ... ... тапсырмалары Д. Н. Левитовтың зерттеу монографияларында ... және олар ... ... ... ... оның өзiндiк психологиялық категориясын анықтап
және оның басқа категориялы ... ... ... ... ... ... ... беру;
3). Психикалық қалыпқа нақты феноменологиялық мiнездеме беру;
4). Психикалық қалыптың құрылымын, ... және ... ... ... ... ... iс-әрекеттегi, сыртқы орта талаптарына сай
өзгеру ерекшелiктерiн ... ... ... психикалық қалып психикалық
әрекеттiң жалпы функционалды ... ... және ... ... ... ... ... құрылымына
әсерленушiлiктiң белгiлi бiр бөлiгi және психикалық процестердегi нақты
өзгерiстер, жекелiк мiнез ерекшелiктерi және соматикалық қалып ... ... ... эмоцианың мәселелерiн жан-жақты және
жемiстi ... П.В. ... Ол ... ... ... жағымды және жағымсыз эмоцияның туындау себептерiн анықтауда
үлкен жетiстiк ... және ... ... ... ... ... ... анықтады.
Күштену мен қобалжушылық активтi ретикулярлық ... ... ... ... ... вегетативтi функциялардың
кейбiр өзгерiстерiнiң нәтижесiнде көрiнедi. Адамның психикалық қалпы тердiң
электролитикалық ... ... ... және бұл терi ... ... ... алғаш рет Қорқынышты 1944 жылы дат философы Серен
Кьеркегер (1813-1855) ашты. Өзiнiң ... ... ... көлемi жағынан
кiшiлеу, “Қорқыныш туралы түсiнiк” кiтабында жазды.
А.Й.Захаров пiкiрiнше қорқыныш, өзiн қорғаушылық ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесiнiң белгiлi бiр физиологиялық
өзгерiстерiмен сипатталады, ол пульс пен ... ... ... ... өт ... көп бөлiнуiне әсер етедi.(16,17,18)
Жалпы алғанда қорқыныш эмоциясы қауiп стимул әрекетiне жауап
кезiнде туындайды. ... екi ... бар, ... ... ... және
фатальды. Бұл өмiр, денсаулық, өзiн таныту, жекелiк және әлеуметтiк имандық
түсiнiктерiне қарсы тұратын өмiр құндылықтарының өлiмi мен ... ... ... ... ... ... бiр әсерленушiлiктi, шын немесе
елестету қаупiн көрсетедi.
Қауiп мағынасы, өмiрлiк ... ... ... ... ... ... өмiрiндегi тiтiркендiрушiлерге немқұрайлы
қарау нәтижесiне, қатерлi ... ... ... Әдетте бұл жағдайлар –
қорқыныш, ауру, конфликт.
Қорқыныштардың iшiнде ең кең ...... ... қайнар көзi – ересектер, баланы қоршашаған ... ... бала ... ... және т.б.) Олар ... ... туғызып, баланың эмоциялық қалпына әсер етедi. Нәтижесiнде
бала ... ... ... ... қабылдайды: “жақындама – құлайсың” және
т.б. Бұның ненi ... ... ... әлi ... бiрақ бұл
қобалжу сигналына әсер етiп, қорқыныш реакциясын тудырады. Егер ... ... ... бала әрекетiндегi спонтандықты толығымен жойып
алады және өзiне сенiмсiздiгi артады. Уақыт өте қорқыныштары шексiз ... бала одан әрi ... ... ... ... ... ... өлiм, қайғы, және өшiгу, өрт пен өлтiру туралы
әңгiме айту баланың психикасында оның жiгерiнен тыс тез ... ... ... ... ... туралы айтуға алып келедi, бала әрбiр шу мен дыбысқа ... онда оның ... ... өте ... ... ... өткенiн
бiлдiредi.
“Қорқыныш” терминi сияқты ... ... де ... ... да, ... да ортақ жалпы ... ... ... ... ... компоненттер болады, яғни екеуiнде
де қауiптi қабылдау немесе қауiпсiздiк сезiмiнiң болмауы көрiнiс ... пен ... ... (масқара) болып табылады.
Үрей - бұл қауiптi сезiне бiлуi, мазасыздық жағдайы болып
табылады. ... үрей ... да бiр ... күту барысында, ол жаңалықты
еш болжауға болмайтын және ол жағымсыз нәтиженi беру мүмкiндiгi бар ... ... Үрей ... ... жауапкершiлiгi, борыштылығы мол,
өзiнiң жағдайына көңiл бөлетiн және қоршаған адамдар сынын тез қабылдайтын
адамдарда ... ... ... үрей өмiр үшiн мазасыздықпен
байланысты жауапкершiлiк ретiнде де көрiнiс бередi.(33)
Осымен, қорқыныш – адамның өмiрi мен ... ... ... ... ... бейнесi болса, онда үрей – алдыңғы қауiптiң
эмоционалды күйi ... ... ... пен ... ... ... олар ажырамас бөлiктей болып келедi. Қорқыныштың шаншары ... ал үрей ... ... талпынады.
Үрейдiң қорқыныштан айырмашылығы ол барлық кезде жағымсыз сезiм
ретiнде қабылдана бермейдi, ол белгiлi бiр сәттi күтудегi мазасыздық ... ... де ... ... жеке лық ... құрылысына байланысты мазасыздық
сезiмi ата-аналарымен немесе достарымен ... ... ... ... ... ... берiп отырады.
Белгiсiз, есепсiз жағдайдағы адам үрейдi сезiнедi, ал нақты бiр
обьектіден немесе ойдан қорқатын адам қорқынышты сезiнедi.
Өз ... ... ... обьективтi формадағы үрейдiң
көрiнiсi ретiнде де қарастыруға болады. Кейбiр жағдайда қорқыныш үрейдiң
шығуына ... ... ... ... Егер де адам ... ... өзiнен қорқатын болса, онда мұндайда үрейдiң деңгейi өте ... яғни ... өмiрi мен ... жанама түрде қауiптiң өзiнен
қорқады.
Жалпылама ... ... ... және ... ... қорқыныш өзгеше қауiптi немесе естен танырлық
жағдайларда туындауы ... ... ... ... ... бас салуы
және т.б. Ситуативтi қорқыныш топтық адамдар арасындағы дүрбелең психикалық
жағдайда жиi болады, үрейлi сезiмдер ... ауыр ... ... ... ... болады.
Жекелiк қорқыныш адамның мiнезiмен анықталып қойылған, мәселен
оның жоғарғы ... ... және де жаңа бiр ... ... танысу барысында пайда болуы мүмкiн.
Ситуативтi және жекелiк қорқыныштар ... ... ... ... және ... ... және ескi болып
келедi. Шынайы және өткiр қорқыныштар ситуациямен ... ... ... және ... – жеке ның ... ... пен ... Эпизодиялық реакция ретiнде өздерiнiң тұрақты
психикалық жағдайдың формасы түрiндегi ... ... ...
қорқу түрiнде, үрей – қобалжушылық түрiнде. Осы реакциялар мен жағдайлардың
жалпы ... ... ... ... Егер де ... пен ... психикалық феномен болатын болса, онда қорқу мен ... ... ... және тұрақты болып келедi.
Қорқыныштың интенсивтi айқын эмоция болуына қарамастан, оның ... ... жас ... және патологиялық деңгейiн ажырата ... ... ... ... мерзiмдi, мынаған көңiл бөлейiк: ... ... ... ... ... ... ... мiнезiне, iс-
әрекетiнежәне өзгелермен қарым-қатынасына әсер ... ... ... ... ... ... ие, ... қорқыныш
обьектiсiмен жанасудан сақтайды.
Қорқыныш пен үрейдiң қосылу бастамасы мазасыздық ... ... ... кезiнде адам өзiн-өзi жоғалтады, керектi сөздердi
есiне түсiре алмай қалады, басқа нәрселердi айтып, жиi ... ... түрi ... ... ... ... ... бәрi тоқтап, суық
сезiлiп, дене ауырлай бастайды. Жоғарыда айтылып шыққан өткiр мазасыздықтың
симптомдары ағзаның ... ... ... ... ... ... ... психиканың қараңғы
бөлiктерiнде тығылып алып, қолайлы кездi күтедi. Мазасыздық жағдайында iс-
қимылдық қозушылық ... ... ... ... ... тым аса ... және керексiз әрекет түрiмен айналысуы
пайда болады.
Қорқу басымдылығындағы мазасыздық ... ... ... “бiр ... ... тән болып келедi. Яғни, қобалжушылық
холерикалық көрiнiспен ұқсас болып келедi. ... ... ұзақ ... үрей ... мен ... эффектiлерi шынында да
темпераменттiң соңғы типтерiн тоқтатуы мүмкiн.
Мазасыздық пен ... ... адам ... ... болады., тез
қорқады, сирек күледi, үнемi салмақты және мазалы ... ... ... бұлшық еттерiн демалдыра алмайды, тым көп шаршайды, оған
қайталамалы бас ... мен ... әр ... ... тән ... және ... адамдардың қатынасы эмоционалды бiрдей емес,
ережеге сай, ... ... ... ... өзi ... “Бiз ... сәйкес уәде
беремiз, ал қорқынышымызға сай орындаймыз.”
Қорқыныштың нәтижелерi ... ... ... ... жағымсыз өзгерiстерге шыдай алмайды. Ең алдымен, бұл ... ... ... ... ... үрейлi түспен қаптаған кезде.
Қорқыныш ойлауды да тежейдi, үрей кезiнде жылдам, шашыраңқы, әлсiз болады,
қорқыныш кезiнде ... ... Екi ... да ол ... ... таусылмайтын қауiппен, болжамдармен, сенiмсiздiкпенен қамтылады.
Эмоционалды жағдайдың тежеушiлiгi – бұл тұмандағы өмiр секiлдi,
қараңғы бөлмеде ... жаңа күш, қуат пен ... ... өмiр сүру – бұл ... өткенге, артыңа қарай беру сияқты,
болашаққа бастайтын негiздi көрмеу болып табылады.
Осындай жағдайда ... ... ... ... ... жағымсыз
кездейсоқтық апатты мәнге ие бола бастауға алап келедi де ... ... ... қалыптасып кетедi.
Қорқыныш әсерiнен болатын психикалық өзгерiстер ауыр әлеуметтiк-
психологиялық изоляцияға алып келедi, мұндай жағдайдан ... ... ... ... ... болу ниетiне, шығармашыл белсендi, жан-жақты өмiр
сүру тiлегiне қарамастан мұндай ... шығу ... ... - бұл белгiсiз қауiптi ситуацияда туындайтын және оқиғаның
жағымсыз ... ... ... ... эмоционалды жағдай ... ... бiр ... ... ... қорқынышқа қарағанда
қобалжушылық жинақталған диффузды қорқыныш ретiнде көрiнiс бередi.
Адамда үрей әдетте әлеуметтiк ... ... ... болып келедi және қаiптi саналы ... ... ... Функционалды түрде үрей тек субьектiнiң алдағы қауiп туралы
ескертiп қана қоймайды, ... осы ... ... мен ... ... ... шарасыздық түрiнде де көрiне бередi, өзiне
сенiмсiздiк, ... ... ... ... ... күшi ... ... туралы асырамшылдығымен байланысты болып ... ... ... ... ұйымдастырушылық әрекетке байланысты болады, оның
бағыттылығы мен тиянақтылығын бұзуға алып келедi. Үрей ... ... ... (невротикалық үрей) адамның психикасының қалыптасуы мен
дамуының iшкi қайшылықтарында пайда болады. (Мәселен, қайшылық деңгейiнiң
жоғары болуы, ... ... ... ... және ... ... өзге ... жағынан болатын қауiп-қатерге дұрыс қарамау
пайда болады.
Қобалжушылық жағдайында тек бiр ғана ... ... ... да бiр ... ... комбинациясын сеземiз, олардың әрбiреуi
бiздiң ... ... әсер ... ... ... жағдайымызға, қабылдауымызға, ойымыз бен әрекетiмiзге әсер
етедi.(20)
Балалардағы қобалжушылық ... ... ... ... ... пен Изард жүргiзген.(Blamberg, Izard,
1985). Қобалжушылық деңгейiн өлшеу үшiн авторлар үрей мен ... ... ... ... ... ... ... көрсетiп отыр: үрейдi бөлек жеке
феномен ретiнде ... ... мен ... ... ... және ... емдеу үшiн
онда қандай дискреттi эмоциялар бар екенiн ... алу ... ... үрей жағдайы әртүрлi эмоциямен туындауы мүмкiн, сондықтан әрбiр
нақты үрей кезiнде эмоциональды профильдiң құрылысын жасау ... ... ... ... ... кiлтi ... ... табылады,
сондай-ақ басқа да ... ... ... кiнә, ... ... туындауы мүмкiн.
Филлипс, Мартин мен Майерс зерттеулерi бойынша көптеген ... ... ... ... ... Олардың көрсетуiнше,
үрейдiң ауыспалы эмоционалды жағдайы ретiндегi және ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
айырмашылық Кэттел мен Шейсрдiң еңбектерiнде кездеседi және 1961 ... бұл ... көп ... ... ... және жағдай ретiндегi айырмашылықтары И.Г.Серазонның
еңбектерiнде негiзгi орын алады.
Энштейн бойынша үрей қатердiң ... ... ... бар ... ... болады және сәйкес келетiн iс-қимылға
көптеген себептерге орай бағытталмайды.(53,54).
Жалпы қобалжушылықтың ситуативтi - ... ... ... белгiлi бiр стрестiк ситуациядағы үрей жағдайының өсуi мен
туындауына қолайлы болып ... ... ... және семантикалық белгiсiздiгi
психологиялық зерттеулерде оны әртүрлi мағынада ... ... ... Бұл ... ... ... ... және уақытша
психикалық жағдай болып табылады, туысқандық ұғымдар көмегiмен сипатталатын
iшкi және ... ... ... ... жеке ның әлеуметтiк
сапалары мен қажеттiлiктерi негiзiнде туындап отырады. Сонымен бiрге ... ... үшiн ... зерттеулерде көптеген әртүрлi
терминдердiң қолданылуы ситуацияны күрделендiре түсiредi.(35).
Е.Д.Спилбергердiң ... ... ... ... ... сипаттау үшiн қолданылады. Мұндай жағдай белгiсiз қауiп, қатер
кезiнде туындайды (жағымсыз бағаны күтуде және агрессивтi ... ... ... ... ... ... мен өзiне деген қатер кезiнде) және
жиi қауiптi саналы түрде ... ... ... жағдайда қобалжушылық жеке ның сапасы, белгiсi ... ... ... ... ... ... ... бейiмдiлiгi
және үрей жағдайының күшеюi мен әсер ету сипаттамасы ... ... ... ... туындап отыруы барлық кезде жекеленген:
айқын көрiнген қобалжушылығы бар жеке көбiнесе қоршаған әлемдi ... ... ... ... мен ... алып ... ... функциялары туралы сұрақ үрейдiң генетикалық түбiрi, ... және ... ... ... ... ... және т.б. осы сияқты
сұрақтармен қатар қарастырылып келедi. Бiрақ та ... ... бұл ... ... дәрежеде тұрақты З Фрейдтiң дәстүрi бойынша (56) қауiп
сипаттамасында қорқыныш ... ... ... алдағы
қатерге деген реакция ретiндегi үрейде де қарастырады. ... ... ... ... ... ... ... туындайтын жағдай
ретiнде де қарастырады.
Қатердiң қайнар көзiн анықтау мен функцияны ... ... ... ... үрей тек қана iшкi ... ретiнде ғана емес, сондай -
ақ сыртқы жағдайларға байланысты үрейдегi ... ... ... ... ... ... –ақ қайғы мен қатердiң сигналын бiлдiредi.
Үрейдiң келесi маңызды функциясы қалыптасқан ситуацияны бағалау болып
табылады. Осыменен ... ... оған ... ... ... байланысты. Мұндай ерекшелiктi Н.И.Наенко былай ... ... ... ... iшкi ... байланысты
емес, бiрақ та адам үшiн олар өте күштi болу ... ... ... ... ... ... үш ... көрсеткен: қашқындық, агрессия, ступор. Бұлардың әрқайсысы субьект
әрекетiн бағыттап отырады: қашқындық – қатерлi ... ... ... болдырмау; агрессия - қауiп- қатер көзiн жою арқылы; ступор ... да бiр ... ... арқылы жүзеге асады.
Үрейдiң жағымсыз түрдегi эмоционалды мазасыздығы мынадай жағдайда
пайда болады, егер де ... ... деп ... оны ... тәсiлдерiн
таппаған жағдайда. Бұдан мынадай қорытынды жасауға болады: ... ... ... үрейдi туындатуы мүмкiн.
Осыменен үрейдi зерттеу деген функционалды ... ... ... ... ... ... қашқындық, агрессия), оны ... ... ... және ... ... ... ... тәтижесi ретiнде анықтауға болады. Бұл процесс ... ... деп ... ... ... ... көзiн iздеуге бағытталған және оны жеңу үшiн қолданылатын
құралдарды бағалауға бағытталған.
Жалпылама түрде үрей жағдайының функциялары мен даму процесiн ... ... ... ... ... бастамасы
Сурет №1. Қобалжушылық жағдайдың дамуы мен оны жеңу тәсiлдерiнiң
функционалды схемасы.
Қобалжушылық ... ... ... бұл ... ... ... ... болып табылады. Қобалжушылық жағдайындағы қауып-қатердiң
туындауын бiлмейдi. Мұндай белгiсiздiк жағдай ... ... ... ... ... бiлу ... ... Басынан кешiрген
эмоционалды дискомфорт жағдайы потенциалды қауыппен қатынасқа түсуге жағдай
жасайды;
Шынайы қауiптiң шешiлуiне ... ... ... ... ... ... ... асырылуы мынадай қорытынды жасауға мүмкiндiк бередi:
- Қобалжушылықтың жалпы теориясының дамуы үшiн ... ... ... ... лық ... ... ... талдап, iрiктеп отыру қажет;
- Функционалды қатынас қобалжушылық жағдайын тек қана берiлген ... ... мен ... жиынтығы ретiнде ғана емес, сондай-ақ
жалпы жеке ның ... ... ... ... ... де
қарастыруға мүмкiндiк бередi;
- Функционалды қатынастың жүзеге асуының бiрiздiлiгi қобалжушылық жағдайды
жеңудiң тәсiлдерi мен функциялары ... ... ... ... ... ... ... негiзiнде адамға психологиялық көмек
көрсетудiң нақты әдiс-тәсiлдерiн ұйымдастыруға болады.
З.Фрейдтiң ойынша қауiптiлiк жағдайының табиғаты жас ... ... ... Ең ... ... шақта қауiптiлiк
обьектiлердi жоғалтумен байланысты болып келедi. Суперэгоның дамуынан кейiн
әлеуметтiк қобалжушылық (қорқыныш пен ... ... пен ... ... ... қауiп үшiн iшкi орынды алады, ал әдептiлiк
қобалжушылығы (қорқыныш-кiнәлау ... ... ... ... дамып отырады.
З.Фрейд ойынша әлеуметтiк, әдептiлiк қобалжушылығына қорқыныштан
басқа когнитивтi процестер мен өзге де ... ... ... ... өзге де ... ... талдай келе, олардың
ойынша да қобалжушылық қорқыныш және бiрнеше қосымша аффектiлер мен ... - ... ... жиынтығын құрайды ... Бұл ... ... қастылық, уайымшылдық,
намыс, кiнә, психофизиологиялық қозушылық және т.б. кiредi.
Дифференциалды эмоциялар теориясы ... ... ... ... ... ... бiрнешеөзге фундаментальды эмоциялар
әсерiнен тұрады, ... ... кiнә, ... және ... ... ... ... қажеттiлiк жағдайы мен
биохимиялық факторлады да қамтамасыз ... ... ... ... да ... Егер де, ... үшiн (арнайы) эффектiлер кiретiн арнайы комбинация бөлiнiп берiлсе
(мәселен, қорқыныш-азап ... ... ... ... ... контексiнде қобалжушылық қорқыныш
және өзге эффектiлер мен нақты ... ... ... ... ... термин ретiнде де қолданылады.
Аффектiлер комбинациясын нақты атауға болмайтын жағдайда мұндай ... ... ... ... ... эмоциялар теориясы бойынша
аффектiлер жиынтығын қобалжушылық деп те атауға ... ... ... ... ... қорқыныш-күнә, немесе қорқыныш- ұят-күнә синдромы
болуы ықтимал. Ал, басқалар ... - азап ... ... – ыза, ... шегу –ыза комбинацияларын бастан кешiруi мүмкiн. Бiрақ та ... ... ... ... ... ... керек.
Қобалжушылықтың аффективтi компоненттер әсерлерiнiң сипаттамасы
дан ға өту барысында түрленуi мүмкiн.
Э. ... ... ... ... ... жағдайға
негiздейдi, егер де антогонистикалық эрго - және трофотропикалық ... ... ... ... ... ... және де екi жүйенiң
арасындағы реципрокности-дiң бұзылушылығының нәтижесi болып ... ... ... жүйе ... ... ... Екi ... мезгiлде әсер етуi ағзада қарама-қайшылық туғызады.
Э. Гельгорн (1965) “қобалжушылықтың паттерналарын” бөлiп көрсеттi.
Бiрiншiден, бұл ... ... ... мен ... ... ... ... қозушы формасы
болып табылады. Бұл қорқыныш- ыза синдромы болуы да ... бұл ... ... ... ... жүйенің негiзiмен сипатталатын тежеушi формасы болып
табылады. Бұл қорқыныш - азап шегу синдромы ... ... ... ... Айова штатындағы университетте Тейлор мен
Спенс ... ... ... ... бұл ... ... эксперименттер мен құштарлық теориясына негiзделген әдiстерге
қарағанда өзiнiң нәтижелi жемiсiн бердi.
Тейлор мен Спенс ... ... тек қана ... ... қорытындылар негiзiнде ғана емес, сондай-ақ құштарлық күшiнiң
жаңа әдiстердi ... ... ... ... да қарастырды.
Миллер мен Маурердiң қөзқарастары бойынша қобалжушылық меңгерiлiп
қойылған құштарлық ретiнде ... ...... ... ... – мынадай
көзқараспен келiседi; қобалжушылық диффузды қауiп болып ... және ... пен ... ... айырмашылықтың бiрi, қорқыныш бұл
арнайы (нақты) қауiп алдындағы реакция, ал қобалжушылық болса, шашыраңқы,
белгiсiз, өзгеше емес ... ... ... ... ... қою ... бiлуге болады: қобалжушылықты туындататын уайымшылдықтағы
қатерге не әсер етедi?
Қобалжушылық – ның ... ... деп ... ... ... ... болып табылады.
“Диффузды” және “шашыраңқы” терминдерi ... ... ... онша ауыр ауру деп ... ... ... бiрқалыптылығында қобалжушылық
қорқынышқа қарағанда ауыр бастан кешiрiледi. Басқа ... сол ... ыза, ... - ... ... ... ... Қобалжушылықтың
диффуздылығы мен индеференттiлiгi жеке лық деңгейге қатысты болып келедi.Әр
түрлi ... ... ... жатқан өзiне арналған қауiпсiздiк моделiн
қайтарып ... ... ... ... ... ... ... моделi төтеп бердi.
Кьеркегор қобалжушылықты адамның iшкi жағдайына кiргiзсе, ... ... ... ... қозады”, яғни, қобалжушылықты
туындататын қауiптi ситуацияның да ... ... ... ... ... деп ... себептiң бiрi де ол психологиялық
құрылымның негiзiне әсер етедi. Г.С.Салливанның ойынша ... ... мәнi ны ... ... ... және ... жоғарылауы өзiндiк сананың әлсiреуiне алып ... ... ... субьект ретiнде сезiнуi қобалжушылықтың артуын тоқтатады.
Мiне, осындай субьективтiлiк және ... ... ... ... ... ... ... Вилюнастың қобалжушылық табиғаты туралы пiкiрлерiнде мынадай
қорытынды айтылады: ”қобалжушылық функциясының мәнi ол ... ... ... және ... ... ... ... қобалжушылықтың белгiсiздiк табиғаты мынадай фактiге
негiзделедi, ның қауiпсiздiк негiзiнiң өзi ... ... ... ... ... ... субьективтiлiк пен
обьективтiлiктiң айырмашылығын сездiрмейдi.
2.2 ... ... ... ... ... ... ... детерминация және функциялар
механизмдерi белгiсiз. Соған ... бiз ... ... қобалжушылығын және де жеке ның интеллектуалды қызметiне
қобалжушылықтың қалай әсер ... ... ... ... ... бiз осы ... ... зерттеулерi мен жұмыстарын қарастырдық
- әртүрлi ситуациялардағы қобалжушылықтың iс - әрекетке ... ... ... ... ... P.N ... қарым қатынастағы баланың қобалжушылыққа тәуелдiлiгi
(пасынкова А.Б.). ... ... мен ... ... ... ... А.Н., ... В.Ф.). Сондай - ақ қобалжушылықтың мынадай
бөлiмi де ... ... ... ... ... және
нейрофизиологиялық реакциялардың өзгеруi.
Бiздiң ойымызша, жеке ... ... ... ... ... ... ... ретiнде көрiнiс бередi.
Қобалжушылық алғашқыда жеке ның ... ... ... ... Әрбiр
адамда өзiндiк оптималды және керектi деңгейдегi қобалжушылық болады. Бұл
жеке ның белсендiлiгi секiлдi қажеттi, пайдалы қобалжушылық ... ... ... ... ... ... кiрсе, сол топпен негiзделуi
де мүмкiн.
Сонымен қатар, жеке қобалжушылығы басқа да уайымдар секiлдi, жеке
ның эгоорталық бағытының ... мен ... ... ... ... ... Оқушының әлеуметтiк позициясы ... ... ... ... және ның ... ... әсер етедi.
Жеке ның социо-орталық бағыттылығы, жауапкершiлiк сезiмi айқын емес
жағдайларда да туындауы әбден мүмкiн.
Мектепке баратын кезде балаларда ... ... ... ... байқалады, соның негiзiнде оқушының әлеуметтiк позициясы қалыптасады,
яғни қорқыныштың инстинктивтi ... мен эго- ... ... да
төмендейдi.
Бiрақ та, бiз барлық қорқынышты жойып тастай ... ... ... Ол ... өлiмiнiң қорқынышымен қалыптасып, кейiннен
жеткiншек кезеңiнде соғыс қорқынышымен ұласып отырады.
Төменгi сынып кезеңi - бұл инстинктивтi және ... ... ... ... ... табылады. Инстинктивтi, қорқыныштың
эмоционалды формасы – бұл ... ... деп ... ... ... қорқыныштың әлеуметтiк формалары оның интеллектуалды өңдемесi
болып табылады. Ұзаққа созылатын, тұрақты қорқыныш ... ... ... Өз ... ... ... ... қорқу да
негiзiнде жататын тұрақты психикалық жағдай ... ... де ... пен ...... ... тән болса, онда
қобалжушылық пен қауiп – жеткiншектiк кезеңге тән ... ... ... ... ... ... ... пен қорқу, қобалжушылық пен қауiп
бiрдей деңгейде көрiнуi мүмкiн.
Берiлген жас кезеңiндегi қорқыныш – бұл ... ... ... ... адам ... қалу ... ... айтқанда,
әлеуметтiк ортаның талаптарына сәйкес келмей қалу, ол ... ... ... ... болсын.
Қорқыныштың нақты формалары бұл “ойлаған адам болмай қалу”, ... ... бiр ... ... емес ... ... ... отырады. Олар
әлеуметтiк белсендiлiктiң артуы, жауапкершiлiк, борыштық, мiндеттемелiк
сезiмдерiнiң нығаюы туралы айтады, яғни осы ... ... ... ... “ар-ождан” түсiнiгiнде жинақталған ұғымдар туралы. Ар-
ождан, кiнә сезiмiмен тығыз байланыста ... ... ... мен ... ... ... қалу ... – бұл да кiнә сезiмiнiң
бiр түрi болып келедi.
Л.С. Выготскийдiң көзқарасы бойынша мынадай “бiрлiк” ... ... ... ... бiр ... ... яғни баланың уайымшылдығы,
екiншi жағынан – субьект, яғни баланың бұл уайымға қосатыны болып табылады,
соның нәтижесiнде ... ... ... ... ... ... әртүрлi iшкi және ... ... ... ... ретiнде көрiнiс бередi.
Л.С.Выготскийдiң ойынша, уайымшылдық сипаттамасы баланың әсер етушi
жағдайларды қалай түсiнетiнiне қарай анықталады, яғни оның ... бала ... ... ... ... ... Уайымшылдық арқасында баланың қажеттiлiктерi - оның талпынысы,
тiлектерi, ниеттерi және олардың өзара ... ... ... ... ... балаларды, заң бұзушы балаларды,
әдепсiз оқушылар мен тұйық балаларды, қырсық жақпайтын балаларды зерттей
келе, ... ... ... ... ... мен ... бiрiншiден, нақты
уайымшылдығы қандай қажеттiлiк тудыратынына, екiншiден, осы қажеттiлiктердi
қанағаттандыру деңгейiне ... ... ... ... әр ... iшкi ... уайымдар өздерiнiң арқасында ... мен ... және ... ... ... ... ... Осыменен, уайымшылдық сипаттамасы ... ... ... ... туралы айтуға болады. ... ... ... ... ... ... ... мынадай жалпы тезис ұсынды, баланың уайымшылдығы және
психикалық дамуның жалпы жолы қоршаған ортаны түсiну деңгейiмен анықталады,
тәжiрибелiк түрде бұл ... ... үшiн ол ... бiр нақты жағдайды
талдады, яғни белгiлi бiр ... ... ... ... ... анықтап отырды.
Егер де төменгi мектеп кезеңiнде әлеуметтiк тұрғыдан өзiнiң ... ... ... ... онда одан кейiнгi кезеңдерде
бұл қабiлеттi қалыптастыру өте ... ... ... ... ... ... ... жағдай болмайды. Бұдан мынадай
қорытынды жасаудың қажетi жоқ. Әрбiр оқушының шекарасы - бұл қорқыныштың
сай ... ... ... мен ... талабына байланысты;
сондай-ақ олардың әдептiлiк және әлеуметтiк – бейiмдеушiлiк ... ... ... ... ... ... басқа да қатаң ережелер мен талаптар
қойып, оларға көптеген жүктеме салуға болады, осының нәтижесiнде кез ... ... олар ... ... ... ... Мәселен, мұндай жаза тым
шекарадан шығып кетуi де мүмкiн. ... ... ... оқушы
төменгi сынып оқушысы үнемi психикалық уайымшылдық және тұйықталған күйiнде
жүредi, осының ... ... ... ... қабiлетi төмендеп
отырады.
Әсiресе, “бейқам” балаларда жауапкершiлiк сезiмi ... ... ... ... ... ... проблема» жоқ
және «бәрi жақсы» болып келедi. Сондай-ақ ... ... ... ... да ... сезiмi қалыптаспаған болады. Бұл жерде
өзiн - өзi қорғану ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк - құқықтық жағдайлары да ... ... ... ... да ... ... төмен
деңгейде болады, балаға нормадан тыс көңiл бөлу соншалықты ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесiнде баланың
өзi шешiм қабылдауына тура келген жағдайда ... пен ... ... болып келедi.
Жиi кездесетiн қорқыныштың түрi бұл – “ойлаған адам болмай ... ... ... ... тағы да ... қалу ... осы үшiн жаза
алу, және де бұл қорқыныш әлеуметтiк сәйкессiздiк пен жағымсыздыққа ... ... ... әсiресе қыз балаларда айқын көрiнедi, өйткенi олар
ұл балаларға қарағанда әлеуметтiк нормаларды тез меңгерiп көбiнесе ... ... ... және де қоғамдағы жалпы сынды өте қатаң
қабылдайды.
“Мектептiк ... ... ... бар, бұл ... ... мектепке барар алдындағы қорқынышы(7). Бұл жерде мектепке бару
қорқынышынан гөрi үйден кету қорқынышы басым ... яғни ... қалу ... ... ... Кейде ата-аналардың өзi мектептен
қорқады және осы қорқынышты ... ... және ... ... қабылдайды, сондай-ақ олардың әрбiр жазған ... ... ... ... ... ... ... күшiне
деген сенiмсiздiк пайда болады, өзiнiң бiлiмiне деген күмәнсiздiк, кез -
келген жағдайда басқадан көмек ... ... ... ... ... ата - аналар өзiнiң баласының сәттiлiгi мен табыстылығының нәтижесiн
көруге ... ... ... ... ... де әлi бала ... қалатынын
– олардың ойнап, жүгiргiсi келетiнiн ұмытып та ... ... ... үлкен болуға уақыт керек екенiн де ескеру керек.
Әдетте өзiне-өзi сенiмдi, сүйiктi, белсендi және өте ... ... ... ... ... ... ... мұндай балалар
оқуда болатын қиындықтарды өзi шешедi және достарымен ... ... ... сабақты орындау барысында және тақтада тұрғанда қате
жасаудан қорқады, өйткені олардың аналары әрбір әріптерде, әрбір ... ... ... олар ... өте қатаң қарайды: «Ой, сені мектептен
қуып жібереді және сен енді оқи алмай қаласың!» және тағы ... ... Ол ... ұрып – ... тек ... ... та жазалау бәрі
бір болып отырады. Міне, осы психологиялық ұрып – соғу болып табылады. ... түрі осы. ... ... ... ... ... келгенге дейін баласы
сабағын дайындап қояды. Бәрі бір анасы қайтадан ... ... ... ... ... қалайды, ал баласы кейбір себептерге байланысты
бұл үмітін ... ... ... кейін баласы анасының жағымсыз
көзқарасынан ... ... және осы ... ... ... да,
баланың күш – жігерін ... ... ... ... ... ... ... орнынан тұрып жауап беретін кезінде және т.б. ... ... ... қатарында мектепке барардағы қорқыныш
құрдастарымен болған ... және ... ... физикалық
агрессиядан қорқудан туындайды. Мұндай қорқыныш әсіресе, эмоционалды
сезімтал жиі ауыратын және ... ... тән ... ... Әсіресе, басқа
мектепке ауысқан балаларға тән болып келеді.
10 жыл барысында бала мектепті жоғары температураға ... ... ... ... дұрыс жолдарын іздеумен болды, бұл ауру
басқа мектепке ауыстыру нәтижесінде болған эмоционалды стресс ... ... ол ... ... ... ... мазақ еткен. Педагог болса
ешқандай жаза қолданбаған, оның орнына басқа оқушыларға ... ... бала ... ... қабылдайды: бұдан былай мектепке бармау, осыдан
температурасы төмендемей қалды. Осының нәтижесінде ауыруы еш жазылмайды.
Ал, ... ... ... ... ... әр тоқсанға баға қойып кетіп
отырды. Осылай ол бұл ... ... ... ... ... Бұл баланың
осының нәтижесінде белсенділігі төмендейді, құрдастарымен қатынасы ... ... ... Әрине, мектепке бару үшін және жағдайын
жақсартуға ... ... ... ... ... ... таң
қаларлықтай көмектің болмауынан балады жағымсыз мінездің белгілері дамып
отырды.
Мектептегі қорқыныштан басқа бұл жас ... ... ... тән болып келеді: дауыл, боран, су тасқыны, жер сілкінісі
т.с.с. Мұндай қорқыныш кездейсоқтық болып келмейді, осы жас ... ... ... ... ойлау қабілеті – «құпиялы» ... ... ... және ... ... ... ... секілді
пікірлерінің туындауы.
Бұл жаста көшеде қара мысықты көрсе, көшенің басқа бетіне өтеді,
жұп және тақ, дәстүрлі сандарға, ... ... ... келеді. Бұл
жаста кейбір балалар вампирлер, тірі аруақтар туралы әңгімелерді естігенді
жақсы көреді, ал ... ... ... Аса қорқынышты «Вий» және
«Фантамас» танымал ... ... ... ... оқушыларына Қара қол және Қарға ... ... тән ... ... Қара қол ... ... ... және барлық кезде сұғатын қолы, Өлмес Кощейден қалған. Скелеттен де
төменгі сынып оқушыларының ... ... Баба Яга да ... дамкасы
кейіпінде көрініс беріп отыр. Ол да осындай адамгершіліксіз, ... өте ... ... ... ... ... кез – келген адамды немесе кез – ... ... ... ... ... ... ... дамкасы алдындағы қорқыныш әсіресе, өзінің жақсы көретін,
мейірімді, және қамқор анасы тарапынан болатын жаза мен ... ... ... ... аналар әдетте өте ашушаң және ұстамсыз, өзінің
проблемаларында қадалып қалған, балаларын өздеріне жолатпайтын ... ... ... ... ... және ... ... қорқыныштың жиынтығы тән болып келеді, ең алдымен қоғамдық
нормаларға сай ... және ... ... пен осы ... ... ... қасиеттері пайда болады.
Үрей себептерін жете түсінбеу, оның нақты обьективпен байланыстың
болмауы сезінетін қатерді ... ... ... ... алуға
бағытталған қандай да бір әрекетті ... ... ... ... ... ... сол немесе басқа обьектілерге деген
үрейдің ауыстырылуын туындатады.
Нәтижесінде белгісіз қатер нақтыланады. Қауіп нақты бір жағдайлардың
туындау ... ... ... ... ... деп ... ... сәтімен байланысты болып табылады.
Қобалжушылықтың негізгі екі категориясы ... ашық – үрей ... ... пен ... ... уайымшылдығы;
2) жабық - әр түрлі деңгейде санасыз түрде тым аса ... және ... ... ... ... немесе
іс – қимылды спецификалық тәсілдері арқылы жанама жолмен ... ... ... ... ... формалары арнайы
талдауға ұсынылды және анықталды. Ашық қобалжушылықтардың үш ... ... ... ... ... ... қобалжушылық –
күшті, арнайы түрдегі, ... ... ... ... мұнымен бұл мәселені шеше алмайды. Бұл
форма барлық жас кезеңінде бірдей келтірілген;
2) қалыпты келтірілген және реттелетін қобалжушылық, мұндай
ж-ағдайда ... ... ... күресудің
аффективті тәсілдерін ойлап таба алады. Осы мақсатта
қолданылатын тәсілдерден ... ... ... ... екі субформа бөлініп шықты: а)
қобалжушылық деңгейінің төмендеуі б) оны ... ... ... ... ... үшін қолдану
болып табылады.Реттелетін және қалыпқа келтірілген
қобалжушылық екі жас ... ... ... ... алғашқы жасөспірімдік кезеңінде, яғни стабильді деп
сипатталатын кезеңде;
3) ... ...... ... бұл ... ... ... жеке ның
сапалы қасиеттерінде қобалжушылық саналы түрде меңгеріледі
және бастан кешіріледі.
Жабық қобалжушылықтың формалары барлық жас кезеңінде бірдей ... ... ... ... қарағанда сирек кездеседі. Оның
формаларының бірі – «бірдей емес тыныштық» болып ... Бұл ... ... ... ... ... өзінен де жасырады, өте күшті және
әлсіз қорғаныс нақты қатерлерді сезіну мен ... ... ... жасайды. Мұндай балаларда қобалжушылықтың сыртқы белгілері
байқалмайды, ... олар өте ... ... ... Бұл форма
тұрақсыз. Ашық формаға ауысуы өте қиын (әсіпесе, өткір, ... ... ... ... – «ситуациядан кету» - өте
сирек кездеседі және барлық жас ... ... ... формасының астарында уайымшылдықтың, меңгерудің
(вербалды және ... ... ... ... ... ... емес көріністің, қатынас пен әрекеттің ерекше бір жиынтығы жатыр
десек те болады.
Осыменен қобалжушылық формаларының ... мен оны ... ... ... ... мен ... шығылуы мынаны
көрсетті: бұл жағдай ... мен ... ... ... ... және қорғаныс механизмдері арқылы анықталады.
Белгіленген тәсілдер тоқтап қалған, жарамсыз деп саналады.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... балалар мен жеткіншектердің дамуы мен әрекетіне жағымсыз әсер
етеді.
Бұл оқушы қобалжушылықты өз ... ... ... пайдаланған
жағдайда туындауы мүмкін. Көбінесе бұл әрекетке бейімделушілік сипатын
берумен есептелінеді. (45)
Көбінесе бұл ... ... ... тән ... пен ... ... түсіндірілмейді. Ол қобалжушылық деңгейімен түсіндіріледі.
Сондай – ақ ... ... ... әсері жөніндегі әртүрлі
алынған зерттеу фактілері бойынша қалыпқа келтіруші, ... ... күші мен ... ... ... әсер ... ... тұрақтылығы мен қарқындылығы адамға маңызды
ситуация мен жағдайлардың ортасын ... ... ... ... ... және ... ... айналу кезіндегі қобалжушылық
деңгейіндегі гиперестезиялық реакциялар туралы ... ... мен ... ... ... ... ... олар бұл кезеңде қажеттілікті сирек сезінеді, әйткені ол ... ... ... ... ... ... Мен – концепциясына деген қажеттіліктің екі жағы
болатыны белгілі: олардың бірі мақсаттың нақты бір ... ... ... ... ... ... қанағаттандыруды қамтамасыз етеді, ал
екіншісі, оның мінезіне ... ... ... ... ... байланысты. Мұнымен, мәселен, «сәттілік дискомфорты» байланысты
(Дж. Арнефрид). Қобалжушы балалар мен жеткіншектерге ... ... ... ... ... өйткені оның көмегімен әлем мен оның ондағы орны
туралы. Стабильді және болжамды суреті ... ... және бала – ... ... қабылдаулары
арасындағы айырмышылық өте қызықты. Мектептегі қобалжаушы балалар ... ... ... ... мол және ... деп ... Бұл ... оқу кезеңінің баолық уақытында бағаланады.
Керісінше бала – ... ... ... ... табыстылығын
қарамастан, негізінен мұндай қобалжушы балаларды ... - өзі ... деп ... Мұның себебі мынада (Мәселен, Левитов Н.Д. 1969
Ruebush . 1963), ... ... ... үйренішті пайдаларды тезірек
әрекет жасайтыны белгілі. ... ... ... ... ... ... Бала - ... жағдайында тәрбиеші балалардың
әрекетті өте әңғайлы және ситуациядағы ыңғайсыз деп ... ... ... ... ... ... «Мен –
концепциясымен», «Мендік құштарлығымен» әрекетіне кедергі жасайтын тым ... ... ... ... деген көңіл ... ... ... ... (И. ... С. Сарасон, Х. Хекхаузен) .
Қобалжушылық өзіндік ... ... ие ... ... жеткішті тұрақты
алғашқы формалар ретінде мотив бойынша көрінеді. И.И. Божович бойынша бұл
аффективті – қажеттіліктер сферасының ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, бұл қобалжушылықты өте күрделі
құрылыспен сипатталатын жеке лық білім ретінде қарастыруға ... ... өте ... ... өз ... нақты
берілген әрекеттік көрсеткіштердің спецификалық ... ... ... туындар отыр.
Ч.С. Спилбергер, О. Нейл, Д.Н. Хансен (1972) қатерлі және ... ... іс - ... ... ... туралы моделдерін
ұсынады.
Қобалжушылық жағдайы (Қ - жағдайы) субъективті, қатер мен ұйымдары
қабылдауды ... ... ... анатомдық жүйке жүйесінің
қызығушылығымен ... ... ... жеке ның
белгісі ретінде (Қ –жағдайы) менілше, әрекеттік ... мен ... ... ... ... ... ... қабылдау
шеңберлі ның қабылдауына байланысты, оның қуаіптілік көлеміне сай келмейтін
қарақындылығы Қ – жағдайы реттейді (C.D. Speilberder,1966)
Бұл модель қобалжулық- ... мен ...... ... (2 сур. ... Ситуация қатерлі деп есептелінетін кезден
бастап ол Қ – жағдайды тудырады, оның қарқындылығы қатердің ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты және де Қ –
диспозицияға да ... ... ... ... ... ... – ақ
сенсорлы және когнитивті байланыстар да кіреді (2 ... ... ... ... Қ – ... негізгі жандылығы мен реакциялардың туындауына
мүмкіндік ... ... - ... – қобалжушылықтың күші мен ұзақтығы когнитивті бағалау ... ... Ол ... төрт ... топтардан тұрады:
1. Ситуацияның сыртқы ерекшеліктері;
2. Қ – диспозиция;
3. Ұсынылатын сәтті конфликттер мен сәттілікті эффективті бағасы;
4. Қ – ... ... ... әсер ... ... және ... ... байланыс
Зиянсыз қоздырғыштарға
реакциясы
2 сурет. Қобалжушылықтың адамның ... және ... ... ... кестелік моделі: (диспозиция мен жағдай ретінде) ... N.F O’ Neil, D.N. Nansin, 1972, 111 ... ... жеке ... ... дәлелі мынадай
жалпы түрінде келтірілген; Қ – ... ... ... Қ – ... ... әсер ... және де ол өз ... орындау нәтижелерінде көрініс табады. Бұл жерде шешуші рөлді
орындайтын тапсырманың күрделілігі орын ... Қ – ... ... көрінсе және ситуация өзін - өзі бағалаушылықпен байланысы қаншылықты
күшті болса, ондла Қ – жағдайы ... өз ... ... Қ ... қаншалықты айқын көрінсе, ... ... ... ... қиынырақ болып келеді.
Дүрбелен жағдайды алып тастауды сәтті және сәтсізді әрекетін бағалау
нәтижесіндегі Қ – ... ... ... да зерттеушілермен бірге Лазаруста
зерттеді (R.S. Lazarus,1968) Қ- ... ... ... ... – ақ ... ... ... белгісізді анықтайды,
күшейтеді және әлсіретеді (57)
Баланың дамуы психологиялық травмасыз болуын қадағалау ... ... ... қорқу негізінде пайда болады және де сондай – ... ... ... ... ... пен ... ... жаман пейілімен негізінде пайда болады. Мұндай зақымдар
балаларда жоғары қобалжушылық ... ... және де ... іс ... мен ... әсер етеді.
Ш.А. Амоношвилидің педагогикалық жұмыстарында мынаны ұсынады: сынып
кезінде төмен бағаларды қоймау керек, яғни ... ... ... туындатады.
Балалар өмірінде мынадай қиындық болады, ол ата – анасының қамқорынан
айырылуы. Интернатта өмір сүретін бала өте көп ... ... тура ... Бұл факт ... ... жағдайды,
қобалжушылықты, өте күшті агрессияны ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларына мынадай жағдай
өте қиын: мектепке дейінгі орыннан ... ... ... ... ... ... ... пайда болады, сондай – ақ жаңа
орында, жаңа ... ... үрей және олар жаңа ... ... керек болады. Мұндай қобалжушылық оқушының маңызды
әрекет немесе қатынас саласындағы шынайы сәтсіздігіне туындаушы ... ... ... ... нәтижесі, өзін - өзі бақылаудың
дамуындағы табылады, яғни ... ... ... ... ... жағдай өте маңызды болып есептелiнедi, өйткенi мұғалiмдер ... ... ... ... Мұндай қобалжушылық өте жақсы
оқитын, оқуына, қоғамдық ... ... ... ... оқушыларда да болады. Бiрақ та мұндай табыстылық өте ... ... ... әрекеттiң оқушыларда айқын көрiнген вегетативтi
реакциялар, жүйкелiк және ... ... ... Мұндай
жағдайда қобалжушылық жиi өзiн-өзi бағалау конфликтiсiмен, ... пен ... ... өзiне сенiмдiлiк арасындағы қайшылық
ретiнде туындап отырады. Мұндай конфликт оқушыларды ... ... ... ... оны ... ... кедергi жасайды, осының нәтижесiнде
үнемi қанағаттанбаушылық, тұрақсыздық, дүрбелеңдiк туындап отырады. Бұл
табиғаттағы қажеттiлiк ... алап ... яғни ... сипатына алып келедi. Осының нәтижесiнде мұғалiмдер мен
ата-аналарының өте көп жүктемелерi қабылдаудың бұзылуында,жұмыс ... ... ... ... ... арасында оқушының шынайы ... ... ... ... ... ... ... (немесе өте жоғары)
әртүрлi коррекция ... ... ... ... ... жағдайда жұмыс
көбiнесе жұмыс дағдыларын қалыптастыруға бағытталуы керек, бiрiншiден осы
сәтсiздiктi жеңетiн ... ... ... iшкi ... ... Өте ... қобалжушылықты жеңудiң қабiлеттiлiктi оқушыда
дамытып ... ... ... өз ... енiп алған соң жетерлiктей
тұрақты бiлiмге айналатыны белгiлi. Өте ... ... ... өз ... “сиқырланған психологиялықортада” қалып қояды, бұл
кезде қобалжушылық оқушының мүмкiншiлiгiн төмендетедi. ... ... ... ... ... жеткiлiксiз болып келедi.
Өзiнiң шынайы ... ... ... ... жалпылама
түрде болып келедi.
“Тым аса тыныштық” жағдайындағы оқушыларға да көңiл аударған жөн.
Сәтсiздiкке деген ... ... ... ... жеке ның толық
қалыптасуына кедергi жасайды. Оқушы бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... сәтсiздiк шындыққа деген
бiрдей емес қатынасты сақтайды, сондай-ақ ... ... де ... ... ... ... ... талдау материалдары келесi
қорытынды алып келдi.
- Төменгi сынып оқушысы өте эмоционалды, ол ... ... алып ... ... ... негiзгi жүргiзушiсi танымдық
қажеттiлiк, яғни оқу әрекетi болып табылады.
- Уайымшылдық қоршаған шындықпен ... ... ... ... ... осы арақатынасты реттеу жағында әрекет етуiне итермелейдi.
- Балалар мен жеткiншектердегi қобалжушылық қиындықтарды жеңудiң тежелген,
деформацияланған тәсiлдерi ... ... ... ... ... ... ... қобалжушылықты қолданады және әрекетке
айқындалған бейiмделгiш сипаттаманы бередi.
- Қобалжушылық - ... әсер ... және ... ... ... ... ... өзiндiк тудыратын күшке ие және жеке лық бiлiм болып
табылады.
- Мектепте қобалжушы оқушылар өте жоғары ... ... және ... есептеледi.
- Жоғарғы деңгейдегi қобалжушы оқушылар сәтсiздiк эмоционалды ... ... бұл өз ... ... ... вегетативтi реакцияларға,
жүйкелiк және психоматикалық ауытқуларға, психогенияларға алып келедi.
Табысты әрекет өте жоғары бағамен келетiн болғаннан соң бұл ... алап ... ... сондай-ақ қанағаттанбаушылық сипатқа
ие болуы мүмкiн. Нәтижесi – зейiннiң бұзылуы, жауапкершiлiктiң ... ... ... ... ... ... оқушыларындағы қобалжушылықтың сипаттамасы
1. ... ... ... ... ... жеке ның ... ретiнде өте маңызды болып келедi,
өйткенi бұл сапа ... ... ... ... ... бiр деңгейi – қарапай ым және ... ... оқу ... ... ... ... адамда өзiнiң
оптималды немесе қажеттi қобалжушылық деңгейi болатынына көз жеткiздiк,-
бұл сондай “пайдалы қобалжушылық” деп ... Бұл ... ... ... оқушының өзiндiк жеке бағасы өзiндiк ... мен ... ... ... ... ... өлшеудiң көптеген танымал әдiстерi тек жеке лық немесе
тек қобалжушылық ... ... ... ... ... басқа
спецификалық реакцияларды. Ең маңызды, бiрiншi лық сапа ... де, ... де ... ... әдiстеме, бұл Ч.Д.Спилбергердiң “
Қобалжушылықтың жағдайы мен сапасы” атты ... ... ... ... ... өңделiп, жасап шығарылған болатын(47,52,60).
Ч.Д.Спилбергер “ жеке лық қобалжушылықты” – ... ... ... және ... ... ... ... субьективтi ретiнде сипатталатын жағдай, жүйке ... ... алып ... ... де ... әдiстеме екi бөлiмнен тұрады, ситуативтi бағаланған ... ... және жеке лық (ЖТҚ, №21-40 ... ... ... бұл варианттары төменгi ... ... ... арналған.
Әрбiр шкала 20 сұрақтан тұрады.
Бұл әдiстеменi жүргiзу кезiнде зерттеушi зерттелiнушiге бланкiлер
бередi, бұл бланкiлерде сұрақтар мен ... ... ... және ... ... сезетiн ой-пiкiрлердi крестик қою арқылы
белгiлеп отырады. Бұл ой-пiкiрлер ... ... ... ... ... жиi, ... ... қобалжушылық зерттеу инструкциясы
Төменде келтiрiлген әрбiр сөйлемдi мұқият оқып шығыңдар және нақты
осы ... ... ... ... ... оң ... ... сандарды сызып
қой. Сұрақ бойынша ұзақ ойланудың ... жоқ, ... ... ... ... ... ... жоқ.(А,В қосымшалары).
Жеке лық қобалжушылықты зерттеу инструкциясы
Төменде келтiрiлген әрбiр сөйлемдi мұқият оқып ... және ... ... ... оң жақтағы бөлiктегi санды сызып қой. Сұрақ
бойынша ұзақ ойланудың қажетi жоқ, ... ... ... ... емес ... жоқ. (Б.Г. ... ... және жеке лық қобалжушылықты кiлт көмегiмен анықтау.(Д
қосымшасы).
Кiлт 4 шкаладан тұрады, олардың ... ... ... ... ... ... бiрден жиырмаға дейiнгi жүйеге кiредi. Әрбiр ... ... ... болады, Нәтижесiнде бұл бiрлiктер жиналады ... ... ... ... ... ... және Жеке лық ... көрсеткiштерiнiң
орта топтық есебi және олардың жыныс ... ... ... ... нәтижелерiн талдау барысында мынаны ескерген жөн, әрбiр
жалпы қорытынды көрсеткiшiндеәр шкаладан 20-дан 80 ... ... ... ... қорытынды көрсеткiшi қаншалықты жоғары болса, онда
қобалжушылық ... және жеке лық) ... ... ... ... барысында мынадай қобалжушылықтың
бағыттылық бағасын ... 30 ... ...... 31-44 балл –
шектеулi; 45 және одан жоғары – жоғары.
Шектеулi ... тым ... өте көп ... ... ... ... ... адамды үрейлi жағдайға итермелейдi. ... ... мен ... ... ... төмендетуге тура келедi.
Төмен қобалжушылық, керiсiнше, әрекет мотивтерiне деген қатынастың
артуын ... және ... ... артуын қадағалайды. Бiрақ,
кейде төмен қобалжушылық өзiн ... ... ... ... ... ... ... белсендi нәтижесi болып табылады.
1V сыныптағы оқушылардың қобалжушылық деңгейiн зерттейтiн бұл ... ... ... және осы ... ... ... ... – Ю.П.Ханинмен бiрге басқа да ... ... У.Х. ... ... ... және т.б.
Ситуативтi және лық қобалжушылық деңгейiн ... ... (СҚ ... ... СҚ ...... – 25%, шектеулi – 53,4%, төмен –
26,1%, ал ЖТҚ бойынша – жоғары - 11%, шектеулi - 82%, ... - 7% (1 ... %
1 ... ... ... ... ... арақатынасы.
|Зерттелiнушiлер |Ситуативтi қобалжу | Жеке лық ... | ... |
| ... ... ... ... |шектеулi |жоғары |
|100 % |36,1 % |53,4 % |20,5 % |7 % |82 % |11 % ... |19 |39 |15 |5 |60 |8 |
(3 а) ... оқу ... ... ... ... ... деңгейінің көрсеткіштерін бөліп қойдық. Осы ... ... ... ... болады: Ситуативті қобалжушылық
әсіресе жақсы оқитын оқушыларда жоғары болып келеді.
В.В. Ковалевтің ойынша (21) 7 ... 16 ... ... ... ... ... (7-12) және эмоционалды – идеаторлы (12 - 16) болыап
табылады.
Балалардың орталығы әртүрлі әсерлерге деген ...... де ... ... ... бағаланадыды. Бұған әсіресе
қорқыныш синдромы мен ... ... мен ... ... ... қозушылық тән болып келеді. Бұл ... ... ... ... тобы. Осы жас кезеңде бұл ... ... ... ... эмоционалды-идеаторлы деңгейі, көрсетуінше, әсіресе 12
жастан 16 жас аралығындағы ... ...... ... ... Бұл ең ... пебертанттық жас кезеңі деп ... бұл ... ... ... ... тудырады, яғни қарама – ... ... ... ... ... ... торабы тек 11 – 13 жаста спецификалық түрде ... және де ... ...... ... симптомдары,
түйіскен жағдайда қарқынды уайымшылдықтың ... ... және ... ... ... ... симптомдары түйіскен жағдайда
қарқынды уайымшылдықтың тұрақты ... ... ... ... оқу ... бойынша жеке лық қобалжушылық деңгейі
бөлініп көрсетілген, бұл ... біз ... 60 ... жеке ... бар ... білеміз. Бұл оқушылар оқу әрекетімен табысты түрде
айналысады. Олардың әрекет табыстылығының ... ... ... ... ... ... жеке екенін байқаймыз.
Біз зерттеген балаларда орыс тілінде оқитын балаларға қарағанда ... ... ... ... ... ол 15,2 ... жоғары (24).
Зерттеу жүргізуде біз қобалжушылықтың бұзылу себебін анықтау мақсатын
қойған жоқпыз, өйткені бұл ... ... ... ... ... Ю.А.Тейлор, Ф.Б.Березин, Л.И.Божевич, Л.С.Славина,
К.Изард және т.б.
Біздің жұмысымыздың мақсаты жеке лық және ... ... ... ... тұрғыдағы туындау ерекшеліктерін
психологиялық тұрғыда зерттеу (ІV сыныптағы қазақ тіліндегі ... ... ... ... деңгейі мүлдем басқаша болып шығады
деп ойладық. Бірақ та төменгі ... ... жеке лық ... ... авторлардың зерттелуімен сәйкес келіп отырды: Д.Н.Левитов,
А.М.Прихожан, Х.Хекхаузен, Е.Д.Спилберг және т.б.
Сондай – ақ ... ... ... табу ... ... ... ... қобалжушылық функциясы оқушылар үшін
маңызда болып келеді және ... ... ... ... ... ... мектептегі табыстылығын терең қарастыруы мынаны
көрсетті: біріншіден, бұл үлгерімділік рационалды ... ... ... сай емес ... жетіледі.Екіншіден, денсаулығы арқылы
жетіледі. Мұндай оқушыларда оқу жылы барысында денсаулығы төмендеп кетеді,
олар денсаулығына байланысты басқа ... ... және ... бұдан кейін
вегативті қан тамырлар дистанциясы пайда болады.Үшіншіден, басқа оқушыларға
қарағанда қобалжушы ... бұл өте жиі ... ... ... жағдайларда өзін - өзі жоғалтып ... ... ... бұл
бейімделу мен жоғары нәтижеге жету мақсатында ғана емес, сондай – ... ... ... ... ... үшін де ... етеді.
Өзіміздің зерттеуіміз бойынша біз оқу әрекеті мен ... ... ... ... байланысты құрастырдық (4
сурет). Бұл модель мотивация және ... ... ... туындау механизмін ашып көрсетеді және де ішкі қажеттілікті
өтеу ... ... ... ... келтірудің жолын
байқатады.
Жаңа стандартқа сай емес, оқушының мүмкіндіктеріне де сай ... да өте ... ... ... ... түседі, нәтижесінде
әрекет пен іс – қимылдың дезорганизациялануына алып келінеді және де бала
жеткіншек бұл жерде ... ... ... ... ... атқарады, мәселен, Ситуативті
қобалжулық сұрақтары ... ... ... ... сәтсіздіктер
қайғыртады», «Мен уайымшылмын», «Мен тым қозушымын және өз - өзіме келуім
қиын» деген ... ... ... ... деп жауап берді, және «мүлдем
дұрыс» 40 %, немесе мәселен, Жеке лық ... ... ... ... «Мен ... өте ... ... және оларды көп
уақытқа дейін ұмыта алмаймын». «Барлық болмайтын нәрселер мені алаңдатады».
«Мен олар үшін тез ашуланамын» ... ... ... ... - 50 % жауап
берді.
Қобалжушы балалардың әрекетін қажеттілік және өмірдегі ... ... ... ... біз мынаны айта аламыз: Қобалжушы балалар жоғары
нәтижеге жетті (3 а,б сур.) (65 бет).
... Оқу ... ... деңгейі бойынша ситуативті
қобалжушылықтың сызбасы
1б сурет. Оқу әрекетінің табыстылығының ... ... ... ... ... ... ... қобалжушылық пен әрекет арақатынасының моделі
Қорытынды
сыныпта оқитын төртінші сынып оқушыларындағы қобалжушылық ... ... ... рет ... эмоцияналды көрінісі мәселе бойынша әдебиетердің
теориялық талдауы мынаны анықтады.
Қобалжушылық – бұл ... ... ... ... ... аяқталуын күтумен сипатталатын жағымсыз эмоционалды жағдай
болып табылады.
Қобалжушылық жете ның белгілі қасиеті ретінде әртүрлі ситуациялардағы
қатерлерді ... ... ... ... бейімділігінің тұрақтылығымен
және оған күшті үрейелі жағдайымен жауап берумен сипатталады.
Қобалжушылықтың ... ... ...... көрінісінің
формасы болып табылады. Олар бас миының үлкен жартышарының қыртысына күштің
“қайнар – ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын жағдай бұл:
1. Осындай жоғарғы деңгейдегі қозушылықты бекіту және оның созылмалы
жағдайға ... ... ... ... ... ... ... қою жолдарында өсуі.
4. Қобалжушылық сигналды байланысының нығаюы мен оның ... ... ... ... ... өте ... бұл эмоционалдық
әрекеті барысында туындайда және дұрыс сыртқы бағалаушылыққа деген ұмтылыс
пен әрекет табылыстығына байланысты болып ... ... ... ... ... күйі адам ... береді.
Уайымның құрылысында толық психикалық әрекет барысының ... жеке мен ... ... ... сондай – ақ пәндік
әрекет пен соматикалық жағдай кіреді.
Үрейдің теріс суреттелген уайымдары ... ... ... ... ... ... балалар үйреншікті, реттелген стабилді
жасайды. Бұдан стандартты ... ... ... ... аса ... пен ... ... белгілі деңгейі – қарапайым және міндетті – оқушылардың
оқу әрекетінің белсеңділігі негіздейді. Қобалжушылықты алғашқыда жеке ... ... ... ... жеке ның ... ... деп есептеуге болады. Әрбір
адамға өзіндік оптималды немесе қажетті қобалжушылық деңгейі болатына ... ... ... ... ... өзін ... және өзін
тәрбиелеу мақсатында маңызды компоненттер болып табылады.
Біздің зерттеулер оқушылардың әрекеті негізінде жүргізілді. Олардың
негізгі әрекеті – бұл оқу ... ... ... ... ... ... оқу ... ішінде өзіне тән психикалық
қиындықтар туындайды. 11-12 жаста балалардың психикалық ... ... ... ... ... аффективті әсер деңгейі оның өзіндік әрекет
түрімен байланыста ... Олар ... ... мен ... ... қанағаттандыру мен әрекетінің дұрыс ... ... ... алынған нәтижелерге сүйене отырып
мынадай қорытынды жасауға болады:
1. Жеке тұлғалық және ситуативті қобалжушылық ... ... ... оқушыларында жоғары деңгейде байқалды – 93 %
2. Зерттелгендердің жеке лық шкаласы бойынша қобалжушылығы ситуативті
қобалжушылыққа қарағанда 19,1 % -ға ... ... Бұл ... жеке ның қалыптасу фактысі ретінде бағаланды.
3. Cынып балаларының жеке лық және ... ... ... байланысты, яғни біз бағалаған 82 % оқушылар өте жақсы
оқиды.
4. «Жеке тұлғалық қобалжушылықпен» байланысты табысты әрекет нәтижесі
оқушыларға ... ... ... ... ... ... Қобалжушылық бұл ішкі және сыртқы тосқауылдарын жеңуге
әсер еттетін фактор болып табылады.
5. Бұл ... ... жеке лық ... толық жеке ның табысты
әрекетін қамтамасыз ететін субьект жағдайын сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... қобалжушылықты тұрақты білім ретінде сипаттайды.
6. Қобалжушылық сондай – ақ жеке тұлғалық «пайдалы» тұрақтылығына
әсер етеді және ... ... ... ... ... ... жеке ның ... бала психикасының өзгерістерге
мен психогенияға алып келеді. Қобалжушылықтың артуы өзіндік ... ... ... қобалжушылық баланың денсаулығы мен
жеке ретінде дамуына ... ... ... ... ... Г.С. «Жас ... ... Студенттерге арнлаған
көмекші оқулық. -4- бөлім, стереотип. М: Баспа ... ... – 678 ... ... В.М. ... ... зерттеуге функционалдық жағы. –
Психологиялық жағы. – ... ... 1992 – 13 ... №5. ... ... Березин Ф.Б. «Адамның психикалық және ... – Л. ... 1988 – 13 – 21 ... ... В.М. ... ммимиканың рефлексі ретіндегі эмоциялар
туралы. – Кітапта.: ... ... ... ... жаңалықтар. – М.: Л., 1929 ... ... Л.И. ... ... ... мен жеке тұлға. –М.:
«Провесщение». 1968 – 464 б.
6. Бреслов Г.М. ... ... жеке ... ... ... Норма және ауытқулар». – М.: ... - 140 ... ... К. ... ... өмір ... (Неміс тілінен
аударылған) – М.: Педагогика 1990 ж – 140 ... ... Ф.Е. ... ... ... ... сөйлемдері. – М.: Мәскеу университетінің баспасы, 1984 – 200
б.
9. Валюнас В.К. «Эмоционалды құбылыстардың психологиясы». – М.: ... 1976 – 143 ... Жас ... және ... психологиясы. М.В. Гамезоның және
т.б. ред. астында, - М.: Просвещение, 1984 – 256 ... ... Л.С. ... ... В.В. Давыдов ред., 1984 –
256 б.
12. Выготский Л.С. «Жоғарғы психологиялық функциялардың ...... 1960 – 598 ... ... К.М. ... ... – психологиялық ерекшеліктері» -
М.: 1987 24-31 б. (Төменгі ... жас ... ... П.С. ... Оқу құралы. – білім, 1999 – 304 б.
15. Дерабин В.С. ... ... ... (В.М. ... ... Грохочева ред. – Л.: Ғылым, 1974 – 257 б.
16. Балалық шақтағы ... ... Н.Л. ... – 2 – ші ... - М.: ... – Орталық» 2001 – 351 б.
17. Захаров А.И. ... ... және ... ...
СПБ.: СОЮЗ. 2000 – 448 б.
18. Захаров А.И. «Балалардағы ... ... жеңу ...... 1986 112 б. ... ата – ... Изард К.Э. «Эмоция психологиясы» (ағылшын аудармасы). СПБ.: Питер,
2000 464 б.
20. Изард К.Э. «Адамның эмоциясы» ... ... – М.: ... ... 1980 313 – 320, 330 – 334 б. ... ... Д.Н. «Педиатор тәжірибесіндегі психопрофилактика». – ... 1984 275 ... ... М.С. Өзін бағалаудың дамуының, тартылыс ... ... ... ... ... ... ... Автореферат. – Алматы: 2001 26 б.
23. Кордуэлл М. «Психология» А – А анықтамасы К.С. ... ... ... ... 1999 448 ... ... М.В. «Жеке тұлғалық қобалжушылықтың көру механизмдеріне
байланысты әртүрлі факторлардың әсері. ... ... ... ...... 1999 23 ... ... В.П. «Жүйелік ... ... ... ... ... 1982 - ... Кюркегер С. Қорқыныш пен қорқу (лат тіл ауд) – Республика, 1993 143
– 147 б. 156 – 161 ... ... Р. ... ... мен ... зерттеулер: - Стресс
кітабында – Л., 1970 257 ... ... Д.Н. ... ... ... ... – М.: 1964 29
б.
29. Левитов Д.Н. ... , ... ... психикалық күйі». –
Психология сұрақтары, 1966 - ... ... Н.С. ... ой ... жас ... – М.: 1971 11
– 45 б., 133 – 162 ... Лук А.Н. ... жеке ... – М.: ... 1982 – 176 ... Балалар әлемі: Төменгі сынып оқушысы. А.Г. Хрикова ред. – ... 1981 – 400 ... ... У.П., К.А. ... ... үрей және ... ... сұрақтары. №3 1990 – 155 б.
34. Морозов М.Ф. «Төменгі сынып оқушысының оқудағы ... ...... , 1955 295 ... Мухина В.С. «Жас ерекшелік ... ... ... ... ЖОО студ. Арн.Оқулық. – М.: ... ... 1955 – 295 ... Наенко Н.И. «Психикалық беймаздық» - М.: ММУ, 1976 – 112 б.
37. Немов Р.С. ... ЖОО ... оқу ... – 1 ... жалпы негіздері: 2000 – 608 б.
38. Немов Р.С. ... ЖОО ... оқу ... 3 ... , 4 ... М.: ... мем. Баспа 2 кітап. Психологиялық білім. 2000 608 б.
39. Немич т.б. ... - ... ... ... 1983 – 167 ... ... А.С. ... эмоциялар». М.: «қазіргі Ресей», 1974
272 б.
41. Никифоров А.С. «Адамның бақылаушылығы». Л.: 1989 94 ... ... ... пед. ... ... ... оқу ... О – 28 А.В.
Петровкий, А.В. Брушлинкий, В.П. ... және т.б.: - ... 1986 464 ... Балалар психологиясының очерктері. Божович Л.И. ред. және ... ... М.: ... ... 1950 – 346 ... Петровский А.М. Арошевский М.Г. Психология ЖОО ... ... М.: - ... 2000 512 ... ... А.М. ... мен жеткіншектердің қобалжушылығы: психология
табиғаты мен жас ерекшелік динамикасы. – М.: ... ... ... баспасы 156 - 164 б.
46. Психологиялық сөздік. А.В.Петровкий, М.Г. Арашевский. – ... 1990 994 ... ... Е.И. Білімдегі практикалық ... ... - ... 1996 53 – 29 ... ... С.Л. ... ... негіздер. СПБ. Питер, 200 –
720 ... ... Е.Ф. Жас ... және ... ... ... – Л.: ЛМУ, 1990 – 256 б.
50. Симинов П.В. Бейне теориясымен ... ...... ... П.В. ... жағдайдың классификация – сөйлеу,
эмоциялар, жеке ... ... Л.: ... ... Л.Д. ... ... – Ростов Н/Д.: ... 1997 736 ... ... ... және үрей: Халықаралық ғылыми статьялардың
жиынтығы. Ю.Л. ... ... – М.: ... және ... 288 ... Үрей және ... В.М. Астапов. – СПБ.: Питер. 2001 – 256 ... ... З. ... кіріспе. Фрейд туралы очерктер авторлары
Ф.Биссин және ... – М.: ... 1989 250 – 263 ... Фрейд З. Қорқыныш.- М.: 1927
57. ... Х. ... және ... ... ... ... ... – М.: Педагогика, 1986 244 – 250 б.
58. ... ... Поль ... және Жан ... – М.: ... 1957 64 – 70 ... Тереңдетілген психологияның энциклопедиясы. 1 том: З.Ферейд өмірі,
жұмысы, мұрасы. А. ... ред. – М.: ... ... 1988 520 ... ... ... ... энциклопедиясы, жеке ... ... – М.: ООО «АСТ ... 1997 300 ... ... М.П. ... эмоционалды өмірі. – М.: Просвещение, 1966 –
291 б.
Қосымшалар
Қосымша А.
Жауапқа ... ... ... мен Ю.Л. ... ... ... қобалжу шкаласы (СҚ)
Нұсқау. «Төмендегі келтірілген әр ... ... ... оқып ... ... ... сезініп отырғаныңызға сай келетін жауаптың
біреуін белгілеңіз». Сұрақтар бойынша ұзақ ... ... ... ... және ... емес деген сұрақтар жоқ.
|№ |Шкаланың пікірі ... |
| | | ... | | |
| | |Жоқ ... ... |Келісемін |Толығымен |
| | ... ... | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|1 |Мен ... |1 |2 |3 |4 |
|2 ... ешқандай қауіп |1 |2 |3 |4 |
| ... ... жоқ | | | | |
|3 |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... | | | | |
|4 |Мен ... еркін |1 |2 |3 |4 |
| ... | | | | |
|5 |Мен ... ... |2 |3 |4 |
|6 |Мен ... |1 |2 |3 |4 |
|7 ... мүмкін болатын |1 |2 |3 |4 |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
|8 |Мен жан ... |1 |2 |3 |4 |
| ... тұрмын | | | | |
|9 |Мен ... |1 |2 |3 |4 ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... | | | | ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 ... |Мен ... қояр жер |1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен ... |1 |2 |3 |4 ... | Мен ... сезініп|1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен ... |1 |2 |3 |4 ... |Мен уайымдап тұрмын |1 |2 |3 |4 ... |Мен ... бір ... |1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен қуаныштымын |1 |2 |3 |4 ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 ... ... арналған бланкі
(Ч.Д. Спилбергер мен Ю.Л. Ханиннің сауалнамасы)
Аты – жөні___________________ ... ... ... шкаласы (ЖТҚ)
Нұсқау. «Төмендегі келтірілген әр сөйлемді ... ... оқып ... ... қазір сезініп отырғаныңызға сай келетін
жауаптың ... ... ... ... ... |
| | | ... | | |
| | ... |Кейде |Жиі ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... |2 |3 |4 |
| ... | | | | ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 ... |Мен тез ... ... |2 |3 |4 ... |Менде басқалар сияқты |1 |2 |3 |4 |
| ... ... ... | | | | |
| ... | | | | ... |Мен ... нәрсені |1 |2 |3 |4 |
| ... ... және ... | | | |
| ... ... алмаймын | | | | ... |Мен ... ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... ұмтылып | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | ... |Мен ... |1 |2 |3 |4 ... ... сәтсіздіктер |1 |2 |3 |4 |
| ... | | | | ... |Мен ... ... |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен толық бақытты боламын|1 |2 |3 |4 ... |Мен ... ... ... |2 |3 |4 |
| ... | | | | ... ... өзіме деген |1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен қиын ... |1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... ... ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... кездер | | | | |
| ... | | | | ... | Мен риза ... |1 |2 |3 |4 ... |Мен ... ... |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... |Мен ... жолы |1 |2 |3 |4 |
| ... бақытсыз | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... | | | | ... |Мен ... ... |1 |2 |3 |4 |
| ... ... | | | | ... алып
тасталынуы
Баға
функциясы
Iзденiс функциясы
Сигнал
Функциясы
Субьективтiк
мүмкiндiктердiң
бағасы
Жағдайдың
трансформациясы
Жағдайды жеңiп
шығу
Тоқырау жағдайы
Белсендiлiк
жетiспеушiлiгi
Ішкі қоздырғыш ойлар, сезімдері, қажеттілік жағдай
Қ – жағдайы қобалжушы сезімдер мен күтулер.
Жүйке жүйесінің анатомдық активациясы
Іс - ...... ... ... ...... ... тұлғалық әрекеті
Ситуацияның сыртқы ерекшеліктері
Когнитивті бағасы
Танымдық қажетілік
Әрекет мотивінің сәттілігі
Дұрыс ішкі бағалауға ұмтылу
Әрекет табыстылығы
Психикалық белсенділік (іс–қимыл мобилизаторы)
Пажосоматикалық аурулар, психикалық ... ... ... «пайдалы» қобалжушылығы
Қашқындық
Агрессия
Ступор

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі 62 бет
Мұғалімдер мен мектеп қызметкерлерінің мектептегі бірлесе жүргізетін жұмыстары жайлы4 бет
Сынып жетекшінің маңыздылығы5 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"Жас мәселесі және психикалық дамудың заңдылықтары."3 бет
"Психикалық аурулар сипаттамасы, ерешеліктері."10 бет
Адам мотивациясының дамуының психикалық механизмдері23 бет
Адамның психикалық дамуы6 бет
Ағылшын тілі сабағында дидактикалық ойындар арқылы оқушының ауызша сөйлей алу және жазу дағдысын қалыптастыру7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь